Fırtına (oyun)

Yazılma kaynağı, zamanı ve sahnede ilk oyun

Fırtına genel yazılma akımı tek bir kaynağa bağlı olmayan Shakespeare'in oyunları arasında nadir bulunan bir oyundur. Oyun birçok kaynakta bulunan olaylardan meydana gelmiş bir bileşim şeklindedir.
Shakespeare otoriteleri fırtına ve fırtınadan batan bir gemi konusunda oyunda bulunan betimleme, açıklama ve söz oyunlarının 1609'da Virjinya'ya gitmekte olan Sea Venture adlı geminin Bermuda adaları açıklarında kazaya uğrayıp ve batmasını kendi gözleri ile gören William Strachey'in hazırladığı yazılı rapora bağlamaktadırlar. Bu rapor 1610'da yazılmış; el yazısı ile çoğaltılmış kopyaları birçok kişi tarafından görülmüş ve 1625'te basılmıştır. Bu el yazı kopyalarının birinin Shakespeare'in eline geçip Fırtına oyununa kaynak olduğuna ekseriyetle bir inanış bulunmaktadır. Diğer fırtına ve gemi kazası hakkında yazıların da etkileri olabileceğini belirten kriterler de bulunmaktadır.
Oyunun genel şekli klasik İtalyan commedia dell'arte oyunlarına dayanmaktadır. Bu oyunlarda bazen bir sihirbaz ve kızı, doğasal olmayan hizmetkarlar ve diğer kaba saba köylü karakterler bulunmaktaydı. Komediya'da çok kere Fırtına'daki Stefano ve Trinculo'ya çok benzeyen (daha önce "Zanni" adlı) sonradan "Arlecchino" adı verilen bir soytarı karakter ve ortağı "Brighella"; Kaliban'a karşıt olan "Pulchenilla" adlı seks azgını kambur bir Napolili adam; Miranda ve Prospero'ya karşıt olan zeki ve güzel "Isabella" ve ona iyi bir koca bulmaya gayret eden zengin fakat devamlı her işe karışan baba "Pantalone" bulunmaktaydı.
Buna ek olarak Gonzalo'nun konuşmalarından biri Fransız yazarı Montaigne'in insan yiyen Karaipli kizilderilileri övmek için yazdığı "Yamyamlar Hakkında" adlı denemeden alınmıştır. Prospero'nun sihir kullanma kudretinden vazgeçmek için yaptığı bir konuşma ise kelime kelimesine Romalı şair Ovidin Metamorfozlar adlı klasik şiir kitabında Medea ağzından verilen bir konuşmada yer almaktadır.

Konu özeti

Milano'nun yasal dükü olan sihirbaz Prospero, kıskanç kardeşi Antonio tarafından , Napoli Kralı Alonso yardımı ile tahttan indirilmiş ve üç yaşında kızı Miranda ile birlikte bir ufak tekneye bindirilirek denize bırakılmaya mahkûm edilmişlerdi. Prospero gizlice Gonzalo'nun yardımına sığınarak kendilerine verilen küçük ve köhne tekneyi daha deniz seyahatine uygun bir gemi ile değiştirmesini sağlamıştı. Bu yeni tekne yaşamaya yeter miktarda su ve yiyecek ile tedarik edilmişti; tekne kazaya uğraması halinde kullanılabilecek emniyet cihazları ile donatılmıştı ve bunların yanında çok ayrıntılı konulari kapsayan çok sayıda kitap ihtiva eden bir kütüphane taşıyordu. Prospero ve kızı Miranda böylelikle ana deniz yolları dışında bulunan bir adaya çıkıp orada yerleşmişler ve 12 yıl boyunca bir adada yaşamak zorunda kalmışlardı.
Prospero büyük şahsi çabalar ile gemide bulunan kütüphanedeki ayrıntılı kitapları okuyarak sihirbazlik gücünü geliştirmişti. Adada bir ağaç içinde hapis olan ve Prospero tarafından bu hapisten kurtarılan bir havasal ruh olan Ariel de pek isteksiz olmasına Prospero'nun sihirbazlik öğrenme çabalarına yardım sağlamıştır. Ariel bu hapse bu adaya önceden sürgüne yollanan Cezayirli cadı kadın olan Sycorax tarafından konulmuştu ve Sycorax Prospero ve Miranda adaya gelmeden önce ölmüş bulunuyordu. Ariel kendisini kurtardığı için Prospero'ya minnet borcu ile bağlı kalmaktaydı. Prospero Ariel'i kendisine bu borçtan kurtamaya vadetmekle beraber bu vaadini gerçekleştirmeyi devamlı olarak daha ileride bir tarihe geciktirmekteydi.
Adada bulunan Prospero ve Miranda gelmeden önce tek diğer ruhsal olmayan varlık Sycorax'in oğlu olan ve bir canavar gibi özürlü ve kötürüm Kaliban'dı. Prospero adaya çıktıktan sonra Kaliban'ı benimsemiş ve kızı Miranda'yla birlikte ona dillerini ve dinlerini öğretip iyi bir eğitim sağlamışlardı. Fakat Kaliban Miranda'ya tecavüz etmeye çalısınca Prospero tarafından köle gibi, sahibine odun taşıyıp adada bulunan domuz fındıklarını toplama hizmeti sağlamaya zorlanmıştı. Kölelikten hoşlanmayan Kaliban, Prospero'yu ve kızı Miranda'yı gasıp olarak görerek onlara kızgınlık ve küskünlükle hizmet etmekteydi. Buna karşılık Prospero ve Miranda Kaliban'a nefret ve küçümseme ile bakmaktaydılar.

I.Perde

Oyun Prospero'nun kardeşi Antonio'nun gemi ile adanın yakınından geçeceğini sihirle oğrendiği zaman ortaya çıkarttığı  (oyunun ismi olan) fırtına dolayısıyla adada karaya oturmasi ile başlar. Kazaya uğrayan gemide Tunus Kıralı'nin Napoli Kıralı Alonso'nin kızı olan Claribel'e evlenme töreninden dönen asiller bulunmaktadır. Bunlar arasinda üç günahkar Propero'nun kardeşi ve o zamanki Milano Dükü Antonio, Napoli Kıralı Alonso, Alonso'nun kardeşi Sebastian ve ayrica  Alonso'nun krallık müşaviri Gonzalo ve Alonso'nun oglu Ferdinand bulunmaktadır. Sihirini kullanan Prospero kazazedeleri birkaç gruba ayırır. Alonso ve oğlu Ferdinand değişik gruplarda olup birbirlerinin hayatta olmadıklarına inanırlar. Bu adadaki herkes gerçeğin ne olacağını öğrenmek hedefiyle bulunmaktadır. Miranda bile gerçekte iyi ile kötüyü ayırmayı anlayıp: nefret ve küçümseme ile davrandığı Caliban'ı  kabul etmeyi ve Alonso'nun oğlu Ferdinand'i sevmeyi öğrenecektir.

II.Perde

Bu ada tarihin eski dramlarından olan devlet idaresinin gaspının tekrar oynacağı bir sahne haline gelmiştir. Sebastian ve Antoniyo, Napoli Kıralı Alonso'yu ve devlet müşaviri Gonzalo'yi öldürüp Sebastian'ın  devlet idaresini ele almasını planlarlar.

III.Perde

Kaliban iki yeni sahip bulmuştur: sarhoş soytarılar Triculo ve Stefano. Bunlarla birlikte adayı Prospero'nun elinden kurtarıp yeni bir dünya yaratmak için planlar yaparlar. Erdemli bir kişi olan kirallik müşaviri Gonzalo bile adanın yeniliğine kendini kaptırıp fazilete dayan bir ülkenin  kırallığını düşlemektedir. Babasının faziletini kaybettiği için tanrı tarafından cezalandirılıp öldüğüne inanan Ferdinand kendini Napoli kıralı olarak kabul etmeye başlar.
Ariel'in yardımı ile Prospero da gerçeği aramaktadır. Ferdinand ile Miranda arasinda bir romantik ilişki sağlamak için çalışır; iki genç hemen birbirine açık olurlar; ama Propero "çok kolay kazancın ödülünü hafif olarak görmeye" yol açabilecegini düşünerek Ferdinand'in kendine hizmet etmesini sağlar. Tahtının gasıplarından intikamını alma planı gerçekleşirse sihirbaz değneğini kırıp atmaya ve sihirbazlık kitabını denizlere batırıp ortadan kaldırmaya karar verir.
Kazazadeler kendileri için hazırlanmış bir sofrayı görürler, ama Ariel bir canavar kılığı ile bütün her şeyi yeyip bitirir. Ariel canavar kılığı ile üç günahkar adamı Propero'ya ihanetle suçlar ve azarlar. Acayip gürültüler, sesler  ve müzik kazazedeleri çok rahatsız eder; bu labirent gibi adada akıllarını kaybettiklerine inanmaya başlarlar ve kaçışmaya başlarlar.

IV. Perde

Prospero düşmanlarının yollarını sihirle idare ederek hepsinin kendi bulunduğu yere gelip Prospero hazırlanmış bir mask tipi oyunu görmelerini sağlar. Bu gösterişli oyunu hazırlamış olan Prospero evlilik ve çalışmaya dayanan medenileştirilmiş bir doğanin idealini inceler. Fakat bu oyun Kaliban'in komplosunu gerçekleştirmeye çalışması ile durdurulur. Shakespeare böylece hiçbir uyumlu görüşün ve davranışın kötüyü ortadan kaldıramiyacağını ve kotunun her zamnan bulunmasının kabullenip engelenmesi gereğine işaret etmektedir.

V.Perde

Bir uyumluluk simgesi olan bir satranç tahtası etrafında herkes Prospero önünde toplanmıştır. Prospero yıllar önce kendi kardeşinin ihanetini ve buna Alonso'nun yardımını affettiğini söyler ve Antoniyo ile Sebastian'ı yeni bir ihanet planları yapmamaları için uyarır. Tanrıya inancının sonsuz olduğunu söyleyip sihirbazlığı bırakacağını bildirir.
Prospero'ya son  hizmetini yapmak üzere Alonso ve maiyetini kolayca devlet donanma birliklerine oradan da Napoli'ye gidebilmeleri için uygun rüzgarı hazırlar. Ariel bir havaya serbest bırakılır. Prospero Kalıban'ı da af eder ve son geceyi geçireceği odayı hazırlamaya gönderir.

Epilog

Oyunun epilogunda Propero seyircilere hitapla adasından serbest kalması için seyicilerin alkışlarını beklediğini ifade eder.

Beyazperdeye ve televizyona uyarmalar ve adaptasyonlar

'Fırtına oyunu birçok defa değişik şekillerde beyazperdeye aktarılmıştır. Şu bir kronolojik özettir:

Klasik Batı müziği ve Fırtına

Eser bircok klasik Bati muzigi sanatcilara ilham saglamistir. Alman bestakar Ludwig van Bethoven'in bir piyano icin sonata no.17; Ingiliz bestekâr Purcell (1695)da bir opera; Rus bestekâr Tchaïkovski bir senfonik fantazi, Isvicreli  bestakar Honegger (1923-1929)de  ve Fin bestakar Sibelius (1926)de  birer muzik suiti  ve Isvicreli bestakar 1956da Frank Martin bir opera  bu oyundan ilham alarak bestelemislerdir.