Türkiye'de yerleşim isimlerinin değiştirilmesi

Türkiye'de yerleşim isimlerinin değiştirilmesi, 1913'ten günümüze Türk hükûmetlerinin Türkçe olmayan yer isimlerine karşı devam ettirdiği bir politika. Osmanlı İmparatorluğu ve sonradan Türkiye Cumhuriyeti'ndeki binlerce yer ismi bu politikayla resmî kayıtlardan silindi ve Türkleştirme çabası sonucunda daha çok kullanılan tarihsel isimler terk edilerek bilinen veya yeni uydurulmuş Türkçe isimlerle değiştirildi. Hükûmetler bu tür isimlerin "yabancı veya bölücü" olduğu iddiasıyla isim değişikliklerini gerçekleştirdi. Değiştirilen isimler genellikle Arapça, Bulgarca, Ermenice, Gürcüce, Kürtçe, Lazca, Süryanice, Yunanca ve Zazaca dillerindeydi.
Yer isimlerinin değiştirilmesi politikası Osmanlı İmparatorluğu'nun son yıllarında başladı ve Türkiye Cumhuriyeti'nde hızlanarak devam etti. Kemalist hükûmetler döneminde yer isimlerini değiştirmek için özel devlet komisyonları kuruldu. 12.211 köy ve kasaba ismi ile 4 bin dağ, ırmak ve diğer coğrafi yerler dahil olmak üzere 28 bin civarı yer adının değiştirildiği belirlendi. İsim değişikliklerinin çoğu, ülke genelinde azınlıkta kalan etnik grupların nüfusun çoğunluğunu oluşturduğu doğu bölgelerinde gerçekleşti. Zaman zaman isim değişikliği sonrası eski isimlerin kullanılması bölücü ve uygunsuz oldukları gerekçesiyle yasaklandı.
Türkiye'nin Avrupa Birliği'ne üye olmaya çalıştığı 21. yüzyılın başlarında birlik kriterlerine uyum sağlama çabası nedeniyle yerel ve özellikle merkezi yönetimlerin yer isimlerinde değişiklik yapma sıklığı azaldı. Hatta başta Kürt ve Zaza azınlıkların yaşadığı bazı köy isimleri eski adlarına geri döndürüldü. Yer adları resmiyette değiştirilmiş olsa da önceki adlar, çeşitli bir etnik yapısı olan ülkede yerel lehçe ve dillerde var olmaya devam etmektedir.

Osmanlı İmparatorluğu

İttihat ve Terakki Cemiyeti, 1913'te bir askeri darbeyle Osmanlı yönetimini ele geçirdi. Osmanlı İmparatorluğu'nun ömrünün son yıllarında I. Dünya Savaşı'nın en kızgın dönemi yaşanırken devletin Müslüman olmayan Rum, Ermeni ve Süryani azınlıklarına yönelik etnik temizlik politikaları devam etmekteydi ve tam bu noktada Harbiye Nazırı Enver Paşa, 5 Ocak 1916'da şöyle bir emir yayımladı:
Memalik-i Osmaniyye'de Ermenice, Rumca ve Bulgarca, hasılı İslam olmayan milletler lisanıyla yad edilen vilayet, sancak, kasaba, köy, dağ, nehir, ilah. bilcümle isimlerin Türkçeye tahvili mukarrerdir. Şu müsaid zamanımızdan süratle istifade edilerek bu maksadın fiile konması hususunda himmetinizi rica ederim.
Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivi, İstanbul Vilayet Mektupçuluğu, no. 000955, 23 Kânunuevvel 1331 (5 Ocak 1916) tarihli Enver Paşa'ya ait talimatname
Osmanlı İmparatorluğu'nun elinde tuttuğu halifelik makamı sebebiyle Enver Paşa Araplar ve Kürtler gibi Müslüman azınlıkların dillerinde olan yer isimlerini değiştirmedi. Kendisinin verdiği emir dönemin birçok Türk aydını tarafından desteklenerek bir ilham kaynağı oldu. Bu kişilerden biri olan Türk asker ve yazar Hüseyin Avni Alparslan (1877–1921), kaleme aldığı Trabzon İli Lâz mı? Türk mü? adlı kitabında şunları yazdı:
Ülkemizin sahibi olmak istiyorsak, en küçük köyün adını bile Türkçeye çevirmeli ve Ermenice, Yunanca veya Arapça biçimlerini bırakmamalıyız.
Ülkemizi ancak bu şekilde kendi renklerine boyayabiliriz.
Bu emir halihazırda savaşta olan imparatorluktaki askeri yazışmalarda büyük bir karışıklığa sebep oldu. Bu yüzden 15 Haziran 1916'da verilen yeni bir emirle yer isimlerinin değiştirilmesi savaş sonuna kadar durduruldu. Kararın savaş sonrası yeniden uygulamaya konması, İttihatçı hükûmetin düşmesi ve hem Osmanlı hem Avrupa mahkemelerinin etnik azınlıkları katlettiği için İttihatçı liderleri yargılanması sebebiyle gerçekleşemedi.
İttihatçıların başlattığı isimlerin Türkçeleştirilmesi politikası Türkiye Cumhuriyeti'nde de devam etti ve yer isimlerinin değiştirilmesi süreci on yılları bulan bir zaman dilimine yayıldı.

Türkiye Cumhuriyeti

Türk milliyetçiliği ve laiklik ilkeleri modern Türkiye Cumhuriyeti'nin altı kurucu ilkesinden ikisiydi. Ülkenin kurucusu ve ilk yıllarının lideri Mustafa Kemal Atatürk, Osmanlı İmparatorluğu'ndan kalan Türk nüfusu inşa ettiği yeni ulus devletin merkezine koymuştu. Cumhuriyetin ilk otuz yılında yer isimlerinin Türkleştirilmesi çeşitli aralıklarla dönemsel olarak tekrar gerçekleştirildi. Ermenistan, Kürdistan veya Lazistan (1921 öncesinde Rize'nin resmî adı) gibi tarihsel bölge isimlerini kullanan ithal haritaların ülkede kullanımı yasaklandı. Örneğin Leipzig'de basılmış Der Grosse Weltatlas adlı harita bunlardan biriydi.
1927'de İstanbul'da Türkçe olmayan sokak, cadde ve meydan isimlerinde kapsamlı bir değişikliğe gidilerek 6.215 isim değiştirildi.
Atatürk'ün ölümünden sonra 1940'ların sonunda ve 1950'lerde Demokrat Parti döneminde "anlamları güzel çağrışımlar uyandırmayan, insanları utandıran, gurur incitici, yahut alay edilmesine fırsat tanıyan kelimelerden oluşan isimler" Türkçe olsalar bile değiştirildiler. Bunun yanı sıra kızıl, çan ve kilise (örneğin Kırk Kilise) gibi Hristiyanlığı çağrıştıran yer isimleri de resmiyetten silindi. Arap, Çerkes, Gürcü, Kürt, Laz, Tatar ve muhacir gibi kelimeleri içeren isimler ise "bulundukları yerde bölücülüğe meydan vermemeleri" gerekçesiyle değiştirildi.
1952'de İçişleri Bakanlığı bağlı çalışacak olan Ad Değiştirme İhtisas Kurulu oluşturuldu. Bu kurula herhangi bir belediye sınırında kalan park, sokak ve yol gibi yerler hariç tüm yer isimlerini değiştirebilme yetkisi verildi. Kurulda Türk Dil Kurumu, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Genelkurmay Başkanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı ve Savunma Bakanlığı'ndan temsilciler yer aldı. 1978'e kadar çeşitli aralıklara çalışan kurulun çalışmaları sonucunda Türkiye'deki köy isimlerinin %35'i değiştirildi. Ad Değiştirme İhtisas Kurulu'nun 12.211 köy ve kasaba ile 4.000 dağ, nehir ve diğer topografik isim dahil olmak üzere 28.000 civarı yer ismini değiştiği belirlenmiştir. Bu rakam adı değiştirilen caddeleri, anıtları, mahalleleri ve belediyeleri oluşturan çeşitli alt yerleşim birimlerini de içeriyordu. 1980'deki askerî darbeden sonra 1983'te komisyon yeniden oluşturuldu ve 280 köyün ismini değiştirdi. 1985'de verimsizlik nedeniyle tekrar kapatıldı. 1980'lerden itibaren Türk hükûmetleri ile devlet otoritesine karşı çıkan Kürt isyancılar arasındaki gerilimin artması sebebiyle isim değişiklikleri daha çok Kürtçe köy, kasaba ve ırmak isimlerine odaklandı.
1968'de İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan ve değişen köy isimlerini listeleyen Köylerimiz adlı kitabın önsözünde değişiklikler şu şekilde açıklanır:
Yabancı kökten geldiği anlaşılan ve iltibasa yol açtığı tespit olunan, yaklaşık olarak, 12000 köy adı Bakanlığımız İller İdaresi Genel Müdürlüğünde çalışan "Yabancı Adları Değiştirme Komisyonu" tarafından incelenerek Türkçe adlarla değiştirilmiş ve kullanma alanına konmuştur.
Politika sonucunda Türkçe kökenli olmayan coğrafi veya topografik yer ismi kalmadı. Yeni isimlerden bazıları Türkçe çağrışımlarıyla değiştirildikleri için önceki isimlerine benziyordu. Örneğin Ağhtamar, Akdamar olarak değiştirilmişti.
Türkiye'de coğrafi isimler resmiyette değişmiş olsa da asıl isimler ülke genelinde yerel lehçelerde ve dillerinde kullanılmaya devam etmektedir. Türk siyasetçiler 2000'lerin sonlarındaki bazı konuşmalarında yerleşim yerlerinin önceki isimlerini de kullandı. 2009'da Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Güroymak ilçesindeki konuşmasında ilçenin yerel ismi olan Norşin'i kullanmayı tercih etti. Aynı yıl Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ise Güneysu ilçesinin önceki ismi olan Potamya'yı kullandı. Aynı dönemde Kürt açılımı kapsamında başta Kürtçe isimler olmak üzere önceki yer isimlerinin geri kazandırılması için çeşitli girişimler gerçekleşti. Ekim 2012'de Barış ve Demokrasi Partisi tarafından meclise sunulan bir yasa önerisinde başta Kürtçe isimli köyler olmak üzere yerleşim yerlerine eski adlarının verilmesi teklif edildi. Birkaç yıllığına ülkenin doğusundaki çeşitli resmî binalara Türkçe'nin yanı sıra Kürtçe ve nadiren de olsa Ermenice yer isimlerini içeren tabelalar asıldı ancak bu tabelaların birçoğu 2015'te çözüm sürecinin bitmesiyle kaldırıldı.