Rumyantsev Harekâtı

Harekât öncesi

Doğu Cephesi’nde 1943 yılı yaz – sonbahar genel taarruzları, Ostheer’in (Alman Doğu Cephesi kuvvetleri) Kursk çıkıntısına yönelen genel taarruzuyla başlamıştı. Alman üst komutanlığı (OKH), Kursk çıkıntısının iki yanından saldırarak ortadan kaldırmayı ve burada konuşlanmış olan Kızıl Ordu kuvvetlerini imha etmeyi amaçlıyordu. Bu plan hakkında kesin bilgisi olan STAVKA, bölgede yoğun bir savunma düzenlemelerine girişti. Sonuçta 5 Temmuz 1943 tarihinde başlayan Alman genel taarruzu, çıkıntının kuzey ve güney kesimlerinde durduruldu. Hitler’in 17 Temmuz 1943 tarihinde verdiği emirle Alman kuvvetleri taarruz çıkış hatlarına çekildiler.
Bu çekilme daha başlamadan çıkıntının kuzey kesiminde Kızıl Ordu, Kutuzov Harekâtı’nı başlattı. Sovyet Batı Cephesi, Bryansk Cephesi ve Merkez Cephesi kuvvetlerince 12 Temmuz 1943 tarihinde başlatılan taarruzda Oryol Kızıl Ordu tarafından geri alındı. Harekât, 18 Temmuz tarihinde Oryol çıkıntısının ortadan kalkmasıyla son buldu.
Kursk çıkıntısının güney kesiminde ise Sovyet genel taarruzu daha sonra başlatılacakdı. Güney kesimde, Prohorovka Muharebesi ardından Alman kuvvetleri 12 Temmuz – 23 Temmuz tarihleri arasında düzenli olarak geri çekildiler. Her ne kadar Kızıl Ordu birlikleri bu çekilmeyi sürekli olarak izledilerse de geniş çaplı bir muharebe olmadı. İzleyen günlerde STAVKA, Belgorod ve Harkov’u hedef alacak olan genel taarruzun hazırlıklarını sürdürdü.
Mareşal von Manstein’in karargahı, Kursk bölgesinde ve Harkov’un güneydoğusunda, Donets’in karşı kıyılarında çok sayıda zırhlı birliklerin toplanmakta olduğunu saptamıştı. Alman Kara Kuvvetleri Üst Komutanlığı (OKH), ayrıca 3 Ağustos’ta von Manstein’in karargahını, Belgorod’un batısı yönünde yeni bir Sovyet taarruzunun yakın olduğu konusunda uyarmıştı. Bunun üzerine von Manstein, yakın zamanda Merkez Ordular Grubu emrine alınmış olan 2. SS Panzer Kolordusu’nun geri verilmesini talep etti. SS Panzer Kolordusu’nun iki tümeninin bölgeye dönüşü, Ağustos ortalarında gerçekleşmiştir.

STAVKA

Kursk çıkıntısının güney kesimine başlatılacak olan Kızıl Ordu genel taarruzu, 1943 Yılı Yaz – Sonbahar Genel Taarruzları Planı’nın ikinci evresi olarak düşünülmüştü. Planın birinci evresi Kursk çıkıntısının savunulmasıydı. İkinci evre, çıkıntının güney ve kuzey kesimindeki girintilere karşı girişilecek iki genel taarruzdu. Kuzey kesimdeki Oryol bölgesini hedef alan genel taarruz, Kutuzov Harekâtı olarak 12 Temmuz 1943 tarihinde başlatıldı. STAVKA, bu bölgedeki savunma evresinde yeterli ikmal malzemesi yığılmış olduğu için, bir hazırlık süresi gerekmediği kanısındaydı. Ancak güney kesimdeki harekât, Jukov ve Vasilevski’nin ısrarıyla ertelenmiştir. Stalin, taarruza bir an önce geçilmesini istiyordu. Yüksek Başkomutan Yardımcısı Jukov ve Sovyet Genel Kurmay Başkanı Vasilevki, harekâta ikmal sorunlarının çözümlenmesinden önce başlanmamasında ısrarlıydı. Bu harekât, kuzeydekine oranla daha geniş kapsamlı  ve derinlikli olarak düşünülmüştü ve devamında derin hedefli taarruzlar öngörülmüştü. Jukov ve Vasilevki, birliklerin kayıplarının giderilmesi, yeniden tertiplenmesi ve başta akaryakıt olmak üzere tüm ikmal maddelerinin cephe gerisine yığılması hazırlıklarının eksiksiz tamamlanmasında ısrarcı olmuşlardır. Ayrıca 1943 Yılı Yaz – Sonbahar Genel Taarruzları Planı’nın üçüncü evresi için de sağlam bir dayanak oluşturulmalıydı.

Kuvvetler

Harekâta, Voronej ve Step Cephesi kuvvetleri katılmıştır. Ağırlıklı kuvvet, Voronej Cephesi'nde idi. General Vatutin komutasındaki Cephe, Belgorod - Harkov ekseninin kuzeyinden derinlemesine bir harekâtla görevlidir. Harekâtın gidişatı gereği zaman zaman bazı unsurlar, cephe'ler arasında ya da diğer birimler arasında aktarılmıştır.
STAVKA, Belgorod – Harkov Operasyonu’nun sonraki evrelerinde Güneybatı Cephesi'ne bağlı olan 57. Ordu’yu da kullandı. Bu, 60 bin kişilik, 100 tanklık bir kuvvetti, eski 3. Tank Ordusu’nun devamıydı. Ancak 57. Ordu, Güneybatı Cephesi Komutanlığı emrinde değil, Harekât Yüksek Komutanlığı emrinde savaşa katılmıştır. Daha sonra, 6 Ağustos'ta Step Cephesi'nin Belgorod'dan Harkova yönelik harekâtı sırasında ise Step Cephesi emrine verilmiştir.  Ayrıca STAVKA 4. Muhafız Ordusu ile 47. Ordu’yu ihtiyat olarak elde tutuyordu. Bunlar 75 ve 80 bin kişilik bir kuvvetti ve bir tank kolordusu vardı. Toplam tank mevcudu 410’dur.
Böylece Stavka harekâta katılacak olan kuvvetlerini Belgorod – Harkov hattının doğu ve kuzeyinde topladı. Güneybatı Cephesi kuvvetleri doğuda, Step Cephesi kuvvetleri kuzeydoğuda ve Voronej Cephesi kuvvetleri ise Kursk çıkıntısının güney kıyısı boyunca, yani kuzeyde konuşlamıştır.
General Nikolay Vatutin komutasındaki Voronej Cephesi, kuvvetleri toplam savaşçı mevcudu 458.167 olan, yardımcı unsurlarla birlikte 693.554 kişilik bir kuvvettir. Cephe emrine tahsis edilen silahlar, 1.859 tank, 113 
kundağı motorlu top, 8.728 top ve havan, 701 çoklu roket rampasıdır. Katılan ordular, 27. Ordu, 38. Ordu ve 40. Ordu, 5. Muhafız Ordusu, 6. Muhafız Ordusu, 1. Tank Ordusu, 5. Muhafız Tank Ordusu'dur. Katılan hava unsuru ise Sovyet 2. Hava Ordusu'dur. Ayrıca Voronej Cephesi emrine 4 bağımsız tank tugayı verilmiştir.
General İvan Konev komutasındaki Step Cephesi 7., 53. ve 69. Muhafız Ordulardan oluşuyordu. 1. Mekanize Kolordu ve üç bağımsız tank tugay da bu kuvvetleri destekliyordu. Hava unsuru ise 5. Hava Ordusu’dur. 198.034 muharip olmak üzere 287.034 kişilik, 454 tank, 13 kundağı motorlu top, 4.881 top ve havan ile 66 çoklu roket rampasından oluşan bir kuvvettir. Cephe kuvvetleri Donets Nehri kuzeyinin doğu kıyıları boyunca konuşlanmışlardır.
Her iki cephe'nin savaşa sürdüğü toplam insan gücü 900 bin, toplam tank gücü ise 2.832’dir.

Hazırlıklar

Kızıl Ordu istihkâm birlikleri, harekât öncesinde 90 köprü, 47 km. yol ve 1.000 km. yol onarımı yaptılar. Harekâta katılacak olan her iki Cephe’nin ana ikmal hattı tek bir demiryolu hattıdır ve ana ikmal merkezi 250 km. geridedir. Bu demiryolu hattı da onarım gerektirmekteydi.
Her Cephe için, topçu cephanesi olarak 1,5 milyon top ve havan mermisi, bir o kadar da yedek cephane getirildi.
Rumyantsev Harekâtı, Stalingrad’tan bu yana en büyük Sovyet taarruzudur. Dolayısıyla iletişim çok önemliydi. Kursk savunması sırasında iletişim ağı telefon kablolarıyla kurulmuştu. Ancak burada, taarruz durumunda öncelikle radyo iletişimine dayanmak gerekiyordu. Yine de karargâhlar arasında birkaç yedek hat olmak üzere kilometrelerce uzunlukta telefon hattı bağlantısı sağlandı. Motorize birliklerle komuta postaları ve karargahlar arasında esas olarak telsiz bağlantısına güvenildi. Alman savunma hatlarında daha derinlere girildikçe esas iletişim tümüyle telsiz bağlantısı yoluyla sağlandı. Gerektikçe ara bölgelerde seyyar iletişim merkezleri oluşturuldu ve bunlar her gün 30 km. ileri sürüldü. Tüm bunlar için gerekli malzeme ve düzenlemeler, harekâtın başlamasından önce sağlandı.
Ayrıca Kursk Savaşı sırasındaki yoğun çatışmalar sonrasında 1. Tank Ordusu’nun yeniden düzenlenmesi gerekti, 200 yeni tank aldı. Ordunun tank mevcudu 417’si T34 olmak üzere 542’ye ulaştı.

Wehrmacht

Sovyet Voronej Cephesi ve Step Cephesi kuvvetlerinin taarruzlarına hedef olan bölgedeki Alman kuvvetleri, Mareşal Erich von Manstein komutasındaki Güney Ordular Grubu'dur. Kızıl Ordu taarruzlarına bu gruptan General Hermann Hoth komutasındaki 4. Panzer Ordusu ve General Werner Kempf komutasındaki Kempf Ordu Müfrezesi hedef olmuştur. 4. Panzer Ordusu, 120 bin kişilik ve 150 tanklık bir kuvvettir. Kempf’in kuvvetleri ise 80 bin kişilik ve 60 tanklık bir kuvvet. İhtiyat olarak tutulmakta olan Großdeutschland Tümeni ise 15 bin kişilik ve 100 tanklık, bir kuvvettir. Harekâtın ilk günlerinden sonra savunmaya katılmış olan 2. SS Panzer Tümeni "Das Reich" ve 3. SS Panzer Tümeni "Totenkopf", 50 bin kişilik, 250 tanklık bir kuvvet. Toplam Alman kuvvetleri 300 bin kişilik, 560 tanklık bir kuvvettir. Buradaki personel sayılarına, lojistik unsurlarla birlik ihtiyatları da dahildir.
Bu iki SS Panzer Tümeni, 2. SS Panzer Kolordusu’na bağlı idi. Kolordu’nun diğer tümeni olan 1. SS Panzer Tümeni "Leibstandarte SS Adolf Hitler", 17 Temmuz 1943 tarihinde Hitler’in emriyle İtalya’ya gitmek üzere Belgorod’tan trenlere binmişti. Esasen bölgede kalan diğer iki SS Panzer Tümeni de Doğu Cephesi’nin farklı bölgesine kaydırılmıştı. Ama Sovyet taarruzları başlayınca bölgeye intikal ettirildiler.

Step Cephesi kesiminde

Step Cephesi'nde operatif topçu yoğunluğu, 53. Ordu bölgesinde kilometre başına 242 top ve havandır.
Harekâtın ilk gününde iyi düzenlenmiş Alman savunma mevzileri karşısında Step Cephesi kuvvetleri, Voronej Cephesi kuvvetleri ölçüsünde derin ilerlemeler sağlayamadı, taarruzlar ağır gelişti. 1. Mekanize Kolordu, muharebelere erken sokulmuştu ve bu durum, büyük ölçekli tank manevralarını sınırladı. Bununla birlikte 3 – 4 km.lik ilerlemeler dahi, Alman savunmasında zaaflar yarattı ve Alman birlikleri yer yer geri çekilmek zorunda kaldılar. Gün sonunda Sovyet 53. Ordu birlikleri 8 km. kadar ilerlemişler ve Alman 167. Piyade Tümeni’nin büyük bir kısmını imha etmişlerdi.  Sovyet ilerlemesi sınırlı kalmakla birlikte Alman birlikleri 3 Ağustos gecesi, Donets Nehrinden daha gerideki –batı- savunma hatlarına çekildiler.
Savunmadaki Alman tümenleri, merkez konumda 6. Panzer Tümeni, solunda 168. Piyade Tümeni, Belgorod'un doğu kesinde ise 198. Piyade Tümenidir. Bu Alman birlikleri, gecenin ilerleyen saatlerinde, daha gerideki mevzilerine yerleşmişlerdi. 4 Ağustos'ta 53. ve 69. Sovyet orduları, tüm tank mevcutlarıyla bu mevzilere yüklendi. Belgorod'un kuzey ve doğusunda taarruzun ilerleme hızı yine de düşüktü, 6 – 9 km. kadar. 3 Ağustos akşamı, bir sonraki gün için muharebe planlarını yeniden düzenleyen 53. Ordu Komutanı General Managarov, 1. Mekanize Kolordu için yeni taarruz planı hazırlamıştı. Bu plan, Belgorod'a kuzeybatı yaklaşımından bir taarruzu öngörmekteydi. 4 Ağustos sabahı başlayan bu taarruz daha başarılı oldu. Belgorod'un hemen kuzeybatısındaki Streletskoye kasabasına yaklaşan Sovyet kuvvetleri burada birkaç Alman karşı saldırısını geri attıktan sonra taarruzlarını sürdürdüler ve akşam saatlerine doğru kasaba sokaklarına girdiler. Sonuçta Belgorod'un batı yanından da bir çevirme sağlanmıştı.
Step Cephesi Komutanı General Konev'in, 5 Ağustos sabahı kentin kuzeybatı kesiminde başlattığı taarruz, Donet'in bu bölgedeki bir kolunu geçmeyi amaçlıyordu. Sert Alman direnişi, ilk girişimleri geri attı. Daha batıdan girişilen bir tank taarruzuyla ırmak, saat 09:00 dolaylarında geçildi. 53. Ordu'nun 1. Mekanize Kolordu'suna bağlı birlikler hızla güneye doğru akmaya başladılar. Bu ileri harekât, saat 11:00'de Alman topçusunun yoğun ateşiyle Belgorod - Harkov şosesinin kuzeyinde durduruldu. Ancak daha sonraki saatlerde Kızıl Ordu birlikleri Belgorod - Harkov şosesini kestiler. Bu yol, Belgorod'u savunmakta olan Alman 11. Kolordu'sunun ana ikmal ve geri çekilme hattıdır. Bu birlikler, ileri harekâtlarını güney yönde sürdürdüler ve Belgorod'un güneybatısına doğru aktılar. Kent, üç yönden sarılmıştır ve ana ikmal hattı kesilmiştir. Öte yandan kentin etrafındaki çember de iyice daralmaktaydı. Günün erken saatlerinde Sovyet 69. Ordu'sunun kentin kuzeyine yönelen taarruzu, gün ortasında kentin dış mahallelerine dayandı. Öte yandan doğu kesimde 7. Muhafız Ordusu'nun, hemen kentin doğusunda, Donets üzerinden taarruzları da ilerleme sağlamıştır. Bu kesimde köprü kurulması girişimleri birkaç kez Alman topçusunun yoğun ateşiyle engellenmiş, fakat sonunda kurulmuştu. Öğleden hemen sonraki ilk saatlerde hem kuzeyde, hem de doğuda Kızıl Ordu birlikleri kentin varoşlarına girdiler.
Kentin doğusunda ve kuzeyinde dış mahallelere girilmiş olması üzerine General Konev, son darbeyi vurmak amacıyla genel bir taarruz başlatmaya karar verdi. Bu amaçla saat 13:30'da başlatılan ve 15 dk. süren topçu ateşi ardından genel taarruz başatıldı. Ancak, Alman 11. Kolordu'su zaten, sokak çatışmalarına girmekten kaçınarak kenti tahliye etmeye başlamıştı. Saat 14:00'de, 89. Muhafız Piyade Tümeni ileri unsurları kentin merkezindeki Narodni ve Lenin Caddelerine inmişlerdi. Kızıl Ordu, saat 18:00 itibarıyla Belgorod'da duruma hakimdi.

Voronej Cephesi kesiminde

Sovyet kuvvetleri, 3 Ağustos için öngörülen esas hedeflere ulaşmışlardı. Özellikle 5. Muhafız Ordusu başarılı olmuştu. Ordu, Alman taktik savunmasını geçerek Tomarovka - Belgorod yolunu kesmiştir. Sovyet 1. Tank Ordusu, Tomarovka bölgesinde yönelerek, harekâtın genişletilmesi ve ilerletilmesi açısından, beklenenden daha belirgin bir başarı elde etmiştir.

Alman karşı taarruzları

Gerçekte General Vatutin'İn nihai hedefi, Harkov'un kuzeyinden geniş bir kama gibi ilerleyerek Dinyeper'e ulaşmaktı. Bu şekilde, Güney Ordu Grubu'nu ikiye bölecekti. Mareşal von Manstein, bu tehlikeyi fark etti ve Das Reich ve Totenkopf Tümenlerini Harkov'un batısına çekti. Bu tümenlere verilen iki görev vardır. Öncelikle Kızıl Ordu'nun Dinyeper yönündeki ilerleyişini önlemek ve Kızıl Ordu ileri hareketinin güneye çark ederek Harkov'un batısına akmasına ve Kempf Ordu Müfrezesi'nin kuşatılmasına engel olmak. Totenkopf Tümeni, Akhtyrka'nın güneyinde, Harkov'un batısında mevzilendi.
Bir hafta süresince her iki tümen, Sovyet taarruzlarını başarıyla püskürttü. Ancak bu arada Harkov, savunulamaz duruma gelmişti. General Kempf, 13 Ağustos'ta tahliye için ön emir yayınladı. Hitler bu emri iptal etti. 22 Ağustos'ta General Kempf, çekilmek zorunda kaldı. Hitler Mareşal von Manstein'ii Kempf'i görevden almak için zorladı. 8. Ordu olarak yeniden düzenlendi, komutanlığına Otto Wöhler getirildi ve Harkov'da Alman cephesini yeniden tesis etmekle görevlendirildi.
Bu iki tümen, General Wöhler'İn kuvvetlerini Harkov'dan geri çekmesi sırasında önemli bir destek sağladılar, kuzeyden gelen Sovyet baskısını, karşı taarruzlarla durdurdular. Totenkompf Tümeni, 15 - 20 Ağustos tarihleri arasında bölgesel bir genel karşı taarruzla, Vatutin'in öncü kuvvetlerinin Harkov'u batıdan kuşatma girişimini kuşattı ve imha etti. Böylece Akhtyrka civarında 4. Panzer Ordusu'nun 7. Panzer Tümeni'yle teması sağladı. Her iki tümenin sağladığı destek, Alman kuvvetlerinin geri çekilebilmesini ve 8. Ordu'nun yeniden mevzi alabilmesini sağladı. Bir bakıma durumu kurtaran bu iki tümen olmuştur.