Hansaray

Tarihi

Bahçesaray, Kırım Hanlığı'nın başkenti iken ve özellikle Rusya'nın 1783 yılında Kırım'ı ilhak etmesinden sonra sarayın genel görünümünde önemli değişiklikler olmuştur. Neredeyse her yeni Kırım hanı sarayda döneminde yeni binalar yaptırmış veya eski binaları onartmıştır. Ayrıca birçok Kırım hanı kendi adlarına anıtlar diktirmiştir.
I. Sahib Giray'ın ana anıtı, Bahçesaray şehrinin kendisidir. I. Devlet Giray, sarayın içine sarayın ilk türbesini; I. Selâmet Giray ise bir çardak (günümüze ulaşamamış); I. Bahadır Giray, resmi törenler için bir tane daha salon; III. İslâm Giray, sarayın ikinci türbesi ve bir saray salonu; I. Kaplan Giray, Altın Çeşme'yi; Arslan Giray, Büyük Han Cami'nin yanına bir medrese inşa ettirmiştir. Fakat I. Selâmet Giray'ın adı saraydaki üç binanın (Büyük Han Cami, Küçük Han Cami ve Dîvan Salonu) kapılarında yazmaktadır. 1736 yılında Perekop Kuşatması sırasında saray, Rus güçleri tarafından tahrip edilmiş fakat daha sonra kalıntılardan tekrar tamir edilmiştir. Saraya ve Bahçesaray'ın güzelliğine önemli katkılar yapmasıyla tanın Kırım Giray, eşi olan Dilara Bikeç'in türbesini ve Gözyaşı Çeşmesi'ni () veya Bahçesaray Çeşmesi adıyla bilinen çeşmeyi yaptırmış, sarayın iç mekânlarının süslenmesi için en iyi sanatçıların davet edilmesi emretmiştir.

Mimarisi

Hansaray'ın günümüz görünümünün mevcut özellikleri, Kırım Tatar süs sanatı ve mimarisi en mükemmel seviyesine ulaştığı dönem olan 18. yüzyılda belirlenmiştir. Ziyaretçileri bugün sadece onun orijinal görkeminin kalıntılarını görmesine rağmen, saray hâlen eşsiz ve mükemmel bir anıttır. 1736 yılında saray, Rus ordusuna mensup olan General Burkhard Christoph von Münnich tarafından yaktırılmıştır. Hasarlar, alevler yüzünden değil Rus baskınları sırasında oluşmuştur. Yanmış sarayı tekrar inşa ettiren ve hatta eskisinden daha modern ve süslü yaptıran II. Selâmet Giray ve diğer hanlar, sarayı tamir ettirmişlerdir. Yangın, saraya hasar vermemiş daha çok 19. yüzyılda yapılan rekonstrüksiyonlar zarar vermiştir.
Kırım'ın yeni fatihleri, Kırım hanlarının kaldığı yerleri Rus imparatoriçesi II. Katerina'nin ziyareti için hazırladığında saraydaki ilk tadilat 1787 yılında yapılmıştır. Çoğu durumda taht sahibi ziyaretçilerin ziyaretleri öncesinde daha da fazla rekonstrüksiyon gerçekleştirilmiştir. Sonuç olarak sarayın iç daireleri kötü bir alafranga görünümle değiştirilmiştir. Ucuz ve profesyonel olmayan çalışmalar, ünlü Kırım Tatar sanatçılar tarafından eşsiz duvar resimleri ile değiştirilmiştir. Binaların bazıları tamir için yıkılmıştır. Örneğin Mimar Kolodin 1820'lerde dört binalı haremin üç binası (girişteki kışlık saray, hamamlar ve diğer birçok yapıyı) yıktırmıştır. Rus çarları, saraya ziyaretleri sırasında egzotik görünümün bozulması ve denetçilerin rekonstrüksiyon işlerinin mali belgelerinde boşluklar bulmasıyla hayal kırıklığına uğramış ve neredeyse bütün rekonstrüksiyonlar 1930'lara kadar aynı sebepten masaya kaldırılmıştır. Böylelikle 1783'ten beri sarayın toplam alanı 18 hektardan 4 hektara düşmüştür.
Bilimsel temelli çalışmalar 1960'lı yıllarda başlanmıştır. Bunlardan dolayı Hansaray'ın günümüzdeki görünümü, orijinalina daha yakındır. Derinlemesine bir bilimsel denetimi altında yeni bir restorasyona 2003 yılında başlanmıştır.

Saray kompleksinin haritası

1 - Saray meydanı, 2 - Kuzey Kapısı, 3 - Güney Kapısı, 4 - Büyük Han Cami, 5 - Küçük Han Cami, 6 - Altın Çeşme, 7 - Sarı Güzel Hamamı, 8 - Demir Kapı, 9 - Divan Salonu, 10 - Yaz çardağı, 11 - Gözyaşı Çeşmesi, 12- Harem, 13 - Şahin Kulesi, 14 - Mutfak, 15 - Muhafız Bloğu, 16 - Türbeler, 17 - Dilara Bikeç Türbesi, 18 - Hanedan mezarlığı, 19 - Rezidans, 20 - Ahırlar, 21 - Kütüphane, 22 - Pers Bahçesi, 23 - Bahçe.

Saray meydanı

Saray meydanı veya avlu, sarayın merkezinde yer almaktadır. Etrafında Muhafız Bloğu, Han Cami, ahırlar, Şahin Kulesi, daireler ve güneyde bulunan bahçe vardır. Meydanın giriş-çıkışları Kuzey Kapısı ve Güney Kapısıdır. 17. yüzyılda hanlık darphanesinin yanında bulunan Kuzey Kapısı'na Darphane Kapı da denilmektedir. Bahçe Kapı () olarak da bilinen Güney Kapısı 19. yüzyılda birçok değişikliğe uğradığından orijinal görünümünden oldukça farklıdır.
Meydanda çeşitli peyzaj çalışmaları yapıldığından günümüzde oldukça yeşillik ve ağaçlık bir meydandır.

Küçük Han Cami

Küçük Han Cami (), Altın Çeşme'nin hemen yanında bulunan ve özellikle Kırım hanedan üyeleri için yaptırılan bir camidir.
Caminin mihrabının üstünde Davud'un Yıldızı desenli yuvarlak bir vitray bulunmaktadır. Kırım Tatarları, Davud'un Yıldızı'nı sadece cami pencerelerini süslemek için değil; aynı zamanda mezar taşlarını, para ve mücevherleri süslemek için de kullanmıştır.

Sarı Güzel Hamamı

Sarı Güzel Hamamı, 1532 yılında I. Sahib Giray tarafından yaptırılan saray kompleksindeki en eski yapılardan birisidir. Klasik bir Türk hamamıdır. Saraya başka bir yerden taşınmıştır.
1924 yılında kapatılmasına kadar yaklaşık 400 yıl boyunca kullanılmıştır. Soyvetler zamanında ciddi hasar almıştır.

Demir Kapı

Demir Kapı (), I. Mengli Giray tarafından yaptırılan mermer ve dövme şeritlerle çevrili bir kapıdır. Kapı, yabancı elçilerin beklediği ve hanın rezidansına giriş yaptıkları bir geçit idi. Venedikli mimar olan Alvise Lamberti da Montagnana tarafından tasarlanmıştır. Sarayın hemen girişinde yer almaktadır. Kremlin'e bir tapınak yapması için III. İvan'ın davetiyle Moskova'ya geziye çıkan Alvise, 1503-04 yılları arasında Kırım'ı ziyaret ederken alıkonulmuştur. Bir yıllığına Kırım'da yaşayarak kapıyı inşa eden Alvise daha sonra han tarafından özgür bırakılmıştır. Sarayın kendisinden yaşlı olan kapı, Devlet Saray'dan getirtilmiştir.
Kapıda, rönesans tarzı süslemeler ve kapı alınlığınındaki Tarak Tamga'nın yanı sıra iki tane de kitâbe bulunmaktadır.

Divan Salonu

Divan Salonu, Kırım Hanlığı zamanında devlet işlerinin halledildiği bir salondu. Salonun güney tarafında hanların oturduğu altın işlemeli bir taht; bu tahtın her iki tarafında da tahtan biraz daha alçak sedirler bulunmaktadır. Salonun kuzey tarafının üzerinde ise bir balkon bulunmaktadır. Zemini mermerle döşelidir.
Salon, Kırım Tatar Meclisi tarafından 1917'de Kırım devletinin bağımsızlığının ilanı gibi çeşitli tarihi olaylara ev sahipliği yapmıştır.

Yaz çardağı

Üç tarafı vitray ile sedirlerle kaplı, ortasında mermerden yapılmış kare biçimindeki küçük havuzlu bir fıskiye bulunan bir çardaktır.
Çardak, genellikle hanların ziyaretçileriyle muhabbet ettiği ve müzik dinlediği bir yerdi.