Ses

Yayılma

Sesin yayılması için maddesel ortama ihtiyaç vardır. Yani boşlukta ses yayılmaz. Ses dalgalar halinde yayılır. Ses kaynağından çıkan ses maddenin taneciklerini titreştirir. Bu nedenle ses yayılır. Ses dalgasının her bir tam devrinde bir sıkışma ve bir seyrekleşme serisi vardır. Ses, tanecikler halinde yayılır, tanecikler ne kadar sık ise o kadar hızlıdır. Sesin yayılma hızı sırasıyla katıdan sıvıya, sıvıdan gaza azalır. Hız (V) = uzaklık (D)/ süre (T) biçiminde gösterilen genel hız formülü aslında teorik bir değer niteliği taşımamaktadır. Çünkü bu formülde göz önüne alınmayan dış faktörler, ses dalgalarının hızı üzerinde bir dizi etkiler yaratır. Örneğin rüzgar sesi uzaklara taşır, gece ve gündüzün sıcaklık farkları ses dalgalarını etkiler. Ses dalgaları katılarda yaklaşık olarak 5000 m/s hızla yayılır. Suda 1453 m/s hızla yol alır. Havada 340 m/s yol alır. Ses kaynakları ikiye ayrılır bunlar doğal ses kaynakları ve yapay ses kaynaklarıdır.

Ses kaynakları

Ses veren her madde bir ses kaynağıdır. Sesler kaynaktan aldığı enerjilerle titreşerek yayılırlar. Titreşen cisimler  esnek olup   sesi oluşturur.  Esnek olan cisimler ses dalgaları meydana getirebilir ve ses dalgalarını iletebilir. Ses mekanik dalga olduğundan  yayılması için bir ortama ihtiyaç duymaktadır. Ses dalgaları ortamlarda sıkışma ve genleşme şeklinde boyuna ilerleyen dalgalardır. Ses dalgalarının basıncı olup girişim  sunucu vuru oluştururlar.

Doğal ses kaynakları

Yağmur, rüzgâr, akarsular, gök gürültüsü, canlı sesleri ve doğa sesleri gibi kendiliğinden ses çıkaran ses kaynaklarıdır.

Yapay ses kaynakları

Makine,telefon ve enstrüman gibi üretilmiş araç veya gereçler yapay ses kaynaklarıdır.

Frekans

Sesin bir frekansı, boyu, periyodu ve hızı bulunmaktadır. Sesin birim zamandaki (genellikle saniye) titreşim sayısına "frekans" denir. Birimi ise Hertz (Hz)dir. Dalga boyu, bir ses dalgasının oluşması için sesin aldığı yoldur. Sesin hızı normal koşullarda; havada 340, tahtada 4000-6000, suda 3000-5000, çelikte ise 8000 m/s dir. Ses boşlukta yayılmaz. Çünkü titreşen bir cismin sıkışıp genleşmesine yol açabilecek atom ya da molekül gibi tanecikler yoktur.

Çok alçak frekanslı ses (İnfrasonik)

Sesberi ya da infrasound olarak nitelendirilen ses frekansları, 20 Hz den az olurlar. Böylece insan kulağının duyamayacağı kadar düşük, fakat hava basıncı değişiklikleriyle oluşan ses dalga frekanslarından daha yüksektirler.
İnsan kulağının teorik olarak 20 Hz ile 20000 Hz arasını duyduğu söylense de, en iyi 250 Hz ve 3000 Hz arasındaki konuşma frekansı bölgesini duyar. Hayvanlar, insanların duyamadığı ses frekanslarını bile algılayabilirler. Örneğin fillerin ayağında çok alçak frekansları algılayan doğal alıcılar vardır.

Çok yüksek frekanslı Ses (Ultrasonik)

Ses-ötesi ya da ultra sound, insan kulağının duyamayacağı çok yüksek frekanstaki seslere verilen addır. Frekansı 20.000 Hz'in üstündedir.
Hayvanlar 20.000 Hz den yukarisini duyabilirler. Francis Galton (1822-1911) köpeklerin bu özelliğinden yararlanarak Galton Köpek Düdüğünü tasarlamıştır. Sadece köpeklerin duyabileceği frekanslardaki sesleri veren bu düdük köpek terbiyeciliğinde ve istenmeyen köpeklerin uzak tutulmasında kullanılmaktadır. Frekansı 16000 ile 22000 Hz arasındadır. Uygulamada bu kadar yüksek sıklığa sahip ses, insan kulağı tarafından duyulamamaktadır.

Şiddet

Sesin havada yayılırken oluşturduğu dalganın yoğunluğunun niceliğidir. Bir sesin şiddeti, ses dalgasının genliğiyle doğru orantılıdır. Sesin şiddeti arttıkça, direnebileceği süre artar. Yani ses daha uzağa yayılabilir. Ses şiddetinin birimine desibel denir. desibelmetre ile ölçülür. İnsan kulağı, 0-140 dB arası sesleri sorunsuz duyar. 140 dB'den şiddetli sesler, kulağımıza zarar verir.Ses bilim ve ses bilgisinin temel konusu, dil
veya konuşma sesidir. Ses, akciğerlerden gelen havanın ses organlarında
biçimlendirilmesiyle oluşan, kulakla veya hassas aletlerle 
algılanabilen titreşim olarak tanımlanabilir. İnsanoğlunun kendi ses 
organlarıyla üretip kullandığı bu sesler, konuşma dilinin görece en küçük parçasını ve dilin
temelini oluşturur. Sesler, anlam ayırt edici olup olmadıklarına 
bakılarak, sesbirim (fonem) ve ses değişkesi (allofon) olmak üzere iki 
kategoride ele alınabilir.
Akciğerlerden gelen havanın ses yolunda meydana getirdiği titreşime 
ses denir. Çevremizde ses çıkaran sayısız varlık vardır. İnsanlar, 
hayvanlar, taşıtlar, müzik aletleri, şelale, rüzgâr, yağmur ses çıkaran 
varlıklardandır.
Kendiliğinden ses çıkaran varlıklara doğal ses kaynakları denir. Ses 
kaynaklarının ses çıkarabilmesi için titreşim gerekir. Müzik aletlerinde
bunu çok net görebiliriz. İnsanların ses çıkarması da titreşimle olur. 
Gırtlağımızda bulunan ses telleri akciğerlerimizde bulunan hava ile 
titreşerek ses çıkmasını sağlar.

Ses grupları

Ses oluşturan her varlık ses kaynağıdır. Üç çeşit ses kaynağı vardır:
Canlı Varlıklar: Hayvanlar, insanlar…
Cansız Varlıklar: Davul, gitar, bağlama, flüt sesi vs…
Doğal Afet: Gök gürültüsü, rüzgar vs…

Sesin yayılımı

Sesin yayılması için maddesel ortama ihtiyaç vardır. Yani boşlukta 
ses yayılmaz. Ses dalgalar halinde yayılır. Ses kaynağından çıkan ses 
maddenin taneciklerini titreştirir. Bu nedenle ses yayılır. Ses
dalgasının her bir tam devrinde bir sıkışma ve bir seyrekleşme serisi 
vardır. Ses, tanecikten taneciğe yayılır, tanecikler ne kadar sık ise o 
kadar hızlıdır. Sesin yayılma hızı sırasıyla katıdan sıvıya, sıvıdan 
gaza azalır. Hız (V) = uzaklık (D)/ süre (T) biçiminde gösterilen genel 
hız formülü aslında teorik bir değer niteliği taşımamaktadır. Çünkü bu 
formülde göz önüne alınmayan dış faktörler, ses dalgalarının hızı 
üzerinde bir dizi etkiler yaratır. Örneğin rüzgar sesi uzaklara taşır, 
gece ve gündüzün sıcaklık farkları ses dalgalarını etkiler. Ses 
dalgaları katılarda yaklaşık olarak 5000 m/s hızla yayılır. Suda 1453 m/s hızla yol alır. Havada 340 m/s yol alır.

Sesin yapısal yönü

Bir saniyelik zaman içersinde değişken hareketin ya da titreşimlerin 
sayısı frekans olarak tanımlanır.    Frekans arttıkça ses tizleşir. Sesin yapısal yönünü frekans belirler.

Sesin tınısı

Sesin tınısı, aynı frekansta olduğu halde kaynaklar farklı ise 
seslerin farklı olarak algılanmasıdır. Sesler arasındaki renk farkıdır. 
Ses kendine özgü olan bu rengi, taşıyıcı bir titreşimin (asal dalganın) 
üzerine “oranlı” olarak, yan titreşimlerin (harmoniklerin) 
binmesiyle oluşan karmaşık titreşimlerin sonucu sonucunda kazanır. 
Frekansı oluşturan saniyedeki periyot sayısı, ne kadar fazla olursa ses o
kadar tiz; ne kadar az olursa, o kadar pes niteliğe bürünür.

Ses zarfları

Sesin tınısını etkileyen etkenlerden biri ses zarfıdır. Ses zarfı, ses yoğunluğunun zaman içindeki değişimini ifade eder ve üç evre ile açıklanabilir.
- Çıkış (attack): Bir ses kaynağının titreşmeye
başladığı nokta ile en üst seviyeye (tepe noktasına) ulaştığı mesafe 
arasındaki yükselme zamanıdır.
- Kalış (sustain): Sesin en yoğun seviyede ya da tepe noktasında kalma zamanıdır.
- Düşüş (decay): sesin en yoğun seviyeden sesizliğe inme süresidir.

Ton

Basit (genleşme değerlerinin düzenli olması;örneğin 
düzensiz;1/500,ikincisi 1/400,üçüncüsünün 1/485 olması gibi) frekanslar 
seste ton farkını meydana getirir. Frekansları aynı olan seslerin 
tonlarıda aynı olur. Seslerin periyodik karakteri dörde ayrılır:
Temel ses: Titreşimleri basit sinüs eğrisi karakteri taşıyan seslere “saf/temel ses” denilir. Bir diyapazonanın çıkardığı ses bunun en yalın örneğidir. Doğada “saf/temel” ses bulunmaz. Doğadaki sesler her zaman karmaşık yapıya sahiptir.
Karışık ses:
Gürültü: Periyodik olmayan düzensiz ses titreşimlerine gürültü denir.
Patlama: Kısa süreli hızlı bir hava yoğunlaşması sonucunda oluşup kulağımıza çarpan seslere ise “patlama” denilir.

Sesbirim

Anlam 
ayırt edici sestir. Bir dildeki sesbirimleri tespit etmek için zıtlaşan 
çiftlerden yararlanılır. Zıtlaşan çiftler tek bir ses özelliğiyle 
başkalarından ayrılan kelimelere denir. Söz gelişi, ada ve ata kelimelerini
birbirinden ayıran /d/ ve /t/ sesleridir. Bunlardan /d/ ötümlü /t/ 
ötümsüzdür. Aynı şekilde ara, ana, aya, ala, aba kelimelerinde anlam 
farkı yaratan sesler, sırasıyla /r/, /n/, /y/, /l/, /b/’dir. “Ara“yı “arı“dan ayıran /a/ ve /ı/, “ver“i “var“dan
ayıran /e/ ve /a/ sesleridir. İşte bu türden sesler birer sesbirimdir. 
Sesbirimler /a/, /b/, /e/, /t/ gibi iki eğik çizgi arasında gösterilir.

Ses Değişkesi

Dilde anlam ayırt etmeyen, ancak farklı telâffuz edilen seslere, ses değişkesi
denir. Örneğin bana ve banka kelimelerindeki [n] sesleri farklı 
söylenir. İlki bir diş sesi olan [n], ikincisi bir damak sesi olan 
[ñ]‘dir. Buna göre Türkçede
/n/ sesbiriminin, [n] ve [ñ] olmak üzere en az iki ses değişkesinden 
söz edilebilir. Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi ses değişkeleri 
köşeli ayraç içinde gösterilir. Dilin sesleri incelenirken sesbirimler 
ve onların değişkeleri ayrıntılı olarak ele alınabilir ancak bu 
çalışmada ağırlıklı olarak sesbirimler üzerinde durulmaktadır.