İki Dil Bir Bavul

Fikir

Filmin yönetmenleri Özgür Doğan ile Orhan Eskiköy, Ağustos 2003 tarihinde Ankara Üniversitesi'nde bir kısa filmi montaj yaparken, Bingöl'de öğretmenlik yapan bir arkadaşları kendilerine başından geçen bir olayı anlatır: "Köyde sobayı yakmak için çocuklardan gaz istiyor, çocuklar da kerpeten getiriyor. Kürtçede gaz, kerpeten demek". Yönetmenler, olayı dinledikten sonra iletişimsizliğin aslında temel problem olduğuna karar vererek bununla ilgili bir film yapmaya karar verdiler. Çekilecek film hakkında yapılan tartışmalardan sonra ikili, hafızasının güçlü olduğuna inandıkları Özgür Doğan'ın kuzenine başvurdular. Bunu, "Bir gece o anlattı biz yazdık, o anlattı biz yazdık." diyerek belirten Doğan, filmin temel senaryosunun buradan çıktığını ifade etti.  Proje ortaya çıktıktan sonra, Doğan ve Eskiköy, filmi çekebilmek için para aramaya başladı. Bu dönemde para bulamadıkları için film için 2007 yılına kadar beklediler. Aradan geçen zamana rağmen para bulamayacaklarını anladıklarında, "kendi ölçeklerinde büyük riskler alarak" filme başlamaya karar verdiler. Film ile ilgili her şey için ceplerinden para harcadılar. Ekonomik kameralarla İki Dil Bir Bavul'u çekebilecekken bunun yerine pahalı kameralar aldılar ve Özgür Doğan, bunun nedenini "Sinema filmi yapmak istediğimiz için de her şeyin en iyi olmasını istiyorduk." diyerek belirtti. Destek olarak aldıkları paraların miktarının düşük olmasıyla filmin maliyetini karşılayamadılar. Bu dönemde Özgür Doğan, abisinin takılarını da film için kaynak yaptı. Borç  para bulduktan sonra Orhan Eskiköy, filmin çekimleri için işinden ayrıldı. İlk başlarda kurumsal destek alamayan yönetmenler, bunun nedenini "filmimizin her şeyinden, başından sonundan, sahnelerinden emin olmamıza karşın kimseye" anlatamadıklarından kaynaklandığını belirttiler. İtalya'da yeni yönetmenleri destekleyen Greenhouse adındaki bir kuruluşun seminerlerine katılmaya başladılar ve buradan birincilikle ayrıldılar. Burada sunum yapmayı, projeyi yazılı hale getirmeyi öğrendiler. Böylece filmlerini anlatabildiler. İlk çekimlerden bazı kareleri de kurgulayınca Sundance'ten, Amsterdam Sinema Fonu'ndan, toplam 45.000 dolar destek aldılar. Türkiye'de ise Altın Koza'da ödül almasından sonra devlet yardımı için başvuruda bulunuldu ve Kültür ve Turizm Bakanlığı, film için mali destekte bulunmayı kabul etti.

Çekimler

İki Dil Bir Bavul'un çekimleri, 2007 yılının eylül ayında başladı ve 2008 yılının Haziran ayında sona erdi. Çekimleri dokuz ay süren film, toplamda on üç saatlik bir montaj aşamasından geçti. Filmin çekilmesi için, filmin çekileceği köyün muhtarı ile köylülerden ve kaymakamlık ile İlçe Millî Eğitim'den gerek izinler alındı. Yönetmenler, dokuz ay boyunca köyde bir ay aralıkla onar gün kalarak, hem çocukların hem de mevsimlerin gelişimini takip edecekleri bir akış belirlediler. Çekimlerin başlamasıyla, yönetmenler Emre Aydın'dan kendilerini yok saymasını, olabildiğince kendi halinde günlük yaşamını yaşamasını istediler. Doğal ve sade bir film olması amaçlandığı için Emre'ye replik yazılmadı. Filmin sahneleri, gerçek bir ortamda hiçbir değişiklik yapılmadan kaydedildi ve hiçbir sahnede, filmdeki kişilere "tekrar bunu yap" denmedi ve tekrarlanmadı. Kadınlar ve öğrenciler, evlerde çekilen sahnelerde tedirginlik yaşarken, okulda çekilen sahnelerde ise rahat idiler. Çocukların yönlendirdiği veya anlık gelişen sahneler pek olmadı. Özgür Doğan, bunun nedenini hikâyenin Emre Aydın üzerinden yürümesine bağladı. Teknik olarak film, 16/9 mm sinematografik formatta çekildi.

Yer

Gerçek bir mekâna dayanmakta olan İki Dil Bir Bavul, Şanlıurfa'nın Siverek ilçesinin Demirci köyünde geçmektedir. Köydeki birleştirilmiş sınıf ise merkez mekândır. Filmin çekimlerine başlanmadan önce merkeze uzak ve mümkünse cep telefonunun çekmediği bir köy arandı. İlk zamanlar, film için Muş'un Varto ilçesi düşünüldü ve çekimler burada gerçekleşecekti fakat burada açılan anaokul ile çocukların "çat pat" Türkçe konuşabilmelerinden dolayı buradan vazgeçildi. Daha sonra Viranşehir'de  aradıkları öğretmeni bulamayan yönetmenler, buradan Şanlıurfa'nın Siverek ilçesine geçtiler. Siverek'te aranılan öğretmenin bulunmasıyla İki Dil Bir Bavul'un çekimleri, öğretmen Emre Aydın'ın öğretmenlik yaptığı Demirci köyünde gerçekleşti. Okul çekimleri için Kaymakamlıktan ve İlçe Millî Eğitim'den izin alındı.

Kürt açılımı ile ilgili

İki Dil Bir Bavul, Kürt açılımının olduğu bir dönemde gösterime girdi. Orhan Eskiköy, bunun bir tesadüf olduğunu çünkü filmin çekimlerine 2007 yılında başladıklarını ve teknik olarak bunu hesaplamadıklarını, filmin galasının Kasım 2008'de yaptıklarını belirtti. Aynı konuda "Neyse ki bu kayıtlar var. Sanki açılım olmuş da biz de iki ayda fırına verdik çıkardık gibi bir şey değil. Açılım dediğimiz şey üç-dört aylık bir süreç. Ama denk gelmesi iyi bir şey." diyerek yorum yaptı. Ayrıca filmin, Kürt sorununun ne anlama geldiğinin anlaşılmasına bir katkı yapmasını umut ettiklerini, Türklere ve Kürtlere bir ayna tutmaya çalıştıklarını belirterek, filmin süreçteki işlevine dikkat çekti.

Biçim tartışmaları

İki Dil Bir Bavul, kimileri tarafından "belgesel", kimileri tarafından "kurmaca" olarak nitelendirildi. Documentarist'ten Necati Sönmez, film için yazılan yazıları ele alarak filmin biçimi hakkında "'oyunculuk', 'tipleme', 'inandırıcılık', 'gerçekçi olma', hepsi de yazılı bir senaryo üzerinden çekilen, içinde diyalogların falan olduğu kurmaca filmlerin sahiciliğini tartıya vururken göz önüne alınabilecek kriterler." diyerek yapımın belgesel olduğunu belirtti. Ayrıca İki Dil Bir Bavul'a, "kurmaca tadı veren belgesel" denilebileceğini de belirtti. Gündem-Online'dan İsmail Yıldız, yönetmenlerin izleyiciye alışılmışın dışında hoş bir belgesel tadı yaşattığını" ifade etti. Gerçek Gündem adlı web sitesinde Başak  Günsever ise filmin, "gerçek bir ortamda, gerçek insanlarla üretilmiş" olduğunu ve yazısının devamında "oyuncu falan yok, herkes kendini filme aktarmış" diye yazdı. Sevin Okyay, filmi ilk izlediğinde, filmin insanda kurmaca duygusu uyandıran bir belgesel olduğunu düşündüğünü belirtti.
Film hakkında yazılar ele alan yazarlar arasında, filmin "belgesel-kurmaca" karışımı olduğu görüşü de mevcuttur. Mesut Yeğen'in Radikal eki İki'de yazdığı yazıda bu tasnif "belgesel ve dram melezi film" olarak geçmektedir. Online sinema dergisi Arka Pencere'den Tunca Arslan, biçim için şunları belirtmektedir: "İyi anlatılmış, iyi oynanmış, belgeselin sınırlarında gezinen sıcak mı sıcak bir film." Yeni Film dergisinden Yusuf Güven, yapımın "anlatım biçimi olarak ne bir belgesel ne de bir kurmaca ne de doku-dramaya karşılık gelmekte" olduğunu ve "drama-belgesel" olarak ele alınabileceğini belirtti Zaman'dan Burçin S. Yalçın, filmin kurmaca olarak başladığını ve belgesel üslubuyla bittiğini yazdı.
Yönetmenlerle yapılan röportajlarda, yönetmenlere filmin biçimine dair sorular soruldu. CineDergi'den Banu Özdemir'in "Film için kurmaca mı yoksa doku-drama mı dersiniz?" sorusuna Orhan Eskiköy, "Bu hikâye gerçeğin yaratıcı yorumudur." diyerek cevap verdi. Özgür Doğan'ın Evrensel gazetesine verdiği röportajda biçim hakkında, "bizim için ya filmdir ya değildir" dedi ve dünyadaki festivallerde böyle bir tartışmanın kalmadığını belirtti. Ardından "Bu film sonuna kadar belgeseldir." diyerek açıklama yaptı. Başka bir söyleşisinde "Bu filmin belgesel bir iş olduğunu söyleyebilir misiniz?" sorusuna, "Yakın. Birebir gerçek değil." diyerek yanıt verdi. Akşam gazetesinde Eyüp Tatlıpınar ile yapılan röportajda, filmde hiçbir rolün olmadığını ve hiçbir çekimi tekrarlamadıklarını ifade etti. TRT ile yapılan röportajda, yönetmenler, tür hakkında yapılan tartışmalara pek dahil olmadıklarını ve "eğer türe yerleştirmek isterseniz bu, bir belgeseldir. Gerçek mekânlar, gerçek karakterler, gerçek olay örgüsü vardır. Oraya bizim çaktığımız tek bir çivi dahi yoktur." dedi. Aynı söyleşide, kurmacanın tüm olanaklarını kullandıklarını da belirttiler. Taraf'tan Janet Barış, yönetmenlere "belgesel ile kurmaca iç içe filmde" deyince, yönetmenlerden, belgesel geleneğinden geldiklerini ama kurmacanın olanaklarını da kullandıklarını dair bir cevap alır. Janet Barış, bir başka yazısında şunları ifade etti: "Filmin en önemli özelliği kurmaca ile belgeselin karışmış olması. Yönetmenler, herkesi kendi doğal halleri üzerinden betimliyor. Öğretmeni canlandıran Emre Aydın, gerçekten köye gelen bir öğretmen." 2012 yılında Eskiköy, Babamın Sesi filmi için Sabah'a verdiği demeçte her iki filmi biçim açısından karşılaştırıp İki Dil Bir Bavul'un bir belgesel  olduğunu belirtti.

Babamın Sesi ile kıyaslanması

Orhan Eskiköy ve Zeynel Doğan'ın yönetmenliğini üstlendiği 2012 yapımı Babamın Sesi filmi, İki Dil Bir Bavul ile karşılaştırıldı. Babamın Sesi filminin senaristi Eskiköy, İki Dil Bir Bavul filmiyle başladığıkları politik duruşlarında bir tutarlılık sağlamak istediklerini ve İki Dil bir Bavul'daki çocukların büyüdüğünü, şimdi de Babamın Sesi filmindeki meselelerle uğraştıklarını söyledi. Olkan Özyurt, ilk filmin ana dil sorunsalını daha görünür kılma çabasındayken Babamın Sesi filminde "yine bilinen ama duyulamayan seslere öncelik verildiğini" şu sözlerle belirtti:
"Babamın Sesi'nde yine bilinen ama duyulamayan seslere öncelik veriyorlar. Bunun için ses daha bir önemli filmde. Ses, önce sakıncalı bir dilin kelimelerine, sonra cümlelerine dönüşüyor, ki, filmin anlatımında da özellikle bu vurgu gözetiliyor. Ama kesik kesik kalıyor cümleler… Özellikle Bâse ile Zeynel arasında beliren kekeme bir iletişim söz konusu. Kekeme derken suskunluklar, başlayan ama sonu getirilemeyen cümleler, Türkçe başlayıp Kütçe konuşmalardan bahsediyoruz. Lakin bu kekeme halin bir karşılığı, elbet kaynağı var bu topraklarda. Konuşturulmayan, susturulan haller, olaylar kekemeleştiriyor insanları..."
Haberturk.com'dan Kerem Akça, son dönemde yükselen Kürt sinemasının belki de en çok iz bırakan örneğinin İki Dil Bir Bavul olduğunu ve bu filmin sinemasal yetisinden ziyade meselesiyle dikkat çektiğini belirtirken Babamın Sesi'nin Anadolu'da bir köşeye itilen Kürt bireyler üzerine içi dolu bir sözlü tarih çalışması sunmayı, kamera kullanımıyla bunun altını doldurmayı ve final sekansıyla iz bırakmayı becerse de sanki kurmaca dolaşımını tamamlayamamanın 'ara boşluk'larından çekiyor gibi olduğunu ifade etti. Evrensel'den Çağdaş Günerbüyük, Türkçe bilmeyen Kürt çocuklarıyla Kürtçe bilmeyen yeni mezun öğretmenlerinin bir zor yılı, bir bavula sığdığını, Babamın Sesi filmiyle sırada kasetlerin olduğunu ve ilkokulda gelecek üstüne düşünmekten, bekleyerek geçmişi hatırlamaya doğru yöneldiğini yazdı. Ayrıca yazısında "İki Dil Bir Bavul'un çocuklarına sempatiyle yaklaşan kimileri, Babamın Sesi'nde Alevilerin, Kürtlerin yaşadığı ayrımcılıkları en derinden hisseden bir tek ailenin yaşadıklarını görmeye tahammül edemiyor olabilir." düşüncesini de dile getirdi.