Mango

Etnimoloji

İngilizce ve Türkçe "mango" kelimesi  Tamil kelimesi olan māṅgai ya da mankay kelimesinden 
türetilmiştir.
Portekizce mangonun karşılığı olan manga sözcüğüde muhtemelen malaya dilindeki māṅṅa'dan gelmektedir.
Bu kelimeye Avrupa’da ilk defa İtalya’da 1510 yılında Ludovico di Varthema adlı bir yazarın bir eserinde manga adıyla rastlanmaktadır.  Fransızca ve post-klasik Latinceye de bu İtalyan metninden bu kelimenin geçtiği sanılmaktadır. Fakat İngilizcede ve Türkçede, birkaç dilde nasıl olup da bu kelimenin "a" ile biten kısmının "o" ile biter hale gelmesi hususu ise tam olarak belli değildir.
Mango ilk olarak ihraç edildiği 13 Amerikan kolonisinde 17.yüzyılda soğutma eksikliği sebebiyle salamura olarak saklanmakta idi. Diğer bir kısım biber türleri de mango olarak sehven salamura edildiklerinden adlandırılmakta idi. İngilizce 18.yüzyılda Mango kelimesi fiil olarak “salamura yapmak anlamında kullanılıyordu.

Tanımı

Mango ağacı(Mangifera indica L.)  35-40 metre yüksekliğe ulaşan 10 metreye kadar taçlanabilen uzun ömürlü bir ağaçtır. Öyle ki 300 yıldır meyve verebilir türlerine de rastlanmaktadır.  Derin toprakta kazık kökleri 6 metre derinliğe ulaşıp ayrıca yana belli bir alana doğru yayılan yan kökleri bulunmaktadır. Yaprakları her daim yeşil basit 15–35 cm uzunluğunda ve 6–16 cm genişliğindedir. Genç yapraklar portakal-pembemsi bir renkte iken giderek koyularak kırmızı sonrasında yaşlandıkça koyu yeşil bir hal alırlar. Çiçekleri 10–40 cm uzunluğunda bileşik salkımlı uçlardadır. Salkımlardaki her bir çiçek küçük  5–10 mm uzunluğunda  beyaz 5 taç yapraklıdır. Çiçekler zambaklara benzer keskin bir  koku yayarlar. Meyvelerinin olgunlaşması 3 ila 6 ayı bulabilir. 
Meyveleri genelde türlerine göre değişiklik gösterir.Kültüre alınmış türler sarı,portakal,kırmızı ya da yeşil  dikdörtgen çukurlu tüylü tekli yüzeye sahiptir ve yüzeyi meyve etinden kolay ayrılmaz. Olgunlaşmış meyvelerde kabuğu soyulmuş meyve eti reçineli tatlı bir koku verir. Her meyvenin iç kısmında 1-2mm çapında tohumu koruyan bir kabuk ve bu kabuğun altında bitkinin embriyosunu taşıyan bir tohum bulunur.

Yetiştirilmesi

Mangolar binlerce yıldır, Güney Asya’da yetiştirilmektedir. ve Doğu Asya ‘ya M.Ö 4 . ve 5.yüzyıllarda ulaşmıştır. M.S 10.yüzyılda Doğu Afrika’da yetiştirilmeye başlanmıştır.  14.yüzyılda  Faslı  seyahatçi, Ibn Battuta, Mogadişu ziyaretinde bundan bahsetmiştir. SonradanBrezilya,Batı Hint Adaları and Meksika’da iklimin büyümesine izin verdiği yerlerde yetiştirilmeye başlanmıştır.
Mango  çoğunlukla dondan korumalı, tropik ve ılıman subtropik iklimlerde yetişir.Dünya’daki mangoların üçte biri sadece  Hindistan’da yetiştirilir.İkinci olarak bunun ardından Çin gelir.
Mangolar ayrıca Avrupa kıtasında tropik bitki ve meyvenin üretimi imkânı olan birkaç sayılı yerden  İspanya’da  Andalusya bölgesinde  (çoğunlukla Malaga ili )de yetişir. 1,000 den fazla  mango çeşidinin kolaylıkla tarımı aşılı fidanlar üstünde yapılır. Bu çeşitler Diğer türler kuzey, güney ve  Orta Amerika’dan,Karaibler’e,güney,batı ve orta Afrika, Avustralya, Çin, Pakistan,Bangladeş ve Güneydoğu Asya’da terebentin gibi kuvvetli bir tadı olduğundan “terebentin mangosu”olarak anılan bir tür ile 
)  boğa uzvuna benzetilen huevos de toro ("boğa yumurtası) "’na   kadar değişim gösterir.
Hindistan en büyük Mango üreticisi olarak kabul edilse de %1'den daha az olarak dünya ticaretinde pay sahibidir zira Hindistan çoğunlukla üretimini kendi iç tüketiminde kullanmaktadır.
Bodur ve yarıbodur varyeteleri ise süs bitkisi olarak dünyada konteynarlarda yetiştirilmektedir. Bununla birlikte çeşitli hastalık türleri mangolara etki yapmaktadır.; bkz. Mango hastalıkları listesi.
Genel olarak türlerine göre bazı farklılıklar gösterse de en dayanıklı mango türleri bile genç fide halindeyken 4 derecede (40 Fahrenheit)  geçici uyku moduna geçer ve 0 derecede (32 Fahrenheit)  ölür. Buna karşın en dayanıklı mango türlerinde dahi yaşlı ağaçlar 0 ile -1,11 derece de  (32-30 Fahrenheit) hasar görürken; ısı düşüşü geçici birkaç saat için olması kaydı ile en fazla -3,8  dereceye  (25 Fahrenheit) kadar dayanabilirler.  Mango ağaçları yüksek ısı ve kuraklığa dayanıklıdırlar , ancak  30 derecenin üstü sürekli olarak süren çok aşırı ısılar ağacının meyvelerinin erken olgunlaşmasına ve meyvelerinin tadının bozulmasına neden olabilir. Bu koşullarda ağacın Türkiye’de daha çok Akdeniz Bölgesi’nin Antalya,Alanya,Mersin gibi kıyı kesimlerinde soğuktan korumalı yerlerde yetiştirilmesi mümkündür.

Dermatite neden olma potasiyeli

Mango kabuğu ve özsuyu urushiol içerir,  zehirli sarmaşık ve zehirli sumakda bulunan bu kimyasal temas halinde bazı kimselerde dermatite neden olmaktadır. Mango alerjenleri ve urishiol ile temas halinde teması arasında çeşitli reaksiyonlar gözlenmiştir. Urushiol ayrıca mango yaprakları ve gövdesinde de bulunmaktadır bu sebeple hayvanlara yapraklarının yedirilmesi tehlikelidir. Özellikle mangonun ilk olgunlaşma döneminde mesela Hawaii'de bitkilerden kaynaklanan dermatitin başlıca kaynağı budur.

Yiyecek

Mango  her ne kadar tad ve dokusu türden türe değişirse de bazıları sulu olgunlaşmış erik'e bazıları avokado veya kavun’a bazıları lifli bir dokuya sahip olduğunu belirtse de genelde tatlı bir tada sahiptir. Olgunlaşmamış, salamura edilmiş veya pişirilmiş meyve tüketilebilir. Olgunlaşmamış meyve derisi de rahatça tüketilebilir  fakat belli alerjisi olan kişilerde dudaklarda, dilde,diş etinde dermatit’e neden olabilir.
Olgunlaşmamış meyveler kahverengi kâğıt kutulara konularak olgunlaştırılabilir. Sonrasında plastik bir kutuda buzdolabından 4-5 gün tutulabilir. 
Olgunlaşmış meyveler ise taze olarak tüketilebilir ancak meyve derisi kalın ve acı tatlı olduğu için tipik olarak yenmez.

Mutfaklarda Kullanımı

Mango geniş şekilde mutfaklarda kullanılabilir, ekşi, olgunlaşmamış  mangolar chutney adlı baharatlı hint salçalarında,’’ athanu’’ da mango salamurasında,mezelerde kullanılabilir veya acı biber  ya da soya sosu,tuz ile çiğ olarak da yenebilir. Serinletici bir yaz içeceği olarak  panna ya da panha adlı bir içecekce üretildiği güney asyada mangodan yapılır.
Mango pulpundan yapılan mamidi thandralu  adlı Mango jölesi Telugu’da ve Tamil’de ambazha vettu adıyla çok popülerdir.
Bezelye,mercimek ve fasulye ile yapılan “Dhal” adlı yemeğin yanında pişirilen mangolar pişmiş pirinç ve  yeşil biber ve açık tereyağı ile servis edilerek Telugu’da mamidikaya pappu  Tamil’de mangai paruppu adlı yemek yapılır.
Olgunlaşmış mangolar taze olarak tüketilse de yine mutfaklarda pek çok kullanımı vardır.
Mango lassi,Güney Asya boyunca popüler bir içecektir. Olgunlaşmış mango,mango pulpu, ayran ve şeker ile  karıştırılarak yapılır. Olgunlaşmış mangodan körilerde  yapılır. 
Aamras  adlı popüler bir meyve pulpu/koyu içecek olup bu içecekte mango,şeker,süt ile yapılıp; pirinç ,ekmek veya ‘’pooris’’ ile tüketilir. Yine olgunlaşmış mango pulbundan mangada adlı bir reçelde yapılır.
Mangolar ayrıca moramba, amchur (kurutulmuş ve toz haline getirilmiş olgunlaşmamış mango) ve  baharat , hardal yağlı turşu da dahil çeşitli turşular gibi konserve olarak kullanılır. 
Olgunlaşmış mango ince tabakalar halinde kesilir,kurutulur katlanır ve tekrar kesilir. Bu şekilde hazırlanan barlar çeşili ülkelerde kurutulmuş guava meyvesi gibi satılır.Ayrıca meyve müsli ve yulaf ezmesi  gibi ürünlerde tahıllara eklenerek kullanılır.
Olgunlaşmış mango bagoong  (kısmen veya tamamen fermente edilmiş balık veya karides ile ortaya çıkan bir tür balık sosu) yanında  ve/veya tuz ile birlikte özellikle Filipinlerde  servis edilir. 
Kurutulmuş kesilmiş tatlı olgunlaşmış mango (tohumsuz  demir hindi ile birleştirilip bazen” mangorind” olarak da adlandırılarak da kullanılır) ayrıca popülerdir. Mango ayrıca meyve suyu yapımı, mango nektarı ve  dondurma ve sorbe yapımında da kullanılır.
Mango meyve suları, smoothiler,dondurmalar,meyve barları,kar şerbeti,tatlı su,kekler;tatlı veya ekşi soslar,chamoy adlı tatlı baharatlı  kırmızı biberli ezme de de kullanılır. Yine acı kırmızı biber sosu,tuz veya ana taze meyve kombinasyonları ile de çubuklara daldırılarak kullanılır.  Orta Amerika'da mango yeşil olarak tuz,sirke,karabiber,acı sosla yenilerek veya çeşitli formlarda olgunlaştırılarak yenir. Tost halinde yer kabağı tohumu ve yeşil limon tuz ile birlikte yeşil mangolar yenilebilmektedir. Bazı insanlar bunun yanında soya veya kırmızı biber sosu da kullanmaktadır.
Mango parçaları, ayrıca dondurma tepelerine veya milk shakelerde kullanılabilmektedir. Yine tatlı pirinç, hindistan cevizi ve dilimlenmiş mango ile tatlı olarak servis edilebilmektedir. Güneydoğu Asya’nın diğer yerlerinde mangolar balık sosu ve pirinç sirkesi ile konserve yapılabilmektedir. Yeşil mangolar mango salatası olarak kurutulmuş karides  ve balık sosu ile kullanılabilmektedir. Mango yoğunlaştırımış sütle kar şerbetlerinin üstüne de konulabilir.

Kültürel Önemi

Mango Hindistan'ın Pakistan'ın, ve Filipinler 'in milli meyvesidir. Mango ağacı Bangladeş'in milli sembolüdür.
Hinduism'de soyulmuş mango'nun Lord Ganesha tarafından kazanma ve potensiyel mükemmelik sembolü olarak tutulduğuna inanılır. Mango çiçekleri ayrıca tanrıça Saraswati'ye ibadet için kullanılır.Telugularda yeni yıl Ugadi olarak ve mango parçalarının malzeme olarak kullanıldığı ugadi pacchadi yemeği yenmeksizin kutlanır. Tamil Brahmanları Lord Ram'ın doğum gününde vadai paruppu adlı özel bir mangolu yemeği yaparlar aynı zamanda Tamil yeni yılında pacchadi adlı mangolu yemeği yaparlar.
Jain tanrıçası Ambika mango ağacı altında oturmuş olarak tasvir edilir.
Mango yaprakları düğünlerde,Ganesh Chaturthi adlı kutlamalarda hint evlerinde yol kenarları ve kapılarda deokorasyonda kullanılır. Mango Motifleri ve Paisley dizaynları çeşitli hint nakışları,Keşmir şalları, Kançipuram ipek ve hint sareeleri (Hint kadın elbiseleri)nde v.s'de kullanılır.İran'da da İslam öncesi Zerdüştlük geçmişi nedeniyle Paisleyler bilindik bir sanattır.
Tamil Nadu da mango ekmek ağacı ve muz ile birlikte kraliyet meyvelerinden (Mukkani-முக்கனி) biridir, aroma ve tad bakımından ilk sıradadır. Ma-pala-vazhai (மா-பலா-வாழை)
Urdu şairi Mirza Asadullah Khan Galib mangoyu çok severmiş. Rabindranath Tagore mangolar ve  aamer monjori olarak adlandırılan çiçeğinden hoşlanırdı. Şair Sa'd Bin Ard'n mangolar hakkında şiirleri vardır.
Avustralya'da  sezonun ilk mangoları geleneksel olarak yardım amaçlı açık arttırma ile satılır.

Birlikte Evrim

Bir kısım evrim bilimciler Mango ağacının Pleistocene megafauna ile birlikte evrimleştiğini ve bu yönden Avokado'ya benzediğini iddia ederler. Mango ağacı genel olarak büyük hayvanlarca meyvelerinin yenmesi ve ardından çekirdeğinin hayvan dışkısından yararlanarak etrafa yayılması ile yabani ortamda çoğalabilir.Bu yönden bir zamanlar soyu tükenmiş Dev tembel hayvan ve fil'in ataları Gomphotherelerin bu bitkileri yaydıkları fakat sonrasında değişen duruma göre bitkinin ve meyvesinin kendini uyarlayarak günümüze kadar geldiği iddia edilmektedir.