Topkapı Parşömeni

Topkapı Parşömeni, Timur İmparatorluğundan kalma, Topkapı Sarayı Müzesi'nde bulunan, mimarî süsleme desenleri içeren parşömen bir tomardır.

Fiziksel özellikleri

Topkapı parşömeni, 33 cm x 29.5 metre uzunluğunda, yana doğru açılan bir tomardır. Parşömenin bir ucu tahta bir çubuğa, öbür ucu koruyucu bir deri parçasına yapıştırılmıştır. Parşömenin üzerine çeşitli desenler içeren kâğıtlar yapıştırılmıştır. Bazı çizimlerin çerçevelerindeki farklılıklar, bu parşömenin iki farklı parşömenin birleştirilmesinden meydana geldiğini işaret eder. Bu desen kâğıtlarında bir aşınma olmamasından dolayı, bu parşömenin bir zenaatkara ait bir atölye başvuru belgesi değil, sarayda sergilenmek için hazırlanmış bir eser olduğu düşünülmektedir. Bu parşömen muhtemelen bir saray atölyesinde yapılmış eserlerin bir kaydı idi. Parşömen tek bir kişinin eliyle yapılmıştır. Çoğu çizim birleştirilmiş iki farklı kâğıt üzerine yapılıp sonra parşömenin üzerine yapıştırılmıştır. Desenlerin parşömene yapıştırılması biraz düzensizdir, benzer içerikli desenlerin birbirlerinden ayrı düşmüş, iki kâğıttan oluşan bazı desenlerin kusurlu şekilde birleştirilmiştir.
Parşömenin üzerindeki "H1956" kaydı parşömenin Hazine-i Enderun'a ait olduğunu belirtir.

Tarihçe

Parşömen muhtemelen 15. yüzyıl sonları veya 16. yüzyıl başlarında İran'da hazırlanmıştır. Parşömendeki bazı çizimler ile Yezd'deki Büyük Cami'deki bir pano arasındaki benzerlikler, bu eserin Tebriz'de hazırlandığına işaret eder. Öte yandan Gıyaseddin Cemşid tarafından "Şirazî" tabir edilen, yelpaze biçimli mukarnaslara ağırlık vermesi nedeniyle Şiraz'da da hazırlanmış olabilir. Osmanlıların Tebriz'e saldırısından elde edilmiş bir ganimet olduğu muhtemeldir. Parşömendeki yelpaze şekilli mukarnasların çoklukta olması, Timurî ve Türkmen İran ve Orta Asya mimarî tarzını yansıtır. Buna karşın o dönemde Kahire'deki mukarnaslar deniz kabuğu şeklindeydi.
Parşömen 1986'da keşfedilmiştir. Harvard Üniversitesi'nden Gülru Necipoğlu, parşömenin suretini de içeren, yorumlu bir kitap yazmıştır. Kitap, Mihrdad Kayyumi Bidhind tarafından Farsçaya Handasa va Tazyin dar Mi‘mari-yi Islami: Tomar-i Topkapı (Tahran, Kitabkhana-yi Milli-yi Iran, 1379) olarak çevrilmiştir.

İçeriği

Parşömen, mürekkep ve boya ile resmedilmiş 114 geometrik çizim içerir. 10-16. yüzyıllar arasındaki Timur İmparatorluğunda duvar ve kubbelerde görülen geometrik çizimleri sergiler. Parşömen, karmaşık mukarnaslarda, girihlerde, mozaik karolarında ve renkli duvar taşlarında görülen mimari tasarımlar için bir rehber niteliğindeydi. Sadece desenler bulunan parşömende bu desenlerin nasıl yapılacağını gösterilmemektedir, bir metin, tarih veya imza yoktur.
Parşömendeki resimlerin çoğu mukarnas adı verilen sarkıtlı kubbe desenleridir. Bunların kâğıt üzerinde iki boyutlu olarak gösterilmesi onların üç boyutlu olarak nasıl uygulanabileceğini belirsiz kılmaktadır.
Parşömenin kendine has özelliklerinden biri, köşeli Küfi tarzda yazılar içermesidir. Bu yazı tarzı İranlı İlhanlı Devleti'nde ilk defa görülmüş ve muhtemelen Çin yazıtlarında görülen köşeli yazılardan ilham alınarak türetilmiştir. Var olan mimari yapılarla eşleşen desenlerden biri, bezemeli tuğla işçiliği (banna'i) için çizilmiş bir kufi yazıdır, bunun neredeyse aynısı, Varzane'deki Mescit-i Cami'nin kapısında bulunmaktadır.
Bazı çizimler İslam geleneklerine geometrik ilkelerin uygulanmasını gösterir. Örneğin bir altıgenin kenarı boyunca Muhammed altı kere tekrarlanmıştır, ortasındaki altıgende ise Ali adı üç kere döndürülerek yazılmıştır.
Parşömendeki bir çizim 9 ve 11 köşeli yıldızlar içermekte, bir diğeri ise 13 ve 16 köşeli yıldızlar. Geleneksel İslam sanatında, bu tür yıldızlar  bir dörtgenin kenarları üzerinden belli şablonların yansıtılması yoluyla elde edilirdi.
Parşömendeki bazı çizimler farklı ölçekli çizimlerin üst üste gelmesinden meydana gelmiştir. Bu özellik İslam mimarisinde sık görülür, bir binaya uzaktan bakıldığında görülen bazı şekiller binaya yaklaşılınca algılanamıyacak kadar büyürler, o zaman bunların içinde yer alan daha ayrıntılı şekiller ortaya çıkar.