Azerbaycan tarihi

Taş Devri

Taş Devri Azerbaycan'da 2 milyon 700 bin yıl önce başlayarak M.Ö. 4. binyıla kadar devam etmiştir. Taş devri üç aşamadan - Paleolitik dönemi (eski), mezolitik dönemi (orta) ve Neolitik döneminden (yeni taş devri) oluşan olmuştur. Yaklaşık 700 bin yıl önce insanlar ateş elde etmeyi öğrenerek, kendilerini soğuktan korumaya, yemek pişirmek, emek aletlerini düzeltmeye başladılar. 400-300 bin yıl önce Azerbaycan'da yerleşmiş ilkel insanların evriminde yeni bir aşama başlar. Azıh mağarasında Tespit edilmiş ilkel insan-Neandertalin çene kemiği (yaklaşık 350 bin yıl önce) buna görsel kanıtıdır. 100-30 bin yıl önce ülkede orta Paleolitik dönemi yaşanmış ve bu sırada eski insanların ilkel yapısı oluşmuştur. Bu dönem Tağlar mağarasındaki arkeolojik bulgular temelinde incelenmiştir. Bu zaman insanların temel meşguliyeti avcılık ve toplayıcılık vardı. Aynı zamanda Azerbaycan'da yaşayan insanlar artık o dönemde komşu arazilerin sakinleri ile takas karakterli ilişkiler kurabilir gördüler.

Peolitik Devir

30-10 bin yıl önce Azerbaycan'da son Paleolitik dönemi vardı. İnsanlar artık sadece mağara ve zağalarda değil, ayrıca çeşitli çay vadilerinde inşa ettikleri yerleşim yerlerinde yerleşmeye başlarlar. İşte bu döneme kabilelerin oluşumu, ilk sanat ve inançlarındaki (tapınma, ibadet) oluşması tesadüf ediyor. Çalışma aletleri bu zaman sadece taştan değil, ayrıca çeşitli hayvan kemiğinden de üretim yapılıyordu.

Mozolitik Devri

Mezolitik Azerbaycan'da M.Ö. 11-8. yüzyıllarını kapsar. Artık bu dönemde tarım ve hayvancılığın ilk biçimleri oluşur. Bu dönem başlıca olarak Kobustandaki kaya üstü resimler ve arkeolojik bulgular temelinde tetkik edildi. Yeryüzünde ilkel insanın en zengin "müzelerinden" biri sayılan bu arazide altı kaya resim ve ona yakın eski insan kampı bulundu. Bu çizimlerde o tarihteki insanların kişilerin mesleği, çalışma, av ve balıkçılık sahneleri, ayin ve inançları yansır. Arkeolojik materyaller ve resimler ispat ediyor ki, artık bu dönemde insanlar ok ve yay kullanmayı biliyorlardı.
Neolitik Azerbaycan'da M.Ö. 7. binyıla tesadüf ederek Kobustan'ın ve Hasanlutepe (Azerbaycan (İran)]]) arkeolojik malzemeleri örneğinde incelenmiştir. Bu dönemden ilkel insanlarda üretim karakterli çiftlik oluşur, arkaik (ilkel) saksı ürününün hazırlanması başlar.
M.Ö. 6-4. binlerde Azerbaycan topraklarında eneolit ​​mevcuttu. Bu zaman yerleşik tarım oluşur, insanlar avlu çiftlik tikililərinə sahip evlerde yaşamaya başlıyorlardı. İnsanlar arpa, buğday ve diğer bitkileri yetiştirmeyi başarır, sanatkarlıkla (taş ve kemikten emek aletlerinin üretimi, hayvan derilerinin işlenmesi, seramik ürünlerinin hazırlanması vb.) meşgul idiler. Bu devre arkaik tipi sanat örneklerinin (kilden yapılmış çeşitli tip kadın heykelleri, süs eşyaları vb.) düzeltilmesine rastlanır.

Tunç Devri

Tunç devri Azerbaycan'da M.Ö. 4-1. yızyıllarını kapsar. Aşiret ve kabile birliklerinin oluşması işte bu sırada başlar. İnsan yerlerinin ve toplam nüfusun sayısı durmadan artıyor. Küçük Asya ve Orta Asya, Mezopotamya ve Kuzey Kafkasya ticaret ve diğer ilişkiler yükselen hatla gelişir. Azerbaycan'da tunç dönemi Kür-araz kültürü arkeolojik kültürüne ait bulgular temelinde derinden öğrenilmiştir. Bu kültür sadece Azerbaycan'ı değil, ayrıca Güney ve Kuzey-Doğu Kafkasya ve Küçük Asya'nın doğu arazilerini de kapsıyordu. Bu dönemde insanlar yumuşak bakırı özel fırınlarda eritip onu kalay karıştırarak tunç elde etmeyi öğrenirler. Tunç bakırdan daha katı olduğuna göre yakında emek aletleri, silah ve süs eşyaları işte bu materyalden hazırlanmaya başlanır. Bu devirde ayrıca yapay sulama sisteminin oluşumu, bahçe sektörünün evrimi, heyvadarlıqda hem büyük, hem de küçük boynuzlu hayvanların korunması, binicilik keskin hızla gelişmesi tesadüf ediyor. İşçilik metal işleme, kuyumculuk, çeşitli kumaş üretimi ve tekstil gibi yeni alanlar formalaşarak yayılmaya başlar. Orta Tunç döneminde (M.Ö 3-2 binyılın 1. yarısı) sağlam savunma surlu büyük yerleşim birimleri oluşur. Bu konutlar, bir kural olarak dikdörtgen biçiminde olup birkaç odadan ibaretti. İşte bu döneme çeşitli aşiret ittifakının oluşması ve aralarında savaş ve askeri çatışmaları geniş kapsamı alması tesadüf ediyor.

Demir Devri

Bu dönem ülkede Hocalı,  Gedebey, Talış, Muğan, Nahçıvan ve Kayakent, Kuruçay arkeolojik kültürlerinin malzemeleri ile temsil edilmiştir. Azerbaycan'da ilk şehir devletleri ortaya çıkar ve neredeyse tüm alanları hızla gelişiyordu. M.Ö. 13-12 yüzyıllarda ülke topraklarında demir dönemi başlar. Bu sırada sınıfı toplumun oluşmasını temeli konur. O zaman Urmiye gölü etrafında Zamya, Karalla, Gilzan, yemini, Zikertu gibi küçük siyasi birlikler ortaya çıkar.

Yeni Çağ

Azerbaycan 15. yüzyıla Arap kökenli Şirvanşahların yönetimi altında girdi. Aynı dönemde Azerbaycan ve Ermenistan toprakları Türk kökenli Akkoyunlular tarafından yönetilmekteydi. Her iki hanedan da aynen Osmanlı Hanedanı gibi Sünni mezhebindendi. Ancak Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın 1478 yılındaki ölümünden sonra Azerbaycan'da gene Türk kökenli olan ancak Şii mezhebine üye Safevi Hanedanı güç kazanmaya başladılar. 1501 yılında Akkoyunlular Safeviler tarafından büyük bir yenilgiye uğratıldılar.  Aynı yılda Safeviler Tebriz'i ele geçirerek kendilerine başkent yaptılar ve Bakü'yü talan ettiler.
Safeviler 16. yüzyılın başlarında bölgeye tamamen egemen olmuşlardı. 1508 yılında Akkoyunlular tamamen yıkıldı.  Şirvanşahlar Safevilerin egemenliği altında bir süre daha Azerbaycan topraklarını yönetmeye devam ettiler. Ancak 1538 yılında I. Tahmasp Şirvanşahlara son verdi. 1540 yılında Bakü tekrar Safevi ordusu tarafından işgal edildi. Safeviler Azerbaycan'daki Sünni halkı Şiiliğe zorladılar. Zamanla bölge halkı mezhep değiştirerek Şiiliğe geçti.
Azerbaycan toprakları 16. ve 17. yüzyıllarda sürekli olarak Osmanlı-Azerbaycan Savaşları'na sahne oldu. Şamakhi, Gence ve Bakü 1580'lerde Osmanlıların eline geçti. Şah I. Abbas (1587 - 1630) döneminde Safeviler Osmanlıları yenerek Azerbaycan topraklarını tekrar geri aldılar. 1639 yılında imzalanan ve Azerbaycan'la Osmanlı Devleti arasındaki sınırları belirleyen en son antlaşma olan Kasr-ı Şirin Antlaşmasından Azerbaycan toprakları Azerbaycana'a kaldı.
Ancak 1747 yılında Nadir Şah'ın suikast sonucu öldürülmesinden sonra Azerbaycan'daki Safevi egemenliği sarsıldı. Şirvan, Bakü, Karabağ, Gence, Kuba, Şaki, Taliş, Erivan, Nahçıvan diğer kentlerde çeşitli hanlıklar kuruldu.
1796 yılında Azerbaycan'ı yöneten Kaçar Hanedanı'ndan Ağa Muhammed Han Azerbaycan'ı ele geçirdi. Bu sırada Rus İmparatorluğu Gürcistan'ı ele geçirmiş ve Kafkaslardaki birçok hanlığa egemen olmuştu. Rus ordusu 1813 yılında Tebriz'i işgal etti. İran Rusya'yla Gülistan Antlaşmasını imzalayarak Kafkaslardaki birçok hanlığı Rusya'ya vermek zorunda kaldı. Safeviler tekrar 1826-1828 Rusya-İran Savaşı'nı kadar bu durum devam etti. Bu sefer 21 Şubat 1828 tarihinde imzalanan Türkmençay Antlaşması uyarınca Azerbaycan dahil bütün Kafkasya İran'ın elinden çıktı.  Rus İmparatorluğunun bir parçası haline geldi.  1870'lerde Azerbaycan'da petrol keşfedildi. 20. yüzyıla girerken Bakü'nün nüfusu 10.000 kişiden 250.000 kişiye ulaşmıştı