Toprak Mahsulleri Ofisi

Tarihçe

Birinci Dünya Savaşı sırasında savaşın yaşandığı ülkelerdeki sanayi tesislerinin büyük kısmı yok olmuştur. Savaş sonrasında tarıma yönelmeyi zorunlu kılan bu durum sonucunda tarımsal üretim hızla artmıştır. Özellikle buğday stokları büyüyerek dış piyasada amansız bir rekabet baş göstermiş, 1928 sonrasında birçok ülkede buğday fiyatlarının aşırı düşmesi ile de büyük bir ekonomik kriz gündeme oturmuştur.
Bu gelişme üzerine hükümet 10/07/1932 tarihinde yürürlüğe giren 2056 sayılı kanunla T.C. Ziraat Bankasını buğday alımıyla görevlendirmiştir. Daha sonra, T.C. Ziraat Bankasına, depo ihtiyacının karşılanması için silo ve ambar inşası hakkında çıkarılan 11/06/1933 tarihli ve 2303 sayılı kanunla hububat muhafaza tesisleri kurma görevi de verilmiştir. Ziraat Bankası 1932/1933 yıllarında çoğu Orta Anadolu'da olmak üzere muhtelif alım merkezleri açmıştır.
Bu faaliyetler sonucunda buğday üretimi artmıştır. Bu arada yoğunlaşan İkinci Dünya Savaşı belirtileri, T.C. Ziraat Bankasında Buğday Masası Şefliği adı altında bir birim tarafından yürütülen işlerin, oluşturulacak başka bir kuruluşa devredilmesini zorunlu kılmıştır.
Bu noktadan hareketle, 13/07/1938 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 24/06/1938 tarihli ve 3491 sayılı kanunla iktisadi devlet teşekkülü niteliğinde ve buğday işleri ile iştigal etmek üzere TMO kurulmuş ve 9.620.514 Lira’lık ödenmiş sermaye ile faaliyete geçmiştir. Bu kanunla, TMO’ya; buğday fiyatlarının üreticiler bakımından normalin altına düşmesinin ve tüketici halk aleyhine yükselmesinin engellenmesi, buğday piyasasının korunması ve düzenlenmesi, gerektiğinde buğday ithalatı ve ihracatı yapması, dünya buğday üretimi ve hareketlerini takip etmesi, gerekli görülecek yerlerde un ve ekmek fabrikaları kurması, uyuşturucu maddelerle ilgili devlet tekelini yürütülmesi ve benzeri görevler verilmiştir. TMO’nun bugün limanlar ve yoğun üretim alanları dikkate alınarak imal edilmiş çeşitli cins ve tonajlarda yurt sathında 4 milyon ton civarında kapasiteye sahip kapalı deposu mevcuttur. Bugünkü sermayesi 2.050.000.000 TL olup, tamamı Devlete aittir.
TMO’ya 27 Ekim 1939 tarihinde arpa ve yulaf, 28 Kasım 1940 tarihinde çavdar, 25 Nisan 1941 tarihinde mısır, 13 Ağustos 1941 tarihinde de başta pirinç olmak üzere; bitkisel ve hayvansal yağlar, et ve balık, yonca tohumu ve bakliyat alımı görevleri verilmiştir.
İkinci Dünya Savaşı’nın hüküm sürdüğü yıllarda ve sonrasında TMO, benzin, otomobil lastiği, et kavurması, margarin ve kahve gibi maddelerin tedarik ve dağıtımını yürütmüş, 3 Ağustos 1943'te nohut, akdarı, fasulye, mercimek, bakla ve börülce, 31 Ekim 1947'de susam alımı ile görevlendirilmiştir.
28/08/2006 tarihli ve 2006/10865 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile fındık alımıyla görevlendirilen TMO’nun bu görevi, bu kararın 14/7/2009 tarihli ve 2009/15202 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yürürlükten kaldırılmasıyla sona ermiştir.

İşlevleri

TMO, faaliyetleri sonucunda birtakım makroekonomik işlevleri yerine getirir. Bu temel işlevler fiyatlandırma, stoklama ve ödeme olarak sıralanabilir. Söz konusu işlevler ise alım, satış, dış alım, dış satım, sevk, tesellüm faaliyetleriyle yerine getirilir. Bunlardan sevk ve tesellüm faaliyetleri yıllık stok durumuna göre değişen yoğunlukta kurum içi faaliyetlerdir.
TMO yönetim ve denetim yönünden 233 sayılı KHK ile ek ve değişikliklerine, 3346 sayılı kanun ile 72 sayılı KHK’ye tabidir. Kurumda hizmetler memur, sözleşmeli personel ve işçi statüsündeki çalışanlarca yürütülmektedir.
TMO, ağırlıklı görevi hububat alım – satımı olan bir kuruluştur. Diğer bir deyimle ticari faaliyet gösterir. Hububat alım – satımı faaliyetinin büyüklüğü, büyük ölçüde bu ürünlerin üretimine bağlı olarak değişmektedir. Üretim durumu yanında TMO’nun ödeme şekli ve bu sektörde faaliyette bulunan firmaların ekonomik beklentileri de faaliyet hacmini etkilemektedir.