Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları

Osmanlı Dönemi (1856 - 1922)

Dünyada ilk kez 1825 yılında İngiltere’de başlayan demiryolu ulaşımının, toprakları 3 kıtaya yayılan Osmanlı İmparatorluğu'na girişi diğer birçok büyük ülkeye göre çok erken olur.
Osmanlı topraklarında demiryolu macerası ilk olarak 211 km.lik Kahire – İskenderiye Demiryolu hattının imtiyazının verilmesi ile başlar. Henüz 1866 yılında Osmanlı toprakları üzerindeki demiryolu hattının uzunluğu 519 km.dir. Bu hattın 1/4'lük yani 130 km.lik bölümü Anadolu toprakları üzerinde, geri kalan 389 km.lik bölümü Köstence – Tuna ile Varna – Rusçuk arasında yer alır.
Anadolu'da demiryolunun tarihi 22 Eylül 1856'da ilk demiryolu hattı olan 130 km.lik İzmir (Alsancak) – Aydın Demiryolu için bir İngiliz firmasının olan Ottoman Railway Company (ORC)'nin ilk kazmayı vurmasıyla başlar. Anadolu topraklarındaki ilk demiryolu hattı olan 130 km.lik bu hat 10 yıl süren bir çalışmanın ardından 1866 yılında Sultan Abdülaziz zamanında tamamlanmıştır. Daha sonra imtiyaz verilen başka bir İngiliz şirketi The Smyrna Cassaba Railway (SCR&SCP) İzmir (Basmane) – Kasaba (Turgutlu) Demiryolu'nun (İzmir-Manisa-Turgutlu-Afyonkarahisar ve Manisa-Bandırma hatları) 98 km.'lik kısmını 1865 yılında tamamlamıştır. Zamanla, Osmanlı'da demiryolu imtiyazı verilen İngiliz, Fransız ve Almanlar'ın ayrı ayrı etki alanları oluşmuştur. Fransa, Kuzey Yunanistan, Ege Bölgesi, Akdeniz Bölgesi ve Suriye'de; İngiltere, Romanya, Ege Bölgesi, Irak ve Basra Körfezi'nde; Almanya, Trakya, İç Anadolu ve Mezopotamya'da etki alanları oluşturmuştur.
Osmanlı Hükûmeti de, İstanbul'u Bağdat’a bağlamayı ve böylece de Hindistan’ı Avrupa ile birleştirecek olan hattın İstanbul’dan geçirilmesini düşünmekteydi. 1871 yılında çıkarılan bir fermanla İstanbul (Haydarpaşa) – İzmit hattının devlet tarafından yapımına başlanmış ve 91 km.lik hat 1873 yılında bitirilmiştir. 8 Ekim 1888 tarihli başka bir fermanla da bu hattın İzmit – Ankara kısmının inşaat ve işletme imtiyazı Osmanlı Anadolu Demiryolları Şirketi'ne verilmiştir. 15 Şubat 1893 tarihinde alınan yeni bir imtiyazla aynı şirket Alman sermayesi ile Eskişehir – Alayunt – Afyonkarahisar – Konya, Alayunt – Kütahya kısımlarını inşa etme hakkına sahip olmuştur. 31 Ağustos 1893 yılında Eskişehir’den başlayan inşaat, 29 Temmuz 1896 yılında Konya’ya varır.
1896 yılında yapım imtiyazı Baron Hirsch’e verilmiş olan 2000 km.lik Rumeli Demiryolları'nın millî sınırlar içerisinde kalan 336 km.lik İstanbul – Alpullu – Edirne ve Kırklareli – Alpullu kesiminin 1888’de bitirilerek işletmeye açılmasıyla da İstanbul Avrupa Demiryollarına bağlanmıştır.

Kurtuluş Savaşı Dönemi (1919 – 1923)

Kurtuluş Savaşı'nda cepheye asker, silah ve erzak taşımada, cephelerden de geriye gazilerin taşınmasında, yani savaşın lojistiğinde sağladığı başarılarla, demiryolları Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasında önemli rol almıştır. Bu dönemde daha sonradan Anadolu – Bağdat Demiryolları Müdüriyet-i Umumiyesi Müdürü olan Behiç Erkin demiryollarının kusursuz işlemesindeki başarısından dolayı hem TBMM Takdirnamesi, hem de İstiklal Madalyası ile onurlandırılmıştır.

1940 – 1960 Dönemi

1940-1960 yılları demiryolları açısından "Durgunluk Dönemi"dir. Gerçekten de İsmet İnönü dönemindeki ekonomik kıtlığa, imkânsızlıklara rağmen, demiryolu yapımı II. Dünya Savaşı'na kadar sürdürülmüştür. Savaş nedeniyle 1940'tan sonra ise yavaşlamıştır. 1923-1960 yılları arasında yapılan 3.578 km.lik demiryolunun 3.208 km.si, 1940 yılına kadar tamamlanmış olanlardır. Bu dönemde kurum Ulaştırma Bakanlığı'na bağlanarak 29 Temmuz 1953'te ismi Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları İşletmesi (TCDD) adını aldı. Kurumun statüsü ise İktisadî Devlet Teşekkülü haline getirildi. 1955 yılında ise ilk elektrikli hat olan Sirkeci – Halkalı arasında hizmet veren B1 banliyö hattı açılmıştır.

1960 – 2000 Dönemi

Kurtuluş Savaşı’ndan sonra tüm olanaksızlıklar içinde yılda ortalama 240 km. uzunluğunda demiryolu yapılırken, 1960 yılından sonra gelişen teknoloji ve maddi olanaklara rağmen yılda sadece 39 km.lik demiryolu yapılabilmiştir. Bu tarihlerde demiryollarının geri plana atılmasının temel sebebi devletin ulaşım politikasının değişmiş olmasıdır. Eski Başbakan ve Cumhurbaşkanı Turgut Özal da demiryolları ile ilgili "modası geçmiş bir ulaşım yöntemi" ve "Demiryolu komünist ülkelerin tercihidir, çünkü ulaşımı merkezi denetim amaçlıdır" demiştir.
Sonuç olarak, 1960-1997 yılları arasında, demiryolu uzunluğu %11 artmıştır. Ulaştırma sektörleri içindeki yatırım payları ise; 1960'lı yıllarda karayolu %50, demiryolu %30 pay alırken, 1985'ten bu yana demiryolunun payı %10'un altında kalmıştır. Türkiye'de karayolu yolcu taşıma payı %96, demiryolu yolcu taşıma payı ise %2'dir. Demiryollarının, mevcut altyapı ve işletme koşullarının iyileştirilmemesi ve yeni koridorlar açılamaması nedeniyle yolcu taşımacılığındaki payı bu yıllarda %38 oranında gerilemiştir.

2000 ve Sonrası Dönemi

2002 yılında yaklaşık 14 milyon ton yük taşımacılığı gerçekleştirilmiş bulunmaktadır. Yük taşımacılığı sadece yurt içinde taşınan malları değil yurt dışından gelip başka ülkelere giden malzemeleri de kapsamaktadır.
Türkiye ulaşım sistemi içerisinde karayolu-demiryolu yük taşıma paylarına bakıldığında, karayolu yük taşıma oranı % 94, demiryolu yük taşıma payı ise % 4'tür.
TCDD hem varolan hatların yenilenmesi hem de yeni hatlar eklenmesi için sürekli devam eden bir çalışma içindedir. Özellikle varolan eski ray teknolojisini yenileyip yeni ve daha güncel bir sistem olan hızlı tren sistemine geçiş yapmaktadır.
TCDD 2003 yılında hızlı tren hatları döşemeye başladı. İlk hat olan Ankara-İstanbul YHT hattı 533 km.dir. Hattın  Ankara-Eskişehir kısmı 245 km.den oluşmaktadır ve yolculuk süresi 65 dakikadır. İstanbul (Pendik)-Ankara arası yolculuk süresi ise 4 saat 5 dakikadır. Deneme seferleri 23 Nisan 2007, ticarî seferler 13 Mart 2009'da başlamıştır.

Organizasyon

TCDD'nin hükümet düzeyindeki denetimi, gözetimi, koordinasyonu ve ilişkileri Türkiye Cumhuriyeti Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nca yürütülmektedir. Merkezi Yönetim 18 ihtisas Daire Başkanlığı ile, Hukuk, Savunma ve Basın Halkla İlişkiler birimlerinden oluşmakta; demiryolu taşımacılığı ile ilgili hizmetler 7 Bölge Müdürlüğünce yürütülmektedir. Ayrıca 7 limanıyla verdiği hizmetlerin sorumluluğu Genel Müdürlüktedir. Şubat 2015 tarrihi itabariyle kurumda 870 memur, 13472 sözleşmeli personel, 11019 daimi işçi ve 863 geçici işçi bulunmaktadır.Toplam personel sayısı 26184 kişidir.

Yolcu taşımacılığı

TCDD'nin yolcu taşımacılığı için vermiş olduğu hizmette ana hatlarda kullanılan trenler aşağıda sıralanmıştır:

Websitesi

Yabancı turistler TCDD websitesinden doğrudan bilet alamazlar.

Konya – Çanakkale – İpsala YHT Projesi

Güzergâhı Konya – Afyonkarahisar – Kütahya – Balıkesir – Çanakkale – İpsala Sınır Kapısı'dır. Hattın devreye girmesiyle İzmir – Ankara hattına Afyonkarahisar'da entegrasyonu ile İzmir – Konya yüksek hızlı demiryolu, Konya – Kütahya yüksek hızlı demiryolu ve Kütahya – Balıkesir yüksek hızlı demiryolu açılmış olacaktır.
Ayrıca Kütahya – Eskişehir bağlantısı ile Balıkesir – Ankara hızlı tren hattı ve Çanakkale – Ankara Hızlı tren hattı ile Afyonkarahisar – İstanbul hızlı tren hattı açılmış olacaktır.

150. yıl kutlamaları

TCDD, kuruluş yılı olarak İzmir-Aydın Demiryolu'nun inşaasının başladığı tarih olan 1856 yılını kabul etmektedir ve bu nedenle 2006 yılında 150. yaşını kutlamak amacıyla çok çeşitli kutlamalar düzenlemiştir. TCDD Ankara Garı'nda düzenlenen kutlamalarda dönemin Ulaştırma Bakanı Binali Yıldırım ve Kültür Bakanı Atilla Koç açılış konuşmalarını yapmıştır. Açılış konuşmalarının ardından, restorasyon çalışmaları tamamlanan ve Türk Demiryollarının ilk istasyonu Kemer'de yapılan temsilî temel atma törenine Bakan Binali Yıldırım start vermiştir. İlk rayın döşenmesi tele-konferans bağlantısı ile Ankara Garı'ndan izlenmiştir.

Sanatsal etkinlikler

1990'da Demiryolarını Sevenler Derneği bünyesinde Metin Taşdemir ve Yusuf Aksongür tarafından kurulan Demiryolu Sanat Tiyatrosu perdelerini açmıştır. Oynadıkları ilk oyun Hidayet Sayın'ın "Köklerdeki Kurtlar" oyunudur. Oyunun yönetmenliğini Yusuf Aksongür yapmıştır. Tiyatro Topluluğu süreç içinde; Köklerdeki Kurtlar, Makine, Karımla Evleniyorum, Ağaçlar Ayakta Ölür, Hadi Öldürsene Canikom, İki Sıkılgan, Midirfillik, Ah Şu Gençler, Boyacı, Pembe Treni Kim Durduracak ve Trenli Masallar adlı oyunları sahnelemiştir. Ayrıca Demiryolu Sanat Tiyatrosu'nda her yıl Kasım-Mayıs ayları arasında düzenlenen ücretsiz tiyatro kursları verilmektedir.

Millî Mücadelede Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi

24 Aralık 1964 tarihinde ziyarete açılmış olan müzenin bulunduğu bina, 1892 yılında Bağdat Demiryolu'nun yapımı esnasında yapılmış ve eski adı "Direksiyon Binası"dır. Ankara Garı kompleksi içinde yer almaktadır. 27 Aralık 1919 tarihinde Atatürk'ün Ankara'ya gelmesiyle Başkomutanlık karargahı ve konutu olarak kullanımına tahsis edilmiştir. Bu bina içinde Atatürk ve ekibi çok önemli kararlar almıştır. Bunlardan birkaçı; 1 Ekim 1921 tarihinde, Fransızlarla yapılan anlaşmanın görüşmeleri ve imza töreni bu binada gerçekleşmiş, 23 Nisan 1920 tarihinde TBMM'nin oluşturulması ile bugünün her yıl 23 Nisan Millî Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanmasının kararları bu binada alınmıştır.

TCDD Demiryolları Müzesi ve Sanat Galerisi

1990 yılında demiryolları mimarları tarafından restore edilerek ziyarete açılmış olan müzenin binası, demiryolları mimarlarından Kemal Suha Esen tarafından "Ankara Oteli" olarak projelendirilmiş. Ancak, bina hiçbir zaman bu amaçla kullanılmamıştır. Bina müze olarak kullanıma açılmadan önce sırasıyla İşletme Müdürlüğü, Muhasebe Müdürlüğü, Yüksek Öğrenim Öğrenci Yurdu, Kısım Şefliği, Eğitim ve Öğretim Dairesi amacıyla kullanmıştır.

Ankara Açık Hava Buharlı Lokomotif Müzesi

Celal Bayar Bulvarı Ankara Gar Sahası üzerinde bulunan müze bir açık hava müzesidir. Müzenin içinde TCDD tarafından kullanılmış ve gerek yaş nedeniyle gerekse teknoloji nedeniyle emekliye ayrılmış çeşitli buharlı lokomotifler yer almaktadır. Yüksek Hızlı Tren ve Başkentray projesi kapsamında yapılacak olan gar inşaatı nedeniyle bulunduğu yerden başka bir yere taşınmıştır.

İstanbul Demiryolu Müzesi

Müze 1890 yılında hizmete girmiş ve Alman mimar ve mühendis A. Jasmund tarafından tasarlanmış olan Sirkeci Garı içinde 23 Eylül 2005 tarihinde ziyarete açılmıştır. Müzede yaklaşık 300 kültür varlığı sergilenmektedir.

İzmir Müze ve Sanat Galerisi

Müzeye ev sahipliği yapan bina, 19. yüzyılda Alsancak'ta yaşayan İngiliz tüccarlar tarafından emtia deposu olarak yaptırılmıştır. Binanın yapım tarihi İzmir-Aydın Demiryolu'nun yapımına başlanılan tarih olan 1856 yılından bile eskidir. Bina 1860'larda İzmir-Aydın Osmanlı Demiryolu Şirketi yöneticisinin lojmanı olarak kullanılmıştır. Demiryollarının kamulaştırılmasını takiben de binanın hemen komşuluğunda yer alan ve aynı mimari özellikleri taşıyan büyüklü küçüklü toplam 5 yapıyla birlikte lojman olarak kullanılmıştır.Bina 1990 yılında Müze ve Sanat Galerisi olarak düzenlenmiş ve ziyarete açılmıştır.

Eskişehir Müzesi

Eskişehir Garı'nda yer alan müze, TÜLOMSAŞ Genel Müdürlüğü'nden ve Eskişehir'deki iş yerlerinden temin edilen malzemelerin sergilenmesi amacıyla 1997 yılında ziyarete açılmıştır.