Thema

Thema (Yunanca: tekil - θέμα, thema çoğul - θέματα themata) yaklaşık yedi yüz yıllık bir dönem için Bizans İmparatorluğu'nun ana yerel idare birimi idi. Thema sistemi yedinci yüzyılda Bizans topraklarının Müslüman orduları tarafından zaptedilmeye başlanması ile kurulmuş ve daha önceki ana yerel birim olan ve Roma imparatorları Diocletianus ve I. Konstantin tarafından kurulmuş olan Roma diakos sistemi yerine geçirilmiştir.
Bizans İmparatorluğu'nun çok küçülüp birbirinden ayrı parçalar haline dönüşmesinden sonra imparator VI. İoannis tarafından 1350li yıllarda themalar ortadan kaldırılıp yerel idare Ortaçağ'da çok popüler olan "liyej-vasal" ilişkisine dayanan apandaj sistemine dönüştürülmüştür.

Geri plandaki gelişmeler

6. yüzyılın sonlarında ve 7. yüzyıl başlarında Bizans İmparatorluğu her yönden hücumlara uğramaktaydı. Sasani İmparatorluğu doğudan ve güneydoğudan Suriye, Mısır ve Anadolu'ya baskı yapmaktaydı. İslav ırklar ve Avarlar Balkanlar'da yerleşmeye başlayıp Yunanistan içlerine doğru sarkmaktaydılar. Lombardlar genellikle hiçbir direniş görmeden kuzey İtalya'yı işgal etmişlerdi. Bizans İmparatorluğu'nun daha batısında ve güneyinde uzak olan ve imparatorlar I. Justinianus ve Mauricius tarafından yeniden Roma eline geçmiş olan bölgelerde bu gittikçe artan baskıya karşı koyabilmek için bölgedeki en yüksek sivil idare ve askeri idare birleştirip ve özel bir eyalet Eksarhlık ve eyalet valisi Eksarh sistemi uygulanmaya başlanmıştı. Bu özel yörel idare yönetimi sistemi Kuzey Afrika'da Tunus civarında Kartaca merkezli Afrika Eksarhlığı ve İtalya'da Revanna merkezli Ravenna Eksarhlığı kurulmuştu. Bu tip idari uygulama başlangıcı 530'lu yıllarda I. Justinianus'un yeni idari reformlarına götürülmektedir. O zamana kadar Roma İmparatoru Diocletianus'un kurmuş olduğu yerel idare sistemine göre taşra yörelerinde askeri idare ile sivillerin idaresi titizlikle ayrılmakta ve iki sistem birbirlerinden değişik şekilde organize edilmekte idi. Bu ayrılmaya neden, aksi halde yerel yöneticilerin yörelerinde bulunan askerlere komuta edip kendilerini özerk imparator olarak ilan etmelerine ve yerel askerlerle merkezî iktidarı ele geçirmeye çalışmalarına imkân vermesi idi. Bu sistem Roma İmparatorluğu'nun genellikle her yöresinde ve 300 yıl süre ile uygun sonuçlar vermişti.
Fakat 640'lı yıllarda İmparatorluğun güney doğusunda müslüman Dört Halife dönemi başlangıcından beri özellikle bu sınır yörelerinde bu sistem çökmeye başladı. Müslümanların çok hızlı bir şekilde imparatorluğun çok önemli bölgeleri olan Mısır ve Suriye'yi ele geçirmeleri ve Kuzey Afrika, Filistin ve Güney Anadolu'yu tehdit etmeleri, bu nedenle Bizans için çok önemi olan tarım üretimi, insangücü ve arazi kaybı idari sisteminin nasıl yaşamını sürdüreceği hakkında korku yaratmıştı. Bu daha önce hiç hisedilmemiş olan büyük idarî kriz imparatorluğun yönetiminin baştanbaşa reform edilmesine neden oldu.
Daha önceki yerel idare sisteminin bazı elemanları yedinci yüzyıl sonlarına kadar değişmemekle beraber, Anadolu'da imparatorluğu elinde buluna bölgeler 5 büyük thema (çoğul themata)' ya bölündü. Bunlardan her birinin yönetimi strategos (general) adı verilen eyalet valisine verildi ve bu eyalet valileri thema içinde bulunan askeri kuvvetlerin komutanı olma görevleri de bulunmaktaydı. Bu çeşit yerel idare sonradan Osmanlı Devleti'nde benzer olarak beylerbeylik ve sancak beyliği sisteminde de uygulanmıştır.
Thema sistemine göre askerî birliklerin konmuş oldukları yörede boş arazilere veya yeni fethedilen yörelere ve arazilere yerleştirilmesi ve bu arazilerin hemen devlete sadık kişiler tarafından ele geçirilmesi Bizans İmparatorluğu'nun uzun zaman yaşamasına yardımcı olmuştur denilebilir. Fakat diğer taraftan bu yeni sistem ile sivil sosyetenin askerleşmesi ve sivil kültürün ve sivil kurumların eski güçlerini kaybetmeleri gerçekleşmiştir. Bu nedenle birçok Avrupalı tarihçi thema sisteminin kurulması tarihini Doğu Roma İmparatorluğu için Geç Antik Çağının bitmesini ve Orta Çağın başlangıcını işaret ettiğini kabul etmektedirler.

Thema Sisteminin Ortadan Kaldırılması

Thema sistemi Bizans İmparatorluğu'nun küçülmesi ile devamlı şok geçirmiş ve yeni yörelerin ele geçirilmediği, birçok eski yörelerin kaybedildiği ve özellikle sınır bölgelerinde olan yörelerin çoğunun devamlı el değiştirdiği için uygulanması çok zor bir hale girmiştir. Diğer taraftan Dördüncü Haçlı Seferi ile Konstantinopolis'i ellerine geçiren ve Latin İmparatorluğu'nu kuran ve bu imparatorluğa bağlı Frank apandaj sistemine benzer Orta Çağ usulu hiyerarşik sistem uygulayarak alt devletler kuran Franklar da thema sisteminin yıkılmasına bir  başka neden oluşturmuşlardır.
En sonunda  VI. İoannis bir yeni reformla çok küçük kalmış Bizans'ın yöresel thema sistemini ortadan kaldırmış ve tam Orta Çağ usulu apandaj sistemine dönüştürmüştür.