Tuvalar

Nüfus

Rusya Federasyonunda Rusya'ya göre nüfus 313.940'tır. Tuvaların %35’i kırsal bölgede, %65'i şehirlerde yaşarlar ve kullandıkları tek dil Tuva Türkçesidir.

Tofalar

Karagaslar da denilen Tofalar, Tuva'nın kuzeydoğusunda ve İrkutsk bölgesinde yaşarlar. Nüfusları çok azdır. Tofaların Tuvaların bir alt dalı olduğu tahmin edilmektedir. Dil ve kültürleri çok benzerlik gösterir.

Altay Tuvaları

Altay adlı bölge günümüzde dört devletin sınırları içinde yer alır. Çin'in özerk Türk cumhuriyeti Doğu Türkistan'ın kuzey bölümü Altay adıyla söylenir. Moğolistan'ın batısı bölümü, Kazakistan'ın doğu bölümü, Rusya Federasyonu içinde ise Türklerin yaşadığı Altay Özerk Cumhuriyeti ve Altay Kray Bölgesi bulunmaktadır.
Tuvalar ise hem Doğu Türkistan'da hem de Moğolistan'daki Altay yerleşimleri dolaylarında seyrek nüfuslu olarak yaşamaktadırlar.

Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde

Altay Tuvaları daha çok Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin Altay İline bağlı Burçin İlçesindeki Hemuhanas yerleşim yerinde yaşarlar. Tuvaca konuşanların sayısı en az 2.400'dür. Tuvalar için Doğu Türkistan içinde özerk bir ilçe kurulmuştur. Hanas Gölü çevresinde Tuvalar daha çok hayvancılık özellikle malcılık işleri ile uğraşmaktadırlar. Cungar Tuvaları (Jungar-Tuwiner) Burçin, Kaba nahiyelerinde ve Kanas Gölü yöresinde Tuvalar yaşarlar.

Moğolistan'da

Moğolistan'da en az 27.000 Tuva bulunur. Moğolistan'ın en batısında Tsengel (Sengel) adlı yerleşim yerinin büyük çoğunluğunu Tuva Türkleri oluşturur.

Kazakistan'da

Kazakistan'nın doğusundaki Altay bölgesinde de bazı küçük Tuva grupları yaşamaktadır.

Tuva Türklerinde boylar

Günümüz Tuva Türkleri aynı Türkiye Türkleri gibi harmanlaşmıştır. Yani türlü Türk boyları arasında büyük bir karışım söz konus olmuştur. Bilhassa soyadlarda kimin hangi boydan geldiği yaklaşık olarak tahmin edilebilir. Tuva'daki Türk boylarının adları şunlardır: Aba, Tele, Uygur, Payagu, Tas, İrgit (İrkut), Soyan, Çodu Sarıg, Telek, Baysara, Kırgız, Hal, Balıkçı, Hertek, Kuskun, Mungat, Şagay vs. Ayrıca 17. yüzyıl Rus gezginlerinin eserlerinde bahsedilen Tuva boyları da bulunur.  Soyan, Maadı, Oorjak, Küjit, Toju, Karzzal, Çoodu, Todot, v.s.  13. asır elyazma eserlerde Monguş, Tumat, Toju, Tongok ve Salçak (veya Selçuk) geçmektedir.

Tuvada yaygın adlar

Tuvada Tuvalar kız ve oğullara genel olarak Türkçe adlar vermektedirler. Fakat Türkçe adların dışında en çok Tibetçe adlar göze çarpar. Belli bir yaş serisindeki kişilerde ise Rusça adların görülmesinin sebebi Sovyetlerin eski zamanlarda yaptığı Rusça adları yaygınlaştırma, güzel gösterme çalışmalarının bir sonucudur.  Tuvalarda Tibetçe adların görülmesinin sebebi ise dini yakınlıktan dolayıdır. Tuvalar Tibet Budizmi'ne mensuptur.
Ayas (Türkçe erkek adı), Mergen (mahir,akıllı. Erkek adı), Şolban (Türkçe.yıldız.Erkek adı), Sayan (Erkek adı), Aldınay (Türkçe kız adı. Altın-ay), Çinçi (Türkçe kız adı. boncuk), Çoygana (iğne yapraklı bir tür ağaç. Kız adı), Çoduraa (kara yemişenli bir tür ağaç.kız adı). Sayzana (bir tür çocuk oyunu. kız adı), Baylak (bereket,zenginlik. Türkçe erkek ve kız adı), Belek (Tanrıdan kutsi hediye. Türkçe kız ve erkek adı).

Kültür

Tuva halkının en meşhur destanı Keser olup 1963 yılında Kızıl şehrinde neşredilmiştir.  Sovyet yanlısı Salçak (Selçuk) Toka (doğ.1901) meşhur yazarlarından biridir. 
Tuvalar, İslam Öncesi Türk inancı olan Gök Tanrı veya Şamanizm inancı ile birlikte Moğolistan'ın tesiri ile Lamaizm (Tibet Budizmi) dinini bir arada yaşayan bir Türk topluluğudur.

Hoy Özeer

Mal özeeri de denir. Tıva (Tıva) Türklerinin hayvanları keserken bir merhamet göstergesi olarak yaptıkları tören. Hoy, koyun ; özeer, kesmek demektir.

Alfabe

Tuva Türklerinin ulusal alfabesi Göktürk, Köktürk, Orhun, Yenisey diye de bilinen Turan Alfabesidir. Turan Alfabesinin bütün Türk Dünyasında kullanımının kaybolması üzerine Uygur Türklerini de içinde barındıran Tuva Türkleri Sogd kökenli olduğuna inanılan alfabeyi, yani Uygur Türk Devleti alfabesini kullanmaya başladılar. Bu kullanım asırlarca sürmüştür. 20. yüzyıla değin komşuları Moğollarla birlikte Uygur Alfabesini kullanan Tuva Türkleri 20. asırda Latin Alfabesine geçmiştir. Fakat Sovyet Rusya işgali ile sovyet propagandaları ile Kiril Alfabesine zorla geçirilmişlerdir. Günümüzde eğitim sisteminden bütün diğer alanlara kadar Rus Kiril Alfabesi kullanılmaktadır. Latin Alfabesine geçiş ile ilgili mali herhangi bir altyapı desteği olmadığından Rus Kiril Alfabesini kullanmak mecburiyetinde kalmıştır. Rusya Federasyonu Kiril Alfabesinden kopmayı engellemek için siyasi çevikliğini kullanmaktadır.

Din

Halkın tarihi din değişim süreci şöyle olmuştur: Eski Türkler devrinde Tıva Türklerini oluşturan Türk boyları da Budizmin tesirinde kalmışlardır. Budizm, önce Hindistan'da devlet kuran Yüe-Çi Türkleri arasında yayılmıştır. Yüe-Çi'ler, Budizmin yayılmasına yardımcı oldular. Budizm; To-ba Türkleri zamanında şimdiki Kuzey Çin'deki eski Türkler arasında da yayıldı. M.S. VI. yüzyıl sonlarında Göktürk Hakanı To-Po (572-581), Budizmi kabul etti. Bu inancı Göktürkler arasında yaymaya çalıştı. Ölümünden sonra, Göktürkler bu dini tutmadılar. Bilge Kağan, bir aralık Budizme meyleder gibi olmuşsa da , Göktürk veziri Tonyukuk, bu inancın Türk karakterine uymadığını söyleyerek onu vazgeçirmiştir. Tıva halkının atalarından Uygurlar arasında ise, Budizm yaygın bir din olarak görülür.
Günümüzde Tuva Türkleri hem Gök Tanrı inancının günümüze yansıması olan Şamanizm'i hem de Tibet Budizmi olan Lamaizm'i benimsemişlerdir. Özellikle başkent Kızıl şehrinde ticaret ile uğraşan Kırgızlar ise İslam dinine mensupturlar. Yine başkent Kızıl'da göçetmeye başlayan Ruslar ise Hristiyan'dır.  Ülkede Hristiyan-Budizm çekişmesi vardır. 
Misyonerler, başkent Kızıl odaklı olarak çalışmakta halk arasında Hıristiyanlığı yaymak için basın-yayın yoluyla faaliyet göstermektedir. Tuva Türklerini Hıristiyanlaştırabilmek için misyonerler hummalı bir çalışma içerisinde. Hakas Türkleri ve Saha Türklerinin çoğunluğunu Hıristiyanlaştıran misyonerler Rusya yönetiminden de izin almış durumda. Hatta İncil Tuva Türkçesine çevrilip 2011 yılında binlerce adet basıldıktan sonra dağıtıma geçildi. Ayrıca İncil Rusça olarak Tuva’da satılmakta veya ücretsiz dağıtılmaktadır. Rusçasına ilgi göstermeyen Tuva Türklerini bu defa da dil yönünden ele geçirmek ve sonra asimile etmek peşindedirler. Tuva Cumhuriyetinin başkenti Kızıl şehrine kilise kurup Tuva gençlerini Hıristiyanlığa çekmeye başladılar. İrkutsk’taki Tuva Türklerinden mahkumlara İncillerin gönderilmesi çalışması vardır.