Adlî entomoloji

Adlî entomoloji veya adlî böcek bilimi ya da medikokriminal entomoloji, adlî tıbba yardımcı olan ya da onun yetersiz kaldığı durumlarda, ceset üzerinde bulunan böcek ve diğer eklembacaklıların ergin ve larvalarından, maktülün ("cesedin") ölüm zamanını doğruya yakınlıkta ya da yaklaşık olarak tahmin etmeye çalışan bir bilim dalıdır.
Ölüm sonrası çürüme, ısı, nem ve ortama bağlı olarak değişkenlik gösterir. Bu çürüme ve yok etmede bakterisinden böceğine birçok leşçil ve çürükçül canlının rolü tartışılmaz bir gerçektir. Bu canlılarının hepsi aynı anda cesette bulunmaz. Cesedin bozulma evrelerine bağlı olarak farklı zamanlarda görülürler. İşte bu farklı zamanı tespit etmeye çalışan ve geriye dönük ölüm anını bulan adlî entomoloji, adlî tıbbın entomolojiye uyarlanmış biçimidir.
Kazalarda, cinayetlerde ve fâili meçhul ölümlerde ölüm yeri ve zamanının bilinmesi adlî yargılama açısından çok önemlidir. Böceklerin, yumurta, larva, pup ve ergin gibi farklı yaşam evrelerine sahip olması ve bu evrelerin farklı yerlerde, farklı zamanlarda ve cesedin farklı bölümlerinde görülmesi adlî entomolojinin yoğunlaştığı noktalardır.
Adlî tıp uygulamasında ölüm zamanı tayini açısından çok çeşitli kriterler ve yöntemler kullanılır. Bu yöntemlerin hiçbiri ölüm sonrası zamanın belirlenmesinde her zaman tam güvenilir sonuçlar vermez. Özellikle cesedin dış ortamda kaldığı, çürümenin başladığı ve ilerlediği durumlarda, entomolojik incelemelerin ölüm zamanının belirlenmesindeki önemi artar. Yapılan birçok çalışmada adlî soruşturma ve otopsi bulguları ile karşılaştırıldığında, entomolojik araştırmaların güvenilir bir yöntem olarak kabul edilebileceğinin gösterilmesi, Türkiye'de de entomolojik araştırmaların yapılması ve adlî tıbba uygulanmasının gerekliliğini ortaya koyar. Türkiye'deki ilk adlî entomolog 2003 yılında sertifika alan Dr. H. Nihal Açıkgöz'dür.

Başlangıç

Ölümden sonraki ilk gündür. Ceset henüz şişmemiştir ve kokuşma, bozulma olmaz. Cesede bu dönemde yalnızca calliphoridae, sarcophagidae ve muscidae familyalarından sinekler ile zar kanatlılar (hymenoptera) takımından böcekler gelir.

Şişme

Yaklaşık olarak, ölümden sonraki 2-6 gündür. Bu dönemde cesedin karnı belirgin biçimde şişer ve vücut açıklarından sıvılar akar ve keskin koku duyulur. Cesette bu dönemde calliphoridae familyasından sinekler görülür.

Aktif çürüme

Yaklaşık olarak, ölümden sonraki 7-12 gündür. Aktif çürümenin görüldüğü bu dönemde koku güçlü bir şekilde duyulur. Çürümenin yoğun olduğu yerlerde deri siyahımsı bir renk almıştır ve ceset üzerinde beslenen böcekler yüzünden oldukça zarar görmüştür. Cesette bu dönemde calliphoridae ile muscidae familyasından sinekler ve kın kanatlılar (coleoptera) takımından leşçil böcekler görülür.

İleri çürüme

Yaklaşık olarak, ölümden sonraki 13-51 gündür. Çürümenin sonuna gelindiği bu dönemde koku artık zayıflamıştır; ekşimiş peynir kokusu duyulur. Cesette bu dönemde yalnızca kın kanatlılar takımından leşçil böcekler görülür.

Kuruma

Yaklaşık olarak, ölümden sonraki 52-207 gündür. Et ve yumuşak dokular tamamen yenip tüketilmiştir. Yalnızca kemik, saç ve kurumuş deri kalıntıları bulunur. Koku duyulmaz. Cesette bu dönemde zar kanatlılar (Hymenoptera) takımından arılar ve [[dermestidae}}]] familyasından kın kanatlı böcekler görülür.

Adlî böcekler

Adlî entomoloji, ölümden sonra geçen zamanın hesaplanması, ölüm yerinin belirlenmesi ve toksikolojik çalışmalarıyla adlî tıp bilimine yardımcı olur. Başkalaşım geçiren böceklerin, özellikle de tam başkalaşımlı (holometabol) böceklerin yumurta, bütün evreleriyle larva ve nimfleri ile erginlerin her biri bulmacayı çözmede birincil öneme sahiptir. Türü tespit edilen bir böceğin erginlik öncesi dönemlerinin evre evre gelişim süresi entomolojik olarak bilinir ve bu bilgi adlî tıbbın titizliğine uygulandığı zaman ortaya esrarı çözebilecek derecede önemli olan kriminal bilgi çıkar.
Özellikle Diptera (sinekler) takımından böceklerin erginlik öncesi larva gelişim verileri adlî entomoloji çalışmalarında önemlidir. coleoptera (kın kanatlılar) ve lepidoptera (pul kanatlılar) takımından böceklerin cesede geliş zamanları ise uzun süreli ölüm zamanı tahminlerinde kullanılmaktadır.
Değişik yaşama ortamlarında bulunan böceklerin bu ortamları çoğunlukla türüne özgüdür. Ceset üzerinde bulunan böcekler cesedin kaldığı ortam ve taşınma durumu hakkında da bilgi verir. Ayrıca bu böceklerin dokuları, üzerinde bulundukları ceset dokularından daha fazla toksin içermesinden dolayı toksikolojik analizlerde de kullanılabilmektedirler.

Beşincil ceset böcekleri

Bu gruptakiler, böcekler (insecta) sınıfına girmeyen eklembacaklılardır. Örümceğimsiler (arachnida) sınıfının akarlar (acarina) atl sınıfına giren akar türleridir. Genellikle cesedin altında bulunurlar. Daha önce gelen böcekler cesette kalış sürelerini tamamlamadan cesede gelirler. Cesette kalan sıvı bütün organik maddeleri tüketerek cesedin mumyalaşmasına sebep olurlar. Cesede geliş zamanı 2-3 yıl sonra olur. Cesetlerde rastlanan akar türleri arasında uropoda nummularia, trachynotus cadaverinus, glycyphagus curcor, tyroglyphus siro ve histiostoma necrophaga sayılabilir.