Batman (film, 1989)

Özet

Küçük bir çocuk olan Bruce Wayne, anne ve babasının bir suçlu tarafından öldürülüşüne tanık olur. Kendini Gotham şehrini suçtan arıtmaya adar. Wayne Şirketinin başındazengin iş adamı geceleri Batman kostümünü giyip suçluları yakalar. Birkaç yıl sonra Gotham yeraltı suç dünyasının başına Carl Grissom geçer. Yeni bölge savcısı Harvey Dent, Polis Komiseri James Gordon ve tüm polis teşkilatının çablarına rağmen suç dünyası çökertilemez. Gazeteci Alexander Knox ve fotoğrafçı Vicki Vale, geceleri ortaya çıkıp suçluları öldüren ve şehre korku yayan yarasa kılığında kişinin peşine düşer. Vicki ve Knox, milyarder Bruce Wayne'in köşkünde düzenlediği partiye araştırma amaçlı katılırlar. Knox, Bruce Wayne ve Vicki Vale arasında oluşan kimyayı kıskanır. Aynı gece Carl Grissom sağ kolu Jack Napier'ı Axis kimya fabrikasına gönderir. Polis bunu haber alıp oraya gider. Jack bunun kendisine patronu Grissom tarafında düzenlenmiş bir komplo olduğunu anlar.
Jack ve ekibi polisler ile çatışmaya girer. Fabrikadaki durumdan haberdar olan Batman oraya gider. Jack'in yüzü bir kaza sonucu yara alır ve o bilinmeyen bir kimyasal maddenin içine düşmek üzereyken Batman onun elini tutar. Ancak Jack'in eli kayar ve kimyasal maddenin içine düşer. Polisin peşine düştüğü Batman farikadan çıkar. Jack kısa sürede kurtulur. Ancak yüzünde ve vücudunda kalıcı olarak izler kalır. Yüzü bembeyaz, saçları yeşil olur ve kendine has bir gülümseme kazanır. Kendisine Joker adını verir.
Grissom'ı öldürdükten sonra, birçok temel ürünün içine öldürücü kimyasal maddeler koyar. Gotham halkı temel ihtiyaçlarını karşılayamaz. En sonunda Batman, hangi ihtiyaçların içine kimyasal koyulmadığını bulur ve bunu Vicki Vale'e verir. Joker, Viki Vale'e romantik bir yakınlık hissetmeye başlar. Bruce Wayne, çocukluğunda anne ve babasını öldüren kişinin Joker olduğunu anlar. Joker, Gotham halkını öldürmek için bir parti düzenler. Bu paritde insanlara para dağıtacağını söyler. Ancak yanında getirdiği balonların içinde halkı öldürecek olan bir gaz vardır. Batman, Joker'in planını bozar. Joker, Vicki Vale'i yanına alıp bir katedralin en üst katına çıkar. Joker, Batman ile mücadele ettikten sonra çan kulesinden düşer ve ölür. Batman, Gotham halkının yanında olacağını yazdığı bir mesaj bırakır ve polis teşkilatını kendisine ihtiyaçları olduğu anda çağırmaları için Yarasa Sinyalini bırakır.

Geliştirme

Pee-wee's Big Adventure (1985) filminin finansal başarısından sonra, Warner Bros. Batman filmini yönetmesi için Tim Burton'u kiraladı. Burton, o zamanki kız arkadaşı Julie Hickson ile Tom Mankiewicz'in yazdığı önceki camp metinden esinlenerek 30 sayfalık yeni bir taslak yazdı. The Dark Knight Returns ve The Killing Joke çizgi romanlarının başarısı, Warner Bros. şirketini daha ciddi bir olay örgüsü olan karanlık bir film yapmaya itti. Burton her ne kadar bir çizgi roman hayranı olmasa da, Öldüren Şaka'ya hayran kalmıştı. Warner Bros. 1986 yılının Mart ayında Steve Englehart ile yeni yazılacak bir taslağa yardımcı olması için anlaştı. Onun ilk taslağında Joker ve Rupert Thorne ana düşmanlardı ve Penguen de küçük bir roldeydi. Silver St. Cloud ve Dick Grayson yardımcı anahtar rollerdeydi. Englehart'ın sınırlı serisi Strange Apparitions'ta (ISBN 1-56389-500-5) benzer bir olay örgüsü izlendi. Warner Bros. etkilenmişti fakat Englehart çok fazla karakter olduğunu düşündü. Penguen ve Dick Grayson'ı çıkardığı ikinci taslağı 1986 yılının Mayıs ayında bitirdi.
Burton, bir çizgi roman hayranı olan Sam Hamm'e senaryoyu yazmasını teklif etti. Hamm, hikâyenin gizem parçası için hikâyenin kökenini kullanmamayı ve flashback sahnesi yazmamayı tercih etti. "Eğer Bruce Wayne'in Batman'e dönüşümünün bütün sürecini aktarırlarsa, hikâyeinin inanırlılığını kaybedeceğini" düşündü. Hamm, Silver St. Cloud'u  Vicki Vale ile, Rupert Thorne'u da kendi yarattığı bir karakter olan Carl Grissiom ile değiştirdi. Hamm, Dick Grayson'ın yardımcı bir karakter yerine küçük bir rolde göründüğü senaryoyu 1986'nın Ocak ayında bitirdi. Hamm'in senaryosunun bir sahnesinde, Bruce Wayne ailesinin öldürüldüğü gece James Gordon ile tanışıyordu.  Bu yol ile genç Bruce ve yetişkin Batman özel bir bağ paylaşıyordu. Benzr bir olay zinciri 2005 tarihli Batman Başlıyor (Batman Begins) filminde kullanılmıştı. Ancak Hamm'in senaryosu yeniden yazıldığında sahne silindi.
Hamm'in senaryosu Amerika'nın çeşitli çizgi roman bayisinde gizlice satıldı. Batman için yapım çalışmalarına başlamanması için gereken işaret 1988 yılının Nisan ayında verildi ve ardından Tim Buton'ın yönettiği Beterböcek filminin sürpriz başarısı geldi. Çizgi roman hayranları, filmi Burton'un yöneteceğini ve başrol de Keaton'ın yer alacağını öğrendiklerinde eleştiriler gelmeye başladı. Hamm "Onlar Tim Burton'ın adını Pee-wee's Big Adventure ile duymuşlardı. Michael Keaton'ın adını da oynadığı komedi filmlerinden biliyorlardı. Onlar bunun Batman'in 1980'lerdeki versiyonuyla tamamen zıt olduğunu düşündüler. Onlara filmin ciddi ve karanlık olacağını öğretmeye çalıştık ama hayranlar bize inanmadılar" diye açıklama yaptı. Filmin yapımında  olumsuz raporlar ile mücadele etmek için, Batman'in yaratıcılarından olan Bob Kane işe yardımcı danışmanlığa getirildi.

Oyuncu kadrosu

Batman rolü için Mel Gibson, Kevin Costner, Charlie Sheen, Daniel Day-Lewis, Pierce Brosnan, Tom Selleck ve Bill Murray düşünülmüştü. Tim Buton'a bir aksiyon film yıldızı seçmesi için baskı yapıldı. Yapımcı Jon Peters, Michael Keaton'ın doğru tercih olduğunu söyledi. Keaton ile Beterböcek filminde çalışan Burton bunu kabul etti.
Rol için Keaton'ın seçilmesi çizgi romanın hayranları arasında tartışmalara neden oldu ve Warner. Bros. ofisinin önüne 50,000 protesto mektubu bırakıldı. Bob Kane, Sam Hamm ve Michael Uslan da yavaşça oyuncu kadrosunu oluşturmaya çalışırken Adam West, rol için en iyi seçimin kendisi olacağını söylüyordu. Burton "Bay Anne ve Night Shift'te oynayan Michael Keaton'ı seçtiğimiz için onların 1960'lardaki televizyon dizisinin bir benzerini ve yapmacık bir film yapacağımızı sandıklarını düşünüyorum" dedi. Michael Keaton ilham için The Dark Knight Returns çizgi romanını okudu.
Tim Curry, Willem Dafoe, David Bowie ve James Woods, Joker rolü için düşünülüyordu. Robin Williams'ın adı da rol için geçmişti. Yapımcı Michael Uslan ve yaratıcı Bob Kane'nin terihi 1980'lerden beri Jack Nicholson'dı. Jon Peters, Nicholson ile 1986'da Eastwick Cadıları (The Witches of Eastwick) filminin çekimleri sırasında tanıştı. Nicholson, 6 milyon dolar ücret ve kâardan büyük bir yüzde aldı. Nicholson'un 50 milyon dolardan fazla ücret aldığı rapor edildi.
Sean Young aslında Vicki Vale rolü ile filmin oyuncu kadrosunda yer alacaktı fakat çekimler sırasında hasta oldu. Burton, Youg'u Michelle Pfeiffer ile değiştirmeyi düşündü, ancak Keaton o sıralar Pfeiffer ile ilişik yaşıyordu ve bunun uygunsuz olacağına inandı. Pfeiffer, 1992 tarihli Batman Dönüyor (Batman Returns) filminde Kedi Kadın'ı canlandırdı. Peters kadroya Kim Basinger'ı dahil etti. Michael Gough'un  Hammer Film Yapımcılık ile olan çeşitli işlerine hayran olan Burton, onu Alfred Pennyworth rolüy ile kadroya dahil etti. Robert Wuhl da gazetei olan Alexander Knox'u canlandırdı. Aslında başlangıçta onun karakteri Joker'in zehirli gazından dolayı ölüyordu. Ancak film yapımcıları karakteri sevdi. Wuhl "Benim karakterimi çok beğendiler. Bu yüzden yaşamama izin vermeyi kararlaştırdılar" dedi.  Filmde Harvey Dent'i canlandıran Billy Dee Williams'ın devam filmlerinde de Two-Face'i canlandırması planlanıyordu. Ama 1995 tarihli Batman Daima (Batman Forever) filminin kadrosunda bu rol ile Tommy Lee Jones yer aldı. Williams, kendisini seçen kişiler için hayal kırıklığı oldu. Nicholson, Tracey Walter'ı Bob the Gun rolüyle oyuncu kadrosunda yer alması için ikna etti. Gerçek hayatta, Nicholson ve Walter yakın arkadaşlardı. Oyuncu kadrosunun geri kalanı da James Gordon'u canlandıran Pat Hingle'dan, Carl Grissom'ı canlandıran Jack Palance'den, Alicia Hunt'ı canladıran Jerry Hall'dan ve Max Eckhardt'ı canlandıran William Hootkins'ten oluştu.

Çekimler

Film ekibi çekimlerin tamamen Hollywood, Kaliforniya'da gerçekleştirileceğini planlamıştı. Ancak medya film yapımıyla ilgilenmeye başlayınca İngiltere'ye geçildi. Çekimler tamamen 1998'in Ekim ayı ve 1989'un Ocak ayı arasında İngiltere'deki Pinewood Stüdyoları'nda yapıldı. 18 ses aşamasında, Pinewood'un on doksan beş dönüm arazisi kullanıldı. Wayne Köşkü için Knebworth House kullanıldı. Orijinal yapım bütçesi 30 milyon dolardan 48 milyon dolara çıktı. Çekimler gizlilik içerisinde yapıldı. Gazeteciler birliği, Jack Nicholson'un ilk Joker fotoğrafı için 10,000 sterlin önerdi ve bu teklif reddedildi. Film çekimi sırasında çeşitli sorunlarla karşılaşan Tim Burton "Bir işkenceydi. Hayatımın en kötü dönemiydi!" dedi.
1988 Amerika Yazarlar Derneği grevi sırasında Sam Hamm'e senaryoyu yeniden yazması için izin verilmedi. Jonathan Gems, Warren Skaaren ve Charles McKeown çekimler sırasında senaryoyu tekrar yazdı. Sam Hamm, yeniden yazılmış olan senaryoyu beğenmedi, ancak değişiklikler yüzünden Warner Bros.'u suçladı. Burton "Neden böyle bir sorun olduğunu anlamadım. Herkesin beğendiği bir taslak ile başlamıştık" diye açıklama yaptı. Dick Grayson'ın filmde küçük bir rolü vardı ama daha sonra onun olduğu sahne filmin konusuyla alakasız bulunduğu için silindi. Bob Kane bu karara destek verdi.
Aslında final sahnesinde, Joker, Vicki Vale'i öldürüp, kinci bir öfke besledği Batman'e gönderiyordu. Jon Peters final sahnesinin değiştirilmesini söyledi ve yapım tasarımcısı Anton Furst'ü 12 metrelik bir katedral modeli oluşturması için görevlendirdi. Bu model, filmin zaten yüksek olan bütçesine 100,000 dolar daha ekledi. Sahnenin nasıl biteceği konusunda ipucu verme fikrini beğenmeuen Burton "Jack'in merdivenlerin başında durakladığını ve 'Merdiveni niye tırmadıyorum' diye sorduğunu anımsıyorum... 'Bilmem' dedim. 'Yukarıya çıktığında anlatırım sana' dedi.

Müzik

Burton, filmin müziklerini bestelemesi için, Pee-wee's Big Adventure ve Beterböcek'teki ortağı Danny Elfman' kiraladı. Elfman ilham için The Dark Knight Returns adlı çizgi romanı okudu. Elfman, daha önce bu film gibi büyük ölçekli ve bütçeli bir filmde çalışmadığı için endişeliydi. Ayrıca yapımcı Jon Peters da Elfman'ın filmin açılışı için hazırladığı besteyi duyana kadar, yapacağı işten şüpheliydi. Jon Peters ve Peter Guber, Prince'ın Joker'için bir müzik yazmasını ve Michael Jackson'ın romantik bir şarkı yapmasını istiyorlardı. Elfman daha sonra, Michael Jackson ve Prince'ın şarkılarını filmin müziği için birleştirdi.
Bu fikirden hoşlanmayan Burton "Benim filmim Top Gun kadar ticari değil" dedi. Elfman, orkestranın bestelerini düzenlemek için eski grubu Oingo Boingo'nun baş gitaristleri Steve Bartek ve Shirley Walker'dan yardım aldı.. Sonra Elfman, filmin bestesinin ses miksajından rahatsız oldu. Elfman "Batman'in İngiliz teknisyenler tarafından hazırlanmasını kimse önemsemedi" diye ifade etti. Batman iki soundtrack albümü çıkan ilk filmlerden oldu. Bunlardan biri Prince'in yazdığı şarkılardan, diğeri de Elfman'ın bestelerinden oluşuyordu. Her ikisi de başarılı oldu. Batman: The Animated Series'in tema müziği için Elfman'ın açılış müziğinden derlemeler kullanıldı.

Temalar

Yönetmen Tim Burton Batman'in teması tartışıldığında "Tüm film ve karakterlerin mitolojisi tamamen garabetlerin düellosudur. Aralarında bir kavga çıkan iki çirkin insandır" dedi. Devam eden Burton "Joker harika bir karakter, çünkü tam bir özgürlüğe sahip. Toplumdan dışlanıp, ne istiyorsa yapma özgürlüğünü olan ucube bir serseri. Onlar tiksindirici sayılır. Onlar özgürlüğün en karanlık taraflarıdır. Delilik sahip olabileceğiniz en korkunç özgürlük yoludur, çünkü toplumun yasalarına bağlı değilsiniz" dedi.
Burton, Bruce Wayne'i iki insanın birleştiği bir Amerika simgesi olarak görüyordu. Bruce, gerçeği gizleyen biri olduğunu söylüyordu. Burton biyografı Ken Hanke, Bruce Wayne'in, bir anti kahraman olarak yansıtılan alt benliği Batman ile mücadele ettiğini yazdı. Hanke, Batman'in Joker gibi suçlular ile mücadele etmek için sivil adaletin sınırlarına gittiğini yazdı. Kim Newman bir teori oluşturarak "Burton ve senaristler, Joker ve Batman dramatik açıdan çok karşıt olduğunu görmüşler. Böylece de filmde onların geçmişlerini büyük ölçüde iç içe geçirmişler" dedi.
Batman'in Axis Kimyasal fabrikasının önünde durduğu sahne, filmde sunulmuş olan görsel bir motiftir. Bu sahnede, bir tabelada dev kırmızı ışıklar ile AXIS yazar. Bu II. Dünya Savaşı'ndaki totaliter hükümetler ile ilgili paralleldir. Burada doğal olarak Jack Napier'ın Joker'e dönüşümünü de içeren tehlikeli hareketler içerdi. Batman için ilham 1930'lardaki ucuz dergilerde bulundu. Özellikle Gotham şehrinin sant tasarımında bunlardan faydalanıldı. Time yazarı Richard Corliss, Metropolis (1927) ve The Cabinet of Dr. Caligari (1920) gibi filmlerin Gotham şehrinin tasarımı için kaynak oluşturduğunu gözlemdiğini yazdı. Hanke, Batman'deki kavramların başka bir döneme ait olduğunu yazdı. Hanke "Vatandaşlar, polisler, halk ve siyah-beyaz televizyon 1939'dan gelmiş gibi gözüküyor" dedi. Hanke daha sonra film ekibinin Vicki Vale'i klasik kara filmlere bir saygı duruşu olarak acı çekmiş genç bir kız olarak yansıttığını söyledi. Final sahnesindeki bazı sahnelerin Vertigo filmine saygı duruşu olduğunu belirtti. Grissom'ın kanıt olarak kullanılabilecek bir kâğıttan korktuğu ve Jack Napier'ın ortaklarıyla yaptığı toplantıda, birini öldürdüğü sahne Dokunulmazlar filminden kaynak alındı.

Pazarlama

Yapım tasarımcısı Anton Furst "Anımsatıcı ama her yerde aynı olan, sadece, ne fazla büyük ne de fazla küçük olan bir yarasa simgesine yer veren" bir poster tasarladı. Hazırlana önceki tasarımlar, RoboCop ve Barbar Conan filmlerinin afişlerine benziyordu.
Yapım sırasında Jon Peters, The Wall Street Journal'da çizgi roman hayranlarının filmin başrolünde Michael Keaton'ın oynamasından dolayı memnuniyetsizlik duyduklarını belirten bir yazı okudu. Peters buna karşılık, Noel'de binlerce tiyaroda filmin ilk fragmanını yayınlattı. Basitçe gerçeküstü sahnelerin ve müziğin birleşmesiydi ama film için muazzam bir bekleyiş yarattı. DC Comics, senarist Sam Hamm'in kendi mini çizgi oman serisini yazmasınna izin verdi. Hamm'in hikâyeleri Batman: Blind Justice (ISBN 978-1-56389-047-5) adlı çizgi romanda toplandı. Denys Cowan ve Dick Giordano resim örnekleri çizdi. Blind Justice romanında Buce Wayne'in Wayne Şirketler Grubunda gerçekleşen çeşitli cinayetletleri çözmeye çalışması anlatıldı. Daha sonra Batman Başlıyor filminde de yer alan Henri Ducard'ın ilk görünüşünü de içeriyordu.
Filmin gösterim tarihi olan 1989 Haziran'ında "Batmania" (Batman çılgınlığı) polüler kültürde bir fwnomene dönüşmüştü. 750 milyon doların üzerinde ürün satıldı. O günler hatırlayan kült film yapımcısı ve çizgi roman yazarı Kevin Smith "O yaz kocamandı. Etrafta Yarasa Sinyali görmeden gezemezdin. İnsanlar o dandik başları istiyordu. O yaz sadece Batman'e aitti ve eğer bir çizgi roman hayranıysanız oldukça ateşliydi" dedi. Hachette Book Group USA, Craig Shaw Gardner tarafından yazılan bir roman yayımladı. Roman 1989 Haziran'ında New York Times gazetesinin en çok satanlar listesine girdi.  The New York Observer yazarı David Handelman, Batman'i yüksek konsept bir film olarak kategorize etti.

Etkileri

Anton Furst ve Peter Young Akademi Ödülleri'nde En İyi Sanat Yönetimi dalında ödül kazanırken, Jack Nicholson da filmdeki performansı ile Müzikal veya Komedi Filmindeki En İyi Yardımcı Aktör'yi kazandı. Britanya Televizyon ve Sinema Sanatları Akademisi, Batman'i altı dalda ödüle aday gösterdi (Yapım Tasarımı, Görsel Efekt, Kostüm Tasarımı, Makyaj, Ses ve Nicholson'ın filmdeki performansıyla Yardımcı Erkek Oyuncu) ama hiçbir kategoriyi kazanamadı. Niholson, Basinger, makyaj departmanı ve kostüm tasarımcısı Bob Ringwood, Saturn Ödülleri'nde adaylık elde ettiler. Film de En İyi Fantazi Filmi ödülüne aday oldu. Hugo Ödülleri'nde de En İyi Dramatik Sunum dalında aday oldu.
Filmin başarısı Warner Bros.'u Batman: The Animated Series'i yaratmaya sevk etti. Yaratıcılardan Brue Timm, filmin animasyon serisi için ilham kaynağı olduğunu belirtti. Film, daha sonra Batman & Robin'in bitirdiği orijinal Batman film serisi'nin de başlangıcı oldu. Batman, modern süper kahraman filmlerinin yeni bir türe girmesine yardımcı oldu. Bu konuda şaka yapan Tim Burton "O ilk karanlık çizgi roman filmiydi. Şimdi herkes karanlık ve ciddi bir süper kahraman filmi yapmak istiyor. Ben yeni bir eğilime sebep olduğumu düşünüyorum" dedi.
Yapımcı Michael Uslan ve Benjamin Melniker, 26 Mart 1992 tarihinde Los Angeles Bölge Üst Mahkemesi'nde sözleşme ihlali nedeniyle dava açtılar. Uslan ve Melkiner, Batman ve onun devam filmlerinin yapımcılığından sahtekarlık  yoluyla atıldıklarını belirttiler. Uslan ve Melkiner "Biz vazgeçilmez katkılarımıza rağmen Batman'in başarısından hakkımız olan paydan mahrum bırakıldık" dedi. Üst Mahkeme hakimi davayı reddetti. Batman, 2 milyar doların üsünde gelir kazanırken Uslan "Bizim tartışılmaz katkılarımıza rağmen, bizim katkılarımızın değersiz olduğunu kanıtladılar ve bir peni dahi alamadık" dedi. Warner Bros. mahkemeye onların paylarını ödemeyi teklif etti. Uslan ve Melkiner'in avukatı bu teklifi "iki kutu patlamış mısır ve iki kutu kola" olarak tanımladı.