Dijitalleştirme

Dijitalleştirmenin Temel Amaç ve/veya Hedefleri

Ulusal kültürel mirasın kayıt altına alınması ve korunması;
Basılı ortamda tek kopya olarak üretilen bilgi kaynaklarının yedeklenmesi;
Tek kopya kaynaklara çoklu erişiminin sağlanması;
Kağıt belge ve depolama maliyetinin azaltılması;
Kurumsal İçerik Yönetimi Çözümlerinin uygulanması;
Arşivsel koruma sağlanması;
Dijital nesnenin bütünlüğünün korunması ve değişen teknoloji karşısında kaynakların gösterim, erişim ve kullanımının sağlanması;
Eski bilgisayar sistemlerinin gelecekte kullanılacak olan bilgisayar sistemleri üzerinde çalıştırılmasının sağlanması;
Kütüphane, arşiv ve müzelerin raflarında veya depolarında kullanıcıya ulaşamayan milyonlarca kitabın kullanıma sunulması.

Dijitalleştirme Uygulamaları

Dijitalleştirme uygulamalarının temel olarak üç nedenden yapıldığı dile getirilmektedir:
Kağıt, belge ve depolama maliyetinin azaltılması: Seçilmiş dijital belgelerin dijital ortamda depolanması kağıt ve depolama alanı maliyetinde azaltma yarattığı gibi hayati belgelerin (vital records) korunması açısından önemlidir.
Kurumsal İçerik Yönetimi (Enterprise Content Management) Çözümlerinin Uygulanması: Belgelerin dijitalleştirilmesi ve elektronik belgelerin kullanımının artması, kurumsal süreçlerde farklı bilgi kaynaklarının paylaşımını kolaylaştıracağı için kurumsal içerik yönetimi faaliyetleri etkin biçimde gerçekleştirilebilmektedir.
Arşivsel Koruma: Dijitalleştirme orijinal kopyaların kullanımını azaltacağı için arşiv belgelerinin uzun süre korunmasında önemli avantajlar sağlayacağı gibi çoklu kullanım olanakları da yaratabilmektedir. Dijitalleştirme kurumsal bilgi ve belge yönetimi programlarının bir parçası olarak uygulanmak durumundadır.

Türkiye'de Dijitalleştirme Sorunları

Türk Kütüphaneciler Derneği (TKD) İstanbul Şubesi tarafından 25-27 Şubat 2010 tarihlerinde düzenlenen “Bilgi Kaynaklarının Sayısallaştırılmasında Standartlar ve İşbirliği Çalıştayı” sonuç raporuna da yansıyan dijitalleştirme ile ilgili bazı sorunlar şunlardır:
1. “Mevzuat ve Telif Hakları” ile ilgili sorunlar: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ve ilgili yasalar çerçevesinde depolama amaçlı bile olsa kütüphanelerin dijitalleştirme hakkı bulunmadığı anlaşılmaktadır.
2. “İşbirliği Olanakları” konusundaki sorunlar: Bu konuda tüm kurumlar hem genelde hem de AB’ye dayalı projeler çerçevesinde işbirliğine isteklidirler. Ancak bir lider ya da eş güdüm kurumuna gereksinim bulunmaktadır.
3. “Standartlar” konusundaki sorunlar:
• Kullanıcı talepleri sayısallaştırma projelerinde öncelik nedeni olabilmektedir.
• Sayısallaştırma işlemi belgelerin yıpranmasının temel nedenlerinden olan fotokopi işlemini ortadan kaldırdığı için yararlı projeler olarak görülmektedir.
• Aynı kaynakların farklı kurumlar tarafından, farklı projeler kapsamında sayısallaştırıldığı gözlemlenmektedir.
• Sayısallaştırılan malzemenin bir toplu kataloğu mevcut değildir.
• Sayısallaştırma çalışmalarında teknik şartname son derece önemlidir ancak bu konuda örnek alınacak referans ölçütler bulunmamaktadır.

Dijitalleştirme Projeleri

InterPARES (International Research on Permanent Authentic Records in Electronic Systems): Dijital ortamda belgelerin özgünlüğü, güvenilirliği ve uzun süre korunmasına dönük yaklaşımlar ve uygulama modelleri geliştirmeyi hedefleyen, alanında en uzun soluklu projesidir (Asproth, 2005, s.33). 1999 yılından bu yana devam etmekte olan Proje içerisinde elde edilen veriler, çeşitli standartlar ve kaynak dokümanların hazırlanmasına referans olmuştur (The InterPARES Project, 2009).
CEDARS (Curl Exemplars in Dijital ARchiveS); projesinin ana hedefi dijital koruma üzerine en iyi uygulamaları tanımlayan stratejik, metodolojik ve uygulamalı rehber sağlamak olmuştur. Proje 2002 yılında sonuçlandırılmıştır (CEDARS, 2006).
CAMiLEON (Creatieve Archiving at Michigan & Leeds: Emulating the Old on The New): Michigan ve Leeds Üniversiteleri tarafından yürütülen proje belgelerin uzun süre alıkonması, korunması ve eski sistemlerde tanımlanmış dijital kayıtların erişimine dönük teknolojilerin araştırılması üzerine odaklanmıştır (CAMiLEON, 2003). NEDLIB (Networked European Deposit Library): Avrupa ulusal kütüphanelerinin birlikte yürüttüğü bir projedir. Ağlaşmış Avrupa derleme kütüphanelerinin temel alt yapısını oluşturmayı hedefleyen bir projedir (Nedlib, 2009).
MINERVA (Ministerial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation): Web Koruma Projesi ilgili konuda temel kaynakları derleyerek daha geniş programlarıbaşlatmak için oluşturulmuştur. Farklı uzmanlık alanlarındaki takımlar kataloglama, kamu hizmetleri ve teknolojik olanaklar konularında çalışmalar yürütmüş, elektronik ortamda materyallerin seçimi, derlenmesi, kataloglanması, erişimi ve korunması üzerine araştırmalar yapmışlardır (MINERVA, 2009). PANDORA (Preserving and Accessing Networked Documentary Resources of Australia): Avustralya ulusal koruma programına seçilen çevrimiçi Avustralya yayınlarının sağlanması, arşivlenmesi ve uzun süre erişimi üzerine prosedürlerin geliştirilmesi amacıyla başlatılmıştır (PANDORA, 2008).
VERS (Victorian Electronic Records Strategy); elektronik belgelerin sağlanması, yönetimi ve korunması üzerine çözümler üretmektedir. VERS elektronik belgelerin güvenilirliği ve özgün olarak arşivlenmesi üzerine standartlar rehberleri eğitim materyalleri, danışmanlık ve ilgili alanda proje uygulamaları için bir çerçeve oluşturmaktadır (VERS, 2009).
ERA (The Electronic Records Archives): ABD Ulusal Arşivi tarafından elektronik formatların herhangi birinde kaydedilmiş belgelerin sistematik, kapsamlı ve dinamik biçimcekorunmasınısağlamayadönük stratejik yaklaşımlageliştirmeyihedeflemektedir (Asproth, 2005, ss.33-34; ERA, 2009).
EUROPEANA , Avrupa’nın kültürel ve bilimsel tüm kaynaklarına dijital erişimi sağlamayı amaçlamaktadır. Günümüzde 4.6 milyon dijital kaynağa ulaşım sağlamakta olan Europeana’da sağlanan materyal türleri; resim belgeleri, metin belgeleri, ses kayıtları ve video kayıtlarıdır.

Dijitalleştirmede Telif Hakları

Yerel kültürün dijitalleştirilmesi, hem dijitalleştirme sırasında hem de sonrasında çok iyi planlanması gereken bir süreçtir. Oluşturulan dijital kaynakların hangi koşullarda kimler tarafından kullanılacağı önceden tespit edilmelidir. Eser sahiplerinin haklarının korunması ister doğrudan dijital ortamda oluşturulmuş bir eser olsun ister sonradan dijitalleştirilmiş bir eser olsun telif hakları kapsamındadır.
Telif hakkı: Farklı türde eserler meydana getiren eser sahiplerinin, eserleri üzerindeki hakları koruyan mülkiyet hakkıdır. Telif hakkı koruması, eser sahiplerine ait eserlerin başkaları tarafından kendi çıkarları için kullanılmasının, başka bir deyişle sömürülmesini önleme amacı taşır (Cornish, 1999, s.9). Gerek bilimsel alanda gerekse teknoloji konusunda yaşanan gelişmeler fikri hakların korunması yönünde uluslararası anlaşmaları zorunlu kılmaya başlamıştır. Her türlü esere ulaşım konusunda sınırların zayıflaması, ülkelerin kendi içinde almış oldukları telif hakları önlemlerini yetersiz kılmaya başlamıştır. Çözüm olarak öncelikle ikili antlaşmalara rastlanmaktadır. İkili anlaşmaların dar kapsamlı olmaları sonucu daha geniş uluslararası bir korumayı sağlamak üzere çok taraflı anlaşmaların yapılması fikri kuvvet kazanmış ve bu konudaki ilk çaba 19. yüzyılın sonlarına doğru gerçekleşebilmiştir. Biri Avrupa ülkelerini içine alan Bern Sözleşmesi, diğeri ise, Amerika’daki ülkeleri kapsayan Monteviedo Sözleşmesi imzalanmıştır. Daha sonra bu iki ayrı grubu birleştirmek amacıyla Dünya Telif hakları Sözleşmesi imzalanmıştır (Tekinalp, 2006, s.83). Elektronik belgelerin telif hakları kapsamında bulunan uluslararası antlaşmalar kronolojik olarak şöyle sıralanabilir:
“Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması (TRIPS) (1994): 2. Dünya Savaşı’ndan sonra Gümrük Tarifeleri ve Ticareti Genel Anlaşması GATT kurulmuştur. 1986-1994 Urugay Round adıyla bilinen görüşmeler sonucu, 1995 yılında Dünya Ticaret Örgütü (World Trade Organization– WTO) GATT’ın yerini almıştır. WTO’nun Kuruluş Anlaşması’nın 1C sayılı eki olan TRIPS sözleşmesi ise (Trade Related Aspects of Intellectual Property Right – Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması) 15 Nisan 1994 tarihinde Marakeş’de imzalanarak 1 Ocak 1995 tarihinde yürürlüğe girmiştir (Who legal text, [t.y.]). Anlaşma, fikri haklar alanında uluslararası bir standart sağlama amacını taşımaktadır” (Türkekul, 2004,s.4)
WIPO Telif Hakları Antlaşması (1996): Dünya Düşünsel Mülkiyet Teşkilatı tarafından 1996 yılında hazırlanan ve düşünsel mülkiyet haklarının korunmasını hedefleyen ilk uluslararası antlaşmadır.
WIPO İcralar ve Fonogram Yapımcıları Antlaşması (1996): WIPO Telif Hakları Antlaşması ile aynı tarihte imzalanan bu antlaşma ise, teknolojik gelişmelerin yarattığı yeni ihlal tehlikelerinden icracı sanatçılar ile yapımcıların korunması amaçlamıştır.
Türkiye’de Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK); dijital belgeler, telif hakları ve kültür mirası konularında kapsamında değerlendirildiğinde şu maddeler göze çarpmaktadır: • İster basılı, ister bilgisayar ortamında oluşturulmuş ya da sonradan dijitalleştirilmiş fikir ve sanat eseri olsun, ayrım yapılmaksızın aynı telif haklarına sahiptir. • Eserinin yayınlaması ve süresi hakkında karar verici eser sahibidir. • Ülke kültürü için önemli bulunan eser telif hakları gözetilmek suretiyle kamuya sunulabilir. • Kültür mirası kapsamında yer alan tüm eserler Derleme Kanunu’na tabidir. Derleme Kanunu kapsamında yer alan 5 kurumun tamamının kütüphane olması ve bunlardan 3’ünün de il halk kütüphaneleri (Ankara, İstanbul ve İzmir Halk Kütüphaneleri) olması, yerel kültürün halk kütüphanelerince dijitalleştirilmesi konusunda dikkat çekicidir. Derleme Kanunu kapsamında yer alan diğer iki kütüphane de Ankara’da bulunan Milli Kütüphane ve İstanbul Üniversitesi Kütüphanesidir. • Sunulduğu ortamda olduğuna bakılmasızın, telif hakları ihlal edilen her eser için Cumhuriyet Başsavcılığınca yaptırım uygulanır (FSEK, 2009)