Kızılderili savaşları

Kızılderililer üzerine etkileri

ABD 2010 nüfus sayımına göre kendini ABD Kızılderilisi (ya da Alaska yerlisi) olarak tanımlayan kişi sayısı ABD nüfusunun % 0.9 kadarına tekabül eder. Avrupalı sömürgecilerin bulunmadığı Kolomb öncesi Amerika'da ABD Kızılderililerinin nüfusları üzerine hiçbir kesin kanıt yoktur.
Kızılderililerin bağışıklık sistemine yabancı olan Avrupa kökenli salgın hastalıklar, kendi aralarında kabileler arası savaş, Avrupalı sömürgecilerle savaş, Kanada ve Meksika'ya göç, azalan doğum oranları ve asimilasyonların doğal sonucu olarak ABD Kızılderililerinin nüfusu 19. yüzyılda bir milyonun altına düşmüştür. Bilginler, bu düşüşün ana sebebi olarak Avrupalı kâşif ve tüccarların Avrupa'dan gelirken getirdikleri yeni hastalıklar olduğunda hemfikirdir ve bu asırlar boyunca bağışıklığı olmayan Kızılderililer aleyhine işlemiş, bağışıklığı olan Avrupalıları fazlaca etkilememiştir. Örnek olarak, bazı tahminlere göre çiçek hastalığı salgınlarında Kızılderili nüfusunda % 80-90 ölüm vakası görülmüştür.
1894 yılındaki ABD Nüfus Sayım Bürosu'na (Bureau of the Census) göre ABD ile Kızılderililer arasından 40'tan fazla savaş yaşanmış, çoluk çocuk dahil yaklaşık 30.000 Kızılderili ile 19.000 Beyaz yaşamını kaybetmiştir.

Sömürge dönemi

İlk mücadele 1600 lerde çoğu İngiliz olan Britanyalıların Yeni Dünya'daki yerleşim sürecinde yerli Kızılderili kabileleri ile yeni yerleşimciler arasında olmuştur. Daha sonra asırlara yayılan aralıklı savaşlar görülmüştür: 17. yüzyılda Jamestown Katliamı (1622), Pequot Savaşı (1637), Anglo-Powhatan savaşları (1610–14, 1622–32, 1644–46), King Philip's War (1675-78), King William's War (1688–97); 18. yüzyılda Queen Anne's War, Tuscarora Savaşı, Yamasee Savaşı ile Father Rale's War, Father Le Loutre's War, French and Indian War, Pontiac's War ile Lord Dunmore's War. Bu savaşların çoğunda Kızılderililer Britanyalılarla savaşmıştır. Amerikan Devrimi ile 1812 Savaşı'nda ise Kızılderililer hem Amerikalılara karşı savaşmış hem de Amerikalıların yanında Britanyalılara karşı savaşmıştır. ABD'nin kuruluş sürecinde ABD için savaşan uluslararasında Kızılderililer genelde göz ardı edilir.

Tecumseh, Krik Savaşı ve 1812 Savaşı

1800 yılında Indiana Toprakları valisi olan William Henry Harrison başkan Thomas Jefferson'ın yönetimi altında Kızılderili topraklarını elde etmek için oldukça saldırgan bir politika izlemiştir. Şavni Kızılderililerinden Tecumseh ile Tenskwatawa adlı iki kardeş Amerikan yayılmasına karşı direnen bir kabile birliği gibi davranarak Tecumseh'in Savaşı'nı yönetmişlerdir.
Tecumseh Güneydeki Krikleri, Çerokileri ve Çoktavları müttefikleri olarak savaşa katmış, Harrison ise Tenskwatawa ile takipçilerini 1811 yılında Tippecanoe Muharebesi'nde yenerek Kızılderili konfederasyonunun üzerine yürümüştür. Amerikalılar askeri direnişten sonra zafer geleceğini umarken, Tecumseh Britanyalılarla açıkça müttefik olmuş ve bunlar 1812 Savaşı'nda Amerikalılarla savaşmışlardır.
Amerikan Bağımsızlık Savaşı gibi 1812 Savaşı da Batı cephesindeki büyük bir savaştır. Krik Savaşı (1813–1814) Krik (Muskogi) Milleti içinde bir iç savaş olarak başlamış, daha sonra Tecumseh'in cesaretiyle Amerikan yayılmacılığına karşı gelişen bir mücadelenin parçası olmuştur. Amerikalılar doğuda Britanyalılarla yaptıkları savaşta çıkmaza girerken, batıdaki Kızılderililerle yaptıkları savaşlarda daha başarılı olmuşlardır. Thames Muharebesi'nde Tecumseh'in Harrison'un ordusu tarafından öldürülmesiyle birlikte Eski Kuzeybatı direnişi sona ermiştir. ABD'ye karşı savaşan Krikler yenilmiştir.
Bağımsızlık ve Kuzeybatı Kızılderili Savaşı'nda olduğu gibi 1812 Savaşı'ndan sonra da Britanyalılar Kızılderili müttefiklerini Amerikalılara terk etmişlerdir. Bu Kızılderili savaşlarında dönüm noktası olmuş, Amerikanın yayılmacılığına karşı yabancı güçlerle ittifak son bulmuştur.

Tehcir dönemi savaşları

Kızılderililerin epeyce bir kısmı Kızılderili Tehciri denen toplu zorunlu göçleri imzalamıştır. Çoğu isteksizce göçe katılmış fakat huzurla göç etme şartlarına hükûmet uymamıştır. Bazı gruplar, bu tehcir antlaşmalarının uygulamasına  direniş gösterip 1832 yılındaki Kara Şahin Savaşı 1836 Krik Savaşı gibi kısa savaşlar ya da İkinci Seminole Savaşı (1835–1842) gibi uzun ve bedeli ağır savaşlar çıkmıştır.

Arka plan

ABD'nin batısına bu dönemden epey önce ABD askeri kuvvetleri ve yerleşimciler nüfuz etmişti. Özellikle de kürk tüccarları, Santa Fe Trail, Oregon Trail ve Utah'a Mormon göçünün yanı sıra Kaliforniya ile Oregon'a yerleşimcilerin gelmesi daha önce olmuştur. Bu dönemde göçmen Amerikalı yerleşimciler ile yerli Kızılderililer arasındaki ilişkiler genelde barışçıl ve olaysız geçmiştir. Santa Fe Trail konusunda Bent's Fort adlı ticaret karakolunda Şayenler ile Arapaholar Beyazlarla dostane ticaret ilişkisi sürdürüyorlardı. Oregon Trail konusunda ise Fort Laramie Antlaşması imzalanmasından sonra barış sağlanmıştı. ABD ile Rocky Dağları'nın kuzeyindeki Ova Kızılderilileri arasında imzalanan antlaşma gereği Oregon Trail boyunca göçmenlerin geçişine ve askeri birliklerin yollar yapıp konuşlanmasına izin veriliyordu.
Pike's Peak Altına Hücumu 1859 yılında Büyük Ovalar'ın merkezini geçen bir ticari can simidi olarak Rocky Dağları'nda Front Range içlerine kadar önemli bir Beyaz nüfusu bölgeye çekmiştir. Homestead Act yasasının geçmesinin ardından ve İç Savaş sonrası kıtalararası demiryollarının yapımı bu barışçıl dengeyi bozmuş, bölgedeki arazilere Beyaz yerleşimcilerin yerleşmeleri Rocky Dağları'nın batısı ile Büyük Ovalar'daki toprak ve kaynakların doğrudan rekabetini doğurmuştur. Bu barışı bozan diğer faktörler arasında, 1862–1863 Montana Altına Hücumu ile Lakota toprağı Pahá Sápa'da altın keşfedilmesiyle birlikte 1875–1878 yıllarında altına hücum hareketinin yaşanması gibi diğer nedenler ile Bozeman Trail yolunun açılması, Red Cloud'un Savaşı ve daha sonra  Büyük Siyu Savaşı (1876–77) sayılabilir. .
Doğu ABD'de olduğu gibi, Beyaz yerleşimci, çiftçi ve madencilerin Batı ABD'de de ovalar ile dağların içlerine doğru genişlemeleri yerli Kızılderililer ile çatışmaların çıkmasını sağlamıştır. Büyük Havza'daki Utelerden Idaho'daki Nimipulara kadar birçok Kızılderili kabilesi Amerikalılarla çatışmıştır. Büyük Ovalar'ın kuzeyindeki Siyular ve Güneybatı ABD'deki Apaçiler kabile topraklarına karşı Amerikalıların mütecaviz hareketlerine karşı en sert direnişi gösteren halklar olmuştur. Maȟpíya Lúta ve Tȟašúŋke Witkó gibi savaş yönetme yeteneği son derece becerikli olan Siyu önderleri savaş hâlinde yüksek hızda davranmışlardır. Siyular, Büyük Ovalar'a nispeten en son gelen Kızılderililerdir ve onlar daha önceleri Büyük Göller Bölgesi'nde yerleşik çiftçilerdi. Masteng denen yabanileşmiş atları yakalayıp binmeyi öğrenmelerinden sonra diğer kabileler gibi Siyular da batıya göç etmiş ve korkulan savaşçılar olmuşlardır. Tarihi olarak Apaçi kabileleri (band) kan davası gibi öldürülen akrabalarının intikamını almak ya da ekonomik çıkar sağlamak için baskınlar yaparlardı. Apaçiler çöl ve kanyonlarda mücadelede oldukça başarı göstermiş ve ustalaşmışlardı.
Amerikan İç Savaşı sırasında ABD Ordu birimleri Doğu'da savaşmak için çekilmişlerdi ve yerlerine Kaliforniya ve Oregon eyaletlerinin bölgesel hükûmetleri ya da yerel milis güçleri tarafından gönüllü piyade ve süvariler oluşturulmuştu. Oluşturulan bu birimler Doğu ile iletişimi açık bırakarak, New Mexico Toprakları'nı konfederasyon girişimiyle bağlayıp Batı'da birlik içinde tutmak dışında ayrıca Kızılderililerle de savaşmışlardır.
1865 sonrası bütün Kızılderilileri vatandaş olarak genel nüfus içinde asimile etme olarak adlandırılan asimilasyona uğratma ya da barış içinde yaşamak için rezervasyonlara kapatma ulusal politika olarak uygulanmıştır. Baskınlara ve kabilelerarası savaşlara izin verilmediği gibi, rezervasyon dışına kaçan silahlı Kızılderili grupların tekrar rezervasyona kapatılması ordunun sorumluluğundaydı.

Pahá Sápa Savaşı

1875'te Dakota'daki altına hücum sırasında Beyazların Lakota Siyularının topraklarındaki Black Hills (Lakotaca Pahá Sápa) bölgesine doluşması üzerine Siyu savaşlarının son serisi olan Büyük Siyu Savaşı (1876–77) patlak vermiştir. ABD Ordusu altın aramaya gelen bu beyaz madencileri Lakota avlakları dışında tutmamış, Lakota Siyularının antlaşmalardan doğan hakları gereği mütecaviz madencilere henüz saldırmadan ordu hemen harekete geçmiştir. 1876'da, birkaç kararsız karşılaşmadan sonra, General George Custer Lakotaların ana kampını ve onların müttefiklerini Little Bighorn Muharebesi yapılan alanda bulmuştur. Custer ve adamları geçmişte birçok Kızılderili öldürmüş olduklarından oldukça deneyimli ve avantajlı durumda idiler ve ana gövdeden ayrılırlar. Fakat Çılgın At ve Oturan Boğa liderliğindeki Kızılderililer Custer ve adamlarını yenilgiye uğratırlar. Custer ve adamlarının bu yenilgisi batı Kızılderili savaş tarihinin en popüler bölümüdür ve bu savaş Anheuser-Busch adlı Amerikan bira şirketinin reklamlarıyla kışkırtılmıştır. Bu girişimci bira şirketinin Custer's Last Fight («Custer'ın Son Dövüşü») adlı dramatik baskı resimleri reklam olarak Vahşi Batı'nın saloon'larında asılmıştı.
Daha sonra 1890 yılında Güney Dakota'daki Wounded Knee Kızılderili rezervasyonunda Kuzey Lakotalarının Hayalet Dansı âyini yayılınca bunu bastırmak için ABD Ordusu harekete geçer. 29 Aralık günü saldıran ordu çoğu yaşlı erkek, kadın ve çocuklardan oluşan 300 kadar Kızılderiliyi katleder ve bu katliam Wounded Knee Katliamı olarak bilinir. Saldırıda ölen 25 ABD askeri dost ateşi sonucu ölmüşlerdir, zira Kızılderililer silahsız idiler. Bundan çok önceleri Büyük Ovalar'daki Ova Kızılderililerinin temel geçim kaynağı olan Amerika bizonu Beyazlar tarafından bilinçli bir şekilde avlanıp soyu 1880 lerde neredeyse tamamen tüketilmişti.

Tarih yazımı

Kızılderili savaşları ABD tarih kitaplarında uzun süre genelde ABD askerî tarihinin küçük parçası olarak ve Amerikalılarin Beyaz bakış açısıyla sunulmuştur ve sunulmaya da devam edilmektedir. Fakat, 1970 sonrası genç tarihçiler bu savaşları Kızılderililerin bakış açısıyla da yorumlamışlar, savaşlardaki ABD hükûmetlerinin hatalarını ve savaşın Kızılderililer ve kültürleri üzerindeki yıkıcı etkilerini de vurgulamaya başlamışlardır. Bu konuda geleneksel Amerikancı bakış açısından oldukça farklı olan eserler içinde en popüler olanı Dee Brown'ın Wounded Knee Katliamı'ndan ilhâm aldığı Kalbimi Oraya Gömün (Bury My Heart at Wounded Knee 1970) adlı Kızılderili tarih çalışmasıdır. Akademik tarih çalışmaları arasında ise Francis Jennings'in The Invasion of America: Indians, Colonialism, and the Cant of Conquest (New York: Norton, 1975) sayılabilir.