Kopernik günmerkezliliği

Dünya’nın Dönüşüyle İlgili İlk Teoriler

Filolaos (MÖ 4. Yüzyıl), Dünya’nın hareketine dair tez hazırlayan ilk kişilerdendi. Muhtemelen Pisagor’un küresel  tezlerinden ilham aldığı düşünülmektedir. Sisamlı Aristarkus (MÖ 3. Yüzyıl), Heraklet Pontikus’un bazı teorilerini (Dünya’nın kendi ekseninde dönüşü hakkında) geliştirdi. Aristarkus’un ilk önemli modeli Güneş merkezli Güneş sistemini önerdi. Orijinal metni kaybolmasına rağmen Arşimet’in ‘The Sand Reckoner’ (Latincede Archimedis Syracusani Arenarius & Dimensio Circuli)  adlı kitabında Aristarkus’un geliştirmiş olduğu Güneş merkezli modeli çalışmalarından söz etmiştir.Bu kitabında Aristarkus’un çalışmalarıyla ilgili şöyle bahseder:
"Sen (Kral Gelon) senin de bildiğin gibi 'evren' birçok gökbilimcinin dünyanın da merkezi olan alana verdiği isimdir ve yarıçapı dünyanın merkezi ile güneşin merkezi arasındaki doğrunun uzunluğuna eşittir. Bu hesaplama şu ana kadar gökbilimcilerin ortak görüşüdür. Fakat Aristarkus’un hipotezler içeren kitabındaki varsayımların bir sonucu olarak aslında evrenin sanılandan çok daha büyük olduğu iddia ediliyor. Hipoteze göre sabit yıldızlar ve güneş hareket etmezken dünya belirli bir yörüngede güneşin etrafında dönüyor, güneş merkezde yer alıyor ve sabit yıldızlar güneş ile aynı merkezin etrafında duruyor."
Arşimet’in ‘The Sand Reckoner’ adlı kitabından..
Ortak bir görüşe göre Güneş merkezli modeli Aristarkus’un dönemindeki insanlar tarafından reddedilmiştir.Bunun nedeni 17.yüzyılda yaşamış olan Gilles Ménage’nın Plutarkhos’un ‘On The Apparent Face Of The Moon’ (Türkçesi, Ay Küresinin Görünen Yüzü) adlı kitabından yaptığı kısa bir bölümü çevirmesidir.Plutarkhos’ göre Aristarkus ile aynı dönemde yaşamış ve Stoik Felsefesi’nin kurucusu olan Klentes,Güneş’e tapan birisidir ve Güneş merkezli modelin karşıtıdır.Aristarkus esprili bir dille Klentes’te hakkında tanrıya saygısızlık yaptığından dolayı cezalandırılması gerektiğini söyler. Gilles Ménage, Galileo ve Giordano Bruno’nun denemelerinden kıs bir süre sonra akuzatif(fiilin nitelediği nesne ) ile nominatif ( cümlenin öznesi ) ni değiştirdi.Böylece Güneş merkezli modele inanmak tanrıya saygısızlık olmaktan çıkmış oldu.Sonuç olarak yanlış anlaşılmış ve zulme uğramış Aristarkus bugüne dek aktarıldı.
Ibn al-Haytham, Abu-Rayhan Biruni, Abu Said Sinjari, Najm al-Dīn al-Qazwīnī al-Kātibī, ve Qutb al-Din al-Shiraz astronomi ve Ptolemik sistemdeki mantık hatalarını tartıştılar fakat hiçbir zaman Güneş merkezli sistemi( helinosentrik sistem) benimsemediler.
Kopernik, kendine ait ilk el yazması kitabında Aristarkus ve Filolaus hakkında şöyle söz eder: Filolaus, Dünya’nın hareketliliğine inanıyor ve Sisamlı Aristarkus’un bile bu düşünceye sahip olduğunundan bahsediyor. Bazı bilinmeyen sebeplerden dolayı Kopernikus, Filolaus ve Aristarkus hakkında bahsettiklerine kitabında yer vermemiştir. Kopernik’e ilham gezegenleri izleyerek gelmemiş aksine iki yazarın kitabını okumasıyla ilham almıştır. Kopernik, Cicero adlı eserde Hicetas teorisi ile ilgili bilgi buldu. Plutarkos, Pitagoran Heraklet Pontikus ve Filolaus’a hesap vermiştir.Bu yazarlar öyle olmamasına rağmen hareketli bir Dünya öne sürdüler fakat merkezcil bir Güneş’in etrafında döndüğünü iddia ettiler. Kopernik’in kitabı yayımlandığında Lüteriyen teolog Andreas Osiander tarafından izin verilmeyen bir önsöz bulunduruyordu.Yazarın verdiği bilgiye göre Kopernik kendisine ait olan Dünya’nın hareketiyle ilgili olan heliosentrik ( Güneş merkezli sistem) sistemini sade matematiksel hipotezlerle yazdığını dahası doğru veya olasılıklara yer vermeden yazdığını belirtmiştir. Kopernik’in hipotezleri eski ahitlerin ( Yeşu kitabının 10:12-13 bölümlerinde ) iddia ettiği Güneş’in Dünya’nın ekseni etrafında döndüğü hipotezine ters olduğuna inanılıyor. Görünüşe göre bu kitap herhangi bir dinsel açıdan kitaba karşı tepki çekmemek için yazılmıştı. Fakat, Kopernik’in heliosentrik modeli sade matematiksel hipotezde yazmasıyla gerçek hayattan ayrıldığını gösteren kesin bir kanıt bulunamamaktadır.

Kopernik Modeli’nin Gezegensel Yörüngeler için Öngörülmesi

Matematiksel teknikler 13-14.yüzyıllar arasında Müslüman astronomlar olan Mo'ayyeduddin Urdi, Nasir al-Din al-Tusi, and Ibn al-Shatir tarafından gezegensel hareketlerin jeosentrik modellerden çok benzerlik gösterenlerin daha sonra Kopernik tarafından kendi heliosentrik modelinde kullanmıştır.Bu bazı bilgin insanlar, Kopernik’in belirtilen astronomların çalışmalarına eriştiği yönünde tartışmışlardır.Fakat,bahsedilen çalışmanın henüz gün ışığına çıkmadığını ve diğer bilgin insanların iddiasına göre ise Kopernik’in bu fikirleri İslam geleneklerinden bağımsız olarak çok iyi bir şekilde geliştirmiş olmalıydı. Ayrıca Kopernik büyük çalışmasında Al-Battani ve Averroes’in teorilerini de tartışmıştır.

Batlamyus(Ptolemik) Sistemi

Avrupa’da 1400’lü yıllardan 16.yüzyıla kadar genel kabul gören astronomik evren modeli antik Romalı Claudius Ptolemy(Batlamyus)’un MÖ 150 yıllarına dayanan Algamest adlı eserinde yaratılmıştır.Yazarı,Mısır’ın Ptolemik öncülerinden biri olarak yanlış ve az anlaşılmış olsa da, Orta Çağ boyunca gökbiliminin tutucu yazarıydı. Ptolemik (Batlamyus) sistemi önceki çoğu teoriden yaralanmıştır. Bunlardan biri Dünya’nın sabit olduğu ve evrenin merkezi olduğunu benimsemesidir. Yıldızlar büyük bir kürenin dışına yerleştirilmiş bir şekilde hızlı hareket ederlerdi. Bu sırada gezegenler ise kendileri için ayrılmış küçük küreler arasında hareketlerini sürdürürlerdi.Görülen anormallikler özellikle gezegenlerin tersine dönmesinin sebebi sistemin yörüngesi ve dış çemberlerin kullanılmasıdır.Gezegenlerin bir merkeze bağlı olarak  küçük daire (dış çember) etrafında döndüğü söylenebilir.Bu merkez de büyük bir dairenin(yörünge) içinde bir merkeze bağlı olarak ya da Dünya’ya yakın döndüğü söylenebilir.
Ptolemi(Batlamyus)’nin tamamlayıcı teorisi eşmerkezli küreler üzerine çalışmaktaydı. Bu kürelerde de gezegenler dönmektedir.Bu teori Ptolemik teoriden daha önce yazılmıştır. Ayrıca bu teori Kopernik’in zamanında  ilk olarak  Eudoxus of Cnidus tarafından yazılmıştır. Ayrıca dönme ekeseni dengelidir ve tamamen merkezde olmayan dışmerkezliler gibi çeşitli varyasyonları astronomlarca tutulmaktadır.
Ptolemi’nin bu teoriye en büyük katkısı ise ekuanttır(eni-boyu aynı olma). Ekuant, bir m-noktanın gezegenin merkezinin dışçemberinin sabit açısal hızla hareket etmesidir fakat aynı zamanda bu merkezin yörüngesinden olan uzaklığıdır.Bu teori Aristocu kozmolojinin ana ilkelerini ihlal eder. Aristocu kozmolojiye göre gezegenler sabit dairesel hareketle açıklanmalıdırlar ve çoğu orta çağ astronomcusu tarafından birçok önemli hatası tespit edilmiştir. Kopernik’in zamanında en modern Ptolemik versiyon Peurbach (1423–1461) ve Regiomantus (1436–1476)’a aittir.

Modern Görüş

Kopernik’in sunduğu teori 20.yüzyılın sonlarında devrim niteliğinde ya da korunumlu bir tartışma konusu olmuştu.Thomas Kuhn.Kopernik’in daha önceden sadece Dünya için söylenen astronomik şeyleri Güneş  için uyarladığını savunuyordu.Diğer tarihçiler, Kuhn’un Kopennik’in çalışmalarında neyin devrimsel olduğunu  küçümsediğini ve Kopernik’in sade geometriyle oluşturduğu astronomiyle ilgili yeni bir teori ileri sürerken ne akdar zorlandığı vurguladılar.Dahası Kopernik bunu yaparken hiçbir deneysel kanıt da bulunmuyordu.
Arthur Koestler’ın The Sleepwalkers: A History of Man's Changing Vision of the Universe (YürüyenAdımlar : Evrenin vizyonunu Değiştiren Adamın Tarihi) adlı kitabında Kopernik’i farklı bir ışık altına koyarak çoğu yazarın bununla ilgili ne düşündüğünü göstermek istiyor.Bu kişiler yaptığı çalışmaların kendisinin alay konusu olmaması için yayımlamamasını Kopernik’i bir korkak yerine koydular.