Karya

Coğrafya

Karya bölgesi, günümüzde Aydın ve Muğla illerinin büyük bir bölümü ile Denizli ilinin batı uç kısmını kapsayan Anadolu'nun güneybatı ucunda yer almakta idi. Bu bölge genel olarak antik dönemde doğu ve güneydoğuda Frigya ve Likya, kuzeyde Lidya ve İyonya bölgeleri ile komşudur. Bölgenin batısı ve güneyini tümüyle Ege Denizi çevreler.
Bölgenin doğal sınırını kuzeyde Aydın Dağları ile Büyük Menderes ırmağı oluşturuyordu. Özellikle bereketli Büyük Menderes ovasının farklı topluluklar tarafından iskân edilmiş oluşu sınır konusundaki kimi karışıklıkların doğmasına neden olmuştur. Antik coğrafyacı Strabon bölgeyi "Magnesia'dan sonra yol Tralleis'e ulaşır. Messogis dağı solda ve yolun sağında Lidyalılar, Karyalılar, İyonyalılar, Miletoslular, Misyalılar ve Magnesia'nın Aioller'i tarafından işgal edilen Maindros ırmağının ovası bulunur. Aynı tür topografya Nysa ve Antioheia'ya kadar devam eder." şeklinde betimlemiştir.
Bu karışık etnik yapısına karşın, Lidya ile olan kuzeydeki sınırı, en azından MÖ 4. yüzyıla kadar Messogis dağlarının belirlemiş olduğu söylenebilir. Ancak Diodoros ve Strabon sınırın Maiandros ırmağı tarafından çizildiği görüşündedirler. MÖ 188 yılında imzalanan Apamea Antlaşması'ndan sonra sınır olarak Messogis yerine Maiandros kullanılmaya başlanmıştır.
Roma ve Bizans dönemlerinde bu yeni sınır benimsense de Hristiyanlık dönemi piskoposluk listelerinde Maiandros'un hemen kuzeyinde yer alan Tralleis, Nysa, Briula ve Mastaura gibi Karya kentleri Asya eyaletinin sınırları içerisinde geçmektedirler. Kuzeybatı uç kesimde ise sınırı en erken dönemden beri Maiandros çizmiş olmalıdır. Latmos Körfezi çevresi aslında Karya'ya dâhil olmakla birlikte Priene, Myus ve Miletos gibi İyon kentleri arasında paylaşılmıştır. Yani bu üç kent İyon kenti olmalarına karşın Karya bölgesinde yer alırlar.
Güneydoğuda Likya ile olan sınır belirgin bir biçimde açık değildir. Burada, erken dönemlerde tam bir bağımlılık göstermese de sonraları bir Likya kenti görünümü kazanan Telmessos MÖ 4. yüzyıldan başlayarak sınır oluşturduğu söylenebilir. Buna karşın Livius, Telmessos Körfezi'nin bir yanının Karya'ya, öteki yanının Likya'ya ait olduğunu bildirmektedir. Ancak özellikle MÖ 2. yüzyıldan itibaren sınırın İndos çayı tarafından çizilmiş olduğu, hatta MS 5. yüzyılın ortalarından başlayarak kilise örgütlenmesinde Kaunos'a değin daraltıldığı anlaşılmaktadır. Erken dönemlerde Kaunos, gerek konumu ve gerekse halkının kökeni, hatta konuştukları dil açısından Karyalılar ve Likyalılardan farklı bir topluluğun yaşadığı yer olarak kabul edilmektedir.
Bölgenin güneydoğu sınırını Salbakos oluşturmaktaydı. Strabon, Frigya ile Karya arasındaki sınırın Karura'dan geçtiğini bildirmektedir. Doğuda ise Kabalis yöresi ile komşu idi. Burada kuzeyden güneye doğru sıralanan Afrodisias, Herakleia, Apollonia ve Kidrama, Karya'nın en doğu uçtaki kent ve kasabalarını oluşturuyordu.

Din

Bu bölgede en çok saygı gören tanrılar Zeus ve Apollon, tanrıçalar ise Leto, Artemis ve Afrodit'tir. Ana tanrıça inancı, Artemis ve Afrodit kültünden gelişir. Bu tanrıçalar öylesine Anadolu'ya özgü ve farklıdır ki tamamen toprağın bereketini temsil ederler. Zaman zaman da Anadolulu ana tanrıça, toprak ana Kibele, Luvicede "kadın" demek olan ana tanrıça Lada, Grekçedeki Leto ile özdeşleşir.
Artemis, Bargylia ve Kindya'da Artemis Kindyas adı altında tapım görürken, İasos'ta Artemis Astias olur. Tanrıça, Afrodit Karios olarak Afrodisias'ta, Afrodit Euploia olarak ise Kaunos'ta tapım görür.
Artemis'in kardeşi Apollon aynı şekilde yörede saygınlık gören tanrılardan biridir. Hitit ve Luvilerin baş tanrısı Teşup ile özdeşleşen Apollon, Anadolu Zeus'u gibi bazen çift başlı balta taşır. Apollon Alabanda'da "saygınlıkta eşit" anlamına gelen Apollon İsotimos olarak adlandırılır. Çoğu Karya kentinde bu iki kardeş tanrı Apollon ve Artemis'e Hydai, Amyzon ve Olimpos'ta olduğu gibi beraberce tapınılır. Homeros'un İlyada''sında bu tanrılar (Apollon, Artemis ve Afrodit), Troyalıların yanında çarpışırlar.
Bölgede Karyalıların ulusal tanrısı olan Zeus'a bir çok farklı ad altında tapınılıyordu. Milasa'da Zeus Karios, Labraunda'da Zeus Labrandeus veya Zeus Stratios ve ayrıca Zeus Osogos, Alabanda, Keramos ve Stratonikeia'da Zeus Hrisaoris, İasos'ta Zeus İdrieus ve Zeus Megistos, Panamara'da Zeus Panamareus, Hidissos'ta Zeus Areios, Afrodisias'ta ise Zeus Nineodios adı altında tapınılıyordu. Karya'da her Karya şehir tanrısının başına bir "Zeus" ilave edilmiş, böylece de Zeus baştanrı olarak şekillendirilmiştir.