Büyükusta (satranç)

Büyükusta, çok güçlü satranç ustalarına FIDE tarafından verilen bir unvandır. "Dünya Şampiyonu" unvanı bir yana bırakılırsa büyükusta, bir satranç oyuncusunun erişebileceği en yüksek onurdur.
Unvan, kazanıldığı andan itibaren yaşam boyu geçerlidir. Terminolojide GM kısaltması ile birlikte kullanılan büyükusta unvanına eski kaynaklarda Uluslararası Büyükusta (IGM) olarak da rastlanmaktadır.
GM, IM ve FM unvanları erkekler ve kadınların her ikisi için geçerlidir. Nona Gaprindashvili'nin 1978'de kazandığı GM normu daha sonra birkaç kadın oyuncu tarafından da izlenmiştir. 2000 yılından bu yana en iyi 10 kadın satranççı GM unvanına sahip oyunculardır.
FIDE Ustası ve Uluslararası Usta arasında Kadın Büyükusta (WGM) unvanı da yer alır. Bu unvan, adı itibarıyla çeşitli tartışmalara konu olmuştur.
FIDE, satranç problemlerini hazırlayan ve çözen kişilere de büyükusta unvanı vermektedir.
Uluslararası Satranç Federasyonu ise oyuncuları Uluslararası Satranç Büyükustası (ICCGM) unvanıyla onurlandırmaktadır.

Tarihçe

Büyükusta terimine ilk kez 1838 tarihli Bell's Life adlı gazetede rastlanmıştır. Ancak Arpad Elo "büyükusta" sözcüğünün İngilizceye 1914 yılından sonra girdiğini savunmaktadır.

İlk turnuvalardaki kullanımı

"Büyükusta" (Almancada Großmeister) terimi 1907yılında yapılan Ostend turnuvasında kullanılmıştır. Turnuva, şampiyona ve ustalar turnuvası olmak üzere iki öbeğe ayrılmıştı. Şampiyona, daha önce uluslararası bir turnuvada birincilik kazanan oyunculara yönelikti. Turnuvayı Carl Schlechter, Dawid Janowski, Frank Marshall, Amos Burn ve Mikhail Chigorin'in önünde birincilikle tamamlayan Siegbert Tarrasch bu oyuncularla birlikte büyükusta olarak anılmaktaydı.
1912 yılında yapılan ve Akiba Rubinstein'ın kazandığı San Sebastián turnuvası büyükustaların katıldığı bir etkinlikti. Rubinstein, turnuvayı 12½ puanla tamamlarken ikinciliği 12'şer puan toplayan Aron Nimzowitsch ve Rudolf Spielmann aldı.
"Büyükusta" unvanı resmi olarak 1914 Sankt-Peterburg Satranç Turnuvası'nın sponsorlarından Rus Çarı II. Nikolay tarafından ortaya atıldı. Çar, bu unvanı finale kalan şu oyunculara vermiştir: Emanuel Lasker, José Raúl Capablanca, Alexander Alekhine, Siegbert Tarrasch ve Frank Marshall (sırasıyla Dünya Şampiyonu, gelecekte Dünya Şampiyonu olacak iki oyuncu ve Dünya Şampiyonluğu'nu Lasker'a kaptıran iki oyuncu). Satranç tarihçisi Edward Winter bu olguyu Robert Lewis Taylor'ın 15 Haziran 1940 tarihli bir makalesine ve Marshall'ın yaşamöyküsünün anlatıldığı Satrançla Geçen 50 Yılım (1942) adlı kitaba dayandırmaktadır.

1950 öncesinde Sovyetler'deki kullanımı

"Büyükusta" terimi 1950 yılı öncesinde bazı satranç oyuncuları için de kullanılmıştır. FIDE (FIDE ya da Dünya Satranç Federasyonu) 1924 yılında Paris'te kurulmuştu ancak bu kurum, büyükusta unvanının hangi ölçütlere göre verilmesi gerektiğini henüz saptamamıştı.
Sovyetler Birliği Satranç Federasyonu 1927 yılında aldığı bir kararla ülkedeki tüm oyunculara Sovyetler Birliği Büyükustası unvanını verdi. Bunun nedeni, bu oyuncuların ülke dışındaki turnuvalara katılamıyor olmalarıydı. Bu unvan, 1929 Sovyet Şampiyonası'nı kazanan Boris Verlinsky'ye verildi ve 1931 yılında uygulamadan kaldırıldı. Unvan 1935 yılında yeniden kullanılmaya başlandı ve SSCB'nin ilk "resmi" büyükustası olan Mikhail Botvinnik'e verildi. Buna karşın, Verlinsky unvanını geri alamadı.

Bugünkü kurallar

Büyükusta unvanını kazanmak için gereken koşullar oldukça karmaşıktır. Bir oyuncunun bu unvanı kazanabilmesi için en az 2500 ELO puanına sahip olması gerekir. Uluslararası Usta unvanını kazanmak için gerekli ELO puanı 2400'dür. Ayrıca, FIDE'nin bir oyuncuyu bu unvanlardan birine layık görmesi için halihazırda büyükustaların katıldığı turnuvalarda birkaç norm kazanılması gerekmektedir. Bir oyuncunun uluslararası unvanlara aday olabilmesi için izleyebileceği farklı yollar da mevcuttur. Bunlar, Dünya Kadınlar Satranç Şampiyonası, Dünya Gençler Satranç Şampiyonası ya da Dünya Büyükler Satranç Şampiyonası'nda birincilik kazanmaktır. Halihazırda yürürlükte olan düzenlemeler için FIDE El Kitabı'na göz atılabilir.

Unvan sayısındaki artış

1972 yılındaki büyükusta sayısı yalnızca 88'di. Bunların 33'ü SSCB'yi temsil etmekteydi. 2005'in Temmuz ayına gelindiğinde ise büyükusta sayısının 900'ü aştığı görülür. Bunun temel nedeni FIDE reytinglerinin (unvan normları ve eşik değerlerinin hesaplanmasında kullanılan sayılar) büyükusta normlarının kazanılmasını kolaylaştırmasıydı. Bu konuda yapılan bir araştırma reytinglerde görülen yükselişin 1985-2000 yılları arasında 100 puana dek çıktığını göstermektedir. Örneğin, 1989 yılında dünyanın en iyi üçüncü oyuncusu olarak kabul edilen Nigel Short'un reytingi 2650'ydi. Bu reyting bugün için ancak 50 ila 60. sıralarda yer bulabilir. Bugünkü en iyi üçüncü oyuncunun reytingi ise 2750 dolaylarındadır. Unvan sayısındaki artışı tetikleyen başka etkenler de vardır. Ucuzlayan hava ulaşımı ve dünya çapındaki turnuva sayısında görülen artış birçok oyuncunun reytingini kısa süre içinde yükseltebilmesini olanaklı kılmaktadır. 1990'dan önce ülke dışına çıkışı belirli ölçüde kısıtlanan eski Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa ülke oyuncularının bugün için böyle bir engelinin bulunmaması da unvan sayısındaki beklenmeyen artışın bir nedeni olarak görülebilir. Bunun yanında, bugünkü oyuncular eskiden çok kısa olarak nitelendirilebilecek turnuvalarda norm kazanabilmektedirler.
Büyükusta unvanının bugün için bile güvenilirliğini yitirmemesinin temel nedeni diğer unvan sahibi oyunculara göre çok güçlü bir oyuncu kitlesini temsil etmesidir. Bir satranç ustası tüm oyuncular içinde en üst %2'lik dilimde yer alırken bu rakam, büyükustalar için %0.02'dir.
Ne var ki, bugünkü büyükustaların birçoğu eski büyükustaların kendi dönemlerinde yarattığı baskınlığa erişememişlerdir. Lasker, Capablanca ve Alekhine zamanın dünya şampiyonlarıydı. Tarrasch ve Marshall ise Dünya Şampiyonluğu karşılaşmalarında oynayabilecek kadar güçlüydüler (Lasker'a karşı kaybetmelerine karşın).
Büyükusta unvanının hak ettiği değeri yeniden kazanmasını sağlamak amacıyla birçok öneri dile getirilmiştir. Bunlardan biri, unvanın Dünya Şampiyonluğu'nu kariyeri boyunca kovalayan ya da bu unvana gerçekten sahip olan oyuncular dışındaki hiçbir oyuncunun bu unvanı alamamasının sağlanmasıdır. Nigel Short, Dünya Şampiyonluğu'ndan çok uzak olan oyuncuların da sahip olduğu büyükusta unvanının tümüyle kaldırılmasını savunmaktadır. Short şöyle konuşmaktadır: "Aptal unvanlardan vazgeçin."

"Büyük-büyükustalar"

Unvan sayısındaki artış bugünkü büyükustaların görece güçleri arasındaki farkın çok büyümesine neden olmuştur. En güçlü oyuncuları daha güçsüz büyükustalardan ayırt etmek amacıyla "büyük-büyükusta" terimi ortaya atılmıştır. Bu terim, resmi olmadığı gibi genelgeçer bir tanıma da sahip değildir.
Büyük-büyükusta olarak değerlendirilmesi olası oyuncuların listesi için 2700 ve üzerinde ELO reytingine sahip oyuncular listesine bakılabilir.