Örme zincir

Örme zincir (diğer kullanım şekliyle zincir zırh veya örme zırh) küçük metal halkaların birbirine bağlanarak örgü şekli verilmesiyle oluşmuş bir çeşit zırhtır.

Tarihi

Zincir zırh, MÖ 300'den sonra ortaya çıkmıştır. Bu zırhın, Babilliler tarafından icat edildiği ve yapımında, ilkel pul zırhtan ilham alındığı düşünülmektedir. Daha sonradan zincir zırh; Kuzey Afrika, Orta Doğu, Orta Asya, Hindistan, Tibet, Kore ve Japonya gibi yerlerde kullanılmaya başlanmıştır.
Örme zincir 21. yüzyılda; delici aletlere karşı beden zırhı, oduncular ve kasaplar için kesiklere karşı eldiven, dalgıçlar için köpekbalığı ısırıklarına karşı dalgıç giysisi olarak, daha pek çok alanda kullanılmaya devam etmektedir.

Avrupa'da örme zincir zırh

Örme zincirin, muharebe zırhı olarak kullanımı Demir Çağı'nda ve Orta Çağ'da yaygındı. 16. yüzyıl ve 17. yüzyıl sürecinde daha az yaygın hale geldi. Örme zincirin en ilk örnekleri MÖ 3. yüzyılda; Horný Jatov, Slovakya'da ve Ciumeşti, Romanya'da bir Kelt klan şefinin gömütünde bulnur. Roma Cumhuriyeti örme zincirle ilk kez; Cisalpina Galya'da (günümüzde Kuzey İtalya) Galyalılarla savaşırken tanışmıştır. Roma ordusu bu teknolojiyi alarak, askeri birlikleri için İmparatorluk döneminde birincil zırh olan "lorica hamata"yı ortaya çıkarmıştır.
Batı İmparatorluğunun çöküşünden sonra plaka zırh üretmek için gereken altyapı büyük ölçüde azaldı. Bu şekilde "örme zincir", zırh kelimesiyle adeta eş anlamlı oldu. O dönemde zırh; pahalı, zaman alıcı bir eşya olduğundan ve bir muharebede yaşam ve ölüm farkını oluşturabileceğinden dolayı aşırı değerli bir objeydi. Maliyet olarak bir Viking haubergeon'unun, on iki süt ineğine eşdeğer olduğu ve bir zırh takımının ise küçük bir ev fiyatında olduğu söylenmektedir. Ölü savaşçıların üzerindeki örme zırhlar sık sık yağmalanırdı ve örme zırhın yeni sahibi, zırhı ya kendisi kullanır ya da yüksek bir fiyata satardı. Zaman geçtikçe altyapı ilerledi ve daha fazla asker zırh kullanmaya başladı. En sonunda savaş alanlarında, mızraklı süvari taarruzunun ve çok güçlü tatar yaylarının kullanımın artmasıyla örme zırh, atlı soylular için plaka zırhın yanında ikincil zırh olarak kullanılmaya başlamıştır.
14. yüzyıldan itibaren plaka zırh, çoğunlukla örme zincire ek olarak kullanılmıştır; ancak sonradan plaka zırh; bocurgat sistemli tatar yaylarına, darbeli silahlara (topuz veya savaş çekici gibi) ve mızraklı taarruzlara karşı çok daha iyi bir koruma sağladığı için örme zinciri gölgede bırakmıştır. Buna rağmen örme zincir ve yanı sıra brigandine ile gambeson gibi zırhlar, pek çok asker tarafından kullanılmaya devam etmiştir. İçlerinde örme zincirin en pahalı olduğu bu üç çeşit zırh, askeri teçhizat yığınının çok büyük bir bölümünü oluşturmaktaydı. Bazen örme zincir, plaka zırhtan daha pahalıydı. Doğu Avrupa gibi teknolojik olarak daha az gelişmiş bölgelerde daha fazla tercih edilmiştir ve 16. yüzyılda her yerde kullanılmıştır.
19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılda örme zincir, özellikle Wilkinson Sword şirketi tarafından üretilen kurşun geçirmez yelek malzemesi olarak kullanılmıştır; ancak tatmin edici sonuçlar vermemiştir. Mısır hidivi İsmail Paşa'nın "Demir Adamlar" rejimi tarafından kullanılan Wilkinson örme zincirleri, daha sonradan kolayca kırıldığı tespit edilen ayrık halkalardan üretilmiştir. Bu zırh, isabet eden mermiyi durdurmamakta, aksine kırılan halkaların zırhı giyen kişiye batmasıyla hasar daha da artırmaktadır. Sudanlı Mehdiciler tarafından kullanılan erçinli örme zırhta aynı sorun gözlenmemiştir; ancak Omdurman Muharebesi'nde İngilizler tarafından kullanılan ateşli silahlara karşı neredeyse hiç koruma sağlayamamıştır. Birinci Dünya Savaşı sırasında Wilkinson Sword şirketi, örme zincirden, şarapnel yeleklerinin öncüsü olan lamellar zırh tasarımına geçiş yapmıştır.
Ayrıca Birinci Dünya Savaşı'nda Yüzbaşı Cruise tarafından İngiliz Piyadesi için yüzü korumak için kasklara takmalık örme zincirden kahkül tasarlamıştır. Bu tasarım, 90 metre uzaklıktan fırlayan 100 gramlık şarapnel parçalarına karşı tam koruma sağlamasına rağmen, askerler arasında yaygınlaşmamıştır.

Asya'da örme zincir zırh

Örme zincir Orta Doğu ve Asya'ya Romalılar aracılığıyla gelmiştir ve bu teknoloji, MS 3. yüzyılda halihazırda pul zırh ve lamellar zırh kullanan Sasani Persleri tarafından alınmıştır. Örme zincir, askerler için kullanımının yanında katafraktlar ve ağır süvariler için at zırhı olarak çokça kullanılmıştır. Genelde Asya tipi örme zincir, Avrupa tipine göre daha hafiftir ve halkaları üzerinde hem zırh ustasının bir damgası hem de ilahi bir kuvvet isteği olarak kutsal semboller bulunur. Örme zırh Kur'an'da "Allah'tan Davud'a verilen bir hediye" olarak geçmektedir:
21:80: "Savaşta düşmanın darbelerinden korunasınız diye Davud'a örme zırh yapma sanatını öğrettik. Acaba buna şükredecek misiniz ki?"
Orta Doğu'daki örme zincir teknolojisi, Orta Asya'da Soğdlar ve Hintler tarafından hızlı bir şekilde alınmıştır. Hindistanın birinci tercihi haline gelen bu zırh, ağırlığı ve bakımının zorluğu gibi sebeplerden dolayı Moğol orduları arasında yaygınlaşmamıştır. Hint tipi örme zincir yapı olarak hafiftir ve plaka zırh ile beraber kullanılır. Plakalı örme zincirin kullanımı, Plassey Muharebesi'ne ve bunun sonucundaki İngilizlerin bu bölge üzerindeki hakimiyetine kadar yaygın olarak kullanılmıştır.
Osmanlı İmparatorluğu plakalı örme zinciri büyük ölçüde kullanmıştır ve ağır süvari birlikleri ile Yeniçeriler tarafından 18. yüzyıla kadar kullanılmaya devam etmiştir. Ayrıca Osmanlı İmparatorluğu bu zırhı, Memlûk Sultanlığı ve Sudanlıların bulunduğu Kuzey Afrika'ya yaymıştır. Örme zırh bu bölgede 20. yüzyılın başlarına kadar üretilmeye devam etmiştir.
Örme zincir Çin'e, Tang Hanedanı'na müttefikleri tarafından MS 718 yılında ödenen haraçta bulunan ve örme zincirden yapıldığı düşünülen, Çin kaynaklarındaki ismiyle "bağlantılı zırh" ile takdim edilmiştir. Yine de Çin bu zırhla ilk kez MS 384 yılında, "zincirlere benzeyen zırh" giyen müttefikleri Kuchi ulusu aracılığıyla karşılaşmıştır. Çin'de örme zırh yaygın olarak üretilmese bile ithal edilmiştir. Sağladığı esneklik ve konfor sayesinde genel olarak yüksek rütbeli muhafızlar ve bu zırhı ithal edebilecek durumda olanlar tarafından sıkça kullanılmıştır. Örme zincir, Çin'in diğer ülkelerden ithal ettiği çok az askeri teçhizattan biridir. Bu zırh nispeten daha geç bir zamanda Kore'ye yayılmıştır ve imparatorluk muhafızları ile generaller için ithal edilmiştir

Etkililiği

Örme zincir kesici silah hamlelerine ve delici silahların saplama hamlelerine karşı etkili bir savunma sağlar; hatta Leeds'teki Royal Armouries'de yapılan bir çalışmaya göre geleneksel ortaçağ silahlarıyla bu zırhı delip geçmek çok zordur. Genel olarak basedilirse, örme zırhın dayanıklılığı dört faktörden oluşur: Bağlantı tipi (perçinlenmiş, uç uca eklenmiş veya kaynak yapılmış), kullanılan malzeme (demir, tunç, çelik), örgü yoğunluğu (daha sıkı örülmüş zırhın halka aralıklarından geçebilmek için daha ince silah kullanımı) ve halka kalınlığı (çoğu örnekte 14 ile 18 ayar arasında uzanır). Örme zırh, uygun dövüş teknikleriyle birleştirildiği zaman bir savaşçıyagözle görülür bir avantaj sağlar. Yine de, zırh yüzeyine gelen tamamen dik bir darbe, perçinlenmemiş zincir bağlantılarının arasından geçebilir. Bir mızrak veya ince bir kılıçla uygun bir şekilde batırma hamlesi yapılırsa zırh delinebilir, ayrıca baltalı kargı veya mızraklı balta darbeleri, zırhı kırıp geçebilir. Hindistan'da, yöresel hafif örme zırhları delebilmek için katara olarak bilinen muştalı hançerler geliştirilmiştir. Bazı bulgular, zırhlı dövüş sırasında yapılan hamlelerin amacını, doğrudan zırhın içinden geçmek değil de, zırhın kenarından geçmek olduğunu göstermiştir. İsveç'in Visby knetinde yapılan tarihi bir çalışmaya göre, iskeletlerin çoğunun zırhın daha az koruduğu bacak bölgesinde yaralanmalara rastlanmıştır.
Örme zırhın kötü yanlarından biri de eşit olmayan ağıtlık dağılımıdır, zırhın oluşturduğu ağırlık tamamen omuzların üstüne biner. Zırhın üstüne bir kemer takılmasıyla fazladan bir destek noktası oluşur ve dengesiz ağırlık sorunu azaltılabilir.
Örme zincirin esnekliği yüzünden gelen darbeler sonucu giyen kişide ciddi çürükler veya kırıklar oluşabilmekteydi, ayrıca kafa travmalarına karşı çok zayıf bir koruması vardı. Bu yüzden savaşçılar, örme zincir külahlarının üzerine sert miğferler giyerlerdi. Gürz veya savaş çekici gibi darp silahlarıyla yapılan hamlelere karşı örme zincirin neredeyse hiçbir etkisi yoktu; bu yüzden genelde zincir gömleğin altına gambeson gibi zırhlar giyilirdi. Ortaçağ'da cerrahlar, kırık kemikleri yerine oturtma ve bu tip yaralanmaların bakımı konusunda oldukça iyilerdi, ancak zayıf hijyen anlayışı nedeniyle kesikler, enfeksiyon gibi çok daha büyük tehlikeler oluşturabilmekteydi. Bu yüzden, kesiklere karşı çok daha iyi korunma sağlayan örme zırh giyen savaşçıların hayatta kalma yüzdeleri daha iyiydi.

İmal edilişi

En yaygını 1'e 4 deseni olan (her bir halka, dört halkaya bağlıydı), birbirine bağlı halka desenleri antik zamanlardan beri bilinmekteydi. Avrupa'da 1'e 4 desni tamamen baskın örgü tarzıydı. Örme zincir aynı zamanda, daha fazla desenin üretildiği ve pek çok değişik isminin türetildiği Doğu Asya'da da (özellikle Japonya'da) yaygındı.
Roma dönemi öncesi Avrupa'da, batırma hamlesi veya ok saplanması sonucu zırhtaki halkaların kopmaması için, örme zırhtaki halkalar perçinlenmeye başlanmıştır.
14. yüzyıldan itibaren Avrupa tipi örme zincirler alternatif serilerde perçinlenmiş ve sert halklarla yapılmaya başlanmıştır. Bu noktadan sonra örme zincirler sadece perçinlenmiş halkalardan yapılmıştır. Halkalar dövme demirden yapılırken, daha sonra ısıl işlem görmüş çelikten yapılmaya başlanmıştır. Perçinlenmiş halkalar için kullanlın teller, iki şekilde yapılmaktaydı. İlk yöntemde, dövme demir çekiçle levha haline getiridkten sonra şeritler halinde kesilir, ardından hadde aracılığıyla istenilen çapta tel elde edilir. O döneme ait çeşitli elyazmalarındaki resimlerde su çarkı kullanan, tel üretimi yapan değirmenler görülür. İkinci yöntemde ise, demir çubuk dövülerek daha ince bir değnek haline getirilir ve çekilerek tel haline getirilir. Bütün haldeki halkalar, delinen levhalar ile elde edilir. Bu halkaların üzerine, kökenini ve zanaatkârlarını belirtmek amacıyla lonca sembolleri damgalanır. Bütün halkalar üretmek için ayrıca şahmerdan kaynağı da kullanılmıştır, ancak Avrupa'da bunun bilinen tek örneği 7. yüzyıl örme zincir Coppergate perdeleridir. Avrupa dışında, örneğin Hindistan'da theta bağlantıları olarak bilinen bu uygulama daha yaygındı. Uç uca eklenen halkalardan oluşmuş zırh çeşidinin, örme zincirin (kusari) uç uca eklenen bağlantılarla yapılması yaygın olan Japonya dışında tarihte çok az örneği vardır. Bu yüzden uç uca ekleme yönteminin tarihte yaygın olmadığı görüşü genel olarak kabul görür.

Pratik kullanımı

Örme zincir, kasaplar için et paketleme teçhizatına karşı koruma giysisi olarak kullanılır. İşçiler beyaz önlüklerinin altına 4 kg ağırlığa kadar örme zincir giyerler. Ayrıca kasaplar genelde, et keserken oluşan yaralanmalara karşı kendilerini korumak için örme zincir eldiven de takabilirler.
Oyma sanatçıları bazen, kıymıklara ve kesiklere karşı korunmak için örme zincir eldiven takar.
İngiliz polisi, bıçaklı saldırganlarla ilgilenirken örme zincirle güçlendirilmiş eldiven takar.
Meşgul oldukları hayvanlara karşı korunma için, hayvan kontrol memurları ve köpekbalığı ısırıklarından korunmak isteyen dalgıçlar örme zincir kullanırlar. 1979 yılında Köpekbalığı uzmanı ve su altı film yapımcısı Valerie Taylor, köpekbalıklarıyla dalış yaparken kullanılan örme zincir giysileri geliştirip deneme yapan ilk kişilerdendir.
Örme zincir, endüstriyel alanlarda metal işleme çalışmaları sırasında şarapnel ve sıçrama gibi durumlar için yaygın bir şekilde kullanılır.
Yüksek gerilim hatlarında çalışan işçiler ve tesla bobini meraklıları tarafından faraday kafesi işlevi görmesi için örme zincir giysiler kullanılır.

Kesici aletlere karşı yelek

Geleneksel tekstil bazlı kurşun geçirmez yelek, yumuşak uçlu mermileri durdurmak için tasarlanmıştır; ancak bıçaklı saldırılara karşı sağladığı savunma azdır. Bıçağa karşı dayanıklı yelekler, bu tür saldırılara karşı tasarlanmıştır. Bunlardan bazılarının katmanları arasında metal plaka, örme zincir, metalik tel gibi cisimler vardır.

Tarihi canlandırmalar

Pek çok tarihi canlandırma grupları, özellikle İlk Çağ ve Orta Çağ odaklı olanlar, örme zinciri hem kostüm hem de rol gereği hamle yapılan silahlara karşı koruma için kullanırlar. Özellikle gerçek çelik silah kullanan gruplar arasında yaygındır. Zindeliğine göre bir oyuncu, zincir gömlek giydiğinde; koşabilir, yere yatabilir, kalkabilir, zıplayabilir, perende atabilir (hatta yanlamasına perende bile atabilir) ve hatta zırh takımı giyerken yüzebilir. 1,5 mm çapında tellerle ve 10 mm çapında halkalarla yapılan modern bir zincir gömlek, 10 kg ağırlığındadır ve 15,000 ila 45,000 arasında halka taşır. Örme zincir zırh, günlük kıyafetlerin altına giyilebilir ve pek çok oyuncu, rollerine alışabilmek için bunu yapar.
Tarihi canlandırmalar için günümüzde kullanılan örme zırhlar çeşitli tarzlarla ve malzemelerle yapılabilir. Günümüzdeki çoğu canlandırmada, paslanmaz çelik veya galvanizli demir halkaların uç uca eklenmesiyle üretilir; ancak bu, tarihi açıdan hatalıdır, yine de tarihi açıdan tutarlı taklitlere göre bakımı ve üretimi daha az masaflıdır. Örme zırh ayrıca titanyum, alüminyum, tunç ve bakırdan yapılabilir. Perçinli örme zincir, uç uca eklenerek oluşturulan örme zırhlara göre daha fazla işçilik ve masraf gerektirse de, tarihi açıdan daha tutarlıdır. Deadliest Warrior gibi televizyon şovları uç uca eklenmiş zincirleri, Avrupa ve Orta Doğu tarihinde kullanılmış olarak göstermiştir; ancak bu söylem hatalıdır, uç uca eklenmiş zincir örneği sadece Japon kusarilerinde yaygın olarak kullanılmıştır.

Dekoratif kullanımı

Örme zincir dekoratif alanda kullanılmaktadır ve pratik faydaları ortadan kaybolduktan çok sonra bile askeriyede rütbe göstergesi olarak kullanılmaya devam etmiştir. Askeri ünifromalarda örme zincir, genelde apoletler üzerinde kullanılır. Bu şekilde İngiliz Territorial Army'de ve Kanada Ordusu'nda kullaılmaktadır.
Örme zincir, heykel ve mücevherat alanında, özellikle değerli metallerle veya renkli bir şekilde anotlanmış metaller şeklinde kullanılmaktadır. Baş süsleri, Noel aksesuarları, satranç takımları ve mücevherat gibi alanlar, örme zincir sanatının en çok kullanıldığı yerlerdir. Geleneksel olmayan bu uygulama alanları için yüzlerce zincir örgüsü veya deseni geliştirilmiştir. Örme zincir sanatçılarının eserlerini gösterebildikleri ve diğer eserleri tartışabildikleri forum siteleri oluşturulmuştur, bu sitelerden en çok ziyaret edilen iki tanesi: M.A.I.L. (Maille Artisans International League) ve the Ring Lord forumlarıdır.

Filmlerde örme zincir

Bazı filmlerde, gerçek örme zırhın masrafı çok olduğu için, asıl zırh yerine metalik boyayla boyanmış iplik dokuması kullanılmıştır (bunun bir örneği, çok düşük bir bütçeyle çekilen Monty Python and the Holy Grail filmidir). Kostümün gerçek görünmesi konusuna biraz daha önem verilen filmlerde, daha hafif ve ucuz olduğundan, sık sık akrilonitril bütadien stiren (ABS) plastik halkaları kullanılmıştır. Yüzüklerin Efendisi üçlemesinde pek çok gerçek zırhın yanında ABS zırhları da kullanılmıştır. ABS halkalarının sahteliğinin belli olduğu yakın çekimler dışında, ağırlığı dolayısıyla oyuncuların performansını etkileyebileceğinden ötürü gerçek metal zırhlar pek tercih edilmez.