Çarşamba, Samsun

Tarihçe

Çarşamba yöresi, MÖ 4000'lerden itibaren bir yerleşim merkezidir ve Hitit-Frig egemenlikleri altında kalmıştır. Grek kaynaklarına göre Bafra ve Terme ile birlikte, Çarşamba ovasında da MÖ VIII. yüzyılda kadın savaşçılar yaşamıştır.
MÖ 670 yılında Amisos (Samsun) ticaret kolonisi kuran Miletoslu denizciler Yeşilırmak kıyılarına kadar uzanarak buralara sömürge kurdular. Bu sömürgelerden birisi olan Yeşilırmak'a “Iris” Çarşamba'nın güneyinde kurşunlu oymağı  ile Ordu mahallesinden oluşan sömürgelerine ‘Miskire' dediler.
MÖ Vl. yüzyılda Persler'in egemenliğine girer.
MÖ 63 yılında Roma İmparatorluğu'na bağlandı. Roma İmparatorluğu'nun MS 39 yılında ikiye ayrılmasından sonra Bizanslıların (Doğu Roma) egemenliğinde kalmıştır. Bu durum 1200'lere kadar devam etti.
Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan Ülkesini 1185 yılında 11 oğlu arasında taksim ettiğinde  yöre  Rüknettin Süleyman Şah'ın payına düştü.
Anadolu Selçuklu Devleti'nin dağılmasından sonra Samsun yöresinde "Canik Beyleri" adıyla yeni idari beylikler oluştu. Bunlar beş tanedir ve biri de Çarşamba havalisinde hüküm süren  Taceddinoğulları'dır. Çarşamba Canik Beylerinin merkezi durumundaydı. Bu Beyliklerin en kuvvetlisi olan Taceddinoğulları ilçenin bugünkü batı yakasında bulunan Sarıcalı mahallesinde oturur ve hükmederlerdi.
1071 Malazgirt Meydan Savaşı'ndan Sonra Anadolu'ya göç eden Porsukoğulları Çarşamba'ya gelip yerleşmiş ve daha sonra bulundukları yere "Porsuk mahallesi" adı vermişlerdir.
Eskiden şimdiki ilçenin yerinde Sarıcalı mahallesi ile Kuşdoğanlı köyleri bulunurdu.
Burada 1370 yılında büyük bir panayır kurulmuştur. Bu  panayır, çarşamba günleri kurulduğu için “Çarşamba Pazarı” denmiştir (Çarşamba ismi buradan gelmiştir). Sarıcalı ve Kuşdoğanlı'nın ilk yerleri Çepnioğulları idi. Sonradan buraya Horasan'dan Türk aileleri yerleştirilmiştir.
1428 yılında Osmanlı İmparatorluğu'na katılan Çarşamba, Yörgüç Paşa, Hoca Ali Paşa ve Hazinedaroğulları tarafından yönetilmiştir.
Çarşamba'da 1700'lü yıllarda Yeşilırmak'ın batı yakasında Hıristiyan mahallesi de oluşmuştur. Samsun ve çevresi 1847'deki yönetsel bölünmede Sivas eyaletinden alınarak Trabzon eyaletine verildi. 1847‘de Trabzon eyaletinin Canik livasından başka merkez livası, Batum livası Gönye, Karahisar-ı şarki olmak üzere 4 livası daha vardı.
1870 tarihli Trabzon vilayet salnamesinde Çarşamba kaza olup 119 mahallesi 9200 hanesi ve 32153 erkek nüfusu vardı. Bu nüfusu ile Çarşamba Trabzon vilayetine bağlı Canik sancağının en büyük kazasıdır. Terme, Çarşamba'ya bağlı bir nahiyedir.
1870 Trabzon Vilayet Salnamesi'ne  göre Çarşamba içesinde ilçe yönetimi üç meclis tarafından yürütülüyordu bunlar;
Meclis-i idare  (idare meclisi) olup başkanı, kaymakam
Meclis-i deavi (davalar meclisi) başkanı, başkadı
Meclis-i daire-i belediye (belediye idare meclisi) başkanı, belediye reisidir.
Bu idari yapılanma cumhuriyet dönemine kadar sürmüştür.
1882 Trabzon Vilayet Salnamesine göre Çarşamba Kazasının taşınmaz malları:
Hükümet Konağı, 151 cami ve mescit, 1 türbe, 2 tekke, 21 çeşme, 3 hamam, 4 han, 417 dükkân, 251 değirmen, 1812 fırın, 4 fabrika, 2 köprü, 38 kilise, 13 medrese, 147 Müslüman mektebi, 3 Hristiyan mektebi, 62 Müslüman mezarlığı ve 16 Hristiyan mezarlığı idi.
1892'deki yönetsel bölümde Canik sancağı, Trabzon vilayetine bağlıydı. Bu dönemde Trabzon vilayetini; Merkez sancağı, Canik, Lazistan ve Gümüşhane sancakları oluşturuyordu.
Canik sancağının toplam 6 kazası sırası ile şunlardı :Merkez, Bafra, Ünye, Fatsa, Terme ve Çarşamba. Ladik, Köprü ve Havza bu dönemde Sivas vilayeti sınırları içerisinde idi. Canik sancağı,1896 ve 1903'teki yönetsel bölünmelerde de 1892'deki konumunu korudu.
Canik sancağı, II. Meşrutiyetten sonra Trabzon vilayetinden ayrılarak bağımsız sancak durumuna getirildi. Canik bağımsız sancağının bu dönemde; Merkez (Samsun), Ünye, Bafra, Terme, Çarşamba ve Fatsa olmak üzere toplam 6 kazası vardı. Ladik ile Köprü kazaları ise yine Sivas vilayetine bağlıydı. Canik bağımsız sancağının yönetsel konumu 1918'de de değişmedi.
l. dünya savaşından sonra 1920 yılında Ankara hükümeti tarafından görevlendirilen Osman Ağa, türeyen Rumların ve Ermenilerin dağlarda teşkil ettiği çeteleri imha etmiş bölgede emniyet ve asayişi kısmen sağlamış, bundan sonra da Çarşamba'ya yerleşim için göçler başlamıştır.
Çarşamba ilçesi, Trabzon iline bağlı Canik (Samsun) sancağının ilçesi olarak kurulmuş, Samsun bağımsız il olunca Samsun iline bağlı ilçe olarak yönetilmiştir.

Ağız

Çarşamba ilçesinde Doğu Karadeniz ve Orta Karadeniz Ağızlarının yanı sıra İstanbul Türkçeside kullanılır.

Camiler

Göğceli Camii- Çay mahallesi Göğceli mezarlığı.
Değirmenbaşı Camii- Kirazlık çay mahallesi Değirmenbaşı caddesi.
Rıdvan Bey Camii - Orta mahalle.
Yeni (Keten) Camii - Orta mahalle.
Abdullah Paşa Camii - Sarıcalı mahallesi.
Karagöz(Ahşap) Camii - A. Donurlu.
Zeyfelli (Mezarlık-Ahşap) Camii - YUKARI KAVACIK (ESKİ ADI YUKARI ZEYFELLİ)
Turgutlu (Çivisiz-Ahşap) Camii - Turgutlu.
Şeyh Habil (Çivisiz-Ahşap) Camii - Yaycılar
Helvacalı Köyü Merkez Camii - Kavakdibi
Kuşhane Köyü Camii - Kuşhane Köyü
Ordu Köyü Camii - Ordu Köyü

Türbeler (Tekkeler)

Abdal Tekkesi - Gülörenmahallesi
Yeşil Tekke - Dikbıyık A.Güzpınar mahallesi.
Çıban Tekkesi - Dikbıyık A.Güzpınar mahallesi.
Semail Tekkesi - Ahubaba.
Yeşil Tekke - Beyyenice.
Ülfi Tekkesi - Karaağaç.
Sarlık Tekkesi - Sefalı.
Yel Tekkesi - Yenikaracali (Ağrı ve sızı, yel girmesi hastalığına şifa bulmak amacı ile ziyaret edildiği söylenmektedir.)
Gazi Hasan Bey Türbesi - Orduköy Mahallesi (İki kardeşi ile birlikte Orta Asya'dan savaşa geldiği, burada öldüğü ve savaşta kullandığı kılıcın türbesinde bulunduğu söylenmektedir.)
Sarıtekke - Denizler (Daşlık)
Mollalı Hacıissin - Karamanlı

Doğal alanlar

Eski kent - Kilise kalıntıları - Gülören Mahallesi (5 dönüm alana yayılmış kalıntıların Bizans dönemine ait olduğu söylenmektedir).
Sivritepe'de tarihi yer altı çarşısı - Karakaya.
Göller mevkii toprak altında eski kent kalıntıları - Kürtün
Ordu kalesi - Orduköy

Su değirmenleri

Su Değirmeni - Gülörenmahallesi
Su Değirmeni - Konukluk.
Su Değirmeni - Porsuk.
Su Değirmeni - Kirazlıkçay mahallesi.
Su Değirmeni - Yeşildere Mahallesi (Köyü)

Anıt Ağaçlar (Anıtlar Kurulu tarafından tescillenip koruma altına alınan ağaçlar)

Çınar Ağacı - Bafracalı köyü
Çınar Ağacı - Çay Mahallesi Canlı Sokak.
Çınar Ağacı - Çay Mahallesi Göğceli Mezarlığı.
Çınar Ağacı - Kirazlıkçay Mahallesi Değirmenbaşı Caddesi (Değirmenbaşı'ndaki meşhur değirmenin su olukları üzerindeki bu çınarın altında Arap Dede'nin mezarı bulunduğuna inanılmaktadır.)
Çınar Ağacı - Kızılot.
3 adet dişbudak ağacı - Kızılot.

Mağaralar

Mağara - Kestanepınar.
Mağara - Ulupınar.

Doğalgaz Hattı

Mavi akım (Botaş) doğalgaz hattının Rusya'dan karaya çıktığı yer Çarşamba'nın Demirli Mahallesi'ne bağlı Durusu mevkiidir. İlçe 2005 yılının sonunda o zamanın Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve İtalya Başbakanı Silvio Berlusconi tarafından da ziyaret edilmiştir.

Atatürk'ün Çarşamba'ya Gelişi

Atatürk, 16.09.1924 tarihinde Samsun'a gelişlerinde Çarşamba'ya uğradı. Bu esnada da 20.09.1924 tarihinde Samsun-Çarşamba demiryolunun temelini attı. 24.11.1930 tarihinde Çarşamba'ya ikinci kez gelen Atatürk, Türk Ocağı'nda gençlerle bir sohbet toplantısı yapmıştır. Ayrılırken Çarşamba Türk Ocağı defterine "Çarşamba Türk Ocağı'nda tanıştığım gençlik, iftihara layıktır." düşüncelerini yazmıştır.