Korban

Korban ismi ve Karav fiili

Klasik İbranice'de korban ve Sefarad İbranicesinde karban denen bu ismin çoğulu korbanot'tur (קָרְבֳּנוֹת).
İbranice dişil kelime korban (çoğul korbanot) Tanah'ta ilk olarak Levililer 1:2'de geçer ve Masoretik metinde toplam 80 kere kullanılır; bunlardan 40'ı Levililer, 38'i Sayılar ve 2'si Hezekiyel kitabındadır. Bunun yanı sıra kurban kelimesi Nehemya 10:35'te ve "odun sunuları" terimi Nehemya 13:31'de geçmektedir. Geleneksel görüşe göre korban kelimesi, insanın Tanrı'ya yakınlaşması anlamına gelen karav fiilinin kökünden gelmektedir. Aynı kök Akatça'da "sunu yapma" anlamına gelen akribtu'da da bulunur. İbranice korban kelimesi Samiriceye karaban, Asurcaya kurbana olarak geçmiştir. Ahit'in Yunanca tercümesinde bu kelime için doron (armağan), tusia (kurban) veya prosfora (sunu) kelimeleri kullanılmaktadır. Yeni Ahit'te korban kelimesi bir kereye mahsus olmak üzere kullanılmıştır.
Korban, Arapça'daki ve Mizrahi İbranicesi'ndeki Tanrı'ya yapılan sunu anlamına gelen kurban kelimesi gibi telaffuz edilir. Bu kelime Yahudiliğin yanı sıra İslam'da da kullanılmaktadır.

Tanah

Eski zamanlardan beri var olan sunu konspeti Yahudiler tarafından mişkan döneminden Süleyman Mabedi'ne, Kudüs Tapınağı'ndan Yahudiye, Kudüs ve Tapınağın Roma İmparatorluğu tarafından 70 yılında yıkılmasına kadar geçen zaman diliminde bini aşkın senedir uygulandı. Sunular Tekvin kitabında bahsedilse dahi, kuralları, kökeni ve tarihi Tora'nın diğer dört kitabında detaylıca açıklanmıştır. Haftanın her günü, Şabat ve Yahudi bayramlarının çoğunda bu günlere dair kendilerine has sunular sunulurdu. Rahipler bu sunuları ilk önceleri mişkanlarda, ardından Süleyman Tapınağı'nda ve akabinde Kudüs Tapınağı'nda sunarlardı. Tanah'ın tanımına göre, Harun soyundan olan rahiplerin belli evlilik ve ayinsel saflık önkoşulları bulunur.  Birçok kurbanın sunulduğu Yom Kippur bayramında başrahibin özel rolü bulunmaktaydı.

Peygamberlerin kitaplarında Kurban

Tanah'ta Yeşaya ve Yeremya kitapları gibi peygamber kitapları, kurban sunupta Kanunlara uymayan İsrailoğullarının aleyhine konuşmaktadır. Peygamberler, kalplerinin yenilenmediği kişilerin, yani günahlarından vazgeçip Tanrı'ya sığınmayanların kurbanlarını kötüler. Aynı zamanda peygamberler, sunuların adalet ve iyilikle yapılmasının önemi üzerinde durdular; iyilikle ve gönülden tövbe etmeden yapılan kurbanların kabul edilemez olduğunu belirttiler. Tanah'ın son peygamber kitabı olan Malaki kitabında tövbenin kurbanla son bulmadığının, aksine, tövbenin kabul edilmesi için tekrar sunu sunulmasının üzerine odaklanır. Aynı şekilde Yeşaya kitabında, bazı durumlarda kurbanın geçersiz sayılmasına rağmen evrensel eskatolojide dua ile kurbanın birbirinin tamamlayıcıları olduğunu dile getirir.

613 emirden 100 tanesi

Klasik rabinik edebiyatta Levililer kitabı için bazen Torat kohanim yani "Rahiplerin Kanunlar [kitab]ı" denir. Rambam'a göre Tora'daki 613 emirden 100 tane kadarı kurban ile ilgilidir ve bunun yanı sıra sırf rahiplerin Tapınak'taki kurban görevleriyle ilgili ayrıca 50 kadar emir bulunur.

Mişna ve Talmud'da talimatlar

Mişna ve Talmud büyük bir kısmını korbanota adamıştır ve işlenen bu konuya Kodşim denir. Korbanot konusu detaylıca, kodşim kalim (düşük derece kutsallık) ve kodaşey kodaşim (yüksek derece kutsallık) gibi mantıksal olarak derin analiz edilmektedir. Buna ilavaten Talmud'un diğer bölümlerinde de çeşitli kurban türlerinden bahsedilir; örneğin Pesahim kısmı Pesah bayramındaki kurban sunularıyla ilgili bilgiler sunar. Yoma kısmında ise Yom Kippur'daki Tapınak ayinlerinden ve sunularından bahseder. Ayrıca diğer büyük Yahudi bayramlarında sunular ve Tapınak ayinleri seder Moed (festivaller) bölümünde yer alır. Şekalim bölümü Tapınağın idaresi, yönetimi ve yıllık yapılan yarım şekel sunudan bahsederken, Naşim konusu Naziriler  ve fuhuşta bulunanların sunularıyla ilgili bilgiler sunar.
Talmud, geniş ölçüde kurban işleminin nasıl yapılacağını ve hangi durumlarda kurban sunma eyleminin geçerli olup olmadığını detaylıca anlatır. Örneğin Talmud'da Pesah sunusunun nasıl kavrulması gerektiği, farklı kurbanların kanları sunakta nasıl akıtılması gerektiği, buhurun nasıl hazırlanması gerektiği ve vergi sunularının nasıl düzenlenmesi gerektiği anlatılır.

Mantıklı açıklama ve Rabinik yorum

Ortaçağ Yahudi rasyonalisti Rambam, Tanrı'nın gözünde kurbanın, dua ve felsefi meditasyon kadar değeri olmadığını dile getirir. Tanrı, komşu pagan kabilelerin tanrılarıyla iletişime geçmek için kurban yöntemi kullandığından, İsrailoğulları'nın hayvan kurban edilmesine alışık olduğunu bilmektedir; dolayısıyla Rambam'ın görüşüne göre Tanrı ile insan arasında iletişim kurmanın İsrailoğulları tarafından kurban kesmekten geçtiğinin düşünülmesi doğaldır. Rambam'a göre, Tanrı'nın kurban kesilmesine izin vermesi, insanın psikolojik sınırlarına ayrıcalık tanımasından kaynaklanmaktadır. İsrailoğullarının pagan ibadetlerinden dua ve meditasyona bir kerede sıçramasını beklemek gerçekçi olamazdı. Bu konuyla ilgili görüşlerini Şaşkınlara Kılavuz isimli eserinde de dile getirmektedir.
Nahmanides gibi bazı kişiler bu görüşe katılmamaktadır. Nahmanides'e göre, Tora İbrahim, İshak, Yakup dönemlerinde hatta daha öncesinde hayvan ve diğer çeşit kurbanların sunulduğunu aktarmaktadır. İbrahim'in İshak'ı neredeyse kurban etme eyleminin (İslam'a göre kurban edilmeye götürülen İsmail'dir) ve en nihayetinde İshak yerine bir koçun kurban edilmesinin anlamını Nahmanides, insan kurbanını yasak ve hayvan kurbanını şart olarak açıklar.

Ruhani uygulama

Korban'ın ayrıca ruhani anlamı bulunmaktadır ve bireyin egosunun bir parçasını temsil eder. İbadet edenin faniliğinin onuruna egonun bu parçası Tanrı için kurban edilir. Kelimenin anlamından yola çıkarak kurbanı sunan kişi Tanrı'ya yaklaşmış olur.

Kurban'ın bitişi

Kudüs'teki İkinci Tapınağın Romalılar tarafından yıkılmasıyla Yahudilikteki kurban sunumları son buldu. Bunun ardından ara ara Tapınak Dağı'nda küçük Yahudi gruplar tarafından bu gelenek devam ettirilmeye çalışıldıysa da bunun ömrü kısa sürdü.
Tapınağın yıkılmasından sonra Yahudilik ibadetleri Tapınak merkezli olamayacağı için rabinik Yahudilik önemli değişiklikler yapmak zorunda kaldı. Tapınağın yıkılmasıyla Yahudiliğin gelişimi metinleri çalışma, dua etme ve kişisel ibadetler üzerinden gerçekleşti. Ortodoks Yahudilikte bunların yapılması, Tapınak'ta yapılması gerekenlere alternatiftir. Muhafazakar, Reform ve Yeniden yapılanmacı Yahudilik mezhepleri korbanotu antik bir ayin olarak görüp bunun geri gelmeyeceğine inanır. Bu konuyla ilgili çeşitli görüşler klasik rabinik edebiyatında yer alır.
Rabbi Yohanan ben Zakay'a göre, Hoşea 6:6 baz alınarak, iyilik yapmak kurban sunmaktan daha önemlidir.
Babil Talmud'unda çeşitli bilgeler, Özdeyişler 21:3'ü baz alarak, Yahudi kanunlarını takip etme, hayırsever olma ve Yahudi metinlerini çalışmanın kurban sunmaktan daha önemli olduğunu belirtmektedir.
Her ne olursa olsun Talmud, kurban icraatinin önemli olduğunu belirtip bunun tekrar başlamasını umut etmektedir.

19. ve 20. yüzyıllar

1800'lerde, henüz mesihin gelmemesi ve Tapınağın inşa edilmemiş olmasına rağmen, bazı Ortodoks hahamlar Tapınak Dağı'nda korbanotu canlandırma fikri üzerinde çalıştılar. Bazı responsalar, belirli koşullarda Yahudi kanunlarının buna izin verebileceği sonucuna vardı.
20. yüzyılın başlarında Hofetz Hayim olarak da bilinen ve bir kohen olan Rabbi Yisrael Meir Kagan, takipçilerine tavsiyede bulunup, Kodşim Kolel denen evli öğrencilerle dolu bir yeşiva kurulmasını istedi. Bu okulda, Kudüs'te Süleyman Mabedi'nin bulunduğu yerde Yahudi Mesih tarafından kurulacak olan Üçüncü Tapınak için, öğrencilere Talmud'daki Kodşim bölümlerinin ve korbanot hükümlerinin çalışılmasını buyurdu. Tavsiyesi ciddiye alınması üzerine bugün İsrail'de korbanot ve kodşim üzerine odaklanan birkaç Haredi enstitüsü bulunmaktadır.

Korbanot'u yeniden canlandırma çabaları

Tapınak Enstitüsü ve Tapınak Dağı Müminleri gibi birkaç grup, İsrail hükümetine Tapınak Dağı'nda Üçüncü Tapınağın inşa edilmesi ve korbanot ayinlerine yeniden başlanması için başvuruda bulunduysa da olumsuz yanıt aldı. Çoğu Ortodoks Yahudisi, Yahudi eskatolojisine göre Tapınağın mesih tarafından inşa edileceğine inanmaktadır. Ortodoks olmayan Yahudilerin çoğu ise korbanotun canlandırılmasına karşıdır.

Günümüzün Ortodoks Yahudiliği

Bugün Ortodoks Yahudilik mezhebinde her korban ya sidurda (günlük dua kitabı) ya da mahzorda (bayram dua kitabı) gününe uygun olarak dualarda okunur. Tutucu Musevilikte de yer alan bu korbanlardan özetle bahsetilir.
Yahudi bayramlarında, bayramına özel korbanot sinagoglarda yüksek sesle okunur.

Muhafazakar Yahudilik

Tutucu Musevilik, korbanotun canlandırılmasını reddeder. Bu görüşe uygun olarak korbanotun canlandırılmasıyla ilgili dualar muhafazakarların sidurunda yer almaz. Bu görüşlerinin yanı sıra kohenlere uygulanan bazı kısıtlamaları da kaldırmıştır; örneğin, kohenler dul veya Yahudiliğe geçen biriyle evlenebilir. Muhafazakar Yahudiler Tapınağın belli bir şekilde tekrar inşasına ve daha rahat koşullarda Kohen ve Levi yapısına inanır bu neden bununla ilgili pasajlar dualarında yer alır. Geleneğin bir parçası olarak çoğu tutucu cemaat dualarında Şabat ve bayram korbanotlarına dualarında yer verir fakat geçmiş zaman kullanır. Daha liberal olan bazı muhafazakarlar ise kurban ile ilgili tüm kaynakları kitaplarından çıkarmıştır.

Reform ve Yeniden yapılanmacı Yahudilik

Reformist Yahudilik ile Yeniden yapılanmacı Yahudilik, inançlarında yeni bir Tapınağın inşasına, korbanotun yeniden canlandırılmasına ve Kohen ile Levi yapısına yer vermez. Yahudiliğin bu mezheplerindeki inanca göre bu ibadetler eski çağ adetleridir ve modern zamanla uyuşmamaktadır. Dua kitaplarında korbanota yer vermemektedir.