Monumentum Ancyranum

Monumentum Ancyranum (Ankara Anıtı) adı, Ankara'nın Altındağ ilçesinin Ulus semtindeki Augustus ve Roma Tapınağı'nı ya da Res Gestae Divi Augusti olarak bilinen ve ilk Roma imparatoru Augustus'un yaptığı işlerin tekrar dökümünü yapan, tapınak duvarı üzerine kazınmış yazıtı kasteder. Bu yazıt  Res Gestae Divi Augusti'nin dünya üzerinde bilinen en eksiksiz kopyasıdır. Yapı 14 Ekim 1972 tarihinde 1. derece kültür varlığı olarak tescillenmiştir.

Augustus Tapınağı

Augustus Tapınağı, Ankara Ulus'ta Hacı Bayram Camii bitişiğindedir. MÖ 25 yılından sonra, Frigya tanrısı Men adına yapılmış olan tapınak zamanla yıkılmıştır. Bugün kalıntıları bulunan tapınak ise son Galat hükümdarıAmintos'un oğlu kral Pilamenes tarafından Roma İmparatoru Augustus adına bir bağlılık nişanesi olmak üzere yaptırılmıştır. Bizanslılar zamanında çeşitli eklemeler yapılıp, pencereleri açılarak kilise haline getirilmiştir.
Bu tapınak 1555 yılında İmparator Ferdinand'ın yolladığı Hollandalı Busbecque tarafından bulunmuştur. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra, 1930 yılında Dr. Hamit Zübeyr Koşay tarafından gerçekleştirilen kazılarda, tapınağın tüm mimari yapısı ortaya konmuştur.
Etrafı dört sütunla kuşatılmış dört duvar halindedir. Etrafını çevreleyen boyuna on beşer, enine altışar adet kırk iki, tapınağın kapısı önünde dört, arkada iki adet sütunun yerleri bulunmaktadır. Yalnız iki yan duvarı ile kenarları işlemeli olan kapı kısmı eski hali ile ayakta durmaktadır. Aslı roma tapınağında bulunan ve Agustus’un başardığı işleri gösteren Latince ve Yunanca dilleri ile yazılmış vasiyetnamesi (Res Gestae Divi Augusti)bir yazıt ile bu tapınağın türbeye bitişik duvarına konulmuştur. Günümüzde bu tapınağın, bakım, onarım ve temizlik çalışmaları devam ettirilmektedir.

Yazıtın aslı ve genel niteliği

Tapınak, MÖ 25 - MÖ 20 yılları arasında, Orta Anadolu'nun Roma İmparatorluğu tarafından fethi ve ardından Ancyra (modern Ankara) yönetim merkezi olacak şekilde Galatia eyaleti olarak düzenlenmesi anısına inşa edilmiştir. Ankara anıtı, "Res Gestae Divi Augusti" metninin günümüze ulaşmış en iyi ve eksiksiz örneği olup metnin orijinali şimdi kayıptır. Şimdi hala Roma'da Ripatta'da bulunan Augustus mozolesi'nin önyüzünde bronz levhalar üzerinde yazılıydı ama bu yazılı bronz levhalar çoktan nereye gittikleri belli olmadan kaybolmuşlardır.

Yazıtların tanınması

Ankara Anıtı Avrupa'ya ilk defa 1555'te Avusturya İmparatoru I. Ferdinand tarafından Osmanlı Devletine elçi olarak gönderilen Holandalı asıllı Ogier Ghiselin de Busbecq Kanuni Sultan Süleyman huzuruna çıkmak için Amasya'ya giderken görülmüştür. Busbecq  yazıları okumuş; konusunu ve aslını anlamış ve bazı kısımlarının kopyasını almıştır. Ondan sonra yazıt Anadolu'da seyahat eden birçok Avrupalı tarafından kopya edilmiştir.
İlk tam ve inanılır kopya III. Napolyon tarafından Anadolu'yu araştırmakla görevlendirilen Georges Perrot ve Edmund Guillaume tarafından yapılmıştır. Bunlar yazıtların Latince metninin tamamını ve Yunanca metninin yetişebildikleri kısımlarının, alçı kopyasını değil, grafik kalemle tam kopyasını almışlardır. Bu kopyalar yazının 1865de Mommsen edisyonu tarafından basımının; 1873de Bergk edisyonu basımının ve Corpus İnscriptionum Latinarum adlı eldeki bütün Latince yazıları kapsayan eserin basımına temel olmuştur.
1859'da Berlin Akademisi Mordtmann'a yazıtın ıslatılmiş kâğıttan (papier-mâché) mulajını alması için finansman tahsis etmiştir. Ancak Mordtmann bu tapınağın dış duvarındaki Yunanca metinleri kapatan evlerin sahiplerinden izin alamadığı için ve bu şekilde mülaj yapmanın kazılmış yazılara zarar vereceği nedeniyle bu işe girişmemiştir.
Ancak 1882'de Mommsen'in önerilerine uyarak Berlin Akademisi bu sefer yazıtların alçı mülajlarını almak için Carl Humann'ı finanse etmiştir. Carl Humann hem Latince metnin hem de, ev sahiplerine çok iyi tazminat vererek tatmin ettiği için, Yunanca metnin tamının mulajını almayı başarmıştır. Bu alçı mülajlar 1882de Berlin'e taşınmış olup Berlin Müzesinin en tanınmış eski eserlerinden biri olarak görülmektedir. Humann'ın mulajları bütün eski kopyalardan daha değerli olmuştur. Ancak daha eski kopyalar alındıktan sonra Humann'ın kopyası yapılmadan anıt duvarının bazı yerlerde biraz göçüklük göstermesi dolayısıyla eski kopyaların hala kullanılması gerekmektedir. 1883'te bu mülajları kullanarak Mommsen bu yazıt hakkında en otoriter kritik eserini yayınlamış ve mulaj aopyalarının gravürleri bu esere eklenmiştir. Mommsen'in bu eseri bu yazıt hakkındaki sonraki çalışmalara temel sağlamıştır.
Mommsen'in verdiği metinin baskılarından bu yazıtın Latinceden Türkçeye çevirisi Ankara Anıtı adı altında Prof. Hamit Dereli tarafından yapılmış ve Devlet Kitapları arasında bastırılmıştır.
Bu metinin elimize geçmiş iki diğer kopyası yine Anadolu'da "Monumentum Antiochenum" adı ile Antiocheia in Psidia'da; (günümüzde Yalvaç, Isparta müzesinde) ve "Monumantum Apolloniense"  adi ile "Apollonia (Sozopolis, Pisidia)" (Uluborlu, Isparta)  kalıntılarında bulunmuşlardır. Ama bu kalıntılarda bulunan yazıt parçaları tam değildir ve daha kötü durumda bulunan yazıtlardır.
Şu anda araştırmalara ana odak Latince metinde bulunan bazı parçaların Yunanca metinde karşıt parçalara uymamasındadır. Mommsen bu şekilde karşılaştırmaları ve kendi düşüncelerini vermiştir. Ama yeni araştırmalarla bazı kısımlar için daha değişik ve daha uygun gelen sonuçlar ortaya çıkarılmıştır. Bazı kısımlar ise hala tartışmalara yol açmaktadır veya yeni bir Latince metin veya Anadolu'da bulunması çok olası olan diğer Yunanca çevirilerin bulunması ile bu sorunların da ortadan kaldırılacağı beklenmektedir.

Yazıtın aslı ve genel niteliği

Tapınak, MÖ 25 - MÖ 20 yılları arasında, Orta Anadolu'nun Roma İmparatorluğu tarafından fethi ve ardından Ancyra (modern Ankara) yönetim merkezi olacak şekilde Galatia eyaleti olarak düzenlenmesi anısına inşa edilmiştir. Ankara anıtı, "Res Gestae Divi Augusti" metninin günümüze ulaşmış en iyi ve eksiksiz örneği olup metnin orijinali şimdi kayıptır. Şimdi hala Roma'da Ripatta'da bulunan Augustus mozolesi'nin önyüzünde bronz levhalar üzerinde yazılıydı ama bu yazılı bronz levhalar çoktan nereye gittikleri belli olmadan kaybolmuşlardır.