Hamlet

Yazılış tarihi

New Cambridge editörü Phillip Edwards "Hamlet 'in yazılış tarihini tespit sonucu belirsiz olmalıdır" der. Hamlet 'in yazıldığı en erken tarih olarak, içinde bulunan Shakespeare'in Jül Sezar oyununa imalar bulunmasına dayandırılarak aynı oyunun yazıldığı 1599 yılının ortasından sonradır. Yazıldığı en geç tarih Stationers' Company arşivlerinde 26 Temmuz 1602 tarihli Hamlet 'in kısa süre önce Lord Chamberlain'in Adamları tarafından sahneye konulduğu kaydına dayandırılmaktadır.
Francis Meres 1598 yılında, Chaucer'dan kendi zamanına bir İngiliz Edebiyatı araştırması olan ve içinde Shakespeare'in on iki oyununun da yer aldığı Palladis Tamia adlı eserini yayımlamıştır. Bu on iki eserin arasında Hamlet 'in yer almaması henüz yazılmadığı olarak değerlendirilmektedir. Hamlet çok popüler olduğundan New Swan dizisi editörü Bernard Lott, Meres'in böylesine önemli bir eseri göz ardı etmiş olmasının pek mümkün olmadığına inanmaktadır.
First Folio'da (F1) geçen "little eyases" tabiriChildren of the Chapel kumpanyasını ima ediyor olabilir. Bu kumpanyanın popülerliği yüzünden, Globe kumpanyası taşrada turneye çıkmak zorunda kalmıştır. Bu Tiyatrolar Savaşı diye bilinmektedir ve 1601 öncesi bir tarihi desteklemektedir.
Shakespeare döneminden yazar Gabriel Harvey, kendisine ait olan Chaucer'ın eserlerinin 1598 tarihli basımının sayfa kenarına aldığı not bazı biliminsanları tarafında yazılış tarihi için kanıt olarak kullanılmaktadır. Harvey aldığı notta "daha zeki olanların" Hamlet 'ten zevk aldığını ve isyan nedeniyle Şubat 1601'de idam edilen Essex Kontu Robert Devereux'nün hâlâ hayatta olduğu yazar. Diğer biliminsanları ise bunun yetersiz olduğunu söyler. Örneğin Edwards, Harvey'nin notundaki zaman kavramının çok karmaşık olduğunu dolayısıyla da Hamlet 'in yazılış tarihini belirlemek için kullanılamayacağını belirtir. Çünkü aynı notta sanki Spenser ve Watson hâlâ hayattaymış gibi bahsedilirken 1607'de basılan Owen'ın vecizelerinden yeni vecizeler olarak söz eder.

Konu özeti

Hamlet 'in kahramanı, kısa süre önce ölmüş olan Kral Hamlet'in oğlu, babasının kardeşi ve halefi olan Kral Claudius'un yeğeni olan Danimarka Prensi Hamlet'tir. Kral Hamlet'in ölümünden sonra Claudius alelacele Kral Hamlet'in dul eşi ve Hamlet'in annesi Gertrude ile evlenir. Geri planda Danimarka'nın komşusu Norveç ile uzun zamandan beri süregelen düşmanlığı devam etmekte ve Norveç prensi Fortinbras önderliğinde bir işgal beklenmektedir.
Oyun Danimarka Kraliyet Sarayı Elsinore'da soğuk bir gecede açılır. Askerler Hamlet'in arkadaşı Horatio'yu Kral Hamlet'in hayaletini gördüklerine inandırmaya çalışırken, Hayalet tekrar ortaya çıkar. Horatio'dan Hayalet'in ortaya çıkışını duyduktan sonra Hamlet Hayalet'i görmeye karar verir. O gece, Hayalet Hamlet'e görünür. Hamlet'e babasının ruhu olduğunu söyler ve Claudius'un Kral Hamlet'i kulaklarına zehir akıtarak öldürdüğünü ifşa eder. Hayalet, Hamlet'ten intikamını almasını ister; kabul eden Hamlet yapmacık cinnet geçirerek şüpheleri üzerinden atmaya karar verir. Ancak Hayalet'in güvenilirliğinden emin değildir.
Devlet işleriyle meşgul olan Claudius ve Gertrude, Norveç Prensi Fortinbras tarafından yapılacak bir işgali önlemeye çalışmaktadır. Hamlet'in babası için tuttuğu yasın devam etmesi ve giderek artan garip davranışları nedeniyle Hamlet'in iki arkadaşını (Rosencrantz ve Guildenstern) Hamlet'in değişen davranışlarının nedenini bulması için gönderirler. Hamlet arkadaşlarını sıcak bir şekilde karşılar ama hemen kendisine karşı olduklarının farkına varır.
Polonius, Claudius'un güvendiği danışmanlarından biridir; oğlu Laertes Fransa'ya dönmekte, kızı Ophelia'ya ise Hamlet tarafından kur yapılmaktadır. Ne Polonius ne de Laertes Hamlet'in Ophelia hakkında ciddi olmadığını düşünmekte ve Ophelia'yı uzak durması konusunda uyarmaktadır. Kısa bir süre sonra Hamlet'in garip davranışından telaşlanan Ophelia babasına, Hamlet'in odasına daldığını ve kendisine bakakaldığını ama hiçbir şey söylemediğini bildirir. Polonius Hamlet'in geçirdiği cinnetin sebebini yaşadığı "aşk sarhoşluğu"na  bağlar ve Claudius ile Gertrude'a haber verir. Daha sonra, Manastır Sahnesi diye bilinen sahnede, Hamlet Ophelia'ya bağırarak bir manastıra gitmesinde ısrar eder.
Hamlet, Hayaletin kendisine doğruyu söylediğine kani olmamıştır ancak Elsinore'a bir oyuncu kumpanyasının gelişi ile bir çözüm bulur. Bir oyun sahneye koyacaktır, babasının öldürülmesini canlandıracak ve Claudius'un suçlu ya da masum olduğuna oyuna verdiği tepkiyi görerek karar verecektir. Saray halkı oyunu seyretmek için toplanır; Hamlet oyun boyunca yorumlarda bulunur. Cinayet sahnesi sunulduğunda Claudius birden ayağa kalkarak odayı terkeder ve Hamlet bunu amcasının suçlu olduğunun kanıtı olarak görür. Yaşamı için endişe duyan Claudius bir bahaneyle, Rozencrantz ve Guildenstern'in gözetiminde, yanına mesajı getirenin öldürülmesini söyleyen bir mektup vererek Hamlet'i İngiltere'ye sürmeye karar verir.
Gertrude, açıklama istemek için Hamlet'i yanına çağırır. Annesinin yanına giderken Hamlet dua eden Claudius'un yanından geçerken onu öldürmekten çekinir ve kendini dua ederken öldürmenin Claudius'u doğrudan cennete götüreceğini söyleyerek ikna eder. Annesinin yatak odasında Hamlet ile Gertrude arasında bir tartışma çıkar. Bir duvar halısının ardından gizlice konuşmayı dinleyen Polonius gürültü yapar; Hamlet gizlenenin Claudius olduğunu sanarak çılgınca bıçağını saplayarak Polonius'u öldürür. Hayalet tekrar ortaya çıkarak Hamlet'e Gertrude'a nazik davranmasında ısrar eder ama Claudius'u öldürmesi gerektiğini hatırlatır. Hayaleti duyamayan ve göremeyen Gertrude, Hamlet'in Hayalet ile konuşmasını geçirdiği cinnete bir kanıt olarak görür. Hamlet Polonius'un cesedini saklar.
Polonius'un ölümünden duyduğu kederle deliren Ophelia, terbiyesiz şarkılar söylerek Elsinore'da başıboş dolaşır. Erkek kardeşi Laertes Fransa'dan döner ve babasının ölümüyle kardeşinin delirmesi nedeniyle çılgına döner. Claudius, tek sorumlunun Hamlet olduğu konusunda Laertes'i ikna eder; sonradan Hamlet'in hâlâ serbest olduğu haberi gelir. Claudius hemen bir kumpas kurar. Laertes'in ucu zehirli bir kılıç kullanacağı, Laertes ile Hamlet arasında bir kılıç düellosu önerir, ama bu başarılı olmazsa Hamlet'e zehir katılmış şarap sunmaya karar verir. Gertrude, Ophelia'nın boğulduğu haberini vererek bu hileyi yarıda keser.
İki mezarkazıcı, mezarını kazarken Ophelia'nın bariz intiharını tartışır. Hamlet Horatio ile birlikte gelir ve Hamlet'in çocukluğundan bir soytarı olan Yorick'in kafatasını ortaya çıkaran mezarkazıcılardan birine takılır. Laertes'in getirdiği Ophelia'nın cenaze alayı yaklaşır. Laertes ile Hamlet göğüs göğüse gelir ama kavga durdurulur.
Elsinore'a gelince Hamlet'e Horatio'ya nasıl kaçtığını ve Rosencrantz ile Guildenstern'in nasıl ölümlerine gönderildiğini anlatır. Saraylılardan Osric araya girerek Hamlet'in Laertes ile düelloya davet eder. Fortinbras'ın ordusu Elsinore'a yaklaşırken karşılaşma başlar. Laertes Hamlet'i zehir sürülmüş kılıçla yaralar ama aynı zamanda kendisi de ölümcül bir yara almıştır. Gertrude zehir katılmış şarabı içer ve ölür. Ölüm anında Laertes Hamlet ile uzlaşır ve Claudius'un cani kumpasını açıklar. Yaşamının son anlarında Hamlet Claudius'u öldürmeyi başarır ve Fortinbras'ı vârisi ilan eder. Fortinbras geldiğinde Horatio öyküyü anlatır ve Fortinbras, Hamlet'in naaşına gereken saygının gösterilmesini emreder.

Eleştirel tarihçe

17. yüzyılın başlarından beri oyun hayalet karakteri, melankoli ve cinnetin inandırıcı canlandırması ile tanınmıştır ve İngiltere kralı I. James ile I. Charles dönemi dramasında yer alan bir dizi deli nedim ve nedime karakterine yol açmıştır. Kitleler tarafından ilgi görmeye devam etse de 17. yüzyılın sonlarında Restorasyon dönemi eleştirmenleri Hamlet 'i ilkel olarak değerlendirmiş ve klasik tiyatro kuralları ve decorumuna uymamasını eleştirmiştir. Bu görüş 18. yüzyılda tamamen değişmiş ve eleştirmenler Hamlet'e talihsiz durumların içine düşmüş saf ve zekî bir genç kahraman gözüyle bakmıştır. ancak 18. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Gotik edebiyatın psikolojik ve mistik yorumları tekrar Hayalet karakterini ve cinneti ön plana çıkarmıştır. Yalnızca 18. yüzyılın sonlarından sonra eleştirmenler ve oyuncular Hamlet'i kafa karıştırıcı ve tutarsız olarak görmeye başlamıştır, bu dönemden önce Hamlet ya deliydi ya da değildi, ya kahramandı ya da değildi, arada bir yerde değerlendirilmiyordu. Bu gelişmeler, oyun örgüsünden çok karakterler üzerine odaklanma ile görülen edebi eleştirilerde önemli bir temel değişikliği gösterir. 19. yüzyıla gelindiğinde Romantik eleştirmenler karakterin iç dünyası ve iç çekişmeleri üzerine güçlü vurgusunu yansıtan içsel çatışmaları nedeniyle Hamlet 'e değer vermiştir. Bundan sonra eleştirmenler Hamlet'in kararındaki gecikmenin olay örgüsünü devam ettirmek için değil bir karakter özelliği olduğunu düşünmeye başlamıştır. Karakter ve iç çekişme üzerine olan bu odaklanma 20. yüzyılda da devam etmiştir. Çeşitli dallara ayrılan eleştiriler aşağıda bağlam ve yorumlar bölümünde anlatılmıştır.

Dramatik yapı

Hamlet birkaç farklı yönden, zamanının drama yazım adetlerinden ayrılır. İlk olarak, Shakespeare'in zamanında, oyunların genellikle Aristo'nun Poetika eserinde yer alan önerilere uyması yani bir dramanın karakterlere değil eyleme odaklanması beklenirdi. Hamlet 'te ise Shakespeare bu adeti tersine çevirir ve seyirci Hamlet'in güdülerini ve düşüncelerini eylem ile değil monologlar yoluyla öğrenir. İkinci olarak ve Shakespeare'in Othello dışında diğer oyunlarından da farklı şekilde güçlü bir alt olay örgüsü yoktur; olay örgüsündeki tüm çatallanmalar Hamlet'in intikam çabasını oluşturan ana olay örgüsüne bağlanır. Oyunda eylemlerin süreksizliğine ve düzensizliğine oldukça sık rastlanır. Oyunun bir noktasında, Mezarkazıcı sahnesinde, Hamlet Claudius'u öldürme kararını vermiş gibidir, ancak Claudius sahneye çıktığında birdenbire Hamlet sakinleşmiştir. Biliminsanları hâlâ bu dönüşlerin hata mı olduğu yoksa oyunun karışıklık ve dualite temasına bilinçli olarak mı eklendiğini tartışmaktadır. Son olarak, hemen hemen tüm oyunların iki saat cıvarında sürdüğü bir dönemde, 4.042 satır ve 29.551 sözcükten oluşan, Shakespeare'in en uzun oyunu olan Hamlet 'in tam metni dört saati aşkın bir sürede sahnelenmekteydi. Hamlet içinde ayrıca Shakespeare'in favori bir oyun düzeni olan "oyun içinde oyun" da içerir. İlk başta The Murder of Gonzago (Gonzago'nun Öldürülmesi) olarak adlandırılan oyunun adı, Hamlet olay örgüsünü değiştirdikten sonra The Mousetrap (Fare kapanı) olarak değiştirilir.

Sahne ve ekran uyarlamaları

Hamlet Batı Alman yönetmen Helmut Käutner tarafından Der Rest ist Schweigen'de (The Rest is Silence) ve Japon yönetmen Akira Kurosawa tarafından Warui Yatsu Hodo Yoku Nemuru'da (The Bad Sleep Well) sivil yozlaşma ile ilgili hikâyelere uyarlandı. Claude Chabrol'un Ophélia (Fransa, 1962) adlı filmindeki baş karakter Yvan, Olivier'in Hamlet'ini izler ve kendisini Hamlet'in durumunda olduğuna ikna eder.
Tom Stoppard'ın Rosencrantz ve Guildenstern Öldüler (Rosencrantz & Guildenstern are Dead) adlı oyununda (oyunun 1990 yapımı bir film versiyonu da bulunur) Hamlet'teki olaylar, Hamlet'in iki okul arkadaşının bakış açısı ile canlandırılır. Oyun, anlamadıkları bir dramada rollerini yerine getirebilmek için ölmeleri gereken iki küçük karakterin trajedisi olarak yeniden şekillendirilir. Bir Hamlet parodisi olan Rosencrantz and Guildenstern W. S. Gilbert tarafından 1874'te yazıldı. 1977'de Doğu Alman oyun yazarı Heiner Müller,
Hamlet'in postmodernist, özet bir versiyonu olan Die Hamletmaschine (Hamletmachine) oyunu yazdı.