Türkiye'deki komplo teorileri

Komplo teorileri, Türk kültür ve siyasetinde sık karşılaşılan olgulardır. Bu tür teorilere duyulan inancın anlaşılması, Türk siyasetini anlamakta önem arz eder. Bu inancın nedenleri arasında Osmanlı İmparatorluğu’nun kayıp ihtişamının eksikliğinin giderilmesi, Türkiye’nin dünyanın az gelişmiş tarafına dahil olarak görülmesine duyulan rahatsızlık ve Türk toplumunun düşük seviyeli medya okuryazarlığı gösterilmiştir.

Kökenleri ve nedenleri

Türk gazeteci-yazar Mustafa Akyol, komplo teorilerinin Türkiye’de neden yaygın olduğunu açıklarken şu cümlelere başvurur: “Bizi önemli hissettiriyor. Bütün dünya bize karşı komplo kuruyorsa biz çok özel olmalıyız. Bence bu, Türklerin Osmanlı İmparatorluğu’nun kayıp ihtişamının eksikliğini giderme yollarından birisi.” Öte yandan Türk iktisatçı Selim Koru; Türk toplumunun, Türkiye’nin dünyanın az gelişmiş tarafına dahil olarak görülmesinden duyduğu rahatsızlığa dikkat çeker.
Açık Toplum Enstitüsü’nün 2018 tarihli raporuna göre Türk toplumu, medya okuryazarlığı konusunda Avrupa’da sondan ikinci sırada yer almıştır. Bu durumun, Türk toplumunun yalan haberlere karşı korunmasız bir yapıya bürünmesine yol açtığı söylenmiştir. Düşük eğitim seviyesi, düşük okuma alışkanlığı, düşük medya özgürlüğü ve düşük toplumsal güven gibi faktörlerin bir araya gelmesiyle oluşturulmuş puana göre Türkiye sadece Makedonya’nın üzerinde yer alabilmiştir. Reuters Enstitüsü’nün 2018 tarihli Dijital Haber Raporu’na göre Türkiye açık arayla dünyada en fazla yalan haberin yayınlandığı ülke olmuştur.

Ayırıcı özellikler

Türkiye’deki komplo teorilerinin ayırıcı özelliklerinden birisinin, teorilerin emir-komuta ucunda daima hükümetlerin bulunduğu iddiası olduğu; bu iddianın temelinde de, Türk eğitim sisteminde yer alan aşırı devlet-merkezci dünya görüşünün yer aldığı söylenmiştir. Bu görüş, devlet dışı aktörlerin özerk bir eylemde bulunamayacağı, daima diğer devletlerin “piyonu” olarak kalacakları düşüncesini de kapsar.
Türkiye'de ideolojiler, milliyetçilik ve tarihyazımı üzerinde çalışan akademisyen Doğan Gürpınar; komploculuğun, entelektüel tartışmaları ve ideolojik duruşları belirleyen bir güce sahip olmasının ve bir bakıma devlet aklını temsil etmesinin Türkiye'ye has bir durum olduğunu öne sürer. Bunun yanında Gürpınar, Türkiye'deki ideolojilerin büyük ölçüde belirli komplocu anlatıların benimsenmesine dayandığını ifade eder.

Sevr Sendromu

Sevr Sendromu olarak da anılan, işgalci güçlerin Türk topraklarını bölmeyi amaçladığı korkusu, Cumhuriyet’in 1923 yılındaki ilanından bugüne süregelmiştir.

Ermeni soykırımının uydurma olduğuna yönelik komplo teorileri

Ermeni soykırımı retçileri, soykırımın gerçekleştiğine yönelik akademik fikir birliğini Türk karşıtı propaganda veya Ermeniler tarafından yayılmış bir komplo teorisi olarak görüp soykırımın gerçekleşmediğini veya zamanın şartlarına uygun olduğunu savunmuşlardır.

Lozan Antlaşması’nın gizli maddeleri

Bazı çevrelerce Lozan Antlaşması’nın 100 yıl süreli yapıldığı iddiası ortaya atılmıştır. Antlaşmaya ekli gizli maddelerde, Türkiye’nin bor ve petrol başta olmak üzere madenlerini çıkarmasının yasaklandığı iddia edilmiştir. İddiaya göre antlaşmanın süresi 2023 yılında dolacak, dolayısıyla 2023’ten itibaren Türkiye madenleri yer üstüne çıkarıp kullanarak ve ihraç ederek hızla gelişmiş ülke statüsüne geçecektir.