Çıplak Maya

Mayalar ve Goya

Mayalar Francisco Goya'nın tablolarına da konu oldular. Goya'nın 13. Alba Düşesi'ni maya kıyafetleri içinde resmettiği bilinmektedir. Alba Düşesi'nin Siyahlar İçindeki Portresi isimli bu tabloda düşes, parmağıyla yerdeki yazıyı işaret etmektedir. İşaret ettiği yerde Solo Goya (Sadece Goya) yazmaktadır. Ressam, ayrıca, kraliçeyi de 1799 yılında Baş örtülü Kraliçe Maria Luisa tablosunda maya olarak çizdi. Goya maya portrelerinde ister aristokratları isterse alt tabakadan gerçek mayaları çizsin, onları soğuk bir şekilde, adeta hareket özgürlüklerine getirilecek kısıtlamalara izin vermeyecekmiş gibi bakarken betimledi. Goya'nın çizdiği kadınların gülümsemiyor olmasının ana nedeni de budur.
Goya, toplumdaki aydınlanmanın aristokrasi, din ve cehaleti küçültüp toplumu yücelterek sağlanabileceğine inanıyordu. Bu bağlamda mayaizm de demokrasi devrimi için önemli bir adım olabilirdi. Mayalar idealleştirilmiş masum insanlar olmaktan çok uzaktılar. Goya'nın Mayalar'ı, kilisenin yasaklamış olduğu çıplak kadınların en erotik örneklerinden biriydi. Bu açıdan bakıldığında Mayalar, Goya'nın 1796 - 1797 yılları arasında ürettiği Caprichos'ların devamı gibiydi. Capricho kelimesinin kökeni İtalyanca Capriccio'dan gelmektedir. Kelimenin manası "tüm kuralların dışında"dır. Ressamın politik görüşleri ve kişisel yaşamı dikkate alındığında, Mayalar'ın Caprichos'ların devamı olabileceğine inanılır. Tablolarda Goya, destekçisi 13. Alba Düşesi'yle ve onun lüks yaşam şekliyle dalga geçiyor olabilir. Düşesin resimlerin modeli olduğuna dair olan dedikodular bu savı destekler.

Açıklama

On dokuzuncu yüzyılın ilk on beş yılı Goya'nın en görkemli eserlerinin doğumuna şahit oldu. IV. Carlos ve Ailesi, Çıplak Maya, Giyinik Maya, Madrid'de 3 Mayıs 1808 ve Savaşın Felaketleri birbirinden çok farklı çalışmalar olmalarına rağmen, değişik açılardan modern sanatın ataları oldular. Bu eserler resim sanatındaki farklı geleneksel kategorilerde, örneğin grup portrelerinde, nü portrelerinde, tarih resimlerinde ve şehitlik betimlemelerinde değişime sebep oldular.
Goya, Çıplak Maya'yı 1790 ile 1800 yılları arasında İspanya kraliçesi Parmalı Maria Luisa'nın sevgilisi ve İspanya başbakanı Manuel de Godoy için çizdi. O dönemde, İspanya'da kilise çıplak kadın tabloları yapmayı yasaklamıştı ve engizisyon bu konuyu denetliyordu. On sekizinci yüzyılda ülkede hüküm süren iki hanedanlık da kraliyet koleksiyonundaki bütün çıplak resimlerini yakmaya teşebbüs etti. İçlerinde Diego Velázquez ve Titian'ın başyapıtlarının da bulunduğu bu tabloların yok olmamasını, sarayda yaşayan sanat aşığı aristokratların yoğun çabası sağladı. Bu şartlar altında sadece Godoy kadar güçlü bir adam dini yönetimin emirlerine uymayabilirdi. Goya daha önce de Godoy için çalışmış, başbakanın Madrid'in merkezindeki sarayını, onun başarılarını ve coşkusunu anlatan alegorik eserlerle donatmıştı. O dönemin önemli devlet adamlarından olan Godoy, bugünlerde Çıplak Maya'nın koleksiyoncusu olarak hatırlanmaktadır.
1800 ile 1805 yılları arasında ise Giyinik Maya yine Godoy'un emriyle, ressam tarafından yapıldı. Başbakanın ikinci tabloyu yaptırmasındaki amacın, evine gelen misafirinin kim olduğuna göre sergilediği tabloyu değiştirmesi olduğu zannedilmektedir. Bu konuyla ilgili bir diğer iddia ise, Manuel de Godoy'un Giyinik Maya'yı Çıplak Maya'nın önüne astığı ve misafirleri Giyinik olana bakarken onun tabloyu hızla indirip izleyicinin karşısına bir anda Çıplak Maya'yı çıkartarak izleyicileri şaşırtmaktan hoşlandığıydı.
1814 yılında VII. Fernando İspanya tahtına geri döndü. Böylece mutlakiyetçi krallık ve engizisyon yeniden kuruldu, kilise imtiyazlarına tekrar kavuştu. Aynı yılın kasım ayında ise eski başbakanın koleksiyonuna el konuldu. İki Maya tablosu da "edepsiz olmak ve toplumun iyiliğine zarar vermekle" itham edildiler. 1815'te Goya, "maya gibi görünen bir kadını yatakta çizmekle" suçlandı. 16 Mart'ta ise bu tabloları neden çizdiği ve ona bu tabloları kimin çizdirdiği konularında sorgulanmak üzere dini soruşturmaya çağrıldı. Godoy için pek çok tablo çizmiş olan ve geçmişte Fransızlar'ı destekleyen Goya, Çıplak Maya sebebiyle zor durumda kaldı.  Ressam cezalandırılmadı fakat kilise hareketlerini yakından izlemeye başladı. Ayrıca, Goya mahkeme ressamlığı görevinden de bu olay sonucunda alındı.

İkonografi ve yaratıcılık

Çıplak Maya ve Giyinik Maya ikilisi, tıpkı Madrid'de 2 Mayıs 1808 ve eş resmi Madrid'de 3 Mayıs 1808 gibi, Goya'nın yaşamını ve sanat görüşünü ifade eden çalışmalar oldu. Goya, Çıplak Maya'yı Caprichos serisini yaptığı dönemde yaratmıştı ve Caprichos'ta da olduğu gibi genç kadınların cinsel özgürlüklerini ve duygusal etkileşimlerini inceleyip çizmişti.
Tabloda, yastıklarla kaplı yeşil bir koltuğun üzerinde çıplak bir kadın vardır. Kollarını başının arkasında birleştirmiş modelin gözleri izleyicinin üzerindedir. Kadın mütevazı duruşunu, izleyiciyi kendisini izlerken yakaladığı için terk etmiş gibidir. Goya, Alba Düşesi ile birlikte kalırken pek çok kadın portresi yaptı. Bu portrelerde kadınların hepsini makyajlı çizmiş olmasına rağmen, Çıplak Maya'yı makyajsız, saf bir halde resmetti. Arka plan için genelde kullandığı canlı renkler yerine inci grisi, pembe, mavi gibi daha sakin renkleri tercih etti. Modelin bedenini ise tıpkı Çarmıha Gerilmiş İsa tablosunda olduğu gibi soğuk tonlarda boyadı.
Çıplak Maya, Goya'nın cinselliği modern bir şekilde açığa çıkartmasını sağladı. Goya'nın yaşadığı dönemde hem ülkesinin bağımsızlık mücadelesi hem de kadınların üzerinde varolan dini baskı sebebiyle İspanyol kadınları dişiliklerini gizlemek zorundaydılar. Bu durum o dönemki sanat arenasını da etkiledi. Devrin ressamları, kadınları Yunan tanrıçaları ya da azizeler olarak resmediyorlardı. Goya, Çıplak Maya'dan önce Savaşın Felaketleri serisinde de farklı bir yaklaşım gösterdi ve kadınları cinayet işlerken, açken, hapishanede sürünürken ya da kendilerini öldürürken betimledi. İngiliz sosyetesinin karikatürlerini çizen William Hogarth dışında, on sekinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda kadınları Goya gibi farklı rollerde çizen başka bir ressam olmadı.
Maya'da ise daha önceki çalışmaların hiçbirinde olmayan yalınlıkta bedensel bir çıplaklık vardı. Maya'nın yarattığı heyecanın bir kısmı, resmin konusu olan kadının, geleneksel kadın güzelliği standartlarından uzaklaşmış olmasından kaynaklanır.  Ressam bu eseriyle, başka konuların arkasına gizlenerek üretilebilen erotizmin ve mecazi çıplaklığın sonunu getirdi. Goya'nın modeli, bir ressama ve onun izleyicilerine poz verecek kadar utanmazlığının dışında, cesur ve kendinden emin bakışlarıyla, ideal kadın boyun eğişini de kırıyordu. Goya, izleyiciye dönemin güzellik anlayışı hakkında da bilgi veriyordu. Maya kendi zamanının dişi güzelliğini temsil eden önemli bir örnektir.
Tablo evrensel ölçülerde erotik kabul edilmektedir. Bunun sebebi sadece modelin izleyicinin de görebildiği pubik tüyleri ya da yüzüne yerleştirilmiş seksi gülümseme değildir. Ressam, Maya'nın göğüslerini birbirinden dikkat çekici ölçüde ayrı, omurgasını bükülmez gibi görünen bir diklikte çizdi. Göğüsleri ve kolları dışarı doğru bastırılmış modelin kafası, sağlam yatağa gömülmeyi reddeden sert bir vücudun üstüne yerleştirilmiş gibidir. Tablo, tarihte pubik tüyleri görünen ilk çıplak kadın betimlemesi olarak anılır. Fakat, çalışmadaki tüyler gerçekten çizilmiş gibi değil ima edilmiş gibi görünmektedir.
Eser çoğunlukla kendisinden önce yapılmış, eski nü kadın başyapıtları ile karşılaştırılır. Bu da onun Goya'nın kendi izleyici kitlesi karşısında kaybetmediği "ısrarcı çağdaşlığı" kaybetmesine sebep olur. Tıpkı Caprichos'taki kent yaşamı karşısında ayakta kalabilmiş kadınlar gibi Maya'da da modern bir kadının dobralığı cisimleştirilmiştir. On sekizinci yüzyıl İspanyol kadınları bu davranışlarıyla gösterişsiz ve münzevi atalarından ayrılırlar. Goya'nın Maya'sının olası etkisinin, orijinal hali, geleneksel bir şekilde çizilmiş çekingen ya da uyuyan kadın portreleri arasında sergilendiğinde görünürse daha açık anlaşılacağı söylenmektedir.
Çıplak Maya'ya getirilen eleştirilerden biri, tablonun, daha şehvetli olan ve ressamın sanatsal gücü tarafından yumuşatılmamış bulunan Giyinik Maya'ya kıyasla, durağan kalmasıdır.

Sergilenme geçmişi

Çıplak Maya, Godoy'un koleksiyonuna 12 Kasım 1800 yılında katıldı ve başbakan bu eseri, nü kadın tablolarına ayırdığı bir odada sergilemeye başladı. Bu odada ayrıca Alba Düşesi'nin Godoy'a armağan ettiği Velázquez'in Aynadaki Venüs isimli tablosu ve Luca Giordano'nun bugün kayıp olan bir çıplak betimlemesi vardı.
Joseph Bonaparte'ın kral ilan edilmesinin ve Godoy'un görevden alınıp sürgüne gönderilmesinin ardından eski başbakanın koleksiyonuna el kondu. Çıplak Maya da diğer Godoy koleksiyonu ile birlikte 1808 yılından 1813 yılına kadar San Fernando Güzel Sanatlar Akademisi'nde saklandı. 1813 yılında VII. Fernando'nun tekrar tahta geçmesi ile tablo akademinin koleksiyonundan çıkartıldı. Maya'ya 1813 ile 1836 tarihleri arasında engizisyon el koydu. 1836 yılında tekrar San Fernando koleksiyonuna alınan resim, 1901 yılında Prado Müzesi'ne aktarıldı.
Eser o günden beri, eş tablosu Giyinik Maya ile birlikte Prado Müzesi'nde yan yana sergilenmektedir.

Benzer tablolar

On beşinci ve on altıncı yüzyıllarda Yunan ve Roma heykellerinin keşfedilmesi ile birlikte, resim sanatında, çıplak kadın konusu yoğun bir şekilde işlenmeye başladı.
Titian, 1538 yılında yaptığı Urbino Venüsü ile kendisinden sonra gelen, çıplak portresi yapmış pek çok ressama öncü oldu. Bu tabloda erotik bir şekilde betimlenmiş olan Venüs, sinsi ya da küstah olmadan müstehcen olmayı başarmıştır. Tablodaki modelin kimliği Çıplak Maya'daki gibi belirsizdir. Saraylı bir aristokrat olduğunu söyleyenler olduğu gibi sıradan bir model olduğu iddiasında olanlar da vardır. Urbino Venüsü ile Çıplak Maya arasındaki en büyük fark Titian'ın tablosunda başka kadınların da bulunmasıdır. Bazı sanat tarihçilerinin  Etiyopyalı ismini taktıkları bu kadınlar arka planda çalışan hizmetlilerdir ve ön plandaki Venüs'e bakmazlar. Ayrıca, Titian ilhamını mitolojik bir kavramdan almış ve bir Yunan tanrıçasını betimlemişti. Oysa Goya Maya'da, mitolojik ya da dinî hiçbir görüşten etkilenmedi.
İspanyol sanat tarihinde Goya'dan önceki ilk önemli çıplağı ise Diego Velázquez, 1647 ile 1651 yılları arasında çizdi. Bu eserin ressamın tek nü tablosu olduğu tahmin edilmektedir. Velázquez'in eserlerini ürettiği zamanda da tıpkı Goya'nınkinde olduğu gibi İspanyol engizisyonunun sanat üzerinde büyük bir baskısı vardı ve sanatçıların çıplak kadın çizmelerine izin verilmiyordu. Bu yüzden ressam, Aynadaki Venüs isimli tablosunda gerçek bir kadını değil, bir Yunan tanrıçasını betimledi. Yatağında sereserpe, çıplak uzanmış bu güzelliği mitolojiyle bağlayarak olası saldırılara karşı önlem aldı. Resimde, Venüs izleyiciye arkasını dönmüş yatmaktadır. Böylece göğüsleri ve cinsel organı görülmemektedir. Venüs, Avrupa'nın diğer kesimlerinde Rönesans'tan beri çıplak betimlenmekteydi. Çoğunlukla gülümseyerek kendini aynada izlerken ya da gözleri kapalı çizilirdi. Böylece, izleyene resme fark ettirmeden yaklaştığı kanısı veriliyordu. Goya ise tablosunda çıplaklığı hiçbir mitolojik ya da kutsal bahanenin arkasına gizlemedi. Mayanın yüzü izleyiciye dönüktü ve cinsel organı ortadaydı. Maya gülümsemiyordu, kıyafetlerini sanki onu izleyen kişi çıkarmış gibi direkt onun gözlerinin içine bakıyordu.
Goya'nın Çıplak Maya'da yaptığı, çıplağını betimlerken klasizmin ritminden uzak durmaktı. Çirkini ve iticiliği önlemek yerine onların üzerine gitti. İzleyeni şok eden, etkileyici, kışkırtıcı motifleri işledi. Klasik güzelliğe Goya'dan önce isyan eden Rembrandt olmuştu. Rembrandt ile Goya'nın klasiğe baş kaldırı anlayışları karşılaştırıldığında arada fark olduğu görülür. Rembrandt'ın çıplaklarının olumlu bir yanı vardır. Sanatçı, ışığın etkisini kullanarak, izleyenlere rahatsız edici çıplakların bile Tanrı tarafından yaratıldığı mesajını verir. Hollandalı ressamın kadınları içsel güzelliğe erişmiş gibidir. Oysa Goya olumsuzdur. Birincil amacı izleyicinin, çıplaklarının aynı zamanda içlerinin de boşalmış olduğunu fark edip kendini rahatsız hissetmesini sağlamaktır.