İstanbul Ansiklopedisi

İstanbul Ansiklopedisi, Reşad Ekrem Koçu tarafından 1944-1973 yılları arasında yayımlanan ve tamamlanamayan kültür ansiklopedisi.
İstanbul'un "kütük"ünü oluşturma amacıyla yola çıkan ancak  yarım kalan İstanbul Ansiklopedisi, dünyanın ikinci şehir ansiklopedisidir (Bu tarzdaki ilk eser,  William Kent tarafından Londra için hazırlanmış ve ilk baskısı 1937'de yapılmış olan tek ciltlik kitaptır.) Tarih, edebiyat, sanat tarihi, mimari, folklor, basın gibi konularda bir kaynak kitaptır. Maddeler hikayemsi bir anlatımla kaleme alınmıştır. Mikro ve makro tarih bir arada ele alınır. Baştan sona kadar çizim örnekleriyle doludur.
Koçu'nun  1944 yılının Kasım ayında yayımlamaya başladığı ansiklopedi, 1944-1951 arasında fasiküller halinde yayınlanmış (birinci dönem); 4. cildin ortalarında (son madde "Bahadır Sokağı") yayımı durmuştu. Ansiklopedi, 1958-1973 arasında (ikinci dönem) fasiküller çıkmaya devam etmiş ve 173. sayıda (Son madde "Gökçınar") ikinci kez son bulmuştur.

Geçmişi

İlk dönemde ansiklopedinin ortağı ve sponsoru Cemal Çaltı adında bir kereste tüccarı idi. Bu dönemde 32 sayfalık fasiküller halinde çıkan eser büyük boyda 25x34cm boyutundaki kâğıtlara basılmaktaydı.  Ansiklopedi ünlü  gazete resamlarına yaptırılmış "tire" tekniğindeki çizimler içermekte, fotoğraf kullanılmamakta idi. Çizimlerin büyük kısmı Nezih İzmirlioğlu ile desinatör Reşad Sevinçsoy tarafından hazırlanmaktaydı. Cemal Çatı-Koçu ortaklığı 16. fasikülde sona erdi. Maddi sıkıntılar yaşayan Koçu, 4. fasikülde iken "Bahadır Sokağı" maddesinde İstanbul Ansiklopedisi'nin yayınını durdurdu.
Yedi yıllık aradan sonra İstanbul Ansiklopedisi, 15 Temmuz 1958'de Mehmet Ali Akbay adlı iş insanının desteğiyle yeniden yayına başladı. Dönemin pek çok yazarı ve çizeri İstanbul Ansiklopedisi'nde Koçu'ya yardımcı oldu. Fasiküller artık 16 sayfa idi ve kâğıdın boyutu küçülerek 21x30 cm olmuştu. Ansiklopedinin idare yeri birinci dönemde Ankara Caddesi'nde iken, ikinci dönemde Bahçekapı'da Mühürdarzade İşhanı'nda bir büro idi.
7. cilt 106. fasikülden sonra Mehmet Ali Akbay ile Koçu'nun arası bozulunca yayının tüm sorumluluğu 107. sayıdan itibaren Koçu'nun üzerine kaldı. Koçu Yayınları'nı kuran Reşad Ekrem Koçu, çalışmalarını Göztepe'deki evinden yürütmeye başladı. 1973'e kadar 67 fasikül daha çıkardı. 173. fasikül İstanbul Ansiklopedisi'nin son fasikülü oldu ve eser "Gökçınar" maddesinde yayınını durdu.
İstanbul Ansiklopedisi, Koçu'nun ölümünden sonra tamamlanamadı. Evlatlığı Mehmet Koçu'ya kalan arşivin dağılıp kaybolduğu iddia edildi. Diğer maddeleri ve arşivinin 2000'li yılların başında Cağaloğlu'nda bir depoda bulunduğuna ve yeniden eksiksiz basılması için girişimler olduğuna dair çeşitli haberler yayımlandı.

Yazarları

Birinci cildin kapağında "Bu ansiklopedide Reşad Ekrem Koçu'ya yardım eden selahiyetli kalemler" başlığı altında şu isimler yer alır:
Haluk Akbay, Mehmed Ali Akbay, Şinasi Akbatu, Saim Turgut Aktansel, Sermet Muhtar Alus, Ekrem Hakkı Ayverdi, Naşid Baylav, Pertev Naili Boratav, Münir Süleyman Çapanoğlu, Osman Nuri Ergin, Muzaffer Esen, Enver Esenkova, İsmail Ersevim, Semavi Eyice, Ali Genceli, Ali Nüzhet Göksel, Hakkı Göktürk, Reşid Halid Gönç, İhsan Hammamioğlu, Vasıf Hiç, Mehmed Baha Kahyaoğlu, İbrahim Hakkı Konyalı, Eftim Lambooğlu, Reşad Mimaroğlu, Aziz Ogan, M. Kemal Özerengin, Yılmaz Öztuna, Kevork Pamukciyan, Şevket Rado, Ali Rıza Sağman, Haluk Y. Şehsuvaroğlu Cahide Tamer, Hadi Tamer, İbrahim Hakkı Tanışık, B. Ülker, Süheyl Ünver, A. Cabir Vada, Mahmut Yesari katkı sağlamışlardır. Kimi sözlü, kimi de elindeki ve hafızasındakileri  yazılı notlar halinde Reşad Ekrem Koçu'ya ulaştırmışlardır.