Tuvaca

Ç ayrımı

Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan gibi Türk dillerindeki y ile başlayan Türkçe asıllı sözler, Kırgızcada c , Kazakçada j, Yakutçada s değişimine uğramışken Tuvacada ise ç ile söylenir. Çeñge (yenge),  Çılan (yılan), yıl (çıl), çurt (yurt), çeen (yeğen), çem (yemek), çedi (yedi,7),çarış (yarış), çarık (yarık), çañgı (yankı), çag (yağ)  gibi.
Eski Türkçe ve günümüz Genel Türkçesindeki y ile başlayan sözlerde bütünleşmek için Altay (c), Kırgız (c), Kazak (j), Saha (s), Hakas (ç) ve Tuva(ç) Türkçelerinde  Ý harfinin kullanılması uygun olur. Ses olarak yöre sesini yansıtsa da yazılışta Genel Türkçeye yakın olmuş olacaktır.

Söziçinde D varlığı

Eski Türk dilindeki söz ortası "d" sesi, günümüzde çoğu Türk dilinde "y" harfine dönüşmüşken Tıva Türkçesinde değişime uğramamıştır. "adak", son (ayak sözünden), "bedik" (yüksek, Türkiye Türkçesinde "büyük" sözüne dönüşmüştür), "kuduk" (kuyu), "kuduruk" (kuyruk),"küdee" (güvey, damat)

Yazı sistemi

Tuvaca şimdi Kiril Alfabesini kullanmadan önce Latin Alfabesini kullandılar. Latin Alfabesinden önce Uygurlardan Moğollara geçen Uygur Alfabesini (bu alfabe aslında Sogdlardan alınmıştır denilir)  kullandılar. Tuvaların şu anda kullanmadıkları Göktürk Alfabesi millî alfabeleridir.

Orhun alfabesi

Tuvaların eskiden kullandıkları ilk ve ulusal alfabe Orhun alfabesi adı da verilen Turan coğrafyasının Türk alfabesidir.
 - Tuba (Eski Türk alfabesinde v harfi olmayıp b harfi vardı). Eski Türk dilinde Tuva için Tuba, Toba sözleri kullanıldığı bilinmektedir. Günümüzde Tuva, Tıva, Tofa şeklinde kullanımları vardır.

Renkler

Tuva Türkçesinde renk sözü "öñ" demektir. Ak (ak, beyaz), kara (kara, siyah), kök (gök, mavi), kızıl (kızıl, kırmızı), sarıg (sarı), nogaan (yeşil), hüreñ (kahverengi).

Bilinmesi gerekenler

Tuvacada söz (kelime) sonundaki ç, günümüzde şye dönüşmüştür (3-üş) .
Tuvacada t, tonlulaşarak günümüzde d ye dönüşmüştür (6-aldı).
Tuvacada g  nin düşmesi ile birlikte kendisinden sonra gelen ünlü de düşmüştür (8-ses, 9-tos).
Azerbaycan ve Türkmenistandaki gibi söz başlarında genelde t yerine d kullanımı vardır. Daş (taş), dajık sug (taşkın su), dan(tan), daştıı (dışarı, dış), der (ter), dovurak (toprak), doozun (toz), duzak (tuzak), duzaar (tuzlamak), dus (tuz), dıgış (tıkışık), dırbak (tırnak), dırgak (tarak) v.b.
Tuva dilinde diğer dillerin aksine geçmiş hayat çizgisinin önünde, gelecek ise arkasında yer alır. Bu nedenle Tuvalar, songgaar (geri gitmek) sözcüğünü geleceği, burungaar (ileri gitmek) sözcüğünü de geçmişi ifade etmek amacıyla kullanırlar.

Ünlüler

Tuvaada 8 ünlü var. 
а (a), е/э (e), и (i), о (o), ө (ö), у (u), ү (ü), ы (ı)

Uzun ve kısa ünlüler

Sekiz ayrı ünlü uzun veya kısa olabilir. 

ол (ol) - o

оол (ool) - oğul

дүн (dün) - gece

дүүн (düün) - dün

Kargıraa Ünlüler

аът (a`t) - at (hayvan)

ат (at) - ad,isim
bunun istisnası durumlar da vardır.

каш - kaç, nasıl

Tuvaca, Türkçe ve Kırgızca şahıs zamirleri karşılaştırılması

Türkçe - Kırgızca - Tuvaca

ben-men-men

sen-sen-  sen

o-al-ol

biz-biz-bis

siz-siz, sizder, siler-siler

onlar-alar-olar
Zamirlerin –nıkı, -nıyı, - nıı, -nii vb. eklerle birleşimi
Kırgızca -Türkçe - Tuvaca

meniki-benim- meeñii

seniki – senin -señii

anıkı – onun-ooñuu

bizdiki – bizim--bistii, bisternii,

sizdiki, sizderdiki, silerdiki – sizlerin-silerlernii

alardıkı - onların-olarnıı

Soru sıfatları

kaş, kaşıl (kaç)? , kaş kiji (kaç kişi), kayı (hangi), kayı bajın (hangi ev)?,  çeje, çejel (kaç), çeje mal (kaç sığır)? , kandıg (nasıl, hangi), kandıg kiji (nasıl kişi)?

Düşürmeler

Tuva Türkçesinin öteki Türk lehçeleri ile karşılaştırıldığında belirgin özelliği düşürmelerin çok yaygın olmasıdır. Ses (sekiz), aas (ağız) v.b.
Fakat ünsüzlerini düşüren bazı sözler ek aldıklarında aslına dönerler. aas (ağız)  aksım-askım (ağzım), ool (oğul), oglum (oğlum), bört (börk) börgüm (börküm), v.b.

Örnek

Ада чокта чартык өскүс, Ава чокта бүдүн өскүс.
Кырган аьт орук часпас.

Sık kullanılan cümleler

Tuvaca /Tıva dıl /Тывa дыл
Evet/iye/ ийе
Sen /sen/ сен
Hayır, yok /çok/чок
Merhaba, selam /ekii/Экии
Hoşça kal, güle güle / bayırlıg/бaйырлыг
Nasılsınız?/Kayı hire tur siler/Кайы хире тур силер?
Teşekkür ederim/çettirdim/четтирдим
Kim/kım/кым
Ne/çü/чү
ne zaman/kajan/кaжaн
anlamadım/bilbedim/билбедим
saat kaç/şag kaş/шaг кaш
bilmiyorum/bilbes men/ билбес мен

Akrabalık adları

Kırgan-avay (nine), Kırgan-açay (dede), avay (ana), açay (baba), duñmam (kardeş), akıy (amca, ağbi), çaavay/çeñgey (yenge), daay (dayı), küüy (dayının eşi), ugbay (abla), çestey (enişte), kuda/kudagay (dünür).

Tuvaca Kiril- Latin-okunuş karşılaştırmaları

Шыян ам. Буруңгуңуң мурнунда, теве кудуруу черге дөжелип те мыйызы дээрге шаштыгып турар шагда дөртен бир угаанныг хаан чоруптур оо.
Şıyan am. Buruñguñuñuñ murnunda, teve kuduruu çerge döjelip te mıyızı deerge şaştıgıp turar şagda dörten bir ugaannıg haan çoruptur oo.
İşte böyle! Çok eskiden, deve kuyruğunun yere değip, teke  boynuzunun göğe uzandığı çağda kırk bir yaşında akıllı bir han yaşarmış.