Akran denetimi

Akran denetimi ya da hakem denetimi (İng: peer review veya refereeing), bir yazarın akademik çalışmasını aynı alanda uzman olan kişilerin incelemesine sunma sürecidir. Akran denetimi olabilmesi için belli bir alanda, ki bu çoğu zaman dar bir alandır, tarafsız denetim yapabilecek bir uzmanlar topluluğunun varlığı gerekir. Eğer konu yeterince dar bir sahaya ait değilse veya sahalar arası (interdisipliner) ise, denetimin tarafsızlığını sağlamak zor olabilir. Ayrıca bir fikrin önemi (olumlu veya olumsuz yönleriyle) her zaman takdir edilemeyebilir. Akademik kalite için vazgeçilmez sayılsa da, akran denetimi, etkisiz ve yavaş olabilmesi nedeniyle eleştirilmiştir.
Akran denetimi genelde bir dergide yayınlanmak üzere sunulmuş bir makale veya belli bir araştırmanın projesi için yapılmış bir fon başvurusunda kullanılır. Bu süreç, yazarları kendi disiplinlerinde kabul görmüş standartlara uymaya teşvik eder, böylece konuyla ilgisiz bulgular, desteksiz iddialar, kabul edilemiyecek çıkarımlar ve kişisel görüşlerin yayımlanmasının önüne geçilir. Akran denetimi ile düşünce hırsızlığı, aşırı derecede türetme çalışma (derivative work) ve bilinen yöntemlerin barız uygulamaları yakalanmaya çalışılır. Genelde akran denetiminden geçmemiş yayınlar uzmanlar ve profesyoneller tarafından şüpheyle karşılanır.
Bu maddede "akran denetimi" İngilizce "peer review" terimine karşılık olarak kullanılmıştır. "Akran", yaş, meslek, toplumsal durum gibi bir kıstas bakımdan birbirine eşit olan kişilerin her biridir, buradaki bağlamda, uzmanlık derecesi olarak çalışmayı yapan kişiye denk kişi demektir. Denetlemek, bir işin doğru ve usulüne uygun olarak yapılıp yapılmadığını incelemektir.
Akran denetimi kullanan dergilere hakemli dergi de denir. "Hakem"in kastedilen anlamı, bir anlaşmazlığı çözüp son kararı veren kişi değil, "belirli bir konudan iyi anlayan kimse"dir. Çünkü burada söz konusu olan işlev görüş belirtmektir, yayımlama kararı dergi editörüne aittir.

Denetmenlere görev verilmesi

Bir dergi veya kitap yayımevinde, denetmen seçimi tipik olarak editöre düşen bir görevdir. Bir makale geldiğinde, editör uzmanlardan onun hakkında bir değerlendirme talep eder; bu uzmanlar önceden bu konuda istekli olduklarını belirtmiş olabilir. Fon veren kurumlar ise genelde başvuruların gelmesinden önce bir denetmenler paneli veya komitesi oluştururlar.
Tipik olarak denetmenler yazarların yakın meslektaşları, öğrencileri veya arkadaşları arasından seçilmez. Bir çıkar çatışması olabilecekse denetmenlerin bunu editöre bildirmeleri gerekmektedir. Dergiler genelde makale yazarından makaleyi denetlemeye ehil kişilerin isimlerini vermelerini isterler. Bazı dergilerde bu, makale sunmanın bir şartıdır. Yazarlar bazen sundukları makalenin kimin tarafından denetlenmesini istemediklerini de belirtme hakkına sahiptir; bu durumda gerekçe göstermeleri gerekir (bu tipik olarak çıkar çatışması şeklinde ifade edilir). Bazı sahalarda derginin Katkı (Teşekkür) bölümünde çalışmaya katkıları belirtilen (ama yazar olmayan) kişiler de denetmen olarak görev alamaz.
Editörlerin denetmen seçimi için yazarlardan görüş almalarının nedeni, akademik yazımın çok uzmanlaşmış olmasıdır. Editörler genelde birçok uzmanlık sahasına bakarlar ve hepsinin uzmanı olmayabilirler, çünkü editörler zamanlarının tamamını bu işe adamış olup bilim yapmıyor olabilirler. Ama editör, bir aday havuzundan denetmenleri seçtikten sonra onların kimliğini yazarlara bildirmek zorunda değildir. Bilimsel dergilerde denetmenlere birbirlerinin kimliği bildirilmez. Bu konudaki politikalar akademik sahaya göre fark eder.
Denetmenlerin göreve alınması siyasi bir sanat sayılabilir çünkü denetmenler ve çoğu zaman editörler de, ücretsiz çalışırlar; denetmenlik yapmak, denetmenin asıl faaliyetlerinden, örneğin kendi araştırmasından, zaman eksiltir. Ancak, çoğu potansiyel denetmenin kendisi de yayım yaptığı veya en azından bilimsel dergileri okuduğu için yayımcılık sisteminin iyi çalışması için denetmenlere gerek olduğunu bilir. Denetmenler ayrıca kendi sahalarının standartlarına uymayan çalışmalarının yayımını engelleme fırsatına sahiptir, bu bakımdan yaptıklarının sorumluluklu bir iş olduğunu bilirler. Eğer bir araştırmacı bir makalesini bir dergide yeni yayımlanmışsa veya yakın gelecekte o dergiye bir makale sunmayı planlıyorlarsa, bu durum editöre o araştırmacıdan denetmen olmasını istediği zaman bir avantaj verebilir. Keza, fon veren kurumlar, halen veya geçmişte kendilerinden fon almış kişiler arasından kendilerine denetmen ararlar. Bir araştırma fonu almanın veya mesleki kuruma üye olmanın şartlarından biri denetmen olarak görev almak olabilir.
Akran denetim organizasyonu yapanların karşılaştığı bir diğer sorun da, bazı makale veya fon başvurularında, uzman sayılabilecek kişilerin çok az sayıda olmasıdır. Gerçek uzmanlar bu sahada çalışmış olan ve metindeki incelikleri yakalayabilecek kişilerdir. Bu durumda denetmen anonimliği ve çıkar çelişkisinden kaçınma amaçları sağlanamayabilir veya gerçek uzmanların bulunamama olasılığı artar. Düşük prestijli dergiler ve az para veren finansman kurumları gerek duydukları uzmanları göreve almakta özellikle yetersiz kalabilmektedir.
Anonimlik denetmen bulmayı daha da zorlaştıran bir unsurdur. Bilimsel topluluklarda meslekî atıflar ve şöhret önemlidir; prestijli bir dergi için denetmenlik yapmak onur kaynağı olsa da, anonimlik kısıtlaması, kişinin belli bir makalenin denetmenliğini yaptığını ilan etmesine izin vermez. Buna karşın meslekî atıflanma ve şöhrete yayım yaparak ulaşılır, denetmenlik yaparak değil.
Akran denetimi bir makale matbaaya gitmesiyle son bulmayabilir. Jurnal kulüpleri o sahada çalışan kişiler makaleleri değerlendirip onun anlam ve önemini tartışırlar. Jurnal kulüpleri çoğu zaman dergi editörlerine mektup veya e-posta göndererek yayımlanmış makaleleri değerlendirip eleştirebilirler.

Farklı denetim stilleri

Akran denetimi kullanılan uzmanlık seviyesi bakımından sıkı olup, fazla zorlayıcı olmayabilir. Araştırma fonu verecek bir kuruluşun çok fazla parası olabilir veya bir derginin seçebileceği kaliteli makale adayları sınırlı olabilir, böyle durumlarda ince eleme yapmaya gerek yoktur. Tersine, fonlar veya dergi sayfaları sınırlı ise, akran denetimi çok az sayıda başvuru veya makalenin seçilebilmesini sağlayabilir. Dergilerin kabul oranları çok farklı olabilir: Nature genelde kendisine sunulan yazıların %5'ini yayımlar, buna karşın Astrophysical Journal %70'ini yayımlar.
Çoğu zaman neyin "yeterli" olduğuna karar vermek editöre veya denetim organizatörüne kalır. Başka durumlarda ise uygulanacak sıkılık konusunda denetmenlere genel yönergeler verilerek her birinden bu konuda görüş istenir.
Science ve Nature gibi genel içerikli dergilerin yayım standartları son derece sıkıdır ve bunlar makaleleri yüksek kaliteli olmalarına rağmen rededebilirler, eğer editör söz konusu çalışmanın çok önemli bir buluş olmadığına kanaat getirirse. Bu tip dergilerin iki aşamalı bir denetim sistemi vardır. İlk aşamada yayım kurulu üyeleri makaledeki buluşların -eğer doğru oldukları sonradan gösterilebilirse- Science veya Nature'da yayımlanmayı hakkedecek kadar önemli olup olmadığına karar verirler. Çoğu makale bu aşamada reddedilir. Bu 'ön denetleme'den geçen makaleler sonra daha ayrıntılı değerlendirme için dergi dışı denetmenlere yollanır. Tüm denetmenler yayımlanmayı önerdikten sonra ve yazarlar tüm eleştiri ve değişik önerilerine uysa dahi, makaleler derginin uzunluk sınırlamaları nedeniyle kısaltılmaları için geri yollanabilir. Elektronik yayımcılık sayesinde artık dergi sayfalarına sığmayan malzemeler derginin Web sitesinde Elektronik Destek Bilgi arşivine yerleştirilmektedir.
Kimya gibi genel sahalarda yayım yapan dergilerde de benzeri bir yenilikçilik arayışı vardır. Örneğin Journal of the American Chemical Society (Amerikan Kimya Derneği Dergisi) gelen tüm makaleleri denetime yollar, denetmenler makalenin bilimsel kalitesinin yanı sıra derginin genel okuyucu kitlesine mi yoksa daha özelleşmiş bir alt grubuna mı uygun olduğu konusunda değerlendirmeleri istenir. İkinci durumda, daha uzmanlaşmış bir dergide yayımlanma önerilir. Editör yazarlara makale metni ve denetim raporlarını doğrudan bu tip bir dergiye (örneğin Journal of Organic Chemistry - Organik Kimya Dergisi) iletmeyi önerir. Eğer denetmen raporu böylesi bir kararı destekliyorsa ikinci dergi tekrar bir denetim yapmadan makaleyi kabul edebilir.
Akranlar tarafından makalelerin elenmesi bazı sahalarda "bırakınız yapsınlar" (laissez faire) bir felsefe ile değerlendirilir. Fizikte, örneğin, bir derginin kalitesinin okuyucu kitlesi tarafından belirlenmesi gerektiği görüşü hakimdir. Böylesi bir kültürde dahi akran denetimi yayımlanacak malzemenin yüksek standartlara sahip olmasının sağlar. Bariz hatalar yakalanır, yazarlar okurlarından düzeltme ve öneriler alırlar.
Akran denetim sürecinin bütünlüğünü korumak için, başvuru yapan yazarlar makalelerinin kim tarafından denetlendiğini bilmemeleri gerekir; bazen makaleden sorunmlu olan editör yardımcısının kimliği dahi onlardan gizlenebilir. Bazı dergilerde, yazarların kimliği de denetmenden gizlenir, bunun amacı yazarların kimliğinin denetmende önyargı oluşturmasını engellemektir. Böyle durumlarda bir tek yardımcı editör yazarların kim olduğunu bilir. Yazar ve denetmenin kimliklerinin gizli tutulduğu denetime "çift maskeli" veya "çift kör" denetim (İng: double blind peer review) denir, sadece denetmenin kimliğinin gizli olduğu sürece değinmek için "tek maskeli" denetim terimi kullanılır. İki maskeli denetimde makalede yazarların kimliğini belli edecek her türlü bilginin denetimden evvelden çıkartılması gerekir. Denetmenlerin anonimliği nerdeyse evrensel olmakla beraber, çift maskeli denetimler hâlen nispeten enderdir.
Çift maskeli denetimin eleştirmenleri, anonimliği sağlamak için kullanılan ek önlemlere rağmen, bunun tamamen sağlanamadığı, bazı yaklaşım, yöntem, yazı tarzı, simge seçimlerinin belli araştırma gruplarına ve hatta belli bir kişiye işaret ettiğini belirtirler. Çift kör denetim yönteminin savunucuları ise onun en az geleneksel denetim kadar iyi çalıştığını ve bilimsel finansmnan ve yayımcılığın daha adil ve eşit görünmesine sağladığını öne sürmekteler. Behavioral Ecology dergisi çift kör akran denetimine geçtikten sonra kadın yazarların sunduğu makalelerin kabul oranı artmış, ekoloji dalında yayım yapan ve tek kör denetime devam benzer dergilerde ise kadın yazarların kabul edilme oranı değişmediği bulunmuştur. Sosyal ve Beşeri bilimlerde çift maskeli denetim yaygın olarak kullanılmakta ve bu sahalarda desteklenmektedir, biyomedikal bilimlerde ise tek maskeli denetime göre olan avantajı hâlâ tartışmalıdır. Çok rekabetli sahalarda (sinir bilimleri gibi) ve ticari boyutlu sahalarda (malzeme bilmi ve kimya mühendisliği gibi) çift maske denetimi desteklenirken, açık bilgi erişimi geleneği olan sahalarda (matematik ve astronomi gibi) bu yöntem az destek bulmaktadır.
Eğer bir yazar ve denetmen birbirlerine normalden öte bir saygı (veya küçümseme) duyarlarsa bir çıkar çatışması ortaya çıkar. Bu yüzden denetmenler yazarın kimliğini görebiliyorlarsa çıkar çatışmalarını bildirmeleri istenir. Yazarlar da çıkar çatışması yaratacak kişilerin denetmen olmamasını önceden talep edebilirler. Bir çıkar çatısması durumunda çatışmalı denetmenin makaleyi görmesine izin verilmez. Bir denetmenin çıkar çelişkisini bildirmesi meslek ahlakî ve kişisel nâmus meselesidir. Denetim raporları halka açık değilse de bunlar kayıtlarda mevcuttur ve denetmenin inanılırlığı o kişinin akranlarına kendisini nasıl sunduğuyla ilişkilidir. Bazı bilişim mühendisliği dergileri (örneğin IEEE Transactions on Software Engineering) maskesiz denetim kullanır ve çıkar çatışması olup olmadığı hem yazar hem denetmenlerce editöre bildirilir.
Daha sıkı bir sorumluluk standardı ise bilimsel teftiştir. Denetmenler parasız görev yaptığı için denetim yaparken bir teftişte olduğu kadar çok zaman ve emek harcayamazlar. Bazı dergi (ve NSF gibi fon veren kurumlar) başka bir araştırmacının araştırma sonuçlarını doğrulayabilmesi için kullandıkları veri ve yöntemleri kamuya açık şekilde arşivlemesini şart koşar.

Eleştiriler

Akran denetim süreci hakkındaki en yaygın eleştirilerden biri onun yavaş olmasıdır. Bazı sahalarda bir dergiye sunulan bir makalenin basılmasına kadar aylar, hatta yıllar geçebilir. Uygulamada, astronomi gibi bazı alanlarda, yayımlar akran denetimli makaleler şeklinde değil, elektronik arşivlere (arXiv.org gibi) sunulan önbaskılar (preprint) şeklinde olmaktadır. Ancak bu önbaskılar genelde eşdenetimli dergilere de sunulur ve çoğu zaman, elektronik arşive sunuldukları zaman akran denetiminden geşmiş ve yayımlanmaları kabul edilmiştir.
Akran denetiminden geçmiş olmak bilimsel topluluk tarafından geçerliliğin bir tasdiklenmesi olarak görülse de, bu süreç sorunsuz değildir. Journal of the American Medical Association (Amerikan Tıp Derneği Dergisi)'nin yardımcı editörü Drummond Rennie, Akran Denetimi ve Biyomedikal Yayınlar Uluslararası Kongresi'nin 1986'den beri organizatörüdür. Rennie, her türlü makalenin eninde sonunda yayınlanabildiğini ifade etmek için, "bir makalenin basılmamasına neden olacak kadar bölük pörçük bir çalışma; sıradan bir hipotez; taraflı veya bencil bir yazım; çarpık bir tasarım; berbat edilmiş bir yöntem; hatalı, anlaşılması güç ve tutarsız bir sonuç; kendine yontulmuş bir analiz; geçersiz veya üstünkörü bir çıkarım; rahatsız edici gramer ve söz dizimi yoktur" demiştir.
Britanya tıp dergisi The Lancet'in editörü Richard Horton ise şöyle demiştir: "Akran denetiminin, yeni bir buluşun kabul edilirliğini -doğruluğunu değil- belirlemeye yarayan kaba bir araçtan öte bir şey olduğunu zannetmek tabii ki bir hata oldu. Hem editörler hem bilimciler akran denetiminin merkezi önemi üzerinde ısrar ediyorlar. Halka sunduğumuz imaja göre, akran denetimi yarı-kutsal bir süreç olarak çalışmakta ve bilimin, objektif doğruluğun kaynağı haline gelmesine yardımcı olmaktadır. Ama aslında biliyoruz ki, akran denetim sistemi taralı, adaletsiz, sorumsuz, noksan, kolayca şike yapılabilir, çoğu zaman aşılayıcı, bazen aptalca ve sıkça yanlış olabilmektedir."

Başarısızlıklar

Akran denetiminden geçmiş bir makalede bariz temel hatalar kalmışsa ve bunlar makalenin ana çıkarımlarını çökmesine neden oluyorsa akran denetimi başarısızlığa uğramış demektir. Çoğu dergide başarısız akran denetimi olması halinde yapılması belirlenmiş bir prosedür yoktur, sorunu belirten okuyucu mektuplarını yayımlamak dışında.
Bilimsel dergilerde akran denetimi yapılırken makalenin namuslu olarak yazıldığı varsayılır ve bu süreç bilimsel sahtekarlığı bulma amacını taşımaz. Denetmenlerin genelde makalenin yazılmasında kullanılan veriye tam erişimleri yoktur ve makalede verilen bilgilerden bazılarının doğruluğu güvene dayalıdır. Deneysel çalışmalarda bir denetmenin yazarların çalışmasını yeniden üretmesi genelde pratik değildir.

Dinamik ve açık akran denetimi

Geleneksel anonim akran denetiminin sorumluluk içermediği, denetmenlerin suistimaline yol açabileceği, taraflı ve tutarsız olabileceği öne sürülmüştür. Bu eleştiriler yüzünden çeşitli derecede "açık" olan başka akran denetim sistemleri önerilmiştir.
1990'larda başlamak üzere, birkaç bilimsel dergi (2006 senesinde geniş okuyucu kitleli Nature dergisi dahil olmak üzere) hibrit akran denetim süreçleri denemeye başladılar. Bunlarda açık akran denetimi ile geleneksel sistemin paralel çalışmasına izin verilmiştir. İlk sonuçlar net olmamış ama açık akran denetiminde denetmen olmaya davet edilenlerin redetme olasılığının daha yüksek olduğu bulunmuştur.
2000'lerde tamamen açık akran denetimine dayalı dergiler yayıma başladılar. Akran denetiminin yayım tarihinden sonrasına uzaması olan Açık Akran Yorumu (Open Peer Commentary) yayımlanmış makaleler hakkında uzman yorumları talep edilir ve yazarların bunlara cevap vermesi teşvik edilir. Yani, akran denetimi makalenin yayımlanmasından sonra başlar ve herkesçe yapılabilir.

Resmî devlet raporlarında akran denetimi

ABD federal devletinin çoğu düzenleyici kurumu bazı bilimsel bilgileri kamuya sunmadan evvel bunları akran denetimi uygulamak zorundadırlar. Bu zorunlulukların ayrıntıları Beyaz Saray'a bağlı Yönetim ve Bütçe Ofisi (Office of Management and Budget, "OMB") tarafından, bir Akran Denetleme Bülteni içinde yayımlanmıştır. Söz konusu bilimsel bilgiler, kamu politikası veya özel sektör kararlarına etki edecek nitelikte olmalıdır. Dergilerdeki akran denetiminden farklı olarak, şeffaflık ilkesi gereği, bazı çok önemli bilimsel değerlendirmeler durumunda, denetmenlerin kimliklerinin ifşa edilmesi gerekmektedir. Bu uygulama, özellikle çevre kirliliği, ilaç reklamları, halk sağlığı gibi siyasi boyutlu konularda yapılan araştırmaların geçerliliğini kontrol etmek için kullanılır.

Tarih

Kayıtlara geçen ilk akran denetimi 1665'te Kraliyet Derneği'nde (Royal Society), Philosophical Transactions of the Royal Society dergisinin kurucusu editörü Henry Oldenburg tarafından uygulanmıştır. Bir dinbilimci olan Oldenburg dergiye sunulan her makalenin kalitesini değerlendiremeyeceğine karar vermiş, bu yüzden bu sorumluluğu bazen uygun uzmanlığa sahip başka bilginlere havale ederdi.
Akran denetiminin günümüzde tanımlandığı biçimiyle ilk uygulaması 1731'de Edinburg Kraliyet Derneği tarafındandan yayımlanan Medical Essays and Observations olmuştur. Bu dergiye sunulan her makale, dernek üyelerinin seçkin bir grubu tarafından incelenir ve bunların editöre tavsiyesi, makalenin yayınlanabilirliğinde etkili olurdu. Günümüzdeki akran denetim sistemi bu 18. yüzyıl sürecinden evrimleşmiştir. 1752'de bu değerlendirme yöntemi Kraliyet Derneği tarafından da benimsendi. Bu gelişmenin bir sonucu, makalelelerinin denetim kurulundan reddedilme olasılığını azaltmak isteyen yazarların, makaleyi resmen dergiye sunmadan önce, çalışmalarının taslaklarını bilimsel dernek toplantılarında sunarak dinleyicilerden görüş almak oldu.
Akran denetimine benzer bir uygulamanın ilk örneği, Suriyeli Ishak bin Ali al-Rahvi'nin (854–931) yazdığı "Hekimin Ahlâkı" adlı eserde görülmektedir. Bu ve bunu izleyen Arap tıp kitapçıklarında, bir hekimin her ziyaretinde hastanın durumuyla ilgili notlarının iki kopya halinde tutması gerektiği yazar. Hasta iyileştiği veya öldüğü zaman hekimin notları başka hekimlerden oluşan yerel bir tıbbî şurâda incelenirdi, gerekli tıbbî bakım standartlarına uyulduğunu kontrol etmek için. Denetimlerinin sonucu olumsuz çıkarsa hekim kötü tedavi görmüş hasta tarafından dava edilebilirdi.
Akran denetimi bilimsel yöntemin bir mihenk taşı olması sadece 20. yy'ın ortalarından beridir, bunun tek istisnası tıp sahası olmuştur. Bundan evvel akran denetiminin diğer sahalarda uygulanması gevşekti. Örneğin Albert Einstein'in Annalen der Physik'in 1905 sayısındaki devrim yaratıcı "Annus Mirabilis" yazıları, derginin baş editörü Max Planck (kuantum teorisinin babası) ve yardımcı editörü Wilhelm Wien dışında kimse tarafından akran denetimine tabi tutulmamıştı. Bu ikisi bariz şekilde Einstein'ın akranı olsalar da (ikisi de fizikte Nobel ödülleri kazandılar), günümüzdeki çoğu bilimsel dergide olduğu gibi resmi bir denetmen paneli oluşturulmamıştı. Kendini kanıtlamış yazar ve editörlere yayım yapmakta daha çok esneklik tanınıyordu o yıllarda. "O yıllarda kanıt yükümlülüğü yeni fikirlerin muhaliflerinindi, savunucularının değil"