Barut İmparatorlukları

Barut İmparatorlukları, ya da Ateşli Silah İmparatorlukları, üçü de farklı çizgilerde de olsa müslüman Osmanlı, Safevi ve Babür imparatorluklarını anlatmak için kullanılan bir terimdir. Bu imparatorluklar, daha tarih sahnesinde yeni geliştirilmeye başlanmış olan  ateşli silahları kısa sürede askeriyelerinin ana silah unsurları haline getirmiş, ateşli silahların sistemli ve yaygın kullanımıyla güçlü birer imparatorluk haline gelmişlerdir. Bu üç imparatorluğun ateşli silahları son derece etkin bir şekilde kullanan ilk devletler oldukları ileri sürülür.

Ateşli silahların kullanımı

Barutun silahlarda kullanımı konusunda eski bilgiler MS. 900’lü yıllara kadar gitmektedir. Bu tarihlerde, insan gücünün fırlatabileceğinden çok daha uzağa mızrak fırlatmak için, dip kısmına barut konulan borular kullanıldığı biliniyor. MS. 14. Yüzyılda Çin’de, içi boş demir güllelere barut doldurularak ilkel bir çeşit el bombası kullanıldığı ile ilgili kayıtlar vardır. Avrupa’da ise top kullanımının sınırlı bir biçimde 14. yüzyılda başladığı anlaşılmaktadır. Surlara karşı ateşli silahların (top) kullanımına 1370'lerden önce rastlanmaz, 1420'lerden öncesinde ise ender görülür. Machiavelli, 1490'da İtalya'daki Fransız işgallinden sonra bu olayları göz önünde bulundurarak yazdığı Savaş Sanatı adlı çalışmasında, top ateşine birkaç günden fazla dayanacak sur olmadığını yazmıştır.
15. yüzyılın ilk yarısında Milan, Venedik, Cenova ve Brescia top döküyorlardı. Kısa süre sonra 1450’den itibaren vasıflı işçiler İsveç, Rusya, Fransa, İspanya ve Osmanlı İmparatorluğu’na yerleşip bu teknolojiyi söz konusu bölgelere taşıdılar. Ancak top döküm teknolojisinin İngiltere ve Hollanda'da geliştirildiği görülmektedir.

Osmanlı İmparatorluğu

Osmanlı’da ateşli silahların ne zaman kullanılmaya başladığı konusuna, bu konuda farklı yaklaşımlar olmasına karşın, eldeki kaynaklara dayanarak kesin bir yanıt verme olanağı yoktur. En olası açıklama Yeniçeri Ocağı’na dayandığı yönündedir. Ancak Yeniçeri Ocağı’nın kuruluş tarihi de net değildir. Yaklaşık olarak 1362 – 1365 olarak alınabilir. Dahası, kuruluşundan sonraki bir tarih aralığında ateşli silahların ordu kullanımına alındığı kabul edilmelidir. Buna göre 14. yüzyılın ikinci yarısı içinde bir tarih aralığında top kullanıldığına hükmetmek gerekecektir. Tüfeğin ise daha geç bir tarihte, 15. yüzyılın ilk yarısında kullanıldığı ileri sürülmektedir. Topun, hükümdarlık yılları 1481 – 1512 olan II. Beyazıt dönemine kadar sadece kuşatmalarda kullanıldığı ileri sürülmektedir.
I. Kosova Muharebesi'nde (1389) Sırplar'ın Osmanlı karşısında top kullandığı bilinmektedir. Balkanlar'daki istilalarda Boşnak ve Sırplar'la yapılan savaşlarda çok sayıda tüfek ele geçirildiği, buralardaki tüfek imalathanelerinin üretimlerine Osmanlı gözetiminde devam edildiği bilinir. Osmanlıca'da benimsenen tüfenk sözcüğünün de Boşnakça'dan geldiği anlaşılmaktadır.
Osmanlı kuvvetleri 1421 yılında II. Murat saltanatı sırasında Selanik'i ele geçirilmesinde, 1442'de Sivrihisar kuşatmasında tüfek kullanılmıştır. Varna Muharebesi'nde (1444) top ve tüfek önemli ölçüde kullanıldı. Muhtemelen Yeni Çeri'lerin ateşli silahlarla donatılması II. Murat dönemine denk gelmektedir.
Kuşatma amaçlı büyük çaplı topların nakliye olanaksızlığı, top dökümü için gerekli tüm hammadde ve malzemenin develerle savaş bölgesine taşınması ve kuşatılacak kentin yakınlarında bir yerde dökülmesiyle çözülmüştü.
Teknoloji nereden gelirse gelsin Osmanlı’da ateşli silahların artık etkin bir şekilde kullanıldığı dönem olarak II. Mehmed dönemi gösterilmektedir.
Osmanlı ordusunun ateşli silahlarla donatılmış olması hem batıda hem de doğuda yayılmasında önemli rol oynamış, ateşli silahlarla donatılmamış geleneksel ordular karşısında kesin bir üstünlük sağlamıştır. Özellikle topçu, ana kütlesi süvari olan ordular karşısında, ilk anda yarattığı patlamalarla üstünlük sağlamıştı. Süvari atları hiç alışkın olmadıkları bu ses karşısında paniğe kapılmış ve sevk edilemez hale gelmiştir. Bu durum en belirgin olarak Osmanlı ile Memlûk Sultanlığı ve Safevi İmparatorluğu arasındaki savaşlarda görülmektedir. Safevi hükümdarı Şah İsmail ordusu karşısında 1514 tarihindeki Çaldıran Muharebesi'nde Osmanlı ordusunun ancak topların desteği sayesinde yenilgiden kurtulduğu ve hatta bu sayede savaşı kazandığı görgü tanığı Venedik elçisi tarafından belirtilmektedir.
Venedik Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkanlar üzerinden Avrupa içlerine doğru yayılması karşısında, Osmanlı'nın ilgisini Asya'ya kaydırma stratejisiyle Akkoyunlular'ı Osmanlı ile savaşa ikna etmek üzere bir elçi göndermişti. Elçinin yanında götürdüğü hediyeler arasında "… birkaç top, bomba malzemeleri, tüfek, barut, gülle, kurşun ve 3.000 Venedik Dukası değerinde çeşitili silahlar vardır. Elçi, daha fazla ateşli silah gönderme vaadinde bulunmuştu. Akkoyunu hükümdarı Uzun Hasan, Venedik'ten beklediği top ve tüfekler ile bunlara ait mühimmat geciktiği için saldırıya geçmiş ve Osmanlı ateşli silahları karşısında yenilgiye uğramıştır.
Osmanlı İmparatorluğu’nun ateşli silahların ana silah olarak kullanılmasında değil teknolojide de, örneğin top dökümü ve barut imalatı, en azından erken yüzyıllarda ve Asya uygarlıklarına göre belirgin bir ilerleme gösterdiği anlaşılmaktadır. Bu teknoloji sayesinde, savaş halinde olmadığı İslam devletlerine ateşli silahlarla ilgili yardımlarda bulunmuştur. Örneğin 16. yüzyılın hemen başlarında bir Portekiz filosunun Hint Okyanusu’nda Uzakdoğu limanları ile Kızıldeniz arasındaki deniz ticaret yolunu kesmesi üzerine Memlûk Sultanlığı’na gemi yapımıyla ilgili yardımların yanında önemli ölçüde top ve barut gönderildiği bilinmektedir. Çeşitli tarih kaynaklarından anlaşılmaktadır ki Osmanlı yönetimi, düşmanlarına karşı mücadelelerinde ateşli silahları sadece savaşlarda değil, onların düşmanlarını desteklemek için de kullanmıştır. Osmanlı'ya karşı Safevi İmparatorluğu'nu destekleyen Portekiz'e karşılık olarak Etiyopya'ya, Hindistan'a ve Sumatra'ya, Safeviler'e karşı Özbekler'e ateşli silahlar ve bunlarda donatılmış askerler göndermiştir.
Tüm bunlara karşın Osmanlı'nın askeri alandaki başarısı ve bu sayede çok geniş topraklara yayılması, sadece ateşli silahlara dayanmamaktadır. Esas başarı, Avrupa'lı rakiplerinin çok daha sonra geliştirecekleri, doğrudan sultana bağlı daimi, profesyonel bir askeri güç oluşturmaları temelinde yükselmiştir. "Sultanın kulları" olan bu muazzaf askerler, sultana "şiddeti –zoru- kullanma tekeli" sağlamıştır. Taşra eliti kontrolündeki askeri güçlerden, esas olarak tımarlı sipahiden, çok daha organize olan bu askeri güç, sultanın otoritesini onun şahsında merkezileştirmiştir.

Safevi İmparatorluğu

Safevi İmparatorluğu, kurucusu ve yaklaşık 250 yıllık tarihi boyunca hükümranı olan Safevi Hanedanı'na dayanmaktadır. Hanedanın tarihi ise bir tarikat şeyhliğinden hükümdarlığa uzanan  bir tarihtir. Tarikat, Erdebil'de Şeyh Safiyüddin İshak tarafından kurulmuştur. Bu nedenle bazı kaynaklarda Safevi Tarikatı yerine Erdebil Tarikatı olarak da geçer. Şeyh Cüneyd tarikat şeyhi olduğunda ise doğuşundan beri sunni bir tarikat olan Erdebil Tarikatı şii bir tarikat haline gelmiştir.