Erzurum Tabyaları

Erzurum Tabyaları, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Erzurum'u savunmak için yapılan ve silahlarla güçlendirilen askeri yapılardır. Antik dönemden beri Anadolu’da şehirlerin savunma ve korunmasına özel bir önem gösterilmiştir. Roma, Bizans, Selçuklu veOsmanlı dönemlerinde şehirlere güçlü sur duvarları yapılarak korunmuştur. 16. yüzyıl başlarında kale ve sur savunma sisteminin uzun menzilde dahi etkili olan toplar karşısında yetersizliği sebebiyle Avrupa devletleri ülkelerinde tabya sistemini uygulamaya başlamışlardı. 18. yüzyılın başından beri de Osmanlı şehirlerinin savunmasında tabyalar kullanılmıştır. Stratejik öneme sahip konumdaki Erzurum şehri çevresine yapılan tabyalarla Osmanlı İmparatorluğu döneminde şehir korunmaya çalışılmıştır.

Tabyaların imar ve yerleşim konumu

Mimari açıdan diğer yapılardan farklı olan tabyalar, uzun menzilli topların etkisine karşı korunabilmek için muhtemel saldırının gelebileceği yöne, yaklaşık olarak 10 metre kalınlığında toprak yığmak suretiyle yarı yüksekliğe kadar toprak içine gömülü bir şekilde yapılmışlardır. Çoğunun yapımı bu şekildedir. Uzaktan bakıldığında hemen hemen hiç fark edilemeyecek durumda olan tabyalar, mimari açıdan da dayanıklı ve kullanışlı olmaları konusunda ilk plânda dikkate alınarak imar edilmişlerdir. Tabyalarda; nizamiye, askeri kışlalar, eğitim yerleri, karargâh binaları, bölük veya tabur binaları, cephanelik, topçu ve pusu odaları türünde savunma maksatlı yapılar, asker ve subayların yatma koğuşları, mutfak, fırın erzak deposu, hamam, çamaşırhane gibi yaşam için gerekli olan unsurlar bulunur. Tabyaların en merkezi konumunda kışla ve karargâh binaları yer alır. Yapılaşma hilâl şekline dayalı ve yan yana sıralı bir halde birbirlerine bir kapı girişiyle irtibatlı olup, içlerindeki oda birimleri dikdörtgen şeklindedir. Koridor durumundaki alandan kışlayı oluşturan odalara girilebilir. Avlu kısmına bakan pencerelerden ışık almak suretiyle aydınlanan odalar tek katlı olarak başlangıçta imar edilmişlerdir. Gerek duyulan hallerde oluşturulan ahşap kirişler üzerine ahşap döşeme çakmak suretiyle iki katlı hale getirilmişlerdir.

Aziziye Tabyaları ve Nene Hatun

Aziziye Tabyaları Sultan Abdülaziz 'in emriyle Erzurum Valisi Müşir Fosfor Mustafa Sıtkı Paşa tarafından Topdağı'nda yaptırılmıştır. Gazi Ahmed Muhtar Paşa emrindeki Osmanlı Ordusu nun
27 Ekim, 1877 de Ruslara karşı geri çekilmesi üzerine Aziziye Tabyalarında Osmanlı Ordusu ile omuz omuza veren Erzurum halkı, başarılı bir savunma vererek Rusları geri püskürtmüştür. Söz konusu Erzurum savunması dünya kamuoyunda yankı bulmuştur. Kahraman Erzurum'lu kadınların temsilcisi olarak günümüzde kabul gören Nene Hatun, Türk tarihinde "93 Harbi" diye adlandırılan 1878 yılındaki Türk-Rus savaşında destanlaşan yiğit, kahraman bir Türk kadını, Türk anasıdır. Aziziye Tabyalarında Ruslara karşı  silah olarak kullandığı satırı ile bütünleşen yüreği, o'nu adeta destanlaştırmıştır.Bkz.

Tabyalar Üzerine

Türk Şair Bekir Sıtkı Erdoğan, "Erzurum Tabyalarından" adlı yedi dörtlükten oluşan şiirinin ikinci dörtlüğünde:
Yediden Yetmişe tek vücut, tek can

Erzurum bir sevda, Erzurum vatan,

Taptaze bir yara gibi o kan,

Akıyor Erzurum Tabyalarından.  ifadesine,
beşinci dörtlüğünde ise;
Dadaşıma ha ateş ha kar

Burada savaşın adı kanlı bar

Ovaya sis değil mücahit ruhlar

Çöküyor Erzurum tabyalarından.
ifadelerine yer vermek suretiyle; Erzurum'u, Erzurum'luyu ve Erzurum Tabyalarını dizelerinde anlatmıştır.