Kütahya türküleri

Kütahya ve yöresinin müzik kültürünü biçimleyen en önemli etken yörede geçmişten beri varlığını sürdüren Mevlevî müzik geleneğidir. Halk müziği geleneği hakkındaki ilk bilgiler ise yörenin âşık edebiyatı ve müziği konusunda oldukça zengin ve köklü bir geçmişe sahip olduğudur. Yörede klasik edebiyatın ve tekke edebiyatının etkinliği de düşünüldüğünde yörenin âşıkları arasında halk edebiyatı kadar devan edebiyatı ürünlerinin de yaygınlığı görülür.
Cumhuriyet döneminde ve özellikle milli mücadele döneminde Kütahya ve yöresinde yaşamış, çeşitli kahramanlık ya da eşkıyalık olaylarına adı karışarak yörede meşhur olmuş başlıca zeybekler ve zeybek türküleri de yörenin halk müziği ürünleri arasında yer alır. Yörede yaşamış olan başlıca zeybekler daha çok Tavşanlı ve Simav gibi dağlık bölgelerde; devlet otoritesinin kuvvetle hissedilmediği yerlerde ortaya çıkmıştır. Adı geçen başlıca zeybekler: Kabakçı Salih Efe, Tepecikköylü Çolak, Kirli Kadir Efe, Çaltılılı Mehmet Efe, Naşalı Ahmet Efe, İslâmoğlu Mustafa, Mamaklı Kara Ahmet Efe, Öküz Hasan, Kanado, Hasip Zeybek, Melâl Efe ve Ahmet Efe'dir.
Kütahya ve yöresinden derlenerek günümüze TRT Türk Halk Müziği repertuvarına girmiş olan türküler ve ezgilerde görülen ritmik yapı Ege Bölgesi'nde rastlanan yapıyla benzerdir. Türküler ve ezgilerin en büyük bölümü 9/8, 9/4'lük tartım kalıplarındadır. Bunun zeybek oyunlarının etkisi olduğu düşünülebilir, çünkü Kütahya türkülerinin çoğu oyun eşliklidir. Ezgilerin seslendirilmesinde kullanılan başlıca çalgılar; bağlama, bozuk, cura, üç telli, kaval, davul, zurna, tef, klarnet (gırnata), keman, darbuka, deblektir.
Kütahya'da yetişmiş olan pek çok sayıdaki halk ve divan şâirlerinden bazılarını şöyle sıralamak mümkündürː Âşık Deli Şükrü, Âşık Sırrı, Yeksanî, Nalçacı Ömer Ağa, Gaybî Sun'ullah, Ahmedî, Şeyhoğlu Mustafa, Şeyhî, Ahmedi Dâî, Ârifî (1815-1895), Pesendî Hacı Ali Dede (1841-1913), Kâmilî Aşık Hasan Dede (1841-1916), Âşık Ömer (1890-1950), Kelerzâde Ethem Bey (1890-1975), Arabın Nuri Ağa (Nuri Çavuş) (1885-1955), Çakır Ali, Dülgerin Hüseyin Ağa (1880-1958), Arabacı İbrahim Ağa (Sakarlıoğlu)(1906-1976), Kambur Celal (1895-1962), Hisarlı Ahmet İnegöllüoğlu (1908-1984), Terzi Sadık Türk (1900-1964), Âşık Ömer Kocaoğlu (1928-1991), Berber Kazım Baltaoğlu (1941-1993).

Kına türküleri

Kız evinde yapılan düğün törenleri, kına, çeyizaltı, kuşak ve gelin çıkarma gibi ayrı ayrı safhalar ve özelliklere hâizdir. Kına gecesi gelin, "Tefebaşı" isimli elbiseyi giyer. Başında konik şekilde ve kırmızı krep zemin üzerine elmaslar dikilmiş bir taç vardır. Saçlarından aşağıya kadar uzanan gelin teli takılır ve yüzüne de al duvak örtülür. Geline yengeleri yardımcılık eder ve onun kıyafetine uygun giyinirler. Kına ve çeyiz altı toplantılarına genel olarak kızlar ve yeni evlenmiş gelinler iştirak eder. Kız kınası kız evinde olur. Kına günü sabahleyin ağır elbiseli yengeler Yasemen Dalını Yar Neden Eğmeli adlı türkü ile genç kız ve gelinler teker teker oynarlar. Çenginin eşlendirdiği oyuncular ellerini yana aça aça oynarlar. Elbise ve takıların zenginliğini göstermek için bu bir nevi defile müziğidir.
Daha sonra eskiden altın, günümüzde ise gümüş tas içinde yanan mumlar ile kınayı getirirler. Bu esnada Altın Tas İçinde Kınam Ezdiler adlı türkü söylenir. Oğlan evi tarafı genç kız, gelinin sağ eline; kız tarafı olan sol eline kınayı koyup gelinin ellerine kırmızı krep mendilleri bağlarlar. Birer tutam da gelinin çıplak ayaklarına sürerler. Yengeler de bu iki genç kızın başlarına birer parça kına sürerler. Gelin oğlan evine geldiğinde kayınvalidesi bal tabağı uzatır. Gelin baldan bir parmak alarak kapının eşiğine ve tavanına sürüp kayınvalidesine doğru oturtulur. Kayınvalide Hoş geldin, safâ getirdin, hayırlı uğurlu ol inşallah der ve al duvağını açar. Ondan sonra Yasemen Dalını Yar Neden Eğmeli türküsüyle beraber oyun gelin tarafından oynanır. Elde kaşık yoktur. Eller arpa, buğday saçılara kçevrilir, ayaklar ise bir adım öne bir adım arkaya atılarak gelin ortada oynar. Zenginlik, gurur, kendine güven bütün oyunlarda olduğu gibi bu oyunda da fazlasıyla görülür. Gelin tefebaşı, uzun entari ile başında elmaslı fesi ile gayet edâlı bir şekilde bereketi simgeler.