Yenisey Kırgızları

Tarih

Taştık kültürü ile ilgili oldukları sanılıyor. Yenisey bölgesi Kırgızların ilk tarih sahnesine çıktıkları yerdir. Kırgızlar, Barthold’un ifade ettiği gibi Orta Asya halkları içinde adı tarihte geçen en eski halklardan biri olarak kabul edilmektedir. Kırgızlardan tarihte ilk defa Çin yıllıklarında bahsedilmiştir. M.Ö. 203-201 yılına ait Han Hanedanı döneminde Sima Qian’ın eseri Shiji’de Kırgızlar Hunların hakimiyet altına aldığı beş halktan biri olarak tarihte ilk defa görülürler. Bu beş halkın adları   Gekun/Gegun (鬲昆 Kırgızlar),  Tingling/Dinlin, Hunyuy, Tsyuyşe/Kyueşe, Sinlin olarak verilir. Kırgız tarihinin en önemli kaynaklarından biri de Orhun-Yenisey Yazıtları olup bu yazıtlarda özellikle 6-7. yüzyıllardaki Kırgızlar hakkında oldukça değerli bilgiler verilmektedir.

Yaşam tarzları

Yenisey Kırgızlarında daha çok at ve sığıra dayalı göçebe hayvancılık ile tarıma dayalı karma ekonomi görülür. Çin kayıtlarına göre Kırgızlar Himalaya çavdarı, arpa, darı ve buğday ekerlerdi. Vasıflı demir işçiliği, mücevher üretimi, çömlekçilik ve dokumacılık gelişmiş alanlardır. Geleneksel evleri göçebe çadırı ile tarım alanlarına yakın olan ağaç ve ağaç kabuğundan yapılma kulübelerdir. Ormanlardaki kürk hayvanları sayesinde zengin tüccar olmuşlardır. Çin, Tibet ve Abbasiler gibi birçok halk ve kabileyle ticari ilişkiler kurmuşlardır. Kırgız atları da büyük ve hızlı olmakla ünlenmişti. 10. yüzyılda kaleme alınan Hudûd el-âlem'de Kırgızların ölülerini gömmeyip yakan göçebeler olduğu yazılmıştır. Bazı kurganlarda eski Hakas toplumunun temsilcileri de yakılarak gömülmüştür.
Çin kaynaklarına göre, avladıkları memeli hayvanlar arasında yabani tarpan atı (Equus ferus ferus), Sibirya karacası, Moğol ceylanı (ceren, Procapra gutturosa), argali, geyik, kara kuyruklu keçi (чернохвостая коза ? Capra sibirica); balıklar arasında mersin balığı; kuşlar arasında kaz, ördek, yırtıcı kuşlar (atmaca, doğan ve kartal) sayılabilir. Ağaçlar arasında en önemlisi huş kabuğu gibi çok işlevli olan huş, çam, söğüt, karaağaç öne çıkar. Madenler olarak altın, demir ve kalay ile Türkler tarafından son derece keskin silahların yapımında kullanılan ve цзяша (迦沙) denilen işlenmiş demir sayılabilir.

Kıpçaklaşan Kırgızlar

Doğu Kıpçakları bir zamanlar hakimiyetleri altında bulundukları Kimek boyları ve Yenisey Kırgızları (Eski Kırgızlar) ile birleşerek Kırgız (eskiden Ruslarca Kara Kırgız) adı altında Altay, Yedisu ve Tanrı Dağlarında hayatlarına devam etmiştir. Kırgızlar 10. yüzyılda Tanrı Dağlarının batısına ve Doğu Türkistan'a (Sincan) gelmişlerdir.
Baskakov’un da belirttiği gibi, Kıpçak-Nogay grubu dillerdeki ş~s seslerinin yerine Eski Türkçeye özgü ç~ş seslerinin gelmesi (örn. kas değil kaç, bas değil baş); kelime başında sert ünsüzlerin ağırlıklı kullanılması; Eski Türkçedeki birçok gramer şekillerinin korunması; kelime hazinesinde diğer Kıpçak dillerinde bulunmayan Moğolca kelimelerin çokluğu gibi sebeplerle, Kırgızcanın, coğrafî ve bazı ortak dil özelliklerinden dolayı aynı grup içinde yer aldığı Kıpçak dillerinden hayli farklı bir konumdadır ve Kıpçak grubunda yer almasına sebep olan onun Kıpçak unsurları da artık Kırgızcanın, son dönemlerinin kazandırdığı inkar edilemeyecek bir gerçeğidir. En yaygın kabul edilmiş sınıfladırmaya göre, Türkmence Oğuz ya da Güney-Batı, Kırgızca Kıpçaklaşmış Altayca, Kazakça Kıpçak ya da Kuzey-Batı, Özbekçe ile Uygurca ise Güney-Doğu Türk grubuna girer.