Hukukun üstünlüğü

Antik Yunanda

Terim, Aristo'nun 'Politika' isimli eserine kadar dayandırılabilir. Bu eserde 'hukuk yönetmelidir' ifadesi geçmektedir. Hukukun üstünlüğü kavramı, antik yunandan başlayarak tarihsel süreçte, Avrupa'da yaşanan imtiyazlı sınıflara karşı gelişmiştir. Antik yunanda bulunan "en iyi yönetim biçimi, en iyi adamlar tarafından yönetilmektir"  anlayışına karşı Eflatun tarafından yapılan savunmada ortaya çıktığı da söylenebilir. Eflatun'un, bu tanımda geçen "En iyi adamlar" topluluğunun, kanunlara uyacak kadar "iyi" olduklarını umar. Bu duygusunu şu sözlerle ifade eder : Hukuk ve diğer bir otorite karşı karşıya geldiğinde, devletin çökmesi çok da uzak değildir, ama hukuk, devletin efendisi ise, ve devlet de hukukun kölesi ise, ancak bu durumda bir ümit vardır ve insanlar, Tanrı'nın devlete yağdırdığı kutsamanın tadına varabilirler.

Modern Çağ

İlk olarak terimin ifadesi 1500 yılında Oxford sözlüğünde geçmektedir.
Terim ayrıca 1610 yılında, bugünkü haliyle Kral James I tarafından lordlar kamarasında kullanılmıştır. Bu ifade aşağıdaki şekildedir:
Majestelerinin krallığının, asil atalarının, kral ve kraliçelerinin, yönetimiyle yaşadığı mutluluk ve özgürlüğün pek çok farklı sebebi arasında,  kesin bir hukukun üstünlüğü tarafından yönetilmek ve yönlendirilmekten daha dikkate değer, sevgili ve kımyetli bir şey daha yoktur, bu yönetimde haklar hem baştakilere hem de üyelere aittir ve herhangi muğlak bir hükümete değil...

Günümüzdeki Anlamı ve Uygulamaları

Günümüzde farklı uygulamaları olmakla birlikte, hukukun üstünlüğü bir ülkenin "iyi yönetildiğini" gösteren kriterlerden birisi olarak kabul edilmektedir ve üzerinde anlaşılmış temel prensipler bulunmaktadır. Örneğin, Dünya Bankası tarafından Uluslararası Yönetim Göstergeleri, hukukun üstünlüğünü şu şekilde tanımlar: "hukukun üstünlüğü, toplumun kurallarının bir uzantısıdır ve polis ve mahkemelerin güç kullanımı için toplumda yapılmış bir sözleşmedir. " Bu tanıma dayanarak yine Dünya Bankası tarafından hazırlanan bir haritada ülkelerin durumu gösterilmiştir. Bür devletin, hukukun üstünlüğünü benimsemesi halinde, yönetimine nomocracy ismi verilebilir. Antik Yunan'da kullanılan 'nomos' kelimesi hukuk ve 'kratos' kelimesi ise güç anlamına gelmektedir. Yani kelime, hukukun gücü veya güncel haliyle hukukun üstünlüğü anlamındadır.

A.B.D. Uygulamaları

Amerika'daki Amerikan Başkanı, yüksek mahkeme (supreme court) ve bütün Amerikan kongre üyeleri da dahil olmak üzere, bütün devlet memurları dahil olmak üzere, Amerika Anayasasını, benimsemeli ve her şeyin üzerinde tutmalıdır. Bunun için, ilgili kişiler yemin etmektedir ve bu yemin, hukukun, herkesten daha üstün olduğunu sembolize eder. Aynı zamanda, federal hükümetin, anayasada maddeler halinde sıralanmış birey haklarına aykırı olmamak şartıyla kanun yazmada  takdir yetkisi bulunur. Aksi durumda yargının, bu yasa metnine müdahale etme hakkı doğar

Türkiye'de Uygulamaları

Türkiyedeki mevcut durum, Amerika'daki uygulamalarak çok benzemektedir. Bütün seçilmiş meclis üyeleri ve dolayısıyla bakanlar ve başbakan, 'hukukun üstünlüğü' için mecliste yemin ederler. Bu yemin, hukukun üstünlüğü ilkesini ve hukukun bütün bireylerden üstün olduğu kabulünü temsil eder. Aynı zamanda yasama organının yaptığı bütün yasal değişikliklerin, Anayasa Mahkemesi'nin onayından geçmesi zorunluluğu da yasama sürecinin Yargı tarafından denetlenmesi anlamına gelir ve Anayasa'ya aykırı bir hükmün yer almasını engeller. Anayasa Mahkemesinin görevleri yine Anayasa tarafından tanımlanmıştır (1982 anayasası, ilgili maddeler 69, 90, 148 ve 149)