Karadeniz Baskını

Arka planı

Osmanlılar, 1914'te I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesinden önce büyük bir güçle ittifak kurmayı umut etti ama neredeyse bütün girişimleri başarısızlıkla sonuçlandı.  Alman hayranı Osmanlı Harbiye Nazırı Enver Paşa, 22 Temmuz'da İstanbul'daki Alman Sefiri Hans Freiherr von Wangenheim'a doğrudan bir ittifak önerdiğinde bile geri çevrildi. II. Wilhelm, iki gün sonra Wagenheim'ı devirdi ve ittifak için bir Osmanlı tasarısı, 28 Temmuz'da (savaşın başladığı gün) Berlin'de teslim edildi. Temmuz Krizi artık bir kırılma noktasına geldi ve Almanya'nın Fransa ve Rusya ile iki cephede mücadele edeceği ortaya çıktı. Daha ciddi bir askeri yükümlülük altına girmekten kaçınan Wangenheim, Alman Şansölyesi Theobald von Bethmann-Hollweg tarafından, sadece Osmanlı İmparatorluğu'nun "ismine layık Rusya aleyhinde harekete geçmesi" halinde anlaşmayı imzalaması için yetkilendirildi. 1 Ağustos'ta Enver Paşa, Alman koruması karşılığında Wangenheim'a yeni savaş gemisi Sultân Osmân-ı Evvel'i sundu. Bu, büyük olasılıkla akıllıca bir oyundu; Birleşik Krallık yetkilileri, Kraliyet Deniz Kuvvetleri'ni Almanya'ya karşı savaşmak için desteklemek amacıyla Sultan Osman-ı Evvel ve tersanelerinde yapım aşamasında olan savaş gemisi Reşadiye'yi çoktan ele geçirmişlerdi. Wagenheim ve Osmanlı hükümetinin çoğunluğu bunun farkında değildi. Enver Paşa, muhtemelen el koyma olayını zaten biliyordu zira aslında savaş gemisini yabancı bir ulusa vermesi, halktan ve hükümetten gelen bir kargaşaya neden olacaktı. Sefir Wagenheim, anlaşmayı ertesi gün imzalayarak gizli Osmanlı-Alman ittifakını kurdu.
Ancak ittifak, Osmanlıları Almanya’nın umduğu gibi savaşa otomatik olarak sokmadı. Antlaşmanın gerçek ifadesi Almanya’yı (özellikle Rusya’daki) Osmanlı topraklarındaki herhangi bir yabancı ihlale karşı çıkma yükümlülüğü altına aldı ancak sadece Osmanlı İmparatorluğu'nun Almanya'ya, Avusturya-Macaristan ile Almanya'nın kendi şartlarına göre yardım etmesini gerekli kılmıştır. Almanya, erken davranarak Avusturya-Macaristan'dan birkaç gün önce Rusya'ya savaş ilan ettiğinden Osmanlı İmparatorluğu çatışmaya katılmaya zorlanmadı. Sadrazam Said Halim Paşa ve Maliye Nazırı Cavid Bey, Osmanlı'nın savaşa katılımına karşı çıktılar ve ittifakı pasif bir anlaşma olarak gördüler. Diğer Osmanlı yetkililer, özellikle Balkan ülkelerinin savaşan bir ülke haline gelmesi ihtimalini göz önünde bulundurarak başarısızlıkla sonuçlanan Birinci Balkan Savaşı'ndan sonra silahlı bir çatışmaya girmekten çekiniyordu.
Bu arada, Akdeniz'de Alman muharebe kruvazörü SMS Goebenve hafif kruvazör SMS Breslau, Fransız Cezayiri'nden hareket ediyordu. Filo komutanı Amiral Wilhelm Souchon, İtilaf askeri konvoylarına müdahale etmek için pozisyonunu koruyordu. 3 Ağustos'ta gemilerinin Osmanlı sularına çekilmeleri emrini aldı ancak Souchon bir gün boyunca oyalanmayı ve iki limanı bombardımanı seçti. Almanlar ve Enver Paşa arasında 1 Ağustos tarihinde Souchon'un filosunun güvenli geçişe izin verileceği önceden ayarlanmıştı. Messina'da kömür ikmali yapılırken Souchon bu emirleri iptal eden bir telgraf aldı zira Enver Paşa'nın anlaşmasını öğrenen diğer Osmanlı yetkilileri plâna itiraz etmişti.
Gelişmelere rağmen Souchon, Osmanlı İmparatorluğu'na doğru ilerlemeye karar vermiş; Almanya'ya dönme girişiminin gemilerinin İngiliz ve Fransızlar tarafından yıkıma yol açacağı ve Avusturya-Macaristan kıyılarına geri çekilmenin onları savaşın geri kalanında Adriyatik Denizi'nde tuzağa düşüreceği sonucuna varmıştır. Kraliyet Donanması'nın yakın takibiyle, Yunan sularına ulaştığında doğuya devam ederek İngiltere'yi şaşırtmak için Avusturya-Macaristan'a doğru çekildi. Tezgâhı daha inandırıcı kılmak için Avusturyalı Amiral Anton Haus, Souchon ile bir buluşma gibi görünen bir manevrayla büyük bir filo ile güneye limandan çıkış yaptı. Souchon, Yunan sularına ulaştığında Haus limana geri döndü. Almanlar Haus'ın Souchon'u İstanbul'a kadar takip etmesinde ısrar etti böylece Haus'ın gemileri Karadeniz'deki Ruslara karşı beklenen bir mücadelede destek verebilecekti fakat Avusturyalı amiral, Osmanlı başkentinin güçsüz bir operasyonu üssü olacağını ve  Avusturya-Macaristan'ın sahilini savunmasız bırakmak istemediğini belirtti. Bu arada Souchon, gemilerinin hâlâ sularına girmesine izin vermemiş olan Osmanlı İmparatorluğu'na yaklaşıyordu. 8 Ağustos'ta meseleyi zorlamaya ve Alman deniz ataşesiyle Osmanlılara bir mesaj iletmek için İstanbul'a bir destek gemisi göndermeye karar verdi: "askeri zorunluluk" gerekçesiyle Çanakkale Boğazı'ndan derhal geçişe ihtiyacı vardı ve "resmî onay olmadan" girmeye hazırdı. 10 Ağustos sabahı Souchon'a boğazlara girmesi için izin verildi.
Bir gün öncesinde Osmanlı hükûmeti Wangenheim'a Alman gemilerinin hayali bir alım yapmasını önerdi böylece gemilerin varlığı, Osmanlı tarafsızlığını tehlikeye atmayacaktı. Ertesi gün Almanya şansölyesi, Wagenheim'a fikri reddettiğini ve Osmanlı'nı savaşa hemen dahil olmasını belirten bir telgraf yolladı. Sadrazam, Wagenheim'ı gemilerin erken gelişinden ötürü övdü ve hayali bir satış talebini tekrarladı. Osmanlı hükûmeti daha sonra her iki geminin de 80 milyon Alman markı karşılığında satın aldığını ilan etti. Wagenheim, 14 Ağustos'ta Alman hükûmetine, Osmanlı'yı kızdırmak istemedikleri için satışla birlikte gitmenin en iyi seçenek olacağına dair tavsiyede bulundu.
16 Ağustos'ta gemiler resmen Osmanlı Donanmasına entegre edildi, ekiplerine yeni üniformalar verildi ve resmen yeniden askere alındılar. İngilizler, bu eylemin Osmanlı zırhlılarına el koymalarını dengelemek anlamına geldiğini düşünmüştü ancak durum böyle değildi. Osmanlı, savaşı kazanmaları durumunda başta Rusya olmak üzere İtilaf Devletleri'nin imparatorluğu bölüştürmekten korkuyordu fakat Osmanlı'ya göre Almanya ve Avusturya-Macaristan bunu yapmazdı. İngilizler bunu fark ettikten sonra, Osmanlıların Almanya'nın lehine çatışmaya girme ihtimalinden korkuyordu. Rusya'nın ağustos ayı sonlarında Almanya'ya karşı yürüttüğü operasyonlardaki başarısızlığının ardından, Osmanlı topraklarındaki Rus saldırıları pek mümkün görünmüyordu. Bu arada, Osmanlı yetkilileri Yunanistan ve Romanya hükûmetleriyle tarafsızlık antlaşmaları imzalarken Bulgaristan da Alman yanlısı davranınca Osmanlı'nın Balkan tehditine dair korkuları azaldı. Enver Paşa daha sonra savunma politikasını saldırgan bir politikaya doğru dönüştürdü.

Başlangıç

12-13 Eylül tarihleri arasındaki hafta sonu tartışmasında Enver Paşa, Souchon'a gemilerinin manevralar yapması amacıyla Karadeniz'e girişine izin verdi. Bahriye Nazırı Ahmet Cemal Paşa, Souchon'un planlarını fark etti ve İstanbul Boğazı'ndan çıkmasını tamamen yasakladı. Osmanlı kabinesinde ilerleyen birkaç gün içinde konuyla ilgili tartışmalar çıktı ve 17 Eylül'de Enver Paşa, Souchon'a Karadeniz'de faaliyet gösterme yetkisinin "bir sonraki duyuruya kadar geri çekildiğini" söyledi. Souchon ertesi gün karaya çıktı ve hükûmetinin "inançsız ve kararsız davranışları"ndan ötürü Sadrazam ve aynı zamanda Hariciye Nazırı Said Halim Paşa'yı topa tuttarak meseleyi kendi çözeceği ve "bir askeri subayın vicdanının belirlediği şekilde davranacağı" konusunda tehditte bulundu. Daha sonra, Enver Paşa'nın, en azından, Alman hafif kruvazörünün, birçok Osmanlı destroyeriyle Boğaz'ın ağzında talim yapmasına izin vermesini talep etti. Burada Souchon gemilerin Rus Karadeniz Filosuyla çarpışmaya girerek Osmanlı İmparatorluğu'nu savaşa sokabilmeyi umuyordu.Enver Paşa, elinden geleni yapacağına söz verdi.
24 Eylül'de Souchon, Osmanlı Deniz Kuvvetleri komutan yardımcısı ve amiral yardımcısı olarak görevlendirildi. İki gün sonra Enver Paşa, Çanakkale Boğazı'nın danışmanlarına danışmaksızın yabancı gemilere kapatılmasını emretti. Bu durum, ülkenin ekonomisinin neredeyse yarısının boğazlardan geçtiği için Rus ekonomisine hemen etki etti.
9 Ekim'de Enver Paşa, Büyükelçi Wangenheim'a Dahiliye Nazırı sonra Sadrazam Talat Paşa ile Meclis-i Mebusan
sonra Hariciye Nazırı Reisi Halil Menteşe'nin sempatisini kazandığını ve Cemal Paşa'nın desteğini sağlamlaştırmaya çalıştığını söyledi. Bunun başarısızlıkla sonuçlanması durumunda kabine krizini kışkırtacak ve savaş yanlısı bir hükûmet yaratacaktı. Cemal Paşa'nın sempatisini kazandıktan sonra Osmanlı, Almanlara iki milyon liralık altın aldıkları anda savaşa gideceklerini bildirdiler. Bu meblağ, Almanların Osmanlı İmparatorluğu'nun bir savaşı finanse etmesi gerektiğini bildiği paraydı. Para tarafsız Romanya'dan gönderildi ve sonuncu kısmı 21 Ekim'de ulaştı. Rusya'nın İstanbul Büyükelçisi Mihail Nikolayeviç von Giers için çalışan muhbirler, Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Sazonov'a yapılan ödemeler hakkındaki bilgileri iletti. Sazonov, Osmanlı ve Almanların niyetlerinden şüphe etmiş ve saldırıya hazırlıklı olmak için Sivastopol'daki Rus donanma komutanlarını uyarmıştı. 21 Ekim'de, Amiral Kazimir Ketlinski dışişleri bakanını Karadeniz filosunun eylem için "tamamen hazır" olduğuna dair ikna etti.
22 Ekim 1914'te Enver Paşa, Wangenheim'a ülkeyi savaşa nasıl getireceği konusunda bir dizi planı gizlice sundu. Almanlar Rus deniz kuvvetlerine düzenlenen saldırıyı onayladı. Talat Paşa ve Halil Menteşe son anda fikrini değiştirdi ve Talat Paşa'nın eski konumuna geri dönmesine rağmen Osmanlıların altını geri vermemesi ve tarafsız kalması gerektiği sonucuna vardılar. Enver Paşa, hükûmeti bir savaş beyannamesi yayımlaması konusunda birleştirmeye çalıştı ve Rusların savaş ilan etmesi için kışkırtılmaya ihtiyaç duyacağı sonucuna vardı. Almanlara 23 Ekim'de verdiği demeçte hedeflerine ulaşmak için  sadece Cemal Paşa'nın desteğine ihtiyacı olacağını söyledi. Ertesi gün Enver Paşa, Amiral Souchon'a filosunu Karadeniz'e götürmesi ve "uygun bir fırsat sunulduğunda" Rus gemilerine saldırması gerektiğini söyledi. Cemal Paşa daha sonra tüm Osmanlı deniz subaylarına Souchon'un direktiflerini sıkı bir şekilde yerine getirmesini emretti.
25 Ekim'de, Büyükelçi Girs, muhbirlerinden birinden elde ettiği bir bilgiyi Sazonov'a iletti: saldırı 29 Ekim'de gerçekleşecekti.

Baskın

27 Ekim'de Osmanlı filosu, manevralar gerçekleştirme kisvesi altında denize açıldı. Enver Paşa, başlangıçta denizde Osmanlı'nın meşru müdafaa iddiasında bulunacağı bir karşılaşmayı öngörmüştü ancak Amiral Souchon Rus limanlarına doğrudan saldırı düzenledi. Daha sonra, niyetinin "Türkleri, kendi iradesine rağmen, savaşı yaymaya zorlamak" olduğunu söylemiştir. Yavuz Sultan Selim olarak bilinen Alman savaş kruvazörü, Sivastopol'a saldırmak için iki destroyer ve bir gambot ile denize açıldı. Günümüzde Midilli olarak bilinen hafif kruvazör Breslau, Hamidiye kruvazörünü korumuştu ve torpido kruvazörü Berk-i Satvet, Novorossiysk ve Feodosya'ya saldırıyordu. Odessa için üç destroyer özel  göreve verildi. Yoldayken bu destroyerlerden biri motor sorunu yaşadığından geri dönmek zorunda kaldı.
Rus deniz subayları, bir çatışma durumunda Osmanlı üzerine ilk ateş eden olmamak için özel talimat aldı. Rus hükûmeti, herhangi bir üçüncü tarafa, Osmanlı'nın düşmanlığı kışkırtan taraf olduğunu açıkça göstermek istiyordu.

Odessa

29 Ekim günü saat 03.00'den kısa bir süre sonra Muavenet ve Gairet destroyerleri Odessa limanına girdi. 64 metreden daha kısa bir mesafede, Rus gambotu Donetz'e bir torpido fırlatıldı ve gambot hızla battı. İki destroyer; ticari gemilere, kıyı tesislerine, beş petrol tankına ve bir şeker fabrikasına zarar vermeye devam etti.
Destroyerler yaptıkları saldırıyı Souchon'un tasarlamış olduğundan daha önce yapmışlardı ve Ruslar, Sivastopol'daki güçlere radyo yayınıyla bir uyarı vermeyi başarmıştı. Yavuz yetiştiğindeyse kıyı topçusu güçlendirilmişti.

Sivastopol

Saat 06.30'dan hemen önce Yavuz, Sivastopol'u nişan aldı ve limanı 15 dakika boyunca bombalamaya başladı. Bu süre zarfında Yavuz, ön dretnot Georgii Pobedonosets ve kıyı bataryaları ile karşılıklı ateş hâlindeydi. Bataryalardan üç ağır kalibreli kovan, geri çekilmesinden önce Yavuz'a zarar verdi. Yüklü Rus mayın gemisi Purt, saldırıya uğradı ve patlatılmasından kaçınmak için geminin mürettebatı gemiyi terk etti. Prut'un gelişi beklendiğinden limanın etrafındaki savunma amaçlı mayın tarlası çalışmıyordu. 20 dakika sonra devreye girdiğinde Osmanlılar bölgeyi temizlemişti. Üç Rus destroyeri izlemeye devam etti ancak baş geminin bir kovan mermisiyle vurulmasıyla Rusların saldırıları sona erdi.

Feodosya

Aynı zamanda Hamidiye, Feodosya'ya ulaştı. Silahlı muhalefetin belirtileri görülmeyince bir Alman ve bir Türk subayı, iki saat sonra limanın bombalanacağına dair sivil halkı uyarmak için önceden karaya çıktı.

Yalta

Feodosya'ya saldırdıktan sonra Hamidiye, Yalta'yı bombaladı ve birtakım hububat ambarını ateşe verdi.

Novorossiysk

10:50'den kısa bir süre önce Berk-i Satvet, silahlarıyla açılmadan önce Novorossiysk'in savunmasız nüfusunu uyarmak için bir kıyı ekibi gönderdi. Kısa bir süre sonra Kerç Boğazı'nda mayın döşenmesiyle meşgul olan Midilli'ye katıldı. Midilli toplamda 308 kovanı ateşledi, birkaç Rus tahıl kargo gemisini batırdı ve yaklaşık 50 petrol tankını imha etti. Osmanlı topraklarına dönüş yolunda, Midilli mürettebatı Sivastopol'un Varna, Bulgaristan ile olan denizaltı telgraf kablosunu kesmeye çalıştı ama başarısız oldu.

Sonrası

Baskının ardından öğleden sonra Souchon, İstanbul'a Rus gemilerinin "Türk filosunun tüm hareketlerini gölgelediğini ve tüm talimleri sistematik olarak bozduğunu" ve böylelikle "düşmanlıkların açıldığını" telsizle bildirdi. Ruslar teşebbüste bulunmuş ancak Osmanlı filosunu takip edememişlerdir. Baskın gücü 1 Kasım'da Osmanlı sularına döndü.
Osmanlı basını, harekâtı 31 Ekim'de bildirdi ve Rusların, İstanbul Boğazı'na mayın döşeme ve resmî bir savaş ilanı olmadan Osmanlı'nın  filosunu yok etmeyi planladığını, Rus sahilinin bombalanarak denizde bir çarpışmadan sonra Osmanlı donanmasını misilleme yapmaya zorladığını iddia etti.
Alman ordusu subayları, stratejik hedeflerden daha fazla siyasi hedefe ulaşan sınırlı ölçüdeki saldırılardan hayal kırıklığına uğradılar. Rusya'nın Karadeniz filosu baskından ciddi şekilde zarar görmedi. Gambot Donetz daha sonra büyütüldü ve hizmete döndü.

Sonuçları

Baskından sonra iki gün süren siyasî bir kriz oluştu. Osmanlı hükûmetinin Enver Paşa'nın meydana gelmesine izin verdiği şeyden haberi olduğu açıktı. Saldırının haberi İstanbul'a ulaştığında sadrazam ve kabine, Enver Paşa'dan Souchon'a ateşkes kararı vermesi için telgraf göndermesini istedi. Sadrazam dahil olmak üzere çeşitli yetkililer, protesto için istifa etmekle tehdit etti. Hükûmetin birçoğu Rusya'ya saldırmaya karşı olduğunu düşünmesine rağmen dayanışma hayati önem taşıyordu ve kısa bir süre sonra özür dilekçesi yazıldı. 31 Ekim'de Enver Paşa, planlanan özür için Almanları bilgilendirdi ve yapabileceği hiçbir şey olmadığını söyledi.
İstanbul'daki durum hakkında bilgisiz olan İngilizler, bütün Osmanlı hükûmetinin Almanlarla bir araya geldiğine inanıyordu. İngiliz Kabinesi, Amiral Souchon ve Alman astlarının görevlerinden alınmasını ve Almanya'nın askeri heyetinin sürgün edilmesini talep ederek Osmanlı'ya bir ültimatom gönderdi. Sürgüne gönderilmesi istenen askeri heyet yaklaşık 2 bin kişiden oluşmaktaydı. Osmanlılar ültimatoma uymadı. 31 Ekim'de, Britanya Amiralliği'nin Birinci Lordu Winston Churchill, kendi inisiyatifiyle hareket ederek Akdeniz’deki İngiliz kuvvetlerinin Osmanlı İmparatorluğu’na karşı karşıtlıklara başlamasını emretti. Bu hemen gerçekleşmedi, bu yüzden Osmanlı, meydana gelenlerden habersizdi. Rusya Dışişleri Bakanlığı, İstanbul Büyükelçisi Girs'i geri çekti.
Bu arada Enver Paşa, hâlâ Rusların Osmanlı özrünü kabul edeceğinden korkarak müdahale etmeye karar verdi. Mesajın gönderilmesinden hemen önce, Rusları çatışmayı kışkırtmakla suçlayan bir pasaj koydu. 1 Kasım'da mesaj Petrograd'a ulaştı. Dışişleri Bakanı Sazonov, Osmanlıların Alman askeri heyetii sürgün etmesini talep ederek bir ültimatomla karşılık verdi. Osmanlılar bu teklifi reddetti.
Aynı gün Akdeniz'deki İngiliz kuvvetleri, Osmanlı limanına İzmir limanından saldırarak Churchill'in emirlerini gerçekleştirdi. O gece bir Osmanlı Bakanlar Kurulu toplantısında, sadrazamın savaş karşıtı grubu, imparatorluğun savaşta olduğunu ve çatışmayı önlemek için yapabilecekleri çok az şey olduğunu kabul etmek zorunda kaldı. Ruslar, 2 Kasım 1914'te Osmanlı İmparatorluğu'na savaş ilan ettiler. Amiral Andrei Eberhardt, Rus filosuna baskın nedeniyle Osmanlılara karşı misilleme kararı verdi. 4 Kasım'da bir Rus görev gücü Zonguldak'ı bombaladı.
3 Kasım'da İngiliz savaş gemileri Çanakkale Boğazı'ndaki dış kaleleri bombaladı. İki gün sonra İngiltere, Fransa'nın da yaptığı gibi Osmanlı İmparatorluğu'na savaş ilan etti. Bu saldırılar nedeniyle, İngiltere'de Churchill'in Osmanlıları savaşa soktuğu konusunda ortak bir izlenim vardı. Başbakan Lloyd George, bu inancı sonraki birkaç yıl boyunca sürdürdü. Bu arada Churchill, Orta Doğu'da bölgesel kazanımlar olasılığı gibi çatışmanın faydalarını tanıtmaya başladı (ki nihayetinde Yunanistan gibi Balkan ülkeleriyle İtalya'yı savaşın içine çekmeyi sağlayan bir neden). Osmanlı hükûmeti nihayet 11 Kasım'da Üçlü İtilaf üzerinden savaş ilan etti. Üç gün sonra Osmanlı Sultanı V. Mehmed, sünni ve şii müslümanları Batı güçlerine karşı bir cihat seferberliği için çağırdı.