Hansel ve Gretel (opera)

Hazırlanma ve yapımlamalar

Humperdick'e bu operayı hazırlamak için ilk ilham kendi çocukları için Noel döneminde "Hansel ve Gretel" masalına dayanan çocuk şarkıları besteleyen kızkardeşinin bu şarkıları Humperdinck'e göstermesi ile gelmiştir. Humperdinck bu operanın hazırlanması için 1891-1892 döneminde Frankfurt'ta yoğun çalışmalar yaptı. Hazırladığı opera eserinden bulunan müzik ve şarkı parçaları birkaç revizyondan geçti. Bu hazırlama sırasında Humperdick Alman folklor şarkılarını da incelyip eserine bu folklor eserlerinde ilham aldığı müziksel parçaları da işledi. Günümüzde bu opera eseri folklor parçalarına dayanan müzik besteleri (örneğin Akşam Uyku Duası - Abendsegen) hala çok rağbettedir.
Hansel ve Gretel operasının prömiyer temsili 26 Aralık 1893'te Hoftheater, Weimar'da yapıldı ve bu temsilde orkestra şefi ünlü Alman bestecisi Richard Strauss'dı. İkinci yapımlanması Hamburg prömiyeri olarak 25 Eylül 1894'te yapıldı ve bu sahnelemede orkestra şefi diğer bir ünlü Alman besteci olan Gustav Mahler olmuştu. Almanya dışında ilk sahnelenmesi 16 Kasım 1894'te Basel, İsviçre'de oldu. İngilizce konuşan ülkelerde premiyerleri 26 Aralık 1894'te Daly Tiyatrosu, Londra, İngiltere; 8 Ekim 1895'te New York, ABD'de ve 6 Nisan 1907'de Princess's Tiyatrosu, Melbourne, Avustralya'da yapıldı. İngilizce konuşulan ülkelerde eserin çok kere kullanılan libretto metni İngilizce çeviridir.
Eser Almanca "Märchenoper (peri masalı operası)" olarak nitelenmiştir. Günümüzde bir "çocuk operası" olarak yapımlanıp sahnelenmektedir. Özellik ilk temsilinin yapıldığı Noel yortusundan bir gün sonra (26 Aralık'ta) olduğu gibi, Noel yortusu eğlencelerinin bir parçası olarak Aralık sonlarında sahnelenmesi bir gelenek haline gelmiştir.

1. sahne

Çok mütavazı bir fakir evinin tek odasında Hansel ve Gretel çalışmaktadırlar. Hansel bir süpürge yapmaktadır. Gretel bir yün çorap örmektedir ve örmekte iken de bir şarkı mırıldanmaktadır. Hansel kızkardeşini alaya almak için aynı şarkıyı ne kadar karnı aç olduğu ve annelerinin eve dönmesini ne kadar beklediğini anlatan şekilde değiştirerek söylemeye başlar. Gretel kardeşine kendini alaya almamasını istediğini söyler. Hansel'i babasının nasıl "İnsanların hayatî ihtiyaçları ne kadar çok olursa tanrı da o kadar onlara elini uzatıp yardım eder." diye devamlı nasihat ettiğini hatırlatır. Hansel boş lafların yenilip karın doyurmayacağını ileri sürüp şikayetine devam eder. Gretel onu biraz sevindirmek için bir gün önce komşularının annesine bir çömlek dolusu süt verdiğini ve annesinin bugün bundan muhallebi yapmayı planladığını kardeşine ifşa eder. Hansel bu habere çok sevinir ve hemen süt çömleğini bularak sütun üstünde toplanmış bir parça kaymağı parmağı ile alır ve afiyetle yer. Gretel kardeşinin bu düşüncesiz bencilliğini kızar ve onu azarlar. Hansel'i isini yapmasını devama etmesi için uyarır. Hansel artık süpürge yapmaktan bıktığını biraz da dans etmek istediğini bildirir. Gretel'de bunu kabullenir ve iki çocuk oda etrafında dans etmeye başlarlar.

2. sahne

Anne sahneye girer. Çocuklarının işlerinin başında olmadıklarını görünce onlar gayet kızıp onları azarlar, Onları biraz pataklamak için eline bir değnek alır ama bir hata ile salladığı değnekle süt dolu çömleği yere yıkar ve süt her yere dökülüp ziyan olur. Öfkesi daha da artan anne iki çocuğunu yakında bulunan büyülü "Ilsestein" ormanına, oradan çilek toplamaya göndermeye karar verir. Fakat onlar evden ayrılıp gittikten sonra anne çocuklarını besleyemeyip aç bırakacak kadar fakir olduklarından yakınmaya başlar ve Tanrı'ya kendilerine yardım etmedi için yalvarmaya başlar.

3. sahne

Uzaktan Baba'nın kendinin ne kadar aç olduğundan yakınan konulu bir şarkı söyleyerek gelmekte olduğu duyulur. Çok geçmeden evinin kapısını hızla açar ve karısına çok sevinçle sarılır. Arkasında bulunan torbadan ailesine sanki bir bayram ziyafeti sağlayacak yiyecek maddelerini birer birer çıkartıp karısına gösterir: jambon, tereyağı, un, sosisler, 14 yumurta, kuru fasulye ve bir küçük kavanoz kahve. Karısına ormanın dışında bulunan kasabaya gittiğini ve o kasabada yakında yapımlacak bir festival için her hane evin baştan aşağı süpürülüp temizlenmesi gerektiğini öğrenmiştir. Bunun için yapıp kasabaya getirmiş olduğu süpürgeler iyi bir pazar bulmuş ve gayet yüksek fiyat getirmişlerdir.
Karı koca bu şanslı durumu sevinçle kutlamakta iken birden baba çocuklarının etrafta olmadığını görüp karısından Hansel ve Gretel'in nerede olduğunu sorar. Karısı onları çilek toplamak için "Ilsenstein" ormanına gönderdiğini bildirir. Bu haber kocasını çok telaşlandırır. Karısına ormanda yaşayan çok kötü bir cadının bulunduğu ve bu cadının zencefilli çöreklerden yapılmış evine küçük çocukları çörekler, kekler ve tatlılar ile evine çekerek evinde bulunan fırına itip orada onları zencefilli çöreğe dönüştürdüğü rivayetlerinin herkesçe bilindiğini karısına açıklar. Karısı bundan çok korkarak çocuklarını bulup geri getirmek için hemen hazırlanıp kocası ile birlikte ormanın yolunu tutar.

II. Perde

Bu perdedeki  1. Sahne ile 2. Sahne arasında bir enstrümental aralık müziği bulunmaktadır ve bazı yapımlanmalar için bu iki sahnenin ardına ardına hiç aralık verilmeden sahnelenmesine imkan sağlamaktadır.

1. sahne

Gretel bir demet yabani çiçek toplamıştır ve bu demeti elinde sallayarak kendi kendine şarkı söyleyip ormanda ilerlemektedir. Hansel ormanın tabanında çilek bulmak için çilek arayıp bulmaya gayret etmektedir. Gretel çiçeklerden bir taç yapmaya başlar ve bu tacı Hansel'in başına geçirmeyi hedef almıştır. Fakat Hansel erkek çocukların çiçekten taç giymediklerini belirtir ve çiçekten tacı kızkardeşinin başına geçirir. Hansel kızkardeşin bu çiçek tacı ile Ormanın Kraliçe'sine benzediğini söyler. Gretel eğer bu doğru ise erkek kardeşinin kendine güzle bir çiçek buketini vermesi hediye olarak da vermesi gerektiğini Hansel'e söyler. Hansel ona bir küçük sepetteki topladığı çilekleri hediye olarak sunar.
Civarda bir guguk kuşunun sesi duyulur. Çocuklar oturarak sepetteki çilekleri yemeye başlarlar. Fakat çok geçmeden sepette çok az çilek kaldığını anlarlar ve sepetteki kalan çilekleri kimin yiyeceği üzerine münakaşa ve çekişmeye başlarlar. Hansel küçük sepeti eline geçirir ve sepeti ağzına getirerek sepette kalan tüm çilekleri kendi ağzına atmayı başarır.
Gretel kardeşinin bu bencilliğine kızmıştır. Annesinin elleri boş dönerlerse bundan hiç hoşlanmayacağını kardeşine söyler. Kendisi de tekrar ormanın tabanında yeniden çilek aramaya koyulur. Fakat hava kararmıştır ve ormanın tabanında hiçbir şey bulunması imkansızlaşmıştır. Hansel bu sefer geri dönmek için ormanda dönüş yolunu bulmaya çalışır ama izleri kaybolmuştur. Hava gittikçe karardıkça ormanı bir ince sis kaplar ve bu çocuklar için çok korkutucu olmaya başlar. Çocuklar birden sisi biraz ayrıldığını ve küçük bir kişinin kendilerine doğru yaklaşıp geldiğini hissederler. Hansel "Kim var orada!" diye bağırır ve ormandan "orada" yankısı geri gelir. Hansel Gretel'in korkusunu  teselli etmeye çalışır. Fakat birdenbire küçük bir adam orman içinde yakında kendini gösterir. Gretel gayet korkup çığlık çığlığa bağırmaya başlar.

2. sahne

Ormanda kendini onlara gösteren küçük "Kum Satıcı Perisi"dir. Çocuklara hitap ederek çocuklara kendinden korkmamalarını;  kendinin çocukları çok sevdiğini ve bunun için çocuklara uyku getirdiği açıklar. Onları uykuya daldırmak için bir şarkı söylemeye başlar ve bu şarkı çocukların iyice uykularının gelmesine neden olur. Çocuklar gözlerini kapadıkça küçük peri onların kapalı gözleri üzerine birkaç kum tanesi döker; bundan sonra da çocuklar hemen uyuya dalıp gözlerini hiç açamayacak bir hale girerler. Gayet uykulu Gretel Hansel'e "akşam yatma duası"nı söylemeleri gerektiğini hatırlatır. Bu duayı da söyledikten sonra iki çocuk orman tabanındaki yumuşak yosunlar üzerine kıvrılıp yatıp çok derin bir uykuya dalarlar.

3. sahne

Çocuklar derin uykuda iken birden bir büyük göz kamaştırıcı bir ışık belirir. Sis içinden bir merdiven görünür. Bu merdivenden aşağı melekler inmeye ve çocukların etrafında toplanmaya başlarlar. Böylece gelen 14 melek çocukları ormanın kötülüklerinden korumaya başlarlar. Meleklerin başında bulunam "Şebnem Perisi" çocuklarını gözlerine çığ taneleri koymaya başlar. Çocukların gözleri biraz açılır ve rüya ve hayal arasında parlak kanatlı meleklerin kendilerini koruduklarını anlarlar. Orman tekrar bir göz kamaştırıcı ışıkla dolar ve perde kapanır.

1. sahne

Küçük "Şebnem Perisi" çocukları uyandırmaya gelir. Üzerlerine çığ taneleri serper; şarkı söyleyip sabahleyin ormanın güzellikleri etraflarında olarak uyanıp yaşamayı hissetmenin ne kadar harika bir şey olduğunu ifade eden bir şarkı söyler ve çocuklar uyanıp kımıldamaya başlar başlamaz yanlarından ayrılır. Gretel önce uykudan uyanır ve uyumakta olan Hansel'i uyandırır. Birbirlerine her ikisinin de görmüş olduğu rüya, yani her ikisi de uyumakta iken meleklerin onların başında durup onları koruması, hakkında konuşmaya başlarlar.

2. sahne

Birdenbire arkalarından bulunan zencefil çöreğinden yapılmış harikulade ev dikkatlerini çeker. Bu evin çatısı kekler ile kaplıdır; camları meyan kokulu şekerlerden yapılmıştır; evin duvarları çöreklerle kaplıdır. Evin solunda bir fırın vardır; sağında bir kafes bulunur. Evin etrafını  genç çocuk şekilli zencefil çöreklerinden yapılmış bir çitle çevrilidir. Hansel ve Gretel kendi iştahlarına dayanamazlar ve evden parçalar kopararak bunlari kemirerek ufak lokmalarla yemeye başlarlar.

3. sahne

Çocuklar bu küçük lokmaları yemeye baslar baslamaz; bir şarkı sesi duyulur: "Küçük fare kemirip lokmaları yutuyorsun! Kimdir bu evimin küçük parçalarını kemirip yutan!". Hansel ve Gretel bu sesin rüzgar tarafından çıkarıldığına inanırlar ve evden parçalar kopararak bunları kemirip küçük lokmalar halinde yemeye devam ederler. Hansel evden bir başka kek koparınca yine ses şarkıyı söyler: "Küçük fare kemirip lokmaları yutuyorsun! Kimdir bu evimin küçük parçalarını kemirip yutan!" Hansel ve Gretel bu şarkıya aldırmazdan evi yemeye devam ederler. Birden evin kapısı açılır; ihtiyar cadı elinde uzun bir iple çıkıp ve Hansel'i bu ipi kement gibi kullanarak yakalayıp bağlar. Hansel kaçmaya çalışır. Ama ihtiyar cadı onlara adının "Rosine Leckermaul (yani "Rosina Tatlıdudaklı") olduğunu söyler ve tek amacının çocukların tatlı şeyler isteklerini tatmin etmek olduğunu onlara belirtir. Hansel ve Gretel bu ihtiyar cadıdan çok şüphe etmekte devam etmektedirler. Hensel kendini cadının ipinden kurtarır. Gretel ile birlikte Hansel oradan koşup ayrılmaya gayet ederler.
Fakat cadı birden sihirli değneğini eline alır ve onu elinde sallar ve çocuklara "Durun!" diye çağrı yapar. Çocuklar bulundukları yerde durup sanki o yere takılır kalırlar. Cadı sihirli değneğini kullanarak Hansel'i bir kafese girmeye yöneltir. Cadi Gretel'e  mantıklı olup öyle hareket etmesini ihtar eder. Sonra cadı evinin içerisine girip Hansel'i palazlandırmak için kuru üzüm ve kuru badem getirmeye gider. Hansel gayet sessizce Gretel'e yalancıktan cadının her dediğini yapacakmış ve onun her isteğine göre  hareket etmesine uyacakmış gibi yapmasını söyler. Cadı evinden çıkar ve sihirli değneğini sallayarak "Hokus pokus holderbus ve sertlemiş kaşlarını gevşet ve sus" der ve değneğini kullanarak Gretel'i dans etmeye zorlar. Sonra ona eve girip sofrayı hazırlamasını emreder. Hansel uyuyor taklidi yapmaktadır. Cadı bu gelişmelerden gayet memnundur ve kendi kendine yüksek sesle nasıl Gretel'i kurban edip; cesedini kazanda kaynatıp yiyeceğini açıklar.
Cadi Hansel'i yapmacik uykusundan uyandirir ve ondan parmagini kendine göstermesini talep eder.  Hansel parmak yerine yerde buldugu bir kemigi cadiya gösterir. Bunu Hansel'in parmagsanan cadi, Hansel'i zayif bulup onu palazlandirip kilo almasini saglamak icin kuru uzum ve kurubadem ile beslemek icin Gretel'den bunlari eveden getirmesini ister. Cadi Hansel'e bunlarai yedirmek icin gayret göstermekte iken Gretel gizlice cadiya yaklasip onun degnegin cadinin cebinden alir. Gretel degnegi Hansel'e saglar ve cadinin formulunu soyler:""Hokus pokus holderbus ve sertlemis kaslarini gevset ve sus".  Cadi ne olduğunu anlamak icin ve ortaya cikan gurultunun ne oldugunu anlamak icin dikkatini arkasina ceker  ve bu sirada ansel tekrar istedigi her hareketi yapma kabiliyeteini geri kazanir.
Cadi Gretel'e firinin kapagini acarak firinda pismekte zencefil kurabiyesinin iyice pismis olup olmadigini firina egilerek kontrol etmesini ister. Hansel Gretel'e fisildayarak ondan dikkatli olmasini ister. Gretel cadinin ne dedigini ve ne istedigini anlamamis gibi hareket edip ondan ne istediini sorar. Cadi firinin kapagini actiktan sonra  firinin icine dogru egilerek firinin icinde yanan odunlarin koz haline gelip gelmedigini kontrol etmeyi istedigini bildirir.   Gretel kendini sanki bir "kaz gibi" sozle soyleneni ancak yavas anlayabildigini belirtir ve gerek cadine istegini  pratik olarak gösterirse bu anlayisin çok daha kolay olacagini anlatir.  Bu  cadiyi kizdirir ve cadi firin kapagini acar ve firinin icini kontrol etmek icin iyice firin icine dogru egilir. Bunu firsat bilen Hansel birden kafesten firayip cikip cadinin arkasindan iteliyerek onu firina atamaya baslar; buna Gretel'de yardım eder; sonunda aiki kardes cadiyi firin icine zorla sokarlar ve firin kapagini kaparlar. Cadiyi elemine ettikleri icin iki kardes sevincle oynayip ziplamaya baslarlar. Firindan yanma sesleri gelmeye baslar ve firindan gayet büyük alevler fiskirir cikar ve sonunda büyük bir gurultu ile firin patlar.

4. sahne

Hanselve Gretel'in etarfindan cit halinde bulunan bebek sekilli zencefil kurabiyelerin hepsi tekara insan seklini alirlar. Fakat bGretel onun u yeni hallri ile ancak sarki soylebilmektedirler ve hiçbir hareket yapamamaktadirlar. Hansel bu durumdan korkmustur ama onun yuzunu eliyle olsar ve Hansel sanki uykudan uyanirmis gibi gozlerini acar ama hala hiçbir hareket yapamamaktadir. Hansel ve Gretel yeniden dirilen ama hic hareket edemeyen eski bebek sekili zencefil kurabiyelerini hepsisnin yuzlerini oksar. Hepsi uyanmistir ama kaslarini sertlesmesi nednei ile hic harehket yapamamaktadirlar. Hansel cadinin sihirli degnegini eline alir ve degrnegi salalyarak cadinin kendini buyulenmis durumdan kurtaririken soyledigi buyu formulu sarkiyi soylemeye baslar ve boylece cadainin etkiledigi her cocugun buyuden kuratarmasini basarir.

5. sahne

Uzaktan Hansel ve Gretel'in isimlerini bağırarak onları arayan Baba'nın geldiği duyulur. O ve karısı sahneye girerler ve orada bulunan çocuklarına sarılarak öperler. Bu srada cadının yıkılmış olan fırınının yapılmasında tuğla gibi kullanılmış olan zencefilli çörekler gerçek zencefilli çöreklere dönüşmüşlerdir. Baba, çocukları Hansel ve Gretel ile cadıdan  kurtulan diğer çocukları etrafına toplar ve bunun bir müzcize olduğunu onlara söyler. Bunun kötü eylemler yapmış olanlara karşı tanrının bir cezası olduğunu onlara söyler. Sonra da onlara bu kötülüklere girmelerini ihtar eder. "İnsanların hayatî ihtiyaclari ne kadar çok olursa tanrı da o kadar onlara elini uzatıp yardım eder." sözleri ile eser son bulur.