Said Nursi'nin düşünce yapısı ve eleştirisi

Kimliği, misyonu ve metodu

Said Nursi'nin uğruna ömrünce mücadele ettiği inanca göre yaşadığımız devir ahirzamandır. Bu zamanda maddecilik ve materyalizm ön plana çıkmış, dinsizlik bilim ve Batı'yı da arkasına alarak güçlenmiş, inancı ve imanı zayıflatmıştır. Said Nursi'ye göre bu devirde en önemli görev imanı kurtarmaktır. Risalelerde "Ahirzamanın büyük mehdisi"nin üç görevi bulunur ve bunlardan birincisi ve en önemlisi olan iman kurtarma hizmetini Risale-i Nur'un manevi şahsiyeti yerine getirir.
Said Nursi'nin metodolojisi değişik ve güçlü anlatımlarla desteklenen mantıksal çıkarımlarla, dini inanç ve uygulamaların topluma benimsetilmesi yoludur. Ayrıca bunun diğer insanlara örnek teşkil edecek şekilde bizzat uygulanması ve bu uygulamadan en zor şartlarda bile vazgeçilmemesi diğer bir belirleyici unsurdur. Eserlerinde örneğin beş vakit namazdan bahsederken, bunun ne kadar gerekli, insani ve imani bir görev olduğu vurgulanırken, namazın şekli, miktarı, sayısı, ne kadar farz, ne kadar vacip ya da sünnet olduğu gibi ayrıntı ve tartışmalara girilmez. Kendisinin ifade ettiği şekliyle ictihad kapısı açıktır. Fakat şu zamanda oraya girmeye altı mâni(engel) vardır. "... Nasıl ki kışta, fırtınaların şiddetli olduğu bir vakitte, dar delikler dahi seddedilir; yeni kapıları açmak, hiçbir cihetle kâr-ı akıl değil. Hem, nasıl ki büyük bir selin hücumunda, tâmir için duvarlarda delikler açmak gark olmaya vesîledir. Öyle de, şu münkerât zamanında ve âdât-ı ecânibin istilâsı ânında ve bid’aların kesreti vaktinde ve dalâletin tahribâtı hengâmında, içtihad nâmiyle, kasr-ı İslâmiyet’ten yeni kapılar açıp duvarlarından muharriplerin girmesine vesîle olacak delikler açmak, İslâmiyet’e cinâyettir."
Said Nursi risalelerinde sıklıkla zamanına uygun bilimsel deyim ve argümanlar kullanmakla birlikte, inanç konusunu da ilgilendiren bilimsel tartışmalara girmemeyi tercih etmiştir. Örneğin insanın ve canlıların evrimi konusu risalelerde tartışılmaz. Onun yerine yaratılışın hikmetleri, amaçları (gayelilik), güzellikleri, hesaplı, planlı, sanatkarane yaratılış gibi kavramlar üzerinden okuyucu Allah'a inanmaya davet edilir. Risale-i Nur okuyucuları kendisinin kullandığı bazı ifadeleri evrimi destekler veya çürütür şeklinde yorumlayabilmektedirler.

İnanç ve ideoloji

Risalelerin büyük bir kısmı iman üzerine yazıldığı halde, Said Nursi kader ve kaza gibi birkaç istisna dışında klasik kelam tartışmalarına girmez.
Said Nursi ayetlerde değişik mana tabakaları bulunduğunu ve herkesin kendi seviyesine göre bu ayetleri farklı şekilde anlayacağını söyler. Ayetleri anlamlandırmada kullandığı en temel kaynak bizzat Kur'an-ı Kerim'in kendisidir . Zira, Kuran'ın bir kısmı bir kısmını tefsir eder . Ona göre Kuran'da sonra en güvenilir kaynak ise sahih hadislerdir. Özellikle Buhari ve Müslim'i Kuran'dan sonra en güvenilir kaynak olarak kabul eder . Kelam ilminin bazı usullerini eserlerinde kullanmakla beraber, sadece ilm-i kelam ile hakikatlara ulaşmanın etkili bir yöntem olmadığını, Kuran'ın uslüp ve metodunun kelam ilmine göre çok daha kısa ve selametli olduğunu da belirtir . Yeri geldikçe tıp, biyoloji, astrofizik, , kimya, jeoloji gibi modern bilimin metot ve verilerini de Kur'an hakikatlarının anlaşılmasına basamak olarak kullanır. Ona göre kainat da bir kitap gibidir ve bilim dalları bu kitabın tetkik ve analiz edilmesi ile ortaya çıkmakta ve kemalini bulmaktadır . Atomlardan, yıldızlara kadar, bütün kainat Allah'ın varlığına en büyük delildir ve bilim adına yapılan her keşif Alllah'ı tanıma yolunda derinleşmemize vesile olacak bir adımdır. Bunun dışında gerekli gördüğü yerlerde bazı menkibeler ve hikâyelere de yer verir. Nadir de olsa cifr ve ebced kullanır. Bu yaklaşımlar kendisinin İslami ezoterizm (batınilik) ve hurifilik ile yakınlaştığı noktaları oluşturur. Said Nursi bu yöntemleri Kur'an ve celcelutiye gibi kaynaklara uygulayarak bu kaynaklarda Risale-i Nur'lara yönelik anlamlar, işaretler ve müjdeler bulunduğu inanç ve kanaatlerini ifade eder. Bu yaklaşımın bir diğer örneği ise, Yusuf Suresi'nde anlatılan, Yusuf'un rüyasında kendisine secde eden yıldızları Güneşin 12 gezegeni bulunduğu şeklinde yorumlamasıdır.

Allah'ın Varlığı ve Birliği

Said Nursî'nin kitaplarında işlediği konuların esas yörüngesini oluşturur. Allah'ın varlığı kavramı gerek özet gerek detaylı olarak birçok eserinde ele alınır. Özellikle Tabiat Risalesi, Yirmiikinci Söz gibi bahislerde, kainat ve içindeki varlıkların kendi kendine meydana gelmesinin mümkün olmadığı, tabiatın Allah'ın bir eseri olmaktan öte gerçek manada bir etkisinin bulunmadığı, şuursuz atom parçalarının tesadüfler sonucu bir araya gelerek kompleks canlı vücutlarını oluşturmalarının mümkün olmadığını delillerle ispat eder. Kainatın varoluş kuramı olarak öne sürülen etkenleri dört ana başlık altında toplar ve ilk üçünün imkansızlığı ispatlandığı zaman, dördüncü seçenek olan, birtek yaratıcı tarafından ortaya konulmasından başka ihtimalin kalmadığını savunur . Allah'ın birliğini ispat sadedinde, bazen tümdengelim metodu ile uzay ve yıldızlardan başlayarak, Dünya ve içindeki canlılar, denizler, dağlar, nehirler gibi varlıkları tetkik eder; bazen tümevarım ile atomdan başlar, akyuvarlar ve alyuvarlar, insan hücresi ve bedeninden yıldızlara kadar tevhidin delillerini sıralar . Said Nursî'ye göre Kur'anın takip ettiği dört ana maksatın birincisi tevhiddir .

Peygamberlere İman

Kur'an'ın takip ettiği dört ana maksattan bir diğerini oluşturan Peygamberlik kavramı, eserlerinde birçok yerde işlenir. Peygamberler, Allah tarafından insanların sadece manevî hayatları için değil aynı zamanda dünya hayatında fıtrat kanunlarından istifade etmede ve yeryüzüne yerleştirilen maddelerin kullanılıp insanlığa kazandırılmasında birer pîr, önder yapılmış, bilimin temellerini de onlar atmışlardır. Mesela ilk gemi Nuh Peygamber, ilk saat Yusuf Peygamber tarafından yapılmış, demir ise ilk defa Davud peygamber tarafından eritilerek insanlığa kazandırılmıştır.
Diğer peygamberlerin hak olduğuna dair deliller, İslam Peygamberi Muhammed'in hayatında fazlasıyla bulunmaktadır. Allah'ı bize bildiren üç büyük tanıtıcıyı; Kainat, Kur'an ve Son Peygamber Muhammed olarak nitelendirdikten sonra, onun hak peygamber oluşunu On Dokuzuncu Söz'de müstakil bir risale olarak detaylı bir şekilde ele alır. Onun getirdiği nur ile kainat gerçek anlamını bulmuş, bize yabancı ve düşman görünen varlıklar, birer dost ve kardeş şeklini almıştır. Kainattaki bütün hareket, değişim ve başkalaşımlar manasızlıktan, tesadüf eseri ve abes olarak görülmekten çıkmış, Allah'ı tanıtan birer kitap, birer mektup ve ayna şeklini almışlardır . Muhammed, insanlığı bekleyen sonsuz bir saadeti haber verip, müjdeleyerek tükenmeyen bir rahmeti keşf ve ilan etmektedir.
Peygamberlik müessesesinin zaruri olduğunu Lemeât adlı eserinde şu cümlelerle ifade eder: Karıncayı emirsiz, arıyı yâsupsuz bırakmayan kudret-i ezeliye, elbette, beşeri de bırakmaz şeriatsiz, nebîsiz.

Kadın ve tesettür

Nur risalelerinde kadınlar tesettür, miras gibi bahisler içerisinde ele alınır. Ayrıca hanımlar için telif edilmiş Hanımlar Rehberi adlı bir eseri vardır. Orada kadınlardan şefkat kahramanları olarak bahseder . Özellikle kadınların şefkat, merhamet, samiyet, fedakarlık gibi güzel hasletlerine vurgu yapar. Hatta, kahramanlıkta bile bir derece ileri olduklarını, bir annenin hiç tereddüt etmeden hayatını yavrusuna feda etmesini örnek vererek belirtir.
Bir insanın en birinci üstadı ve öğretmeni onun annesidir ve kendi annesinden bir yaşından itibaren aldığı ders ve telkinleri çok önemli görür. O derslerin birer çekirdek hükmüne geçerek hayatının kalan kısmında öğrendiklerini onlar üzerine bina ettiğinine değinir.
Said Nursi’ye göre kadınlara mirastan erkeğin yarısı kadar pay verilmesi hak ve adalete uygundur. Kadınların fıtratı gereği örtünmeleri gerekir; “Hem kadınların on adetten altı yedisi, ya ihtiyardır, ya çirkindir ki, ihtiyarlığını ve çirkinliğini herkese göstermek istemezler. Ya kıskançtır, kendinden daha güzellere nispeten çirkin düşmemek veya tecavüzden ve ittihamdan korkar; taarruza mâruz kalmamak ve kocası nazarında hıyanetle müttehem olmamak için, fıtraten tesettür isterler. Hattâ dikkat edilse, en ziyade kendini saklayan, ihtiyarlardır. Ve on adetten ancak iki üç tanesi bulunabilir ki, hem genç olsun, hem güzel olsun, hem kendini göstermekten sıkılmasın” Ancak taşralı ve soğuk memleketlerin kadınları bu hükmün dışında tutulabilirler. Çünkü onlar erkekleri tahrik etmezler.
Risalelerde, şehirli kadınların köylü, bedevi kadınlar gibi açılamıyacağı, ifadelerinden  kendisinin şehirli kadınlar için, istisnası olmayan “mutlak hicap ve örtü ” şeklinde bir tesettür anlayışı olduğu sonucuna ulaşılabilir.
Talebelerinin sabah-akşam dualarında kendilerinden gelebilecek şer, fitne ve belalardan Allah'a sığınılan birçok şey arasında kadınları da sayılması mutlak manada değildir. Çünkü, Said Nursî birçok eserinde kadınları toplum hayatındaki önemine ve olumlu katkılarına dikkat çekmiştir.

Milliyetçilik

Mektubat isimli kitabında milliyetini ve milliyetçilik görüşünü ifade eden sözleri: "Siz Türksünüz. Maşaallah, Türklerde her nevi ulema ve ehl-i kemal vardır. Said bir Kürttür. Milliyetinizden olmayan birisiyle teşrik-i mesai etmek hamiyet-i milliyeye münâfidir," sualine karşı cevabı, "Ey bedbaht mülhid. Ben felillahilhamd Müslümanım. Her zamanda kudsi milletimin üç yüz elli milyon efradı vardır. Böyle ebedî bir uhuvveti tesis eden ve dualarıyla bana yardım eden ve içinde Kürtlerin ekseriyet-i mutlakası bulunan üç yüz elli milyon kardeşi, unsuriyet ve menfi milliyet fikrine feda etmek ve o mübarek hadsiz kardeşlere bedel, Kürt namını taşıyan ve Kürt unsurundan addedilen mahdut birkaç dinsiz veya mezhepsiz bir mesleğe girenleri kazanmaktan yüz bin defa istiâze ediyorum. Ey mülhid! Senin gibi ahmaklar lâzım ki, Macar kâfirleri veyahut dinsiz olmuş ve frenkleşmiş birkaç Türkleri muvakkaten, dünyaca dahi faydasız uhuvvetini kazanmak için, üç yüz elli milyon hakikî, nuranî menfaattar bir cemaatin bâki uhuvvetlerini terk etsin."

Politik tutum

Tarihçe-i Hayat'ta ifade edilen anlatımlara göre Said Nursi Cumhuriyet öncesinde olduğu gibi, Cumhuriyet sonrasında da siyasi otoritelerle problemlidir. Diğer etkenlerin yanında, büyük bir öz güvenin eşlik ettiği bağımsız hareket etme, işbirliği ve ekip çalışmasına kapalı karakteri bu tutumun olası belirleyici etkenidir. Cumhuriyete karşı olmamakla birlikte devrimlere, özellikle de tekke ve zaviyelerin kapatılması, kılık kıyafet devrimi, ve şeriat kanunlarının ilgası anlamına gelen laiklik kendisinin öfkesini çekmektedir. Ahir zaman fitnesi ve dini anlayışın zayıflaması olarak gördüğü bu gelişmelerle mücadele etmeyi görev edinir. Ancak O'na göre bu mücadele silahla değil, medeni bir araçla, ikna yoluyla yapılmalıdır.(Görsel kaynak ) Bunun için ayrıntılarla uğraşma yerine, dinin temeli olan iman konusuna eğilir ve imanı kuvvetlendirmeye dönük eserler yazmaya ve bu konuda çalışmaya yönelir. Said Nursi bu dönemde günlük siyasetten uzak kalmayı kendine ilke edinir.

Medeniyet ve sosyal kavramlar

Medeniyet konusunda risalelerin pek çok yerinde Japonları Osmanlı'ya örnek göstermiştir. Bu konu hakkında Divan-ı Harbi Örfî eserinde şöyle yazmıştır: "Kesb-i medeniyette Japonlara iktida bize lazımdır ki; onlar Avrupa'dan mehasin-i medeniyeti almakla beraber, her kavmin maye-i bekası olan adat-ı milliyelerini muhafaza ettiler."
Said Nursi, kapitalizm ve sosyalizm olarak iki kola ayırdığı ve medeniyet-i sefihe olarak nitelediği medeniyete eleştiriler yöneltir ve onun insanlık ve Müslümanlar için ne kadar tehlikeli olduğunu anlatır. Tesettür bahsinde "Medeniyet-i sefihe ise, Kur'ân'ın bu hükmüne karşı muhalif gidiyor. Tesettürü fıtrî görmüyor, bir esarettir diyor." 
 Said Nursi insanlığın beş devirden geçtiğini söyler; İlk devir "vahşet ve bedeviyet", ikincisi "memlukiyet devri", üçüncüsü "esir devri", dördüncüsü "ecir devri", beşincisi ise "malikiyet ve serbestiyet devri"dir. İnsanlığın esirlik istemediğinden dolayı bunu kanıyla parçaladığını, şimdilik ecîr (ücretli) olduğunu ve bunun yükünü çektiğini ancak bunu da parçalayarak "malikiyet ve serbestiyet" devrini başlatacağını söyler.
 Nursi'ye göre: "Sosyalizm, basit, sade bir hayatı takdim ediyor. Ona mukabil kimseyi dininden, imanından, namusundan büyük bir hisseyi feda etmeye mecbur etmediği gibi kimse de kendinden mecburiyet hissetmez." ve "Sosyalistlik desatiri, İslamiyetin esasatını bozamaz; Şu medeniyet-i sefihe bozuyor, hem çok pahalı düşüyor" dedikten sonra kapitalizmin pek çok aldatıcı ve teşvik edici vasıtalarla donandığını, cazibedar ve sihirli olduğundan dolayı din, namus ve fazilet karşılığında kendini sattığını, gösterişli bir hayatı gösterip takdim ettiğinden dinden, namustan ve faziletten fazla rüşvet aldığını söyler. Nursi, sosyalizmi halkın medeniyeti olarak niteler ve bunun daha adaletli olduğunu, adalet-i halisenin ise İslamiyetten çıkıp ruha hayat verdiğini ifade eder. Ona göre mutlak adalet şeriatla mümkündür. "Şeriatın bir hakikatına, bin ruhum olsa feda etmeğe hazırım! Zira şeriat, sebeb-i saadet ve adâlet-i mahz ve fazilettir." Bir başka ifadesi de Rus İhtilali'nde olduğu gibi bolşevizme dönüşen sosyalizmin yol açtığı yıkımlarla ilgilidir. Değişik yerlerde ahir zamanın büyük deccalı olarak nitelendirdiği komünizm ve Bolşevizm'in insanlık üzerindeki yıkımları ve dinsizliğin yayılmasına etkilerine işaret eder: "Şu asrın tâbiriyle, sosyalistlik, bolşeviklik sûretinde, evvel Rusya'yı zîr ü zeber edip..."

Tefsir eleştirileri

Arif Tekin'in eleştirileri Said Nursi'nin ayetlere olağanüstü anlamlar ve özellikler yüklemesi ile ilgilidir: "Kur'an'da Sebe' Suresinin 15. ayeti Sebelilerin evlerini anlatır. Said Nursi bu ayeti, ebced hesabını uygulayarak istanbul'un 1453'te fethedileceğine kanıt olarak göstermiştir. Al-i İmran154. ayetiyle ilgili olarak Said Nursi'nin sözleri: 'Allah öylesine adildir ki, bakın bir cümle oluştururken cansız olan harfler arasında bile eşitlikten vazgeçmiyor.' Kendisi burada öyle bir hesap yapıyor ki gerçekle hiç ilgisi yoktur. Kaldı ki, yaptığı hesap da yanlıştır. ... Yani diyelim 7 bin ayetten bir ayetteki harflerin sayısı tesadüfen eşit çıktı; bundan kalkıp olağanüstü bir anlam çıkarmak doğru olur mu?"