Vikipedi'ye Türkiye'den erişimin engellenmesi

Vikipedi'nin çevrimiçi tüm dillerinin Türkiye'den engellenmesi, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) tarafından, anayasanın 5651 sayılı kanunun verdiği yetkiye dayanarak 29 Nisan 2017 tarihinde aldığı idari tedbir kararı sonucu meydana gelmiştir. "Türkiye'yi terör örgütleriyle aynı zeminde gösteren ifadelerin bulunması" engele gerekçe olarak gösterildi. 2 Mayıs'ta verilen itiraz dilekçeleri sonucunda İngilizce Vikipedi'de yer alan
"Turkish occupation of northern Syria" (Türkçe: Kuzey Suriye'de Türk İşgali), "Foreign involvement in the Syrian Civil War" (Türkçe: Suriye İç Savaşı'na yabancı müdahalesi) ve "State-sponsored terrorism" (Türkçe: Devlet destekli terörizm) maddelerinde Türkiye'ye ayrılan bölümlerin erişim engeline neden olduğu öğrenildi. 5 Mayıs'ta Vikipedi'nin bağlı bulunduğu Wikimedia Vakfı, idari tedbir kararı alan Ankara 1. Sulh Ceza Hakimliği'ne başvurarak kararın kaldırılmasını istedi, fakat itiraz reddedildi.
Vakıf, "erişim engelinin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 10. Maddesi kapsamında garanti altına alınan ifade özgürlüğünü ihlal etmesini" gerekçe göstererek Mayıs 2019'da erişim engelinin kaldırılması için Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) başvurdu. AİHM başvuruyla ilgili olarak Türkiye hükümetine erişim yasağının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile uyumlu olduğunu kanıtlaması için Ekim ayı sonuna kadar süre verdi.

Gelişimi

Bilgi Teknolojileri Kurumu (BTK) tarafından 29 Nisan 2017 tarihinde, sabah saat 08.00'de, Wikimedia Vakfına ait wikipedia.org alan adına, Türkiye üzerinden erişilmesine engel getirilerek idari tedbir kararı alındı. Erişim engeli ilk olarak Türkiye'deki internet erişim engellemelerini ve çevrimiçi sansürü eşzamanlı olarak takip eden Turkey Blocks tarafından duyuruldu. Erişim engelinin ilk saatlerinde yasağın nedeni açıklanmazken ilerleyen saatlerde Anadolu Ajansı (AA), erişim yasağı kararının "Türkiye'yi çeşitli terör gruplarıyla aynı düzlemde ve iş birliği halinde göstermeye çalışan içerikler" nedeniyle alındığını duyurdu. AA, Türk yetkililerin Vikipedi'ye içeriğin kaldırılması uyarısında bulunduğunu ancak "sitenin ısrarla bu tür içerikleri kaldırmaya yanaşmadığını" da belirtti. BTK, alınan kararla ilgili olarak sayfasında bir içerik yayınladı. İçerikte şu ifadeler kullanıldı:
5651 sayılı Kanun uyarınca yapılan teknik inceleme ve hukuki değerlendirme sonucunda bu İnternet sitesi (wikipedia.org) hakkındaki Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu 'nın 29/04/2017 tarih ve 490.05.01.2017.-182198 sayılı kararına istinaden Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu tarafından İDARİ TEDBİR uygulanmaktadır.
(After technical analysis and legal consideration based on the Law Nr. 5651, ADMINISTRATION MEASURE has been taken for this website (wikipedia.org) according to Decision Nr. 490.05.01.2017.-182198 dated 29/04/2017 implemented by Information and Communication Technologies Authority.)
Ayrıca diğer iddialara göre Vikipedi içerisinde Türkiye'yi "terör" ile aynı düzlemde gösteren içerikler tespit edilerek bununla ilgili girişimler başlatıldı. Site yetkilileriyle gerekli yazışmaların yapılmasının ardından söz konusu içeriklerin kaldırılmadığı tespit edildiği için Vikipedi sitesine erişim engeli konuldu. Vikipedi'nin Türkiye'yi çeşitli "terör gruplarıyla" aynı düzlemde ve iş birliği hâlinde göstermeye çalışan yazı ve yorumlara yer verdiği belirtilen açıklamada, Vikipedi'ye yönelik, "teröre karşı iş birliği yapmak yerine, Türkiye'ye uluslararası arenada karalama kampanyası yapan çevrelerin parçası olarak hareket eden bir bilgi kaynağı haline gelmesi" gerekçesiyle erişim engeli uygulamasına başvurulduğu bildirildi.
Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) resmî internet sayfasının "Site Bilgileri Sorgu Sayfası" üzerinden yapılan sorgulamada Vikipedi sayfalarına idari tedbir kararı uygulandı. BTK sorgulamasında yer alan şunlar yazıldı: 
"5651 sayılı Kanun uyarınca yapılan teknik inceleme ve hukuki değerlendirme sonucunda bu İnternet sitesi (wikipedia.org) hakkındaki Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu 'nın 29/04/2017 tarih ve 490.05.01.2017.-182198 sayılı kararına istinaden Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu tarafından İDARİ TEDBİR uygulanmaktadır."
Bilgi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi Yaman Akdeniz ve Avukat Kerem Altıparmak, 2 Mayıs'ta dilekçe vererek karara itiraz ettiler. Verilen dilekçeyle Vikipedi'ye hangi maddeler nedeniyle erişim engeli getirildiği ortaya çıktı. İngilizce Vikipedi'de yer alan "Foreign involvement in the Syrian Civil War" (Türkçe: Suriye İç Savaşı'na yabancı müdahalesi) ile "State-sponsored terrorism" (Türkçe: Devlet destekli terörizm) maddelerinde Türkiye'ye ayrılan bölümler erişim engeline neden oldu. Maddelerde Türkiye'nin El Kaide'den ayrılan Ahrar-uş Şam ve yine radikal İslamcı örgütlerden İslami Cephe'ye silah yardımı yaptığı iddiası yer alıyor.
İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 15-18 Mayıs'ta Haliç Kongre Merkezi'nde düzenleyeceği World Cities Expo İstanbul 2017 davetli listesinden Vikipedi'nin kurucusu Jimmy Wales'in çıkartıldığını Twitter üzerinden duyurdu.
3 Mayıs'ta Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Başkanı Ömer Fatih Sayan, yargı kararı uygulanmadan sitenin engelinin açılmasının mümkün olmadığını söyledi. Ayrıca "Wikipedia bilgiyi veriyorsa teyit de ediyor olması gerekir. Benim çağrım Wikipedia'nın kapanmasına sebep olan problemleri halletmesi, bu noktada gerekirse sistemin rehabilite edilmesidir." sözlerini de kullandı.
5 Mayıs'ta Wikimedia Vakfı, idari tedbir kararı alan Ankara 1. Sulh Ceza Hakimliği'ne başvurarak kararın kaldırılmasını istedi. Ancak hâkim, iki ayrı URL adresinde bulunan içerikten dolayı erişimin engellendiğini hatırlatarak itirazı reddetti. Wikimedia Vakfı, bu karar dolayısıyla 9 Mayıs'ta Anayasa Mahkemesine başvurdu.
11 Mayıs'ta Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Ahmet Arslan, "Türkiye'nin bu karalama kampanyalarının bir parçası olmadığını Wikipedia'nın teyid etmesini ve Türkiye'ye bir temsilcilik açarak vergi verebilir hale gelmelerini istiyoruz. Şimdiye kadar Türkiye'de yaptıkları işlerden dolayı vergi vermediler." açıklamasında bulundu.
Wikimedia Vakfı, Mayıs 2019'da erişim engelinin kaldırılması için Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) başvurdu. Wikimedia Vakfı açıklamasında AİHM başvurusunun, erişim engelinin kaldırılması için iç hukuk yollarının denenmesi sonrasında yapıldığını, yerel mahkemelerin engelin kaldırılması için yapılan itirazları reddettiği, Anayasa Mahkemesi'ne yapılan başvuruya ise iki yıldır hâlâ yanıt alınamadığı belirtildi. Vakıf, başvurusuna gerekçe olarak; "erişim engelinin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 10. Maddesi kapsamında garanti altına alınan ifade özgürlüğünü ihlal etmesini" gösterdi. İfade ve medya özgürlüklerine ilişkin Türkiye'den gelen dava başvurularına öncelik verip hızlandırılmış prosedürle işleme koyan AİHM, Vikipedi dosyasına da bu kararı uygulama kararı aldı. Mahkeme Temmuz başında aldığı kararla, Wikimedia Vakfı tarafından yapılan başvuruyla ilgili olarak Türkiye hükümetine erişim yasağının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile uyumlu olduğunu kanıtlaması için Ekim ayı sonuna kadar süre verdi.

Tepkiler

Erişim engeli sonrası Twitter'de Meydan Larousse popüler olurken Wikipedia trend topic oldu. Yüzlerce sosyal medya kullanıcısı Meydan Larousse ile ilgili esprili tweet'ler ve caps'ler paylaşmaya başladı.
Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) milletvekilleri Barış Yarkadaş, Eren Erdem ve Mustafa Balbay ile akademisyenler Kerem Altıparmak ve Yaman Akdeniz engellemeye tepki gösterdiler. Yarkadaş " İktidar sansüre doymuyor. Bu kez 'kurban' Wikipedia oldu. (...) Bu anlamsız yasağa derhal son verilmeli; internet ansiklopedisi Wikipedia da erişime açılmalıdır. İktidarın Türkiye'yi karanlık bir tünele sokmaya hakkı yoktur. Türkiye AKP'nin yarattığı bilgiye, sanata ve aydınlığa düşmanlığın had safhaya çıktığı tabloyu hakketmemektedir.", Erdem ise "Wikipedia’ya erişimin engellenmesi, Türkiye’yi Kuzey Kore hattına sokmaktır" ifadelerini kullandı. CHP milletvekili Ali Şeker ise engellemeyi Türkiye'de yaşanan basın özgürlüğü ihlalleri çerçevesinde değerlendirdi. Bilim Akademisi yaptığı açıklamada erişim engelini bilgiye erişim kısıtlanması olarak tanımladı.
Engellemenin ardından farklı dillerde katkıda bulunan Wikimedia topluluğu üyeleri tarafından engelin kaldırılması yönünde çağrının yapıldığı bir mesaj hazırlandı ve imzaya açıldı. İtalyanca Vikipedi kullanıcıları "Türk toplumuyla dayanışma içinde olduklarını" ifade etti ve İtalyanca Vikipedi sayfalarında engellemeyi duyuran ve kaldırılması yönünde çağrı yapan bir duyuru yayımlandı. Türkçe Vikipedi ise sansüre tepki olarak logosundaki "Vikipedi" adının ve "Özgür ansiklopedi" sloganının üzerine siyah bant yerleştirdi.
Engelin ardından Vikipedi'ye erişim için Kiwix ve çeşitli tünel bağlantılar gibi alternatif kanallar oluşturulmuş, ayrıca IPFS protokolü kullanan ve erişime engellenmesi mümkün olmayan bir Vikipedi kopyası oluşturulmuştur.
Erişim engelinin üzerinden 6 ay geçmesi üzerine Wikimedia Vakfı İletişim Direktörü Juliet Barbara, erişim engelinin kaldırılmasıyla ilgili gösterilen çabalar hakkında bilgi veren bir makale yayınladı. 5 Mart 2018 tarihinde Wikipedia’nın Facebook sayfası üzerinden Türkiye'yi özledik anlamına gelen #WeMissTurkey hashtagı ile bir kampanya başlatıldı. Facebook profil fotoğrafını değiştiren Wikipedia, bir hafta sürecek kampanya kapsamında, Türkiye'ye ilişkin paylaşımların yapılacağını ve Türk kültürüyle ilgili yöneltilen soruları yanıtlayacağını açıkladı.
2018 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimi kapsamında İyi Parti'nin resmî Twitter hesabından 30 Nisan 2018'de yapılan paylaşımda bir davetiye üzerinde Wikipedia'nın seçimden bir gün sonra, 25 Haziran'da açılacağı belirtilerek, "Tüm halkımız davetlidir. WikipediaİYİolacak" ifadelerine yer verildi. Cumhuriyet Halk Partisi'nin cumhurbaşkanı adayı Muharrem İnce, seçim kapsamında düzenlediği bir mitingde Vikipedi'yi yeniden erişime açacağını vadetti.