Aretha Franklin

Erken dönem hayatı

Aretha Louise Franklin, Memphis, Tennessee'de Barbara Siggers ve Clarence LaVaughn Franklin'in kızı olarak dünyaya geldi. "C. L." mahlasını alan babası Shelby, Mississippi asıllı bir gezgin vaiz olup, annesi yetenekli bir piyanist ve vokalistti. Franklin'in yanı sıra, ebeveynleri üç kardeş daha dünyaya getirdikleri gibi her ikisi de bu evliliğin dışında başka çocuklara da sahip oldu. Franklin, iki yaşındayken aile Buffalo, New York'a taşındı. Beşinci yaş gününden önce babası C. L. Franklin, aileyi kalıcı olarak Detroit, Michigan'a taşıyarak Baptist kilisesi New Bethel'i kurdu. Franklin'in ebeveynleri özellikle C. L. Franklin'in aldatma hikâyeleri nedeniyle sorunlar yaşıyordu ve 1948 itibarıyla ayrıldılar. Annesi bir önceki ilişkisinden olan oğlu Vaughn ile beraber Buffalo'ya yeniden yerleşti.
Popüler inanışların aksine Franklin'in annesi, çocuklarını terk etmedi. Franklin, yazları Buffalo'ya gittiğini, annesinin de sıkça Detroit'e çocuklarını ziyarete geldiğini belirtti. Franklin'in annesi, onuncu yaş gününden önce, 7 Mart 1952'de vefat etti. Franklin'in büyükannesi Rachel ve Mahalia Jackson'ın da dahil olduğu birkaç kadın evdeki çocukların bakımına yardım etti. Bu sıralarda Franklin, kulağının yardımıyla nasıl piyano çalınacağını öğrendi. Franklin'in babasının duygusal açıdan yüklü vaazları onun "milyon dolar ses" olarak tanınmasına yol açtı ve ülke çapında verdiği vaazlar sayesinde binlerce dolar kazandı. Bu ün sayesinde gospel müzisyenleri Clara Ward, James Cleveland ve erken dönem Caravans üyeleri Albertina Walker ve Inez Andrews; Martin Luther King, Jr., Jackie Wilson ve Sam Cooke gibi birçok ünlü isim Franklin'lerin evini ziyarete geldi.

Erken dönem

Annesinin ölümünden hemen sonra Franklin, New Bethel'da solo şarkılar söylemeye başladı. Bunlardan ilki "Jesus, Be a Fence Around Me" ilahisiydi. Dört sene sonra babası, onun kariyer menajerliğini üstlendi ve onu "gospel caravan" adını verdiği kilise turlarına eşlik etmesi için yanında götürmeye başladı. Kısa süre sonra kızının J.V.B. Records'la anlaşmasına öncülük eden babası, 1956'da Songs of Faith adlı ilk albümün çıkışına önayak oldu. Gospel radyo istasyonlarına "Never Grow Old" ve "Precious Lord, Take My Hand" şarkıları servis edildi. Franklin, bu süreçte bazen The Caravans ve The Soul Stirrers ile beraber geziyordu ve dinsel olmayan müzik kariyerinden önce Soul Stirrers ile beraber şarkı söyleyen Sam Cooke'a aşık oldu.
18'ine girdikten sonra Franklin, babasına Sam Cooke gibi pop müzik kaydetmeye niyetli olduğunu söyledi. Menajeri olarak C. L., bu konuda yardımcı olacağını belirterek onunla beraber iki şarkılık bir demo hazırladı ve bu sayede Columbia Records'ın ilgisini çekti. 1960'ta bu şirketle anlaşma imzalayan sanatçı, "five-percent artist" (Türkçe: "yüzde beş sanatçı") adıyla atfedildi. Bu sıralarda pop performansları için koreograf Cholly Atkins'ten yardım aldı. Columbia ile anlaşmasından önce Sam Cooke, Franklin'in babasını kendi şirketi olan RCA'ya almak için ikna girişimlerinde bulunmuştu. Aynı şekilde, bölgesel kayıt şirketi sahibi Berry Gordy, Franklin'i ve ablası Erma'yı Tamla etiketine dahil etmek istemişti. Franklin'in babası ise, bu şirketlerdeki düzenin henüz oturmadığını hissetti. Franklin'in ilk Columbia teklisi "Today I Sing the Blues", Eylül 1960'ta yayımlanarak Hot Rhythm & Blues Sellers listesinde ilk onda yer aldı.

İlk başarılar

Ocak 1961'de Columbia, Franklin'in ilk ana akım albümü Aretha: With the Ray Bryant Combo'yu piyasaya sürdü. Albümde, Billboard Hot 100 listesinde gözüken ilk teklisi "Won't Be Long" da yer almaktaydı. Büyük kısmının prodüksiyonu Clyde Otis tarafından üstlenilen bu Columbia kayıtları, vokal caz, blues, doo-wop ve rhythm and blues gibi farklı türde denemeler içeriyordu. Yıl bitmeden, "Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody" şarkısını yeniden seslendiren şarkıcı, teklinin B yüzüne R&B hiti "Operation Heartbreak"i de dahil etti. "Rock-a-Bye" Avustralya ve Kanada'da ilk kırkta gözükerek sanatçının ilk uluslararası hiti oldu. Franklin, 1961 sonunda Down Beat tarafından "yeni-yıldız kadın vokal" şeklinde bahsedildi. 1962'de Columbia'dan The Electrifying Aretha Franklin ve Amerikan listelerinde 69 numarada beliren The Tender, the Moving, the Swinging Aretha Franklin albümleri yayımlandı.
1964 itibarıyla Franklin, iyice pop müziğe yönelmeye başladı. 1965 başında "Runnin' Out of Fools" adlı baladıyla R&B listelerinde ilk ona kadar yükseldi. Sonraki süreçte, R&B ve Easy Listening listelerinde çeşitli şarkılarıyla göründü. 1960'lar ortalarında Franklin, gece kulübü ve tiyatrolardaki gösterileri ile $100.000 kazanır hale geldi. Aynı dönemde Hollywood A Go-Go ve Shindig! gibi rock and roll gösterilerinde de sahne aldı. Buna karşın, kayıt şirketinin Franklin'in yeteneklerini göz ardı ettiği de tartışılır hale geldi. Columbia yöneticisi John H. Hammond, daha sonraları Columbia'nın Franklin'in gospel geçmişini göz ardı ettiğinden ötürü sanatçının asıl potansiyelini ortaya çıkaramadığını belirtti.

Sonraki yıllar

1980'de Clive Davis'in de dahil olduğu Arista Records'a kaydolan Franklin, Kraliçe Elizabeth'in önünde Royal Albert Hall'de kraliyet konseri verdi. Franklin, bunun yanında komedi müzikali The Blues Brothers'ta konuk oyuncu olarak bir garsonu canlandırarak övgü topladı. Franklin'in ilk Arista albümü Aretha'da R&B listesinde 3 numaraya yükselen "United Together" ve Grammy ödülü adayı gösterilen Otis Redding cover'ı "I Can't Turn You Loose" yer almaktaydı. 1981'de yayımlanan Love All the Hurt Away, aynı adlı George Benson düeti ve Grammy ödüllü Sam & Dave cover'ı "Hold On, I'm Comin'"i içeriyordu. Franklin, yedi yıldan sonra Jump to It adlı albümle altın plak kazandı. Albümle, aynı adı taşıyan şarkı da altı seneden sonra listelerde ilk kırkta yer alan ilk şarkısı oldu.
1985'te "daha genç bir tını" elde etmek amacıyla dördüncü Arista albümü Who's Zoomin' Who'yu yayımlayarak bir milyondan fazla sattı. "Freeway of Love", "Who's Zoomin' Who" ve "Sisters Are Doing It for Themselves" gibi şarkıları içeren albüm böylelikle sanatçının platin plak kazanan ilk albümü oldu. Bir sonraki sene yayımlanan Aretha da benzer başarılara imza attı. Bu albümde de, "Jumpin' Jack Flash", "Jimmy Lee" ve George Michael düeti "I Knew You Were Waiting for Me" gibi bilinen şarkıları yer almaktaydı. Bu dönemde Franklin, A Different World ve Together gibi gösteriler için tema şarkıları seslendirdi. 1987'de babasının kilisesinde kaydedilen üçüncü gospel albümü, One Lord, One Faith, One Baptism'i ve 1989'da Through the Storm'u yayımladı. Franklin'in 1991 albümü, What You See is What You Sweat ise listelere giremedi. Frankin, listelere bir daha 1993'teki dans şarkısı "A Deeper Love" ile, ilk 40'a ise 1994'teki "Willing to Forgive" şarkısıyla geri döndü.
1998'de Franklin, Lauryn Hill tarafından prodüksiyonu üstlenilen "A Rose Is Still a Rose" ile listelerde ilk 40'ta yer alırken, aynı addaki albümü altın plak elde etti. Aynı yıl Grammy Ödülleri töreninde "Nessun Dorma"yı seslendiren sanatçı büyük övgüler topladı. Grammy ödüllü "Wonderful" şarkısının da yer aldığı Arista'dan çıkan son albümü So Damn Happy, 2003'te yayımlandı. Franklin, 20 seneden sonra 2004 yılında Arista'dan ayrılacağını açıkladı. Arista anlaşmasının zorunlu kıldığı düet derleme albümü Jewels in the Crown: All-Star Duets with the Queen'i 2007'de piyasaya sürüldü. Sonraki sene ise DMI Records'tan This Christmas, Aretha adlı noel albümü yayımlandı.
Ocak 2009'da Franklin, ABD genel seçimlerini kazanan Barack Obama'nın zaferini kutlamak adına düzenlenen gösteride kilise şapkası eşliğinde "My Country 'Tis of Thee" adlı şarkıyı seslendirdi. 2010'da sanatçı, Yale Üniversitesi'nden onur derecesi elde etti. 2011'de kendi kurduğu Aretha's Records aracılığıyla Aretha: A Woman Falling Out of Love albümünü piyasaya sürdü. 2014 itibarıyla RCA Records altında çalışan sanatçı, tekrar Clive Davis ile beraber iş birliği içindedir. Yeni bir albüm için Babyface ve Danger Mouse ile ortak çalışmalar gündeme gelmiştir.
29 Eylül 2014'te Franklin, Late Show with David Letterman programında Cissy Houston arka vokalleriyle beraber Adele'in "Rolling in the Deep" şarkısı ve "Ain't No Mountain High Enough" şarkısından oluşan bir derleme seslendirdi. Ekim 2014'te "Rolling in the Deep" cover'ının Billboard'ın Hot R&B/Hip-Hop Songs listesinde 47 numaraya erişmesiyle Franklin, bu listede 100 şarkısı olan ilk insan oldu.

Müzikal tarz ve imaj

Franklin; vokal esnekliği, yorumsal zekası, yetenekli piyano çalışı, kulağı ve deneyimi nedeniyle sıklıkla büyük bir şarkıcı ve müzisyen olarak addedilir. Franklin'in sesi, "güçlü bir mezzo-soprano" olarak sınıflandırılmaktadır. Franklin'in erken dönem sesini barındıran ve sanatçının on dört yaşında söylediği Songs of Faith albümü hakkında konuşan Jerry Wexler, sanatçının sesini "on dört yaşındaki bir çocuk gibi değil, kendinden geçmiş bir tefsirci rahip gibi" olduğunu belirtti. Franklin'in imajı kariyeri boyunca ani değişimlere sahne oldu. 1960'lar boyunca kabarık saçlar ve bazen vizon kürk ile kuş tüyleriyle kuşanmış abartılı kıyafetlerle göz önünde bulunurken, 1970'lerde kendi köklerine binaen Afro saçlarıyla ve Afro-merkezli kıyafetleriyle akranları tarafından örnek alındı. 1970'ler ortasında verdiği kiloların ardından dar kıyafetler giymeye başladı. 1980'lerde ise gecelik ve abartılı kıyafetler giydi.

Kişisel yaşam

Detroit'te yetiştirildikten sonra Franklin, 1960'larda New York'a taşınarak 1970'ler ortasında Los Angeles'a yerleşene kadar burada kaldı. En sonunda Encino, Kaliforniya'ya yerleşen sanatçı 1982'ye kadar burada yaşadı. Buradan sonra Detroit'in kenar mahallesi Bloomfield Hills, Michigan'a yerleşerek, rahatsızlanan babasının ve kardeşlerinin yanında kalmayı amaçladı. Franklin'in ikameti bugüne kadar orada kaldı. 1984'te yaşadığı bir olayın ardından yaşadığı uçma korkusu nedeniyle denizaşırı seyahat edemeyen Franklin, bu tarihten sonra sadece Kuzey Amerika'da sahne aldı. Dört erkek annesi olan Franklin'in ilk evladı Clarence, sanatçı 14 yaşına girdiği sıralarda dünyaya geldi. Hiçbir oğlunun babası açıklanmadı. Kariyeri peşinde koşarken ve "[arkadaşlarıyla] takılırken" Franklin'in büyükannesi Rachel ve kız kardeşi Erma çocukları sırayla alarak yetiştirdi. Franklin'in üçüncü oğlu, Ted White, Jr. 1964 yılında dünyaya geldi. Profesyonel olarak Teddy Richards adıyla bilinen bu üçüncü oğlu, annesi için konserlerde gitar çalmasıyla bilinmektedir.
Franklin iki kez evlendi. Babasının karşı çıkmasına rağmen Ted White ile 1961'de evlendi. Aile içi şiddet de barındıran kavgalı bir ilişkiden sonra çift 1969'da boşandı. 11 Nisan 1978'de ikinci eşi aktör Glynn Turman ile babasının kilisesinde evlendi. Franklin, Turman ile evlenerek, Turman'ın önceki evliliğinden üç çocuğuna üvey anne oldu. Çift, 1982'de Franklin'in Kaliforniya'dan Michigan'a taşınmasının ardından ayrı düştü ve 1984 itibarıyla de boşandı. Bir dönem uzun süreli erkek arkadaşı Willie Wilkerson ile dünya evine girme planı yaptı. Franklin ve Wilkerson'ın 1988'e kadar uzanan iki nişan geçmişi bulunmaktadır. Franklin en sonunda 2012'de nişanın düştüğünü beyan etti.
Franklin'in kız kardeşleri Erma ve Carolyn de profesyonel müzisyen olarak kariyer sahibi oldular ve Franklin'in kayıtlarında geri vokalde yer aldılar. Franklin'in Ted White'tan boşanmasını izleyen süreçte erkek kardeşi Cecil, Franklin'in menajeri oldu ve 26 Aralık 1989'da akciğer kanserinden dolayı öldüğü tarihe kadar öyle kaldı. Kız kardeşi Carolyn de bir sene önce Nisan 1988'de meme kanserinden dolayı vefat ederken, daha büyük kız kardeşi Erma gırtlak kanseri neticesinde Eylül 2002'de hayata gözlerini yumdu. Franklin'in yarı erkek kardeşi Vaughn da Erma'dan iki ay sonra öldü. Yarı kız kardeşi Carl Kelley (Jennings; d. 1940) halen yaşamaktadır. Franklin, 10 Haziran 1979 tarihinde Las Vegas'taki Aladdin Hotel'de konser verirken babası C. L.'in Detroit'teki evinde kısa mesafeden iki kez vurulduğunu öğrendi. Henry Ford Hastanesi'nde geçirdiği altı aydan sonra, hala komadayken babası C.L., 24 saat bakıcı eşliğinde eve getirildi. Sanatçı, 1982 sonunda babasına bakmak adına Detroit'e taşındı. Babası 27 Temmuz 1984 tarihinde vefat etti.
Franklin romantik açıdan pek çok sanatçıyla ilişkilendirilmektedir. Bunlar arasında Sam Cooke ve The Temptations grubundan Dennis Edwards yer almaktadır. Müzik piyasasındaki arkadaşları arasında Dionne Warwick, Mavis Staples ve Sweet Inspirations grubunun üyesi olarak Franklin'le şarkı söylemeye başlayan Cissy Houston yer almaktadır. Houston, aynı zamanda Franklin'in hit şarkısı "Ain't No Way"in geri vokalinde yer aldı. Franklin, Houston'ın kızı Whitney ile 1970'lerde tanıştı. Daha sonra Whitney'nin onursal teyzesi oldu. Whitney bu süreçte ona "Auntie Ree" ("Ree Teyze") şeklinde hitap etti. Whitney, 11 Şubat 2012'de vefat etti. Franklin ise onun ölümüne çok şaşırdığını belirtti. Houston'ın anısına 18 Şubat'ta düzenlenen gösteride yer alacağını belirtse de, temsilcisi Franklin'in bacak spazmı geçirdiği ve bu yüzden katılamayacağını açıkladı. Onun katılmayışına yönelik eleştiriler üzerine, "Tanrı biliyor, gelmeyi çok istedim ama gelemedim." dedi.
Franklin, kayıtlı bir demokrattır. 2014'te müziğe olan katkılarından ötürü Harvard Üniversitesi tarafından "Sanat Doktoru" olarak onursal derece elde etti.

Kilo durumları ve sağlık sorunları

Franklin, kilo sorunlarıyla yıllarca mücadele etti. 1974'te sıkı bir rejimle 18 kg verdikten sonra 70'lerin sonuna kadar kilosunu korudu. Franklin 1990'larda What You See Is What You Sweat albümünün yayımlanmasının önce tekrar kilo verdi ancak bir buçuk sene içinde bunu tekrar aldı. Daha sonraları yıllar boyunca "yo-yo" diyetine devam ettiğini belirtti. Açıklanmayan bir tümörü almak üzere geçirdiği ameliyatı izleyen süreçte 39 kg verdiğini belirtse de, 2012'de bu kiloları tekrar geri aldığını ifade etti. Eski bir sigara tiryakisi ve alkol bağımlısı olan olan sanatçı, 1992'de sigara içmeyi bıraktı. Franklin 1994'te sigara içmenin "sesine zarar verdiğini" öne sürse de, 2003'te sigarayı bırakmanın kilosunun hızla artmasına yol açtığını söyledi.
2010'da Franklin bir tümörü aldırmak adına konserlerini iptal etti. 2011 yılında Franklin, bu ameliyat sayesinde "hayatına 15 ila 20 yıl ekleyeceğini" belirtti. Buna karşın pankreas kanseri ile ilgili iddiaları yalanladı. 19 Mayıs 2011'de Chicago tiyatrosunda geri dönüş gösterisini düzenledi. Mayıs 2013'te Franklin bir başka tıbbi müdahale adına iki performansını iptal etti. Aynı ayın sonunda sanatçı, Haziran ayındaki üç gösteriyi daha iptal ederek Temmuz ayına erteledi. Ancak 27 Temmuz'daki Clarkston, Michigan gösterisi yine tıbbi gerekçelerle iptal edildi. Buna ek olarak Ağustos'ta Chicago'daki MLB dahilinde, kendisinin sivil haklara bağlılığı şerefine düzenlenen bir öğle yemeğinde yer alması beklenen gösteri iptal edildi. Yine 21 Eylül'deki Atlanta konserini benzer gerekçelerle rafa kaldırdı. Ağustos 2013 sonunda The Associated Press ile yapılan bir telefon röportajında sanatçı "mucizevi" bir şekilde açıklanmayan bir hastalıktan kurtulduğunu ancak %100 iyileşme sağlanana kadar herhangi bir gösteriye katılmayacağını belirtti. Bir süre sonra gösterilere geri dönen Franklin, 2013 Noel'i için Detroit'teki Motor City Casino'da sahne aldı. 2014 yazının başlarında çok şehirli bir konser turnesine başlayacağını belirten sanatçı, 14 Haziran'da New York'taki Radio City Music Hall'deki gösteriyle bu turnesine başladı.

Ölümü

Aretha Franklin, 16 Ağustos 2018'de pankreas kanserine bağlı olarak Detroit’teki evinde 9:50’de hayatını kaybetti.

Kalıt

1987'de Franklin, Rock and Roll Hall of Fame'e dahil edilen ilk kadın sanatçı oldu. Bundan iki sene önce Michigan Hükümeti, Franklin'in sesini "doğal kaynak" olarak nitelendirdi. Franklin, Hollywood Walk of Fame'deki yıldızını 1979'da elde etti. 1994'te Kennedy Center Honors'tan bir madalya aldı ve aynı yıl NARAS Yaşam Boyu Başarı Ödülü elde etti. Bundan üç yıl önce ise NARAS Grammy Efsanesi ödülü elde etti. 1999'da National Medal of Arts madalyasını kazandı. 2005'te Başkanlık Özgürlük Madalyası elde etti. Aynı sene UK Music Hall of Fame'e dahil edilerek Madonna'dan sonra buna dahil olan ikinci kadın sanatçı oldu.
2008'de MusiCares Yılın İnsanı Ödülü elde etti ve bu senenin Grammy töreninde sahne aldı. Aynı sene Billboard Hot 100 tüm zamanların en iyi sanatçıları listesinde ilk 20'de yer aldı. 2012'de GMA Gospel Music Hall of Fame'e dahil edildi. Franklin, sıklıkla "sivil haklar hareketinin sesi, siyah Amerika'nın sesi" ve "siyah eşitliğin sembolü" olarak nitelendirilir. Sanatçı, yine Rolling Stone'un "Tüm Zamanların En İyi Şarkıcıları" listesinde 1 numarada yer aldı. Şubat 2011'de ameliyatının ve iyileşme sürecinin ardından Grammy Ödülleri, kendisi adına onun şarkılarından oluşan bir potpuri gösterisi düzenledi. Bu gösteride Christina Aguilera, Florence Welch, Jennifer Hudson, Martina McBride ve Yolanda Adams yer aldı.

Akademik itibar

Franklin, Harvard Üniversitesi'nden onursal derece elde etti. Bunun dışında 2012'de Princeton Üniversitesi'nden, 2010'da Yale Üniversitesi'nden, 2006'da Berklee Müzik Koleji'nden, 1995'te New England Konservatuarı'ndan, 1987'deyse Michigan Üniversitesi'nden müzik alanında onursal doktora unvanı ede etti. Bunun yanında 1990'da Wayne State Üniversitesi'nden onursal L.H.D. ve 1975'te Bethune-Cookman Koleji'nden onursal hukuk doktoru unvanı kazandı.