Latin Amerika'daki Yahudilerin tarihi

Bolivya

Bolivya'daki Yahudilerin varlığı İspanyol sömürge çağının ilk dönemlerine rastlar. Bu dönemde Sefarad konversolar için Bolivya'nın Santa Cruz şehri bir sığınak oluşturmaktaydı. 1557'de birçok kripto Yahudi Paraguay ve Buenos Aires'ten gelip Ñuflo de Chávez'e katıldılar ve Santa Cruz şehrinin ilk kurucularından oldular.
16. yüzyılda marrano oldukları iddia edilen kişiler Potosi, La Paz ve La Plata'ya yerleşti, fakat kısa zamanda madencilik ve ticaret ile uğraşıp ekonomik başarıya ulaşınca yerel yetkililer ve engizisyonlar tarafından zulme uğradılar. Bunun üzerine çoğu marrano, izole bir şehir olan ve konversoların engizisyonlardan etkilenmediği Santa Cruz'a taşındılar. Bu sınır kenti Portekiz ve Guarani yağmacıları ile Peru madenleri arasında tampon bölgeydi. Çoğu, Santa Cruz'un yanı sıra komşu kentler olan Vallegrande, Postrervalle, Portachuelo, Terevinto, Pucara, Cotoca ve diğer şehirlere yerleşti.
Santa Cruz'un en eski Katolik ailelerinden bazıları Yahudi kökenlidir; Yahudilik geleneklerinden bazıları halen hayatta olup bölge cemaati bu geleneklerden etkilenmişlerdir. 1920'lerde dahi bazı ailelerde yedi kollu şamdan bulunup kaşer kurallarının anıldığı bilinmektedir. Bazı eski ailelerde hala Cuma akşamları mum yakılıp matem zamanında yere oturdukları görülür; fakat bu geleneklerin kökenleri uzmanlar tarafından tartışma konusudur. Beş asır sonra bazı Katolik aileler Yahudi kökenli olduklarını iddia etmektedir.
1825'teki bağımsızlıktan 19. yüzyılın sonuna kadar geçen dönemde hem Sefarad hem Aşkenaz tüccarların Bolivya'ya gelip kendilerine eş aldıkları ve Katolik toplumuyla birleştiği bilinmektedir. Bu olay genelde Santa Cruz'un doğusu, Tarija, Beni ve Pando şehirlerine gelen Brezilyalı ve Arjantinli tüccarlar tarafından gerçekleşmekteydi.
20. yüzyılda Bolivya'da önemli derecede Yahudi yerleşimi gerçekleşti. 1905'te bir grup Rus Yahudisi ve ardından Arjantin Yahudileri Bolivya'ya yerleşti. Varsayımlara göre 1917'de Bolivya'da Yahudi olduğunu söyleyen 20 ila 25 kişi bulunmaktaydı. 1933'te Almanya'da Nazi dönemi başlayınca ülkede 30 Yahudi ailesi vardı. Bolivya'ya ilk büyük Yahudi göçü 1930'larda başladı ve 1942'deki Yahudi nüfusu 7000'di. 1940'larda 2200 Yahudi Bolivya'yı terketti. Ülkede geri kalanlar ise cemaatlerini La Paz, Cochabamba, Oruro, Santa Cruz, Sucre, Tarija ve Potosi şehirlerinde kurdu. II. Dünya Savaşı'nın ardından bir miktar Polonyalı Yahudi Bolivya'ya geldi. 1939'da Yahudi cemaati daha istikrarlı hale geldi.
Bugün Bolivya'da yaklaşık 600 Yahudi yaşamaktadır. Santa Cruz, Cochabamba ve La Paz şehirlerinde sinagoglar bulunmaktadır. Yahudilerin çoğu Santa Cruz'da yaşamaktadır.

Curaçao

1651'den beri var olan Amerikalardaki en eski Yahudi cemaati Curaçao'da bulunur ve eski sinagogun bulunduğu yere dikilen ve 1732'de tamamlanan sinagog Amerikalardaki en eski sinagogdur. Curaçao Yahudi cemaati, 18 ve 19. yüzyıllarda New York ve Rhode Island'daki Touro Sinagogu cemaatlerinin de bulunduğu Amerikan Yahudi cemaatlerinde kilit rol oynamıştır.

Ekvador

Ekvador Yahudilerinin çoğu Sefarad kökenlidir. Bazı kişiler bu Yahudilerin Ekvador'a gelen Avrupalı yerleşimciler olduğunu varsayar. Diğerleri, 1939'da Almanya'dan "Koenigstein" isimli bir gemiyle vardı. 1933-43 yılları arasında 2700 Yahudi göçmen bulunmaktaydı. 1939'da, çoğu Alman ve Polonya kökenli olan Yahudiler, İtalyan etkisi altındaki Alberto Enriquez Gallo hükümeti tarafından bir bildirgeyle kovuldular. Halk genelinde antisemitizm yayıldı fakat bu durum Amerikan elçiliğinin araya girmesiyle durduruldu. 1945'te, %85'i Avrupalı mülteci olan 3000 Yahudi bulunmaktaydı. 1950'de bu sayının 4000'e ulaştığı düşünülür. Ekvador'daki Yahudi cemaatlerinin çoğu Alman kökenlidir. Ekvador Yahudilerinin büyük bir kısmı Quito ve Guayaquil şehirlerinde yaşamaktadır. Quito'da bir Yahudi okulu bulunur. Guayaquil'de, Los Caminos de Israel'e bağlı Nachle Emuna Cemaati bulunur. 50'den fazla aile Yahudi ibadetlerine geri dönmüştür. Ekvador'a gelen Yahudi göçmenler arasında profesyoneller, entelektüeller, artistler, profesörler ve yazarlar bulunmaktadır.

Fransız Guyanası

Yahudiler Fransız Guyanası'na Dutch West India şirketi aracılığıyla geldi. 12 Eylül 1659'da Portekizli Yahudiler Brezilya'dan buraya vardı. Şirket, Brezilyalı mülteci David Nassy'yi, Yahudileri Cayenne adasının batısında Remire veya Irmire denen alanda yerleştirmesi için görevlendirdi. Paulo Jacomo Pinto, 1658'den 1659'a kadar Amsterdam'daki yetkililerle Livornolu Yahudileri Amerikalara getirmek için görüşmeler yaptı. 20 Temmuz 1600'de 150'den fazla Sefarad Livorno'yu terkedip Cayenne'ye yerleşti. Fransızlar, diğer kolonilerinin aksine buradaki koşulları kabul etti. Yine de nüfusun üçte ikisi Hollanda kolonisi Surinam'a gitmeyi tercih etti. Birkaç onyıl içinde Cayenne'deki Livonro Yahudileri Surinam'a göç etti. Ülkede geri kalan Yahudiler, 1667'de İngilizler bölgeyi fethedince ya Surinam'a ya da Barbados'a şeker kamışı üretimi için gönderildi. 17. yüzyılın sonlarından beri az sayıda Yahudi Frasız Guyanası'nda yaşamaktadır. 1992'de 20 Surinamlı ve Kuzey Afrikalı Yahudi aile Cayenne'deki cemaati tekrar kurmayı denediler. Ülkede Chabad örgütü bulunmaktadır ve cemaat içindeki Yahudi yaşamını idame ettirmektedir. Çoğu Cayenne'de olmak üzere Fransı Guyanasında bugün 800 Yahudi yaşamaktadır.

Guatemala

Guatemala'daki Yahudiler, 19. yüzyılda Almanya ve Doğu Avrupa'dan geldiler. Çoğu, II. Dünya Savaşı sırasında ülkeye göç etti. Bugün Guatemela'da yaklaşık 1200 Yahudi bulunmaktadır ve nüfusun büyük bir kısmı Guatemala, Quezaltenango ve San Marcos şehirlerinde yaşamaktadır. Guatemala Yahudileri, Alman ve Doğu Avrupa Yahudilerinden oluşur.

Haiti

Christopher Columbus Haiti'ye vardığı zaman yanında tercümanı Luis de Torres de bulunmaktaydı. Luis, 1492'de Haiti'ye yerleşen ilk Yahudilerden biri oldu. Haiti 1633'te Fransa tarafından işgal edildi ve 1634'te Brezilya'dan birçok Hollanda Yahudisi geldi. 1683'te, diğer Fransa sömürgelerinde olduğu gibi Yahudiler Haiti'den de kovuldu fakat Fransız ticaret şirketlerinde yetkili olan bazı Yahudilerin kalmalarına izin verildi. 18. yüzyılın ortalarında kovulan Yahudiler geri geldi. Köle ayaklanmaları (Toussaint L'Ouverture) baş gösterdiği zaman Yahudi cemaatinden birçok kişi öldürüldü ve bazıları kovuldu. Bundan birkaç yıl sonra Polonya Yahudileri ülkelerindeki iç huzursuzluk nedeniyle Grand-Anse bölgesindeki Casal'a yerleşti. Çoğu Yahudi liman kentlerine yerleşmeye çalıştı. 1881'de, Port-au-Prince'de bir zümre, bir grup Yahudiye saldırdı fakat zümre milişalar tarafından püskürtüldü. Birkaç yıl önce arkeologlar Jérémie'de kripto Yahudilere ait bir sinagog buldular. Cap-Haitien, Cayes ve Jacmel şehirlerinde Yahudi mezar taşları bulundu. 19. yüzyılın sonlarında Lübnan, Suriye ve Mısır'dan Yahudi aileler buraya göç etti. Bu Yahudiler beraberinde Sefarad kültürünü getirdi. 1915'te Haiti'de 200 Yahudi vardı. 20 yıllık Amerikan işgali sırasında çoğu Yahudi ABD'ye göç etti. 1937'de hükümet, Holokost'tan kaçmaya çalışan Doğu Avrupa Yahudileri için pasaport ve vize hazırladı. Bu dönemde adada 300 Yahudi bulunmaktaydı ve çoğu 1950'lerin sonlarına kadar adada kaldı.
2010 itibarıyla Haiti'de bilinen 25 Yahudi bulunmaktadır ve Port au Prince'in dışındaki varlıklı Petionville kentinde yaşamaktadır.
Haiti ve İsrail'in tam diplomatik ilişkileri bulunur fakat İsrail'in en yakın kalıcı diplomatı komşu Dominik Cumhuriyeti'ndedir.

Kolombiya

16. ve 17. yüzyıllarda zulümlerden kaçıp dini özgürlük arayan marranolar İber Yarımadası'nı terketti. Bunlardan bazılarının eski adı Yeni Granada olan Kolombiya'nın kuzeyine yerleştiği düşünülür. Göçmenlerden çoğu Kolombiya toplumu içinde asimile oldularsa da bu toplumda genelde farkında olmamalarına rağmen Sefarad Yahudi ibadetleri bulunur.
18. yüzyılda dinini icra eden Yahudiler Jamaika ve Curaçao'dan geldi. Her ne kadar Yahudilik resmen tanınmamışsa da 18. yüzyılın sonlarına doğru bu kişiler dinlerini alenen uyguladılar. Hükümet Yahudiliği resmen bir din olarak tanıdığı zaman Yahudilere bir mezarlık tahsis etti. 18. ve 19. yüzyıllarda Yahudiler Kolombiya toplumunda kalıcı yerlere geldiler fakat baskılar sonucu ya dinlerini değiştirdiler ya da dinlerini ifşa etmemeye zorlandılar. Bu kişiler arasında İngiliz asıllı Yahudi yazar Jorge Isaacs, Latvia Yahudisi sanayici James Martin Eder ve engizisyonlar zamanında İspanya'dan kovulup Curaçao'ya yerleşen De Lima ve Lobo aileleri bulunur; toplumda etkili üyeler olan bu ailelerin soyu zamanla Katolisizm'e geçmiştir.
20. yüzyılın başlarında Yunanistan, Türkiye, Kuzey Afrika ve Suriye'den Sefaradlar göç etti. Kısa bir süre sonra bunları Doğu Avrupa Yahudileri takip etti. 1933'te Hitler'in başa geçmesiyle Aşkenaz göç dalgası gerçekleşip 7000 Alman Yahudisi Kolombiya'ya kaçtı. 1939'dan II. Dünya Savaşı'nın sonun kadar göç yasasıyla Almanya'dan yapılan göçler durduruldu. Sinagoglar, okullar ve sosyal kulüpler gibi enstitülerin kurulmasıyla 1950 ve 60'larda Yahudi nüfusunda artış gerçekleşti.
Bugün Kolombiya'da, çoğu Bogotá'da olmak üzere 5000 Yahudi bulunur. Ayrıca, Cali, Barranquilla ve Medellin'de cemaatleri vardır ve turistlik mekanlar olan Cartagena, Santa Marta ve San Andrés adasında da Yahudiler yaşamaktadır. Aşkenaz ile Sefarad nüfusu birbirlerine yakındır. Ülke genelinde resmi olarak dokuz sinagog bulunur. Bogota'da Aşkenazlar, Sefaradlar ve Alman Yahudileri kendi enstitülerinden sorumludur. Bogota'daki Confederación de Asociaciones Judías de Colombia, Kolombiya'daki bütün Yahudilerin ve Yahudi enstitülerinin merkezidir.
20. yüzyılın son on yılında ekonomik iktidarsızlık, şiddet ve kaçırılma olaylarında artış yaşandı, bu sebeple Yahudi cemaatinin çoğu ülkeyi terketti. Çoğu, başta Miami olmak üzere ABD'nin şehirlerine yerleşti. Demokratik Güven Poltikası ile Kolombiya'daki şiddet ve ekonomideki kötü gidişat azaldı bu nedenle Venezuela'dan kaçan Yahudiler için kabul edilebilir bir yer halini aldı.
Yakın bir tarihte Kolombiyalı bir grup Yahudiliğe geçmiştir.

Kosta Rika

Kosta Rika'daki ilk Yahudiler muhtemelen 16. ve 17. yüzyıllarda gelen konversolardı. 19. yüzyılda Curaçao, Jamaika, Panama ve Karayiplerden Sefarad tüccarlar katıldı. Çoğu Valle Central'de yaşıyordu ve genel toplum içinde asimile olup Yahudiliği bıraktılar. Üçüncü göç dalgası da II. Dünya Savaşı'ndan önce, özellikle 1930'larda Nazi Almanyası tehdidi altındaki Avrupa'dan kaçan Yahudiler tarafından gerçekleştirildi. Göçmenlerin çoğu Polonya'nın Żelechów kasabasından geldi. Zamanında bu göçmenler için argo kelime olan Polacos kullanılırdı fakat bu terim zamanla Kosta Rika İspanyolcası'nda esnaf anlamına gelmeye başladı. Ülkenin ilk sinagogu Ortodoks Shaarei Zion, 1933'te başkent San José'de inşa edildi. Yahudiler ile Katolik çoğunluk genelde birlikte uyum içinde yaşadılarsa da bazen sorunlar yaşandı; 1940'larda artan milliyetçilik akımıyla antisemit olaylar gerçekleşti. Yakın zamanda, gerek emekliye ayrılan gerekse iş için, başta Amerikalı ve İsrailli Yahudiler bu ülkeye dördüncü göç dalgasını gerçekleştirdi. Çoğu başkentte yaşayan Yahudilerin nüfusu 2500 - 3000 arasıdır. San José'ye bağlı Rohrmoser önemli ölçüde Yahudi nüfusu barındırır. İki sinagog, birer kaşer şarküteri dükkanı ve lokanta bulunur. Ülkedeki tek kaşer Burger King Plaza Rohrmoser alışveriş merkezinde bulunur. Centro Israelita Sionista (Siyonist İsrail Merkezi), içinde sinagog, kütüphane ve müze barındıran Ortodoks bir tesistir.

Paraguay

19. yüzyıla doğru Yahudiler Fransa, İsviçre ve İtalya gibi ülkelerden Paraguay'a göç ettiler. I. Dünya Savaşı sırasında, çoğunluğu Sefarad olmak üzere Filistin (Kudüs), Mısır ve Türkiye'den Yahudiler Paraguay'a vardı. 1920'lerde Ukrayna ve Polonya'dan ikinci bir göç dalgası gerçekleşti. 1933 - 1939 arası, 15,000 ila 20,000 Yahudi, Paraguay'ın sebest göç kanunlarından faydalanarak Nazi Avrupası'ndan kaçıp Almanya, Avusturya ve Çekoslovakya'dan  ayrıldı. II. Dünya Savaşı'nın ardından Paraguay'a gelen Yahudiler toplama kamplarından kurtulanlardı. Bugün, çoğu başkent Asunción'da olmak üzere ülkede 10,000 Yahudi mevcuttur ve bunların çoğunluğu Alman kökenlidir.

Porto Riko

Üçü başkent San Juan'da olmak üzere dört sinagog ve 3000 kişiyle Porto Riko, Karayiplerdeki en büyük Yahudi cemaatini oluşturmaktadır. Tarihin büyük bir bölümünde Yahudilerin resmi olarak Porto Riko'ya yerleşmeleri yasaktı fakat çoğu Yahudi, dinlerini gizleyek uzak dağlık bölgelere yerleştiler. 1800'lerin sonunda gerçekleşen İspanyol-Amerikan Savaşı'nda, Amerikalı Yahudi askerler yerli Porto Riko Yahudileriyle Ponce'deki Eski Telegraf binasında bir araya gelip dini ibadette bulundular.  Yahudilerin çoğu, II. Dünya Savaşı'nın ardından Orta ve Doğu Avrupa'dan geldi. Bir kısmı ise 1959'da Fidel Castro liderliğindeki Küba Devrimi'nden sonra gelen Kübalı Yahudilerdir.

Şili

Ülke genelinde dini azınlık oranı %1 olmasına rağmen küçük Yahudi cemaati Şili toplumunda kalıcı yerler edinmiş, 1810'da kazanılan bağımsızlık öncesi ve sonrasında kültürel mozaiğe katkıda bulunmuştur. Şili Yahudilerinin çoğu Santiago ve Valparaíso'da yaşamaktadır fakat ülkenin kuzey ve güneyinde de cemaatler bulunmaktadır. Az nüfusa rağmen Şili genelinde tanınan Yahudiler vardır, bunlar içinde dünyada en uzun televizyon şovu olan 'Sábado Gigante' sunucusu Mario Kreutzberger, kültür ve sanatta katkısı olan Alejandro Jodorowsky, aktör Nissim Sharim, aktrisler Shlomit Baytelman ve Anita Klesky, şair ve Şili Komünist Partisi lideri Volodia Teitelboim, radikal yeşil-komünist koalisyon lideri Tomás Hirsch, maden bakanı Karen Poniachick, toplumsal ilişkiler bakanı Clarisa Hardy ve 2004 Atina Olimpiyatlarında teniste altın madalya kazanan Nicolás Massú bulunur. Ülkedeki en önemli perkande şirketi 'Gendelman ve Hites' ile yatak ve çilte şirketi 'Rosen' Yahudiler tarafından kurulmuştur.

Uruguay

Uruguay'daki Yeni Hristiyanların varlığı 16. yüzyıla dayandığı düşünülür; konverso tarihiyle ilgili koloniyal döneme ait çok az belge mevcuttur. 1726'da, Montevideo valisi ilk yerleşimciler için "değerli, iyi huylu, şerefli ve aile insanlarıdır yani bayağı, Fas veya Yahudi ırkından değildir" dedi. Yahudi yerleşim birimiyle ilgili ilk kaynak 1770'lere aittir. Engizisyonun bitmesiyle, 1813'te Uruguay'ın politik ve sosyal sistemi gelişti, daha açık ve hoşgörülü siyaset izlenmeye başlandı. Şeffaf politika sebebiyle Yahudiler 19. yüzyılın başından beri ülkede ikamet etmektedir. Bazı Yahudiler Arjantin ve Brezilya'ya gitti. 1929'da, Aşkenaz Yahudi cemaati eğitim ağı kurdu. 1920'lerde, ülkenin çeşitli yerlerinde Yahudi okulları faaliyet göstermekteydi. 1930'larda, Faşist ve liberal göç karşıtı yasalar yürürlüğe sokulup başta Yahudiler olmak üzere yabancıların göçü engellendi. Birçok kişi Yahudilerin Uruguay toplumuna katılmasına karşı çıktı. Bugün, Uruguay Yahudi cemaati Polonya ve Rus Yahudi ailelerinden oluşmaktadır. Cemaatin %75'i Aşkenaz, %11'i Sefaraddır.