Fenerbahçe-Galatasaray derbisi (basketbol)

Fenerbahçe ve Galatasaray'da basketbol branşlarının geçmişi (1913-1944)

Türkiye'de basketbol ilk kez 1904 yılında Robert Koleji'nde oynandı. 1911 yılında ise Galatasaray Lisesi beden eğitimi öğretmenlerinden Ahmet Robenson basketbol kurallarını Türkçeye çevirdi ve yönetmenliğe uygun onar kişilik takımlar arasında maç yapılmasını sağladı. Galatasaray Lisesi Salonu’nda karşılıklı iki duvara kâğıt sepetler konarak oynanan ilk müsabakada tüm basketbolcular sakatlandı .
Fenerbahçe ise basketbol sporuna faaliyetleri arasında yer veren ilk Türk kulübü oldu. 1913 yılında başlayan ve dönemin İdman spor dergisinde kayıtlı olan girişim Balkan Savaşı (1912-1913) ve Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) nedeniyle akim kaldı. Fenerbahçe 1919 yılı yaz başında yeni bir girişimde bulundu. Kulübün Terbiye-i Fikriye şubesi tarafından 15 günde bir yayınlanan Fenerbahçe adlı derginin 10 Temmuz 1919 gün ve 3 sayılı nüshasının 7. sayfasında bu olay şu şekilde duyurulmaktadır: Kulübümüz, son zamanda yeni bir hisse teceddüd göstererek bir Amerikalı muallim nezaretinde, memleketimizde  ilk defa bizde olarak, basketbol oyununa başladı ve bunda da, azaları arasında, epeyce muvaffakiyet göstermekle iftihar eder.
Fenerbahçe’nin 5-6 Haziran 1932 gecesi yanan Kuşdili’deki kulüp binasının geniş bahçesindeki paten sporu için yapılıp daha sonra tenis oynanan çimento sahada yazboyu süren bu çalışmalar kış gelince kapalı salon olmadığından durmuş, ertesi yaz kulübün bir İngiliz birliği tarafından işgal edilip kapatılması nedeniyle de yeniden başlayamamıştır.
1923 yılında, Türkiye'nin ilk resmi spor teşkilatı olan Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı’nın kurulmasıyla spor karşılaşmalarında resmi organizasyonlar başlamış, 1920'li yıllarda Galatasaray da bir basketbol takımı kurmuş; 15 Şubat 1923 tarihindeki kulüplerarası ilk basketbol karşılaşmasında Nişantaşı Galatasaray'ı 15-4 yenmiştir. Sarı-kırmızılı takım daha sonra 1933 yılına kadar salonlarda görünmemiştir.
Bu ilk dönemde 1904 yılından beri bu sporun oynandığı Robert Kolej'de basketbol diğer kulüplerle ölçülemeyecek derecede ileridir. Robert Kolejli basketbolcuların 1925 yılında Fenerbahçe’ye girmeleriyle bu spor kulüpte birdenbire önem kazanmıştır. 15 Ocak 1926'da Fenerbahçe en güçlü rakiplerden Makkabi’yi 32-4 yenmiştir. Ancak, Kulübün bir kapalı salonunun olmaması Robert Kolejli gençlerin Fenerbahçe ile bağlarını güçlendirmeye olanak vermediğinden Fenerbahçe'deki üçüncü deneme de akim kalmıştır .
İstanbul Erkekler Basketbol Ligi'ni 1927'den 1932'ye kadar Musevi sporculardan kurulu Makkabi şampiyon bitirmiş, Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı'nın 1932 yılında bu sporu ele alma kararının ardından dönemin voleybol şampiyonu Fenerbahçe de İstanbul'un büyük takımları Beşiktaş, Galatasaray ve İstanbulspor ile birlikte bir basketbol takımı kurmayı taahhüt etmiştir. Fenerbahçe, çekilen fikstürde yer almasına rağmen, takım kuramadığı için lige katılmamıştır .
Galatasaray 1934 yılında İstanbul Erkekler Basketbol Ligi'nde ilk şampiyonluğunu kazanıp sonraki yıllarda önce İstanbul'un sonra da Türkiye'nin en güçlü basketbol takımı haline gelirken, Fenerbahçe yönetim kurulunda faaliyetlerin futbola yoğunlaştırılmasını savunanların kulüp tarihinde ilk ve son kez baskın çıkmaları nedeniyle sarı-lacivertli kulüp 1936 yılından itibaren faaliyet alanını futbol, atletizm, tenis ve kürekle sınırlandırdı.
İkinci Dünya Savaşı'nın (1939-1945) Türkiye'nin ekonomisine getirdiği sıkıntılar spor faaliyetlerinin de alabildiğine daralmasına neden olmuş, İstanbul Erkekler Basketbol Ligi de zaman zaman oynanamamıştır. Bu kesintilere rağmen Galatasaray basketboldaki varlığını korurken, Fenerbahçe de iki idealist Muhtar Sencer ve Cem Atabeyoğlu'nun önderliğinde basketbol takımını 1944 Kasım ayında bu defa kalıcı olarak kurdu.
Eski adı Barkhoba olan ve daha sonra Galata Gençlik Kulübü adını alan İstanbul musevilerinin takımının as oyuncularını da bünyesine katarak tarihte ilk kez 1944-45 sezonunda İstanbul İkinci Basketbol Ligi'nde mücadelesine başlayan Fenerbahçe 1945-46 sezonunda bu ligde şampiyon olarak 1946-47 sezonundan itibaren İstanbul Erkekler Basketbol Ligi'nde mücadele etmeye başladı.
1911'den itibaren iki kulüp bünyesinde basketbol çeşitli tarihlerde olmasına rağmen Türk sporunun iki ezeli rakibi Fenerbahçe ve Galatasaray 1945 yılına kadar hiç karşı karşıya gelemediler.

Yeniden kıyasıya rekabet dönemi (2011- )

2010-11 sezonu basketbolda Fenerbahçe-Galatasaray rekabetinin geri geldiği dönem oldu. Fenerbahçe, Ülker ortaklığıyla 2010-11 sezonunda da bir önceki sezon olduğu gibi hem Türkiye Ligi'nde hem de Türkiye Kupası'nda şampiyon olurken lig finalinde Galatasaray'ı 4-2 ile geride bıraktı ve 1984-85 sezonunun rövanşını aldı. 11 Şubat 2011'de Kayseri'de rakibini Türkiye Kupası yarı finalinde eleyen sarı-lacivertiler 17 Haziran 2011'de de rakibinin salonunda lig şampiyonluğunu kutladı. 9 Haziran 2011'de Galatasaray finalin üçüncü maçında Fenerbahçe'yi uzatmada 97-93 yenerken ezeli rekabette 100. galibiyetini aldı. Fenerbahçe'nin şampiyonluğunu ilan ettiği altıncı maçta ise sarı-lacivertliler 100. galibiyetlerine ulaştılar.
2011 yılında Medical Park ile sponsorluk sözleşmesi imzalayarak daha büyük yatırım yapan Galatasaray Futboldaki şike soruşturması nedeniyle 2011-12 sezonuna sıkıntılı giren Fenerbahçe Ülker'i Cumhurbaşkanlığı Kupası'nda uzatmada 103-97 yendi. Ancak, ligi lider bitiren Galatasaray play-off yarı finalinde o sezon dört kupa kazanan Beşiktaş'a elendi. Bu sonuçla Beşiktaş da Galatasaray'a karşı 1986-87 sezonunun rövanşını almış oldu. Galatasaray Medical Park özlediği Türkiye Ligi şampiyonluğuna 23 yıl sonra 2012-13 sezonunda kavuştu. Ancak bir anlamda sevinci yarım kaldı, zira o sezonun Türkiye Kupası'nı Eskişehir'de 10 Şubat 2013 tairihnde oynanan finalde 63-57'lik sonuçla Fenerbahçe Ülker'e kaptırdı; müteakip sezonun başında da 9 Ekim 2013'te Samsun'da oynanan maçta bu defa Cumhurbaşkanlığı Kupası'nda Fenerbahçe Ülker'e mağlup oldu.
2013-14 sezonu ezeli rekabette üzücü gelişmelere sahne oldu. Esasen iki kulüp arasında futboldaki şike soruşturması nedeniyle artan gerginlik, 6 Nisan 2014 tarihinde Türk Telekom Arena'da oynanan Türkiye Futbol Ligi karşılaşmasında artmış, Kadınlar Basketbol Ligi'nin finalinde yine Galatasaray'ın evsahipliğindeki maçtaki olaylar ve Fenerbahçeli yönetici Mahmut Uslu'nun Galatasaraylı taraftarlarca yumruklanması sonucu iyice alevlenmişti. Erkekler Basketbol Ligi'nde de iki takım final oynarken, yine Galatasaray'ın evsahipliğindeki dördüncü maçta çıkan olaylar nedeniyle sarı-kırmızılı takım kendi sahasındaki bir sonraki maçı seyircisiz oynama cezasına çarptırıldı. Buna karşılık Fenerbahçe'nin sahasındaki beşinci maçtaki olaylar sonucu Fenerbahçe'ye sadece para cezası verilmesini protesto eden Galatasaray durum 3-3 iken son maça çıkmama kararı aldı  ve 4-3'lük skorla Fenerbahçe şampiyon oldu.
3 Haziran 2014 tarihinde Fenerbahçe'nin 89-70 kazandığı finalin ilk maçında iki takımın galibiyet sayıları ilk kez 106-106 olarak eşitlendi; Fenerbahçe'nin son beş dakikada sekiz sayı geriden gelerek 74-73 kazandığı ikinci maçta ise 69 yıllık ezeli rekabette Fenerbahçe galibiyet sayısında ilk kez öne geçti. Final sonuçlandığında iki takımın galibiyet sayıları 109-109 eşitlenmiş oldu.
2014-15 sezonunda iki takım arasındaki karşılaşmalar daha az gergin bir ortamda oynandı. O sezon Galatasaray Liv Hospital tarihinde ilk kez Euroleague'de Final Four oynayan Fenerbahçe Ülker'i ligde maddi sıkıntılardan dolayı sahada sadece altı oyuncuya yer verebilmesine rağmen 92-88 yenerek kayda değer bir sonuca imza attı. Buna karşılık sarı-lacivertliler de play-off çeyrek finalinde eşleştikleri ezeli rakiplerini bir kez daha eleyerek rövanşı almış oldular. 2015-16 sezonunda da iki ekip bu kez yarı finalde eşleşirken sarı-lacivertliler rakiplerini bu eşleşmede de saf dışı bıraktı (bu sonuçla son 8 play-off eşleşmesinin 7'sinde Fenerbahçe üstün taraf oluyordu). Bu turun 31 Mayıs 2016 tarihli ve Galatasaray Odeabank'ın ev sahipliğindeki dördüncü maçı, bir önceki maçta Galatasaraylı taraftarların çıkardığı olaylar nedeniyle seyircisiz oynanmıştı.
Son durum itibarıyla galibiyet sayılarında Fenerbahçe'nin 120-114'lük üstünlüğü bulunuyordu.