Vokatif

Vokatif, Türkçede olmayan ismin hâllerindendir. Kişiye, hayvana ya da eşyaya hitap için bazı dillerde kullanılmaktadır. Vokatif bir ifade hitabın altını çizen bir söz yöneltme şeklini içerir. Mesela "Bilmiyorum, Ahmet" cümlesinde Ahmet vokatif bir ifade olup "Bilmiyorum Ahmet" cümlesindeki Ahmet gibi "bilmek" fiiline bağlı düz tümleç olmayıp tersine kime hitap edildiğini belli eder.
Tarihî olarak vokatif hâli Hint-Avrupa hâl sisteminin bir parçası olup Latince, Sanskrit, ve klâsik Yunancada vardır. Birçok modern Hint-Avrupa dilinde kaybolmasına karşın bazılarında bugüne kadar kalmıştır. Örnekleri Modern Yunanca, Arnavutça, Baltık dillerinden olan Litvanyaca ve Letonyacada, Slav dillerinden Lehçe, Çekçe, Hırvatça, Sırpça, Ukraynaca, Makedonca, Bulgarca ve modern Kelt dillerinden İskoçça (Kelt) ve İrlandacada bulunmaktadır. Romen dillerinden Rumencede vokatif korunmuş olup bazen kendini göstermektedir; mesela kişisel artikeli kullanan, fakat vokatif hâlden önce düşüren Katalanca ve Portekizcede. Ekstremaduraca ve Falacada sonda gelen bâzı sesliler (İng. post-tonical vowel), isimlerin vokatif hâlinde açığa çıkarlarsa da bu yeni bir gelişme sonunda oluşmuş olup Latincedeki vokatif hâlden gelmemektedir. Hint-Avrupalı olmayan Gürcüce gibi dillerde de görülmektedir.

İngilizce

Modern İngilizcede formel (morfolojik) bir vokatif hâl bulunmamaktadır. İngilizce genelde vokatif ifâdeler için yalın hâli kullanır, fakat cümlenin kalan bölümünden ünlemlerde olduğu gibi virgüllerle ayrılır.
Tarihsel olarak veya şiirsel ya da hitap konuşmalarında vokatif rol, İngilizcede ayrıca isim veya cümle bölümüne "O" ile başlayarak gösterilebilir. Bu şekil sık sık Kitab-ı Mukaddes'in King James sürümünde görülür: mesela "O ye of little faith" (Matta İncili 8:26). İyi bilinen bir başka örnek de Rudyard Kipling'in Just So Stories adlı eserinde görülen O (my) Best Beloved vokatif cümle parçasıdır. Buradaki 'O' klitik şekli olarak görülebilir ve "Oh" ünlemiyle karıştırılmamalıdır (The Chicago Manual of Style, 15. baskı, 5.197 bölümü). Fakat Oxford İngilizce Sözlüğü'nün altını çizdiği üzere "O" ve "Oh" aslında biri öbürünün yerine kullanılırdı. "Oh"nun ünlem olarak ortaya çıkmasıyla "O", modern İngilizcede tercih edilen vokatif biçimdir.

Diğerleri

Keltçe vokatif hâli ilgeçi aynı İskoççada ve İrlandaca olduğu gibi "a" ile yaparak ve izleyen kelimeyi ikinci duruma değiştirerek korumaktadır. Man dilinde vokatif hâl, en azından baştaki inceltmele belli edecek kadar vardır. Bu Galcede de böyledir. Bretonca vokatifi kaybetmişe benzemektedir.

Latince

Latincede bir adın vokatif hâli, yalın hâliyle aynıdır. İstisna, yalın hâlde "-us"la biten ikinci-deklinasyon isimler. Bir örnek, Shakespeare'in (genelde "Sen de mi, Brutus?" ile tercüme edilen) meşhur cümlesi "Et tu, Brute?"dir. Burada Brute vokatif hâli temsil ederken Brutus yalın hâlidir.
-iusla biten isimlerin vokatifleri farklı olup -ie ile bitmesi yerine yalnızca -ī ile biterler. Böylece Julius Julī ve filius filī oluvermektedir. Bu kısaltma vurgunun yerini değiştirmediğinden Vergilius vokatifinde vurgu, kısa olmasına rağmen ilk ide olup Vergilīdir. -aius ve -eius ile biten isimlerin vokatifleri, i kökte ünlü harflerle bir arada olmasına rağmen -aī veya -eī ile biter.
Birinci ve ikinci deklinasyon sıfatlar, yalın hâl -usla biterse eril tekilleri ayrıca farklı vokatif şekiller alarak -e ile biter. -ius ile biten sıfatların vokatifleri -ie ile bittiğinden mesela eximiusun vokatifi eximie olmaktadır.
-eus ile biten isimler ve sıfatlar yukarıdaki kurallara uymaz. Meusun vokatifi kuralsız olup mī iken deusun belirgin bir vokatifi bulunmayıp deus olarak kalmaktadır. "Tanrım!", Latincede böylece mī deus!tur. Buna rağmen Jerome'nun Vulgate'i tutarlı biçimde (ve klâsik kurallardan ayrılarak) deus meusu vokatif olarak kullanmaktadır.

Tarihî vokatif

Geçmişte Slav dillerinde bulunan vokatif Rusçada kaybolmuş ve şimdi ancak kullanılmayan belirli ifadelerde görülmektedir. Genelde dînî kökenli bu ifadeler, günlük konuşma dilinde çokça kullanılır: "Боже!" (Bozhe, "Бог", Bog, "Tanrı"nın vokatifi), ayrıca sıkça "Боже мой!" (Bozhe moy, "Tanrım!") ve "Господи!" (Gospodi, vokatifi "Господь" Gospod, "Efendi") ifadelerinde kullanılmaktadır. Bu, ayrıca "Господи Иисусе!" (Gospodi Iisuse!, Iisuse "Иисус" Iisus, "İsa"nın vokatifi) ifadesinde de geçer. Vokatif hâli ayrıca dualarda kullanılmaktadır; örneğin "Отче наш!" (Otche nash, "Babamız!"). "Ey Tanrım!" gibi kuvvetli duyguları ifade etmek için kullanılmakta ve çoğu zaman birleştirilmektedir ("Господи, Боже мой"). Tarihî vokatifle ilgili daha çok örnek Kitab-ı Mukaddes'in atasözü olarak kullanılan başka alıntılarında görülmektedir. Örneğin "Врачу, исцелися сам" (Vrachu, istselisya sam - "Hekim, kendini iyileştir", cf. yalın "врач", vrach). Vokatif şekilleri ayrıca in modern Slavoncada kullanılır. Rus Ortodoks Kilisesi'nin patrik ve piskoposlarına "владыко"(vladyko, egemen, cf. yalın "владыка", vladyka) diye hitap edilir. Sonraki durumda vokatif biçim piskoposlar ve patrikleri adlandırırken genellikle yanlış olarak yalın hâlde kullanılır..

Yeni vokatif

Modern günlük konuşma Rusçasında küçük isimler ve kavramların ufak bir bölümü, bazı dilbilimcilerin tekrar ortaya çıkan vokatif hâl olarak gözönüne aldığı çoğu zaman özel ve "kısalmış" bir biçim alırlar. Bu biçim ancak küçük isimlere ve -a ve -я ile biten isimlere uygulanmakta olup isteğe bağlı olarak vokatif biçim düşürülmektedir: "Лен, где ты?" ("Len, gde tı?", "Lena, neredesin?"). Bu ifade temelde "Лена, где ты?"'ya eşit olmakla birlikte tek farkı önceki sürümün konuşanla hitap edilen kişi arasında positif kişisel, duygusal bir bağın varlığını göstermektedir. -я ile biten isimler bu durumda bir inceltme işareti almaktadır: "Оль!" = "Оля!" ("Olgä!" = Olga!). Ek olarak küçük isimlerde bu biçim çoğu zaman "мам" (mam) ve "пап" (pap) olarak kısaltılan "мама" (mama, ana) ve "папа" (papa, baba) gibi kelimelerde kullanılır.
Bu tür kullanımlar (yukarıdaki örnekte "Leno" olması gereken) tarihî vokatiften farklıdır ve bu tür tarihî kullanımla ilgisi yoktur.

Ukraynaca

Ukraynaca, diğer yakın akraba olan Beyaz Rusça ve Rusça gibi Doğu Slav dillerinin aksine vokatif hâli korumuştur. Detaylar için bakınız Ukraynaca gramer#Morfoloji.

Arapça

Aslında Arapçada yalnızca üç hâl vardır: yalın hâl, -i hâli (akuzatif) ve genitif. Fakat, başka dillerde vokatif hâle benzer bir anlam, ismin önüne getirilen ya (Arapça: يا) ilgeciyle belli edilir. İngilizce tercümelerde ihmâl edileceğine düz olarak yerine O kullanılmaktadır.

Kanton lehçesi

Birçok kişinin ön isimleri iki karakterlidir. Ön isimler (veya daha genel olarak ön isimlerin bir karakteri) önüne Ah teklifsiz durumlarda sevgili bir şekilde eklenir.

Korece

Korecede vokatif hâl yalnızca ön isimlerde teklifsiz durumlarda kullanılır. Bu, isim bir ünsüzle biterse soneking 아 (a) ile, bir ünlüyle biterse de 야 (ya) ile yapılır:
미진은 집에 가겠어? (Mijin-eun chibe kagesseo?)

"Mijin eve gider/gidiyor mu?"
미진아, 집에 가겠어? (Mijin-a, chibe kagesseo?)

"Mijin, eve gider/gidiyor musun?"
동배 뭐 해? (Dongbae meo hae?)

Dongbae ne yapıyor?
동배야, 뭐 해? (Dongbae-ya, meo hae?)

"Dongbae, ne yapıyorsun?

Japonca

Japoncada vokatif hâl sıfır anlambirimle özel bir ilgeç kullanılmadan oluşturulur. Örnekler:
田中さんは部長を訪問してくださる
Bay Tanaka şefe uğramalı
田中さん、 部長を訪問してください
Bay Tanaka, [lütfen] şefe uğra
İlgeç は ilk cümlenin öznesini işaretler, yani yalın hâl işaretçisidir (İng. marker); ilgeç を nesneyi işaretler, yani -i hâli (akuzatif) işaretler.
İkinci cümlede 田中さん cümlesinden sonra ilgeç olmamakta, böylece onu vokatif yapmaktadır.
は ve が ilgeçlerinin ayrıca sıkça günlük konuşma dilinde ihmâl edilmesine rağmen kelimeyi vokatif yapmadığına dikkat çekeriz. Örnek: 田中さん部長を訪問 Bay Tanaka patronu ziyaret eder/ediyor.