İslam'da kadın

Dini kaynaklarda kadının yeri

Kadına İslamî bakışı aksettiren bazı Kur'an ayetleri şunlardır:
"Biz insanı pişmiş çamurdan, değişmiş cıvık balçıktan yarattık. "(Hicr Suresi : 26)''Andolsun biz insanı, çamurdan (süzülüp çıkarılmış) bir özden yarattık.'' (Mü'minun Suresi, 12)
"Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan ve ondan eşini yaratıp ..."(Nisa Suresi :1)''Kendileriyle huzura kavuşmanız için size kendi nefislerinizden eşler yaratıp...''(Rum suresi, 21)''Ey insanlar, sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık...''(Hucurat suresi, 13)
"Kadınlar hakkında hayır tavsiye ediniz. Çünkü kadın, eğri “kaburga kemiği”nden yaratılmıştır. Kaburga kemiğinin en eğri tarafı, en üst tarafıdır. Onu doğrultmaya çalışırsan kırarsın, hali üzerinde bırakırsan öyle kalır.” 
"Erkek olsun, kadın olsun, her kim de mümin olarak iyi işler yaparsa, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar.  ..."(Nisa Suresi :124)
"Mümin erkeklerle, mümin kadınlar birbirlerinin dostudur. Her ikisi de iyiliği emreder, kötülükten alıkorlar, namazı dosdoğru kılarlar, zekatı verirler, Allah ve Resulüne itaat ederler. (Tevbe Suresi :71)"
"Sizi tek bir candan yaratan, ondan da yanında huzur bulsun diye eşini yaratan O’dur (Araf:189, Nisa:1, Zümer:6, Nahl:72)"
"Erkek olsun kadın olsun kim inanmış bir insan olarak dünya ve ahirete yararlı işler yaparsa kesinlikle ona güzel bir hayat yaşatacağız ve
böylelerinin ecirlerini de muhakkak surette yapmış olduklarının daha güzeliyle vereceğiz." (Nahl Suresi :67)
"Şüphesiz ben, erkek olsun, kadın olsun sizden bir şey yapanın emeğini boşa çıkarmam" (Al-i imran Suresi :195)

Sosyal durum

Kur'an kadın ve erkek cinsi için “insanlar” ismini kullanmakta (İbrahim:1) ve kadını, müminler topluluğunun bir üyesi olarak kabul etmektedir. Bu, İslam’da kadının ikinci sınıf değil, birinci sınıf bir vatandaş olarak benimsediği  şeklinde  yorumlanmıştır. İslam'da akıl melekesiyle donatılan her iki cins de Allah'ın emir ve yasaklarına uyup kulluk görevini yerine getirmekten sorumlu tutulmaktadır (Zariyat:56; Tevbe:71–72) İslam inancına göre sosyal hayat, kadın ile erkeğin birlikteliğiyle devam eden bir süreç olup cinsiyet farklılığı Allah’ın bir hikmetidir. Dolayısıyla bu süreçte herkes yaptığı eylemlerle değerlendirilecektir (Ali İmran:195).  Ancak pratik İslam’da kadınların sosyal hayata katılımı ile ilgili kısıtlamalar olagelmiştir.  İslam dünyasında kadınların şeriat kurallarının uygulandığı bazı İslam ülkelerinde norm davranışlar olarak kanunlaştırılan anlayışlar tarafından hicap ve tesettür kuralları çerçevesinde mahrem olmayan erkeklerle birlikte sosyal yaşama katılmaları  ve yalnız başına seyahat etmeleri hoş görülmez.
İslam'da kadınların liderlik etmesi ile ilgili yorum farklılıkları görülür. Kadınların erkeklere liderlik (devlet başkanlığı, imamlık, peygamberlik vb.) yapamayacağına dair görüşler öne sürülmüştür Kadınların yöneticilik makamına gelmesini tartışmalı hale getiren hadis; "Yöneticileriniz hayırlılarınız; zenginleriniz cömertleriniz olduğu, işleriniz de aranızda danışarak görüldüğü sürece yerin üstü sizin için yerin altından daha hayırlıdır. Yöneticileriniz şerirleriniz; zenginleriniz cimrileriniz olduğu, işleriniz de kadınlara kaldığı zaman yerin altı sizin için yerin üstünden daha hayırlıdır" şeklindeki hadistir. Bu hadisten yola çıkarak kadınların kesinlikle yönetici olamayacaklarını söyleyen araştırmacılar da bulunmaktadır. Bununla birlikte hadisin senedinde bulunan Sâlih b. Beşîr hakkında âlimlerin ittifak halinde olumsuz şeyler söylemesinin bu hadisi senet itibarı ile delil olarak kullanılmayacak kadar "zayıf" bir konuma düşürdüğünü ifade eden; hadisin metninde de bir takım problemler olduğunu söyleyen araştırmacılar bulunduğu gibi “… Yöneticileriniz şerirleriniz; zenginleriniz cimrileriniz olduğu, işleriniz
de kadınlara kaldığı zaman yerin altı sizin için yerin üstünden daha hayırlıdır” kısmının sonradan ilave edildiğini söyleyenler bulunur. Kadınların devlet başkanı olamayacağına dair görüşlerin aksine Kur'an'da geçen Belkıs kısasındaki nötr ifadelerden dolayı, kadının devlet başkanı olabileceğini, herhangi bir yasaklamanın olmadığını belirtenler din alimleri vardır de vardır.
Kadına biçilen rolün, geleneksel anlayış nedeniyle de sınırlandırıldığa görülür. Geleneksel anlayıştakilere göre İslâm hukukunda kadının, alım-satım, şahadet, şirket, vesayet, vekâlet, veraset ve hibe gibi her türlü medenî akit tasarrufları geniş ölçüde geçerli ve ticarî alandaki uğraşıları meşru olarak değerlendirirken; yasama, yürütme ve yargıya ait riyasete seçilebilmesi kadın için bir hak değildir Kadın liderlik konusunda kısıtlayıcı görüşler rağmen   1980'lerden itibaren İslam dünyasında Müslüman kadın liderlerin hareketliliği özellikle Orta Doğu, Kuzey, Doğu, Batı ve Güney Afrika, Güney, Güneydoğu ve Doğu Asya, Avrupa ve Kuzey Amerika’'da artmaya ve yaygınlaşmaya başlamıştır.

Evlilik

İslam öncesi Arap toplumunda erkeğin sosyal ve ekonomik durumuyla  alakalı olarak çok kadınla evliliğin yaygın olması sonucu Kur'an'ın bu konuyla ilgili olarak bir düzenlemeye gittiği görülür. Kur'an, en çok dört kadınla evlenebileceğini söylemek suretiyle belli bir sınırlama getirmekte ve çok evlilik müessesini hukuken kabul etmektedir (Nisa Suresi:3) Söz konusu çok-eşli evlilik izninin, esas olarak, o dönemde öksüz kızlara muamelede karşılaşılan problemler çerçevesinde verildiği düşünülür. Kimi yorumcular, çok eşliliğe izin meselesindeki izin cümlesinin erkeğin vicdanına bırakılmasını ön plana çıkartmış; kimileri  çok evliliğe izin verilmesinin geçici ve sınırlı bir gaye için olduğunu benimsemiştir.
İslam hukukunda evlenmek için sınır bir yaş belirlenmemiş bunun yerine bölgeden bölgeye ve kişiden kişiye değişebilen büluğun başlangıcı esas alınmıştır. Büluğa ermemiş küçük kızların -güvenlik, uygun bir adayı kaçırmama (ahlak, nesep, din vb.) gibi sebeplerle- velileri tarafından evlendirilebileceklerine dair görüşler mevcuttur. Küçük kız çocuklarını nikahlamanın, güvenlik ortamının olmadığı  kabile yönetimi, beylik yönetimi veya kabileler halinde göçebe hayatı yaşayan toplumlarda kız çocuklarının güvenliği açısından tedbir olarak geliştirilmiş bir uygulama olduğu ifade edilir.
İslamiyet'te evlilik bir akit olarak görülmüş; sona erdirilmesi İlahi olarak yasaklanmamıştır. Diğer akitler gibi tarafların karşılıklı rızalarıyla doğan ve erkeğin boşanma iradesine ağırlık verilmekle birlikte, karşılıklı rıza ve mahkeme kararı ile de sona erdirilebilen rızai bir akit olarak değerlendirilmiştir. Kur'an'a göre evlenme en az iki şahit huzurunda olacağı gibi, boşanma
da en az iki şahit huzurunda olmalıdır (Talak Suresi: 2) Uygulamada ise erkek karısına "Boş Ol" dedi mi, iki şahit gerekmeden boşanma gerçekleşebilmiştir.

İbadetler

Geleneksel İslam'da kadınların birbirlerine imamlık yaparak cemaatle namaz kılabilir, erkek-kadın birlikte namaz kılınacağı zaman kadınlar erkeklerin arkasında saf tutar ve namaz bu şekilde kılınır. Geleneksel düşünce de kadınlar cuma, bayram ve cenaze gibi cemaatle icra edilen ibadetlerden de muaf tutulurlar. Fakat kadınlara cuma namazının farz olduğunu düşünen çevreler de vardır.

İslamın doğuşu

Cahiliye dönemi'nde Arap toplumunda sosyal yapıda kadına erkekten daha az değer verilmesi söz konusuydu; ancak sosyal konum ve başarıları ile ön plana çıkmış marjinal kadınlar da mevcuttu. İslamiyet'in doğuşu ve yaşanmaya başlanmasıyla birlikte, bütün toplumsal gelenek ve değerlere karşı uygulanan, “olumlu bulunanın devamına izin verilmesi ve gayriislamî bulunanın yasaklanması” prensibi doğrultusunda kadın ile ilgili bazı kabullerin devam etmesine izin verildi; olumsuz görülen toplumsal geleneklerin yerine bir İslami prensip getirildi.
Kur’an, öncelikli olarak Arap toplumunda kız çocuklarına yapılan kötü muameleyi, insanların kız çocukları karşısında sergiledikleri kötü tavırları tasvir etmiştir. Kur'an'da kadın, kadın-erkek ikilemine indirgemeksizin insan olması temelinde ele  alınmış; kadın-erkeğin yaratılış niteliklerini dikkate alarak hak ve sorumlulukları belirlenmiştir. Kadın ve erkek eşit ilişkilere sahip, farklı iki cins olarak görülmüş; cinslerin birbirinin eksikliklerini tamamladığını ve her birinin farklı özelliklerinin kendi içinde değerli olduğunu savunan tamamlayıcılık yaklaşımı ile ataerkil gelenek yıkılmaya çalışılmıştır. İlk kadın tarafından işlenen ve erkeğin de işlemesine sebep olunan aslî günah anlayışına dayanan  kadın karşıtı söylem yerine erkek olsun kadın olsun her doğan kişinin günahsız doğduğu, sonradan işlediği fiiller sebebiyle sorumlu olduğu anlayışı getirildi. Ancak İslam toplumlarındaki uygulamalar her zaman bu esaslara uygun olarak şekillenmemiştir.
İslamî tebliğ döneminde siyaset, savaş ve ilim konularında erkeklerin yanı başında yer alan kadınlar vardı. Sahâbî kadınların gerek günlük namazlara gerekse cuma ve bayram namazlarına katıldıkları bilinmektedir. İslam peygamberinin ölümünden hemen sonra kadınların namazlarını camide kılma uygulamasından rahatsızlık duyulmaya başlandığı anlaşılmaktadır. Kadınların camilerden uzak tutulmak istenmesi zamanla etkisini göstermiş, onların evdeki ibadetlerinin camidekinden daha faziletli olduğu, camiye gitmelerinin fitneye sebep olacağı inancı yerleşmeye başlamıştır.

Emeviler dönemi

Emeviler döneminde kadının konumu cahiliyeye geri dönüş seyri göstermiştir. Şehirleşme oranı arttıkça kadınların ve özellikle üst tabakada yer alan kadınların kendilerine has bir sosyal hayat tarzı kurdukları ve erkek ağırlıklı sosyal yapıdan çekildikleri görüldü. Kadınların camilerden uzaklaşmaları bu dönemde daha da belirginleşti. Ancak kadınlar ilim ve kültür hayatında önemli bir yer almaya devam ettiler.  Kadınların özellikle hadis ilmine yöneldiği görüldü. Hür kadınların toplumsal hayattan çekilmesi ile sosyal hayatta öne çıkan kadınlar, cariyeler oldu.

Abbasiler dönemi

Abbasiler döneminde gerek fethedilen Bizans ve İran topraklarındaki kültürlerden etkilenme, gerekse hazine gelirlerinin artıp yönetici ve elit kesimin büyük servet sahibi olması sonucu İslam toplumunun kültürel değerlerinde büyük değişiklikler meydana geldi. Bu durumun, Müslüman kadınların sosyal hayattaki hak ve sorumluluklarında gerilemeye neden olduğu sanılmaktadır.

Memluk himayesi dönemi

1258 yılında Moğollar'ın Bağdat'ı yağmalayıp Halifeyi öldürmelerinden sonra Abbasi hanedanı varlığını Kahire'de Memluk Sultanı himayesinde sürdürdü. Mısır ve Suriye'de hüküm süren ve Türk kültürünün izlerini taşıyan Memlûk Sultanlığı'nda kadınların sosyal hayatta öne çıktıkları görülmekteydi.
Memluk Devleti'nin kuruluş sürecinde  İslâm toplumunun alışık olmadığı biçimde Şecer-üd-Dürr müslüman bir ülkeye hükümdar olmuş ve bu durum o dönemin Abbasi halifesi Mustasım Billah'ın tepkisini çekmişti.  Şecer-üd-Dürrr Memluklar'da tek kadın hükümdardır. Daha sonra Memlûklarda kadınların siyasette arka planda kalırken mimarî alanda daha faal bir rol oynadıkları görüldü. Özellikle üst sınıfın kadınları, -yani sultanın anneleri, eşleri ve emir eşleri- birçok yapı inşa ettirip kamu hizmetine sunarak adlarını ölümsüzleştirmiştir.
Orta Çağ İslâm âleminde kadınların eğitim imkanlarının çok sınırlı olduğunu bilinmektedir ancak Memluk toplumunda orta sınıf kadınları arasında Arap asıllı ve Türk asıllı çok sayıda okumuş kadın vardı; hadis bilimi kadınların en çok yöneldiği alandı. Arapça dil bilgisi ile uğraşan kadınlar ve tasavvufa yönelip şeyhe (kadın şeyh) olan kadınlar da görülmüştür. Eğlence hayatında da cariyeler önemli yer almışlardır.
Öte yandan Memluk toplumunda zaman zaman yönetimin kadın kıyafetlerine kısıtlamalar getirdiği, kıyafet müdahalesine uymayan kadınlar dövülüp teşhir edildiği görülmüştür. Kadını uğursuz sayan bir anlayışla toplumsal felâketlerin sorumluluğunun kadına  yüklemesinin bir örneği Barsbay döneminde görüldü. Sultan, veba salgınından kurtulmak ümidiyle kadınların sokağa çıkmasını yasakladı.

Modernleşme dönemi

16. yüzyıl başında Osmanlılar'ın Mısır'ı alıp Memluklar'a son vermesiyle Osmanlı himayesine giren son Abbasi halifesi  öldükten sonra halifelik Osmanlı sultanlarına geçti. Memlûklar ve Osmanlılardaki kadının eğitim durumu birbirine benzemekte idi.
Kadının klasik dönemdeki sosyal, ekonomik ve hukukî konumu 19. yüzyıla gelinceye kadar köklü değişikliklere uğramadı. 1850’li yıllardan itibaren gerek Osmanlı Devleti'nde ve ona bağlı bir eyalet statüsündeki Mısır'da gerekse İran’da bir taraftan kız liseleriyle öğretmen okullarının açılması, kızların üniversiteye kabul edilmesi, diğer taraftan basında kadın hakları konusundaki yazıların gittikçe artan bir oranda yer alması, kadınlara yönelik gazete ve dergilerin yayımlanması kadın hareketine yeni bir ivme kazandırdı. 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında kadınlarının sosyal ve ekonomik hayatının katılımının artması ile kadının sosyal, ekonomik ve hukukî hayattaki konumu  gerek Osmanlı aydınları gerekse Mısır aydınları arasında yoğun şekilde tartışılmaya başlandı. Bu dönemde Cemaleddin Afgani, Muhammed Abduh ve M. Reşîd Rızâ gibi modernist İslâmcılar kadının konumunu İslâm hukuku ve kültürü içinde iyileştirme amacıyla köklü reformlar teklif ederken diğer taraftan Kasım Emin gibi reformistler kadının hukukî ve sosyal konumunda reform yapılmasını istemişlerdir. 19. yüzyılda İran'da da kadın hareketi ortaya çıtı.
20. yüzyılda Türkiye, Tunus ve devrim öncesi İran'da, İslâm kültürüne bağlılık endişesi taşımaksızın kadının ferdî ve sosyal konumunu değiştirmeyi hedefleyen bir kadın hareketi ortaya çıktı. Aynı dönemde İslâm kültürüne bağlılık ilkesini korumakla birlikte gelenek ve kültürel etkilerle dinîleştirilen bazı uygulama ve anlayışların terk edilmesi gerektiğini savunan, kadının sosyal ve hukukî konumunda yeni anlayış ve ihtiyaçlar ışığında değişiklikler yapma gereğini duyan ikinci bir kadın hareketi daha ortaya çıkmıştır. Bu hareket  Osmanlı Devleti'nde, Mısır, Ürdün, Pakistan, Irak, Suriye, Malezya gibi ülkelerde etkili olmuştur. Afganistan, Suudi Arabistan ve kısmen devrim sonrasında İran gibi ülkelerde kadının hukukî ve sosyal statüsü konusunda klasik yorumlara bağlı kalma ve bunu zorunlu olarak uygulama anlayışı sürdürülmektedir.