Çimmesyanlar

Alaska Çimmesyanları

Kanada'daki Britanya Kolumbiyası'ndaki Metlakatla (Old Metlakatla) yerleşiminden Alaska'daki Annette Adası'ndaki Metlakatla (New Metlakatla) yerleşimine taşınan Alaska Çimmesyanları, Alaska'da Kızılderili rezervasyonu'nda kalan tek Alaska yerlileri grubudur. Annette Adası ve yakın çevresindeki adacıklar komple bir rezervasyondur ve Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası (ANCSA) gereği Alaska'da kapanmayan tek rezervasyondur.
Rus Amerikası döneminde ABD'nin Ruslarla birlikte idare ettiği Alaska'yı 1867 yılında Rus İmparatorluğundan satın almasından bu yana 100 yıldır çözülemeyen yerlilerinin (Alaska Eskimoları ve Alaska Kızılderililerinin) toprak taleplerini çözmek üzere ABD Kongresinde 18 Aralık 1971 tarihinde başkan Richard Nixon tarafından imzalanarak yürülüğe giren ve ABD tarihinin en büyük toprak talebini karşılayan yasa olan Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası (ANCSA) gereği kurulan Alaska Yerli Bölge Şirketlerinden Tinglit-Haida Central Council hükûmetinin ortak işletmesindeki Sealaska Corporation yerli bölge şirketine bağlı olan Çimmesyanlara ait bir köy şirketi yoktur. Çimmesyanlar, Kanada'dan göç ettirildikleri için ANCSA yasasının Alaska yerlilerine tanıdığı hakların çoğundan yararlanamazlar.

Tarih

Yerli sözlü tarih, eserler, tarihi fotoğraflar ve arkeolojik kazılar sonucu elde edilen bilgilere göre Çimmesyanlar 5.000 yıldır Pasifik Kuzeybatısı Kıyılarında yaşamaktadırlar. 1910 yılında Prince Rupert bölgesindeki ilk arkeolojik testleri Harlan I. Smith yapmıştır.
Avrupalılarla ilk temas 1787 yılında Güney Çimmesyanlarının köyü olan Kitkatla'da kürk ticareti keşif gezisinde kaptan Charles Duncan ve James Colnett ile olmuştur.

Edebiyat

Çimmesyan edebiyatının ilk örnekleri sözlüdür ve malesk (hayat deneyimi hikâyeleri) ile adaawx (efsaneler) olarak ikiye ayrılmaktadır. Adaawx mitolojik ya da doğaüstü karakterler ile hayvanların ve insanların ruhlarıyla dolu efsane ve masallardır. Malesk denilen hikâyelerde diğeri gibi doğaüstü karakterler bulunmaz ve eğlenceli ya da kişinin hayatta kalma mücadelesi gibi gerçek yaşanmış öyküleri içerir.

Aile

Akrabalık sistemi İrokua akrabalığı tipindedir. Boylu mazı ağacından yapılan uzun evlerde kalabalık bütün aile kalır. Evlilik töreni bir dizi uzun törenlerden oluşur. Doğum sırası ve sonrasında hem erkek hem de kadınların bazı gıdaları yemeleri tabudur. Diğer bütün Pasifik Kıyısı halkları gibi çimmesyanlar da potlaç (yaawk) törenleri düzenlerler.

Toprakları

Güney Çimmesyanları: Tarihi olarak üç köyleri vardır: Kitasoo, Kitkiata, Kitlakatla. Britanya Kolumbiyası'nda Klemtu'daki Kitasoo'da 1980 lerden beri Heiltsuklarla (Haihais, Xaixais) birlikte yaşarlar. Kitkiata 1860 lar ve 1880 ler arasında terkedilmiş, misyoner William Duncan tarafından Metlakatla misyonuna taşınmışlardır. Kızılderililer ve antropologlarca Kitlakatla köyü en muhafazakar Çimmesyan köyü olarak kabul edilir.
Kıyı Çimmesyanları: Tarihi olarak Aşağı Skeena Nehri'nin aşağısındaki kanyonlarda on grup olarak yapılanırlardı: Gitwilgyots, Gitzaklalth, Gitsees, Ginakangeek, Ginadoiks, Gitandau, Gispakloats, Gilutsau, Gitlan, Gitwilkseba. Bir kısmı misyoner William Duncan tarafından Metlakatla misyonuna taşınmış, sonra Alaska'daki New Metlakatla'ya götürülmüşlerdir.
Gitksanlar: Tarihi köyleri: Kitwanga, Kitwancool, Kitsegukla, Kitanmaks (Hazelton), Kispiox, Kisgegas, Kuldo.

Komşuluk

Nisgağalar kuzeyde Tahltanlar, batıda Tlingitler, doğuda Gitksanlar ve güneyde Kıyı Çimmesyanlarıyla; Gitksanlar kuzeyde Tahltanlar, batıda Nisgağalar, doğuda Sekaniler, güneyde Vetsuvetenler ve Kıyı Çimmesyanlarıyla; Kıyı Çimmesyanları kuzeyde Nisgağa ve Gitksanlar, batıda deniz ötesi Haydalar, doğuda Vetsuvetenler ile Haislalar, güneyde ise Güney Çimsiyanlarıyla; Güney Çimmesyanları kuzeyde Kıyı Çimmesyanları, batıda deniz ötesi Haydalar, doğuda Haislalar ve güneyde Heiltsuklarla komşudur.

Avcılık ve toplayıcılık

Avcı ve toplayıcı olan diğer Pasifik Kuzeybatısı Kızılderilileri gibi Çimmesyanların da geleneksel geçim kaynağı Pasifik sombalığı avcılığıdır. Kış sonunda nehirlerin buzunun kırıldığı zamanda (kabaca şubat-nisan ayları) ana iş Nass Nehri'nde Thaleichthys pacificus (mumbalığı) yakalamaktır. Mumbalığ Çimmesyan ekonomisinin bel kemiğidir veya kurutularak ileride yenmek üzere saklanır ya da yağı çıkarılır. İyot bakımından oldukça zengin olan bu yağ asırlarca Çimmesyanların tekelinde kalmıştır.
Tsuga heterophylla, Sitka ladini, Pinus contorta gibi ağaçların soymukları (kambiyum) yenmek üzere toplanır.
Haziran başlarında martı yumurtaları ile istiridyeler toplanır.
Düzenli avlanan avlar arasında katır geyiği, Kanada geyiği, fok, denizaslanı (Eumetopias jubatus ile Zalophus californianus), deniz samuru, ak dağ keçisi, Amerika yaban koyunu, ayı, oklu kirpi (Erethizon dorsatum), rakun, marmot, rengeyiği, sığın, puma, tavşan, Kanada vaşağı gibi memeliler ile kartal, kuğu, kaz, ördek gibi kuşlar sayılabilir.

Şamanizm

Çimmesyan şamanizminde ana öge We-gyet ya da Txamsem olarak adlandırılan  kuzgun ruhudur ve bunun bir de Logobola adlı erkek kardeşi bulunur. Logobola taze ve temiz su eksikliğinden sorumludur ve sis çıktığında Txamsem kaybolur. Erdem ve vücudun saflaştırılması ya temizlik ya da açlık yoluyla yapılır.

Sanat

Sanatları hem Alaska yerli sanatı hem de Pasifik Kuzeybatısı sanatı içinde değerlendirilir. Diğer kıyı halkları gibi Çimmesyanlar da boylu mazı ağacının kabuğunu ana malzeme olarak kullanır ve bununla araç gereç, giyim, çatı kaplama, zırh, yapı malzemesi ve kano yapılır. Hatta Tlingitlerden aldıkları ve Çilkat dokuması denen tekstil ürünlerinde de bu kabukları kullanarak kendilerine adapte etmişlerdir. Totem direği en görkemli sanat ürünleri arasında yer alır.