Aktör Ağ Teorisi

Aktör Ağ Teorisi, literatürde İngilizce Actor Network Theory olarak da geçmektedir ve bazı kaynaklarda İngilizce ifadenin kısaltılmışı olan ANT olarak anılmaktadır. Türkçe Aktör Ağ Teorisi ifadesinin kısaltması olarak ifade edilebilir. AAT, nesneleri de sosyal yapının birer parçası olarak kabul eden bir sosyal teori ve araştırma yöntemidir. Her ne kadar insan dışı varlıkların da sosyal yapının birer parçası olduğunu ortaya koyması özelliği ile ön plana çıkmış olsa da, AAT'nin daha önceki teorilere getirmiş olduğu eleştirel bakış açısı da literatürde yer bulmaktadır. AAT, Bilgi Teknoloji ve Toplum (BTT) alanında yapılan çalışmalar sırasında gün yüzüne çıkmış ve bu alanda yoğun olarak kullanılmıştır. AAT'nin çıkışında önemli rolü olan Michel Callon ve Bruno Latour, BTT alanında çalışan araştırmacılardır. Ayrıca sosyoloji alanında çalışan John Law'ın da AAT'nin çıkışı ve gelişmesinde önemli rolü olmuştur. Daha teknik anlamda, materyaller arası semiyotik bir teori olduğu söylenebilir. Yani materyaller (eşyalar) arası bir ilişkinin yanında semiyotik (kavramlar arası) bir ilişki de tanımlanmaktadır. AAT kendi modeli içerisinde bütün ilişkileri hem materyal hem de kavramsal düzeyde ele almaktadır.
AAT için sosyal yapıcı bir yaklaşım sınıflandırması kullanılabilir. Doğruları ve yanlışları tanımlayan temelci yaklaşımların aksine sosyal yapıyı inşa eden varlıkların birleşimi ve iletişimi gibi ilişkiler üzerinde durmaktadır. Yine de kendisine özgü materyal-semiyotik yapısı itibarıyla diğer BTT ve sosyal ağ teorilerinden ayrılmaktadır.

Teorinin çıkışı

AAT ilk olarak Michel Callon tarafından École nationale supérieure des mines de Paris'e bağlı olan Centre de Sociologie de l'Innovation (CSI) Merkezinde geliştirilmiştir (Türkçe sosyal yenilikler (innovasyon) merkezi olarak çevirilebilir). 1984 yılındaki kitabında John Law ve Peter Lodge AAT'nin ilk örneklerinden sayılabilecek olan ve sosyal yapı içerisindeki cansız varlıklar ile aktörler arasındaki ilişkileri anlatan bilginin (knowledge) gelişmesi ve yapısallığı ile ilgili (Science for Social Scientists; London: Macmillan Press LTD) isimli bir çalışma ortaya koymuşlardır. Çalışma aynı zamanda BTT çalışmaları açısından yenilik süreci ve bilgi üretimi kavramlarının anlaşılması için önemli bir adım oluşturmaktadır.
AAT için literatüre giren ve en çok kabul gören tanımlardan birisi 1987 yılında Latour tarafından Bilimdeki Eylem (Science in Action) isimli eserinde yapılmıştır.
1990'dan itibaren BTT çalışmalarında AAT'nin önemi giderek artmıştır. Çoğu araştırmacı tarafından organizasyonel analizler, enformasyon, sağlık çalışmaları, coğrafya, sosyoloji, antropoloji ve ekonomi alanlarında kullanılmıştır.
2008 yılı itibarıyla AAT oldukça geniş ve kapsampı bir kullanım alanına sahip olup, materyal-semiyotik çalışamaların gerektirdiği çoğu heterojen ortama uygulanabilmektedir.

Materyal-semiyotik method

AAT her ne kadar isminin açılımında teori kelimesi barındırsa da, analizlerinde neden ve nasıl sorularına cevap aramaz. Bunun yerine AAT modellemiş olduğu ağ üzerindeki ilişkilere yoğunlaşır. Latour'un da belirttiği gibi  Açıklamalar tanımdan çıkarılmaz, tanımlar, geliştirilen şeylerin bizzatihi kendileridir. Yine Latour'un farklı bir ifadesiyle AAT, bir method veya bir el kitabı değil herhangi birşeyin teorisidir 
Güncel çalışmalarda, materyal-semiyotik diğer yaklaşımlarla AAT'nin karşılaştırıldığı görülebilir. Örneğin ethnometodoloji (günlük yaşantılardan çıkarak insanların sosyal yapıları nasıl algıladığını çalışan sosyoloji alanı) alanında, günlük eylemlerin, alışkanlık ve tekrar eden davranışların nasıl kendilerini yeniledikleri ve sürdürdüklerini açıklamak için oldukça başarılı modeller öne sürebilmektedir. Latour tarafından karşı çıkılmasına rağmen, AAT ile sembolik-etkileşim (symbolik interactionist) yaklaşım arasında karşılaştırma yapan çalışmalar da bulunmaktadır.
AAT her ne kadar bilim teknoloji ve toplum çalışmaları ve bilim sosylojisi alanlarında kullanılan bir teori olsa da, sosyloji alanında da oldukça önemli etkileri olmuştur. AAT yapısı itibarıyla deneysel özellikte olup sosyal araştırmalara ışık tututan bir araçtır. AAT kimlik ve kişisellik üzerine kurulu, taşıma sistemleri ve duygu ve bağımlılık konularında kunllanılmıştır. Ayrıca politik ve tarihsel sosyoloji alanlarında da kullanılmaktadır.

İnsan ve diğer aktörler

ATT, insan ve insan olmayan üyelere eşit yaklaşması ile bilinir. ATT, ağ içerisindeki bütün varlıkları aynı düzeyde ifade eder. Bu özelliğine genelleştirilmiş simetrisi (generalized symmetry) ismi verilmektedir. Bu kavramı, her varlığın ağ içerisindeki taşıdığı ilişkiye göre değerlendirilmesi gerektiği şeklinde yorumlamak yerinde olacaktır, yani herhangi bir eleman için kendi özüne göre bir tanım yapmak ve ön kabullerde bulunmak yerine, ağ içerisindeki ilişkide olduğu varlıklar ve bu varlıklarla olan ilişkilerinin üzerinde durmak şeklinde anlaşılabilir.

Aracılar ve ortamcılar

ATT tarafından kullanılan iki önemli terim olan aracılar (intermediaries) ve ortamcılar (mediators) teorinin anlaşılması ve uygulanabilmesi için oldukça önemli bir role sahiptir. Aracılar, genelde ilişkilere etkisi olmayan ama ilişkinin ortamda yayılmasına yardım eden dolayısıyla çoğu zaman ATT açısından göz ardı edilebilen varlıklardır. Ortamcılar ise yine farklı varlıkların iletişimine / etkileşimine aracılık eden ancak bu aracılık sırasında iletişim ve etkileşime etki eden, değiştiren, yükselten veya azaltan varlıklardır. Bu açıdan ortamcıların çalışmaya değer olduğu söylenebilir. ATT açısından bakıldığında sosyoloji çalışmalarının çok sayıda aracıya yoğunlaştığı ve bunun gereksiz olduğu söylenebilir.
Örneğin bir sosyolojist, zengin ve yüksek toplum kesimleri için ipek ve fakir ve düşük toplum kesimleri için naylonu bir aracı olarak ele alabilir. Bu şekilde ele alınan bir modellemede, gerçekteki ipek-naylon ilişkisinin hiçbir anlamı yoktur. Hatta bu sınıf farkını ifade eden çok sayıda farklı örnekler de bulunabilir. Örneğin ipek/naylon eşleştirmesi yerine uçak/otobüs kullanımı gibi bir eşleştirme de kullanılabilir. Yani ipek/naylon eşleştirmesi bu farkı anlatmak için gerekli ve vaz geçilmez bir özellik sergilememektedir ve göz ardı edilebilir. Ancak birer ortamcı olarak ele alındıklarında ve ipek ve naylon üretimi, sanayide kullanımı, pazarlanması gibi bu kavramların kendi ortamlarına inilen bir çalışmada bu varlıkların birer anlamı olmakta, kullanıcılarının düşünce yapısını anlatmak için kullanılması anlamlı hale gelmektedir.