Kale, Denizli

Kale'nin ismi

İlçenin ilk adı olan "Tabas" incelendiğinde, Taba sözcüğünün kaya anlamına geldiği, kayalık bir tepe üzerinde kurulduğundan, bu adı aldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, Taba kelimesi, maiyetindekiler, bağlı olan insanlar"anlamına da geldiğinden, krala bağlı insanlar, kralın maiyetindekiler olarak nitelendirilebilir. Diğer taraftan; Tabae'nin bir başka adı Türklerle birlikte, Davas veya Tavas olarak günümüze kadar söylenip gelmiştir.
İlçe ilk olarak antik Tabas kentinin harabeleri üzerine kurulmuştur. Bu şehir, iki surlu bir kaledir. Kaleden dolayı, Kale Davaz olarak bilinir. 1950 yılından sonra ise, sadece Kale denilmeye başlanmıştır.

Kültür

İlçenin ismiyle bütünleşen tatlısı "Kaledavaz Baklavası" tüm Türkiye'de ün salmıştır.

Cevherpaşa Camii

Denizli-Muğla karayolu güzergahındaki Tabae Ören Yeri içinde bulunan Cevher Paşa Camii dikdörtgen planlı, kuzey tarafında son cemaat yeri, kuzeybatı köşesinde minaresi yer almaktadır.
Harimin doğu ve batı duvarında dörder, güney ve kuzey tarafında ikişer pencere açılmıştır. Dikine dikdörtgen formlu pencerelerin etrafı kesme taşla çevrelenmiş olup, üzeri sağır kemerle dekore edilmiştir. Son cemaat yerinin kuzey batısına bitişik minarenin kürsü kısmı yüksek tutularak caminin çatı seviyesine getirilmiştir. Kesme taşla kaplı minarenin birinci şerefesinin üzerindeki petek kısmından itibaren eski yıllarda yıkılmış olduğundan üzeri metal külahla örtülerek bodur bir minare görünümü kazandırılmıştır.
Caminin haremi dörder adet ahşap iki sütun sırasıyla üç sahına ayrılmıştır. Sütunların üzerine antik kompozit başlıklar yapılarak kalem işi teknikle boyanmıştır. Harimin kuzey bölümünde ise altı adet ahşap sütunun taşıdığı mahfil yer alır. Bu sütunlar da harimin diğer sütunları gibi dekore edilmiştir.
Mihrabı niş şeklinde olup içinde dökümlü perde ve ortada mizan terazisi işlenmiştir. Mihrabın üzerinde ise bitkisel motifli üçgen alınlık oluşturulmuştur. Harimin duvarlarında kare ve daire şeklinde boya ile panolar oluşturulmuş, içi yazı ve bitkisel geometrik desenlerle süslenmiştir.
Son cemaat yerinde altı adet ahşap sütun dizisi yer alır. Sonradan dışa karşı kapatılmıştır. Son cemaat yerinin iki tarafından ahşap merdivenle mahfile geçiş sağlanır. Son cemaat yerinden harime yuvarlak kemerli bir giriş kapısından geçilir. Kapının üzerindeki yazı bandında Hicri 1235 tarihi okunmaktadır. Bundan başka duvarlarda yazı panoları oluşturulmuştur.

Eğitim

Yüksek Öğretim Kurumuna bağlı Pamukkale Üniversitesi Kale Meslek Yüksek Okulu,Millî Eğitim Bakanlığına bağlı Mustafa Şipar Anadolu Lisesi,Etem Özsoy Çok Programlı Lisesi,Kale Başaranlar Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi ve Kale İmam Hatip Lisesi bulunmaktadır. 16 İlköğretim Okulu, 1 Mesleki Eğitim Merkezi ve 1 Halk Eğitim Merkezi vardır.
Bu okullarımızdan 5 İlköğretim ve 4 lise İlçe merkezinde, 
2 İlköğretim Karaköy ve Gölbaşı Beldelerinde, 
3 İlköğretim okulu Köylerimizde olmak üzere toplam 10 tane 8 yıllık İlköğretim, 
Kayabaşı köyünde 5 Şubeli İlköğretim okulu ve diğer köylerimizde 5 Birleştirilmiş sınıf İlköğretim okulumuz vardır. 
İlçede, kapasitesi 288 olan Cumhuriyet Yatılı İlköğretim Bölge Okulu (YİBO) pansiyonunda 127 kız, 124 erkek olmak üzere toplam 245 öğrenci bulunmaktadır.

Jeolojik Yapı ve Jeomorfolojik Özellikler

İlçe topraklarının jeolojik yapısı oldukça karmaşıktır.İlçede denizel karbonifer kalkerleri hersiniyen stüktürü, karstik röliyefler bulunduğu gibi az eğimli oligosen tabakalar mesezoike ait kıvrımlı kalkerler, mesezoik yaşında serpantiner platolar miyosen dönemine ait monoklinal tabakalar dördüncü zamana ait alüvyon dolgu özelligi gösteren araziler mevcuttur.
Arazi yüzey şekilleri olarak engebeli ve dağlıktır. Sandıraz dağları ve Kepez en önemli dağ sıralarıdır. Bunların yanında küçük çapta mahalli isimlerle anılan ve pek tanınmayan çok sayıda dağ ile tepe mevcuttur. Karayayla köyündeki İtburnu Yeniköy’deki örük,Özlüce köyündeki Tandır ile Demirciler köyündeki Havut dağı bunlardan bazılarıdır.
Denizden yüksekliği 450m.ile 1500m. arasında değişmektedir.İlçe merkezinin ortalama yükseltisi 1050m.civarındadır.İlçe sınırları içinde Akçay, Yenidere ve Küfrük dere deresi ile bunlara bağlı olan çok sayıda derelerle dik ve derin vadilerle oyulmuştur.
İlçe merkezi ile Karaköy kasabası Tavas ovası üzerinde kurulmuştur. Bunun dışında önemli bir düzlük yoktur.

Ekonomi

İlçenin ekonomisi genelde tarım ve hayvancılığa dayanır. Bunun yanında ormancılık, küçük sanayi ve el sanatları, ticaret, madencilik ekonomiye katkı yapmaktadır.

Tarım ve Hayvancılık

Tarım: İlçe arazisi % 72,2 ormanlık saha, % 21 tarım arazisi, % 1,8 kullanılmaz vasıfta olmak üzere ayrılmaktadır. 
Buna göre:
Orman                  % 72,2            562,400 dekar
Tarım arazisi          % 21              152,500 dekar
Kullanılmaz arazi      % 1,8              13,000 dekar
İlçede 3500 aile çiftçilik yapmaktadır. İlçe arazisinin çok büyük kısmı sulanamadığından tarımda genellikle hububat ve tütün üreticiliği yapılmaktadır. Son yıllarda zeytincilik yapılmaktadır. Habibler, Demirciler, Alanyurt gibi sulu tarım yapılabilen yerlerde domates, biber üretimi yapılmakta ve artmaktadır. Seracılık yeni yeni gelişme göstermektedir.

Bankacılık ve ticaret

İlçede Ziraat Bankası ve Halk Bankası bulunmaktadır. Ayrıca Türkiye İş Bankası, Garanti Bankası, Denizbank ve Akbank BTM cihazları bulunmaktadır.İlçemiz Mal Müdürlüğüne kayıtlı 290 gelir vergisi, 547 basit usul, 45 kurumlar vergisi, 352 KDV mükellefi olmak üzere toplam 1234 vergi mükellefi bulunmaktadır.  2009 yılı bütçe gelirleri tahakkuk miktarı 10.204.553,03 TL dir. Tahsilât ise 7.487.558,13 TL. dir. İlçede 7300 MTV mükellefi vardır. Tescilli tescilsiz olmak üzere 3302 adet taşınmaz olup 300.395.467,19 m².
İlçede cumartesi günleri halk pazarı kurulmaktadır. Burada üreticiler ürettikleri ürünleri pazarlamaktadırlar. Ayrıca dayanıklı tüketim malları, manifatura ve gıda maddeleri ticareti yapan parakende ve toptan satış merkezleri mevcuttur.
Hayvancılık, Balıkçılık ve Arıcılık
Hayvancılık: İlçede istenilen düzeyde değildir. Arazinin dağlık ve engebeli oluşundan sığır ve koyun yetiştirmeye uygun değildir. İlçede büyük baş sığır 3630, tek tırnaklı 675, koyun 4000, keçi 8000, tavuk, kaz, hindi gibi kümes hayvanlarının sayısı ise 30800 civarındadır. Hayvancılıktan elde edilen ürünler ve miktarları şöyledir:
Süt 7000 ton, Et 300 ton civarında olup ayrıca yumurta tereyağı, peynir, yün, kıl, gibi hayvansal ürünler de elde edilmektedir. Bu ürünlerin tamamına yakını mahallinde tüketilmektedir.
Balıkçılık: Özlüce köyünde bulunan alabalık yetiştirme tesislerinde yıllık 65.000 adet alabalık üretimi yapılmaktadır.
Arıcılık: ilçede 500 adet yerli,1500 adet fenni kovan bulunmakta ve yıllık yaklaşık 15000 Kg.bal elde edilmektedir. 
Kooperatif Durumu
İlçede beş ayrı köyde tarımsal amaçlı Orman Köylerini Kalkındırma Kooperatifi ilçe merkezinde bir, Karagöl (Gölbaşı) beldesinde bir olmak üzere iki adet Tarım Kredi Kooperatifi ayrıca Esnaf ve Sanatkârlar Kooperatifi ile Tütün Tarım Satış Kooperatifi bulunmaktadır.
Ormancılık: İlçedeki orman işletme şefliklerinden maden direği, sanayi odunu, kâğıt odunu olarak toplam üretimi 24982m3 dür. Yakacak odun ve lif yonga üretimi ise 11839 sterdir. İlçede orman arazisi yaklaşık 397.000dekar ile ilçe yüzölçümünün %75'ini kapsamaktadır.
Ormanda, karaçam, kızılçam, ardıç ve çeşitli meşe türleri bulunmaktadır.

Sanayi

Madencilik: ilçede zengin linyit yatakları bulunmaktadır. Mülk sınırları içerisinde 14 maden kömürü havzası bulunmaktadır. Altısı işletme ruhsatlı sekizi arama ruhsatlı olan bu havzalardaki kömür kalorisi 3500-6200arasında değişmekte olup yıllık toplam üretim kapasiteleri 100000 ton üretim ise 75 000 ton’dur.
Diğer Sanayi Kolları:İlçede küçük işletmeler şeklinde demircilik kaporta oto tamirciliği tornacılık mobilyacılık gibi işler de yapılmaktadır. 
Kalemizde küçük sanayi sitesi yapım çalışmaları devam etmektedir.

Tarım

İlçemizin yüzölçümü 533000 dekar olup bunun 397000 dekarı orman arazisiyle toplam arazinin %75'i,125300 dekarı tarım alanı,700 dekarı çayır ve mera ,10000 dekarı ise tarım dışı mesken alanları olarak ayrılmış durumdadır.
Tarım arazisinin 115000 dekarı tarla ürünleri 350 dekarı meyveciliğe 4450 dekarı sebzeciliğe 1000 dekarı bağcılığa 500 dekar zeytinciliğe 4000 dekarı çeşitli yem bitkilerine ayrılmıştır.Üretilen tarla ürünlerinin başında tütün buğday arpa, nohut, biber ve ceviz gelmektedir. Ayrıca mısır, yulaf, mercimek, patates, domates, kavun, karpuz, salatalık, ıspanak, pırasa, soğan gibi sebzeler yetiştirilmektedir.Meyvelerden ise zeytin, elma, nar, üzüm, iğde, armut, ayva, badem, erik, kayısı, kiraz gibi ürünler yetiştirilmektedir.
İlçede Yetiştirilen bazı ürünler şunlardır:
Tütün:Kireçli arazilerde daha iyi yetişebilen tütün ilçede 49000 dekarlık bir arazide dikilmekte ve yıllık ortalama 3900 ton tütün elde edilmekte bundan da 3000 aile geçimini sağlamaktadır.
Buğday:İlçede 26300 dekarlık bir alanda yaklaşık 6159 ton ürün elde edilmektedir.
Biber: ilçede üretilen biber çevre il ve ilçeler tarafından tanınmakta ve yaz aylarında biber festivali Kale Belediyesi tarafından her yıl düzenlenmektedir. Kale biberi kalitesi ve üretimi ile Kale ile özdeşleşmiştir. Biber ilçede 660 dekarlık bir alanda yıllık 600-700 tonluk üretimi ile önemli bir yere sahiptir. Biber festivalinde en iyi biber yarışması düzenlenmekte olup kaliteli ürün yetiştiren üreticiler ödüllendirilmektedir.
Ceviz: ilçenin bir diğer önemli tarım ürünü de kalitesiyle kendini kanıtlamış olan cevizdir. Ceviz 130 dekarlık bir alanda yıllık toplam üretim miktarı 75-100 ton civarındadır.

Spor

İlçede 1985 yılında kurulmuş Kale Spor ilçenin tek lisanslı kulübüdür. 85 yılı öncesinde ilçede Demir Spor, Ümit 62, Esnaf Spor gibi ilçe halkının kurmuş olduğu takımlar ile sık sık turnuvalar ile müsabakalar düzenlenmiştir. Bu kulüpler maddi sıkıntılardan dolayı kapanmış ve Kale Spor'a katılmışlardır. Kale Spor Pamukkale spor ile oynadığı play-off mücadelesinin ardından Bölgesel Amatör Lig'de mücadele etmeye hak kazanmıştır. Kale Spor taraftarları Denizli amatör grupları içinde ilk kez taraftar grubu kurmuşlardır. Taraftarlar 90 dk. takımına destekleriyle bilinmektedir. Tüm deplasmanlarda takımlarını yalnız bırakmamaktadır. Taraftarlar ilçe merkezinde bulunan Belediye Pasajındaki bir kahvehanede toplanmaktadır. Bunun için taraftarlar grubun adını Pasaj koymuşlardır.