Irrawaddy yunusu

Fiziksel özellikleri

Irrawaddy yunusu görünüş olarak beyaz balinaya benzer ancak katil balina ile daha yakın akrabadır. Melonu büyüktür; kafası yuvarlak ve küttür; ağzı da çok belirgin değildir. Gövdenin üçte iki gerisine doğru yer alan sırt yüzgeci kısa, küt ve üçgen şeklindedir. Yan yüzgeçleri uzun ve geniştir. Tüm gövdesi açık renklidir ancak karın kısmı sırt kısmından daha açık renklidir. Diğer yunusların aksine Irrawady yunusunun u şeklindeki solunum deliği gövde hattının solunda yer alır ve yunusun önüne doğru açılır. Kısa ağızları diğer yunuslardan daha farklı görünür ve ağızlarında çenenin her iki yanında 12 ila 19 kadar tahta çivi şeklinde diş bulunur. Ağırlıkları 90 ila 200 kg. arasında değişir. Uzunlukları tam erişkinlerde 2,3 m.'ye ulaşır. Kaydedilmiş en uzun boy Tayland'dan erkek Irrawaddy yunusunun 2,75 m.'lik boyudur.

Davranış

İletişim ekolokasyon için kullanıldığı düşünülen yaklaşık 60 kilohertzlik baskın frekansta çıkarılan tıkırtı, gıcırtı ve vızıltı sesleriyle sağlanır. Kemikli balıklar, balık yumurtaları, kafadan bacaklılar ve kabuklular besin olarak alınır. Esaret altındaki hayvanları gözlemi besinlerin ağza suyu emme yoluyla alındığını gösterir. Irrawaddy yunuslarının 1,5 m. yüksekliğe kadar su fışkırttıkları gözlemlenmiştir. Bu farklı davranışın balık sürülerini avlanmak amacıyla belirli bir bölgeye sürüklemek için yapıldığı bilinmektedir. balıkları yakalarken emdikleri suyu dışarı atmak için bu davranışı kafalarını suyun dışına çıkarıp dik olarak durduklarında ve beslenirken sergilerler. Esaret altında tutulan bazı Irrawady yunuslarına kafalarını sudan çıkarıp dik olarak durmayı komut ile yapmaları öğretilmiştir. Irrawaddy yunusu yavaç bir yüzücüdür ancak tekne ile kovalandıklarında 20 ila 25 km/s hıza ulaştıkları bildirilmiştir.
Irrawaddy yunusları teknelerden çekinir; teknelerin yanından yüzerek takip etmezler ve tehlike hissettiklerinde genellikle sualtına dalarlar. Görece yavaş hareket ederler ancak bazen kafalarını sudan çıkarıp dik olarak durdukları, bir yana doğru yatarak tek yan yüzgeçlerini salladıkları ve ara sıra da su dışına sıçradıkları görülebilir. Doğal yaşam alanlarında ağızlarından su fışkırttıkları görülmüştür ve bu davranışın balık sürülerini şaşırtarak avlanmalarına yardımcı oldukları düşünülmektedir. Genellikle iki ila üçlü gruplar hâlinde bulunurlar ancak bazen 25 kadar sayıda yunusun derin sularda bir araya gelerek toplandıkları bilinmektedir. Altıdan az bireyden oluşan gruplara sık rastlanır ancak bazen 15 kadar yunustan oluişan gruplar da görülmektedir. Grup hâlinde dolaşma Irrawady yunuslarına avlanmada yararlı olmanın yanı sıra sosyal bağların oluşmasına ve çiftleşmenin gerçekleşmesine de yardımcı olur.
Su yüzüne dönerek çıkar ve yalnızca derin dalış yapacağı zaman kuyruğunu suyun dışına belirgin olarak çıkarır. Derin dalış süreleri 20-150 saniye ile 12 dakika arasında değişir. Laos'ta 277  grup dalışında süre tutulduğunda gruptaki son yunusun dalışı ile su yüzüne ilk çıkan yunus arasındaki ortalama süre 115,3 saniye olarak bulunmuştur. Dalış süreleri de 19 saniye ile 7,18 dakika arasında değişiklik göstermiştir. Ara sıra su dışına sıçrarlar ve tekneleri takip etmezler.
Orcaella türünün kıyıya doğru gitmesine zorlandığı ve daha uzmanlaşmış yunus türleri tarafından dışlandığı türlerarası rekabet gözlemlenmiştir. Pasifik kambur yunusu (Sousa chinensis) ile Irrawady yunuslarının esâret altında aynı havuzda tutuldukları zaman daha baskın olan kambur yunusların Irrawady yunuslarını kovalayarak havuzun küçük bir kısmında durmalarına neden oldukları gözlemlenmiştir. Chilika Gölü'nde yerel balıkçılar denize açılan kanalda Irrawady yunusları ile afalinaların karşılaştığı durumlarda Irrawady yunuslarının çekinerek göle geri döndüklerini gözlemlemişlerdir.

Üreme

Bu yunusların cinsel olgunluğa yedi ila dokuz yol arasında eriştiği düşünülmektedir. Kuzey Yarımkürede eşleşmenin Aralık ila Haziran ayları arasında olduğu kaydedilmiştir. Gebelik süresi 14 aydır ve dişiler her iki ila üç yılda bir tek yavru doğurur. Doğumda boyları yaklaşık 1 m., ağırlıkları da 10 kg. cıvarındadır. Yavruların memeden kesilmeleri iki yılı bulur. Yaşam süreleri 30 yıl kadardır.

Çiftleşme

Dişi ya da erkek yunus birkaç dakikalığına eşleşmek için diğer bir yunusun peşinden gitmeye çalışır. Karınları karşı karşıya gelecek şekilde birbirlerine yakınlaşarak 40 saniyeliğine çiftleşirler. Çiftleşme gerçekleştikten sonra yunuslar birbirlerinden ayrılarak farklı yönlere doğru yüzerler.

Beslenme

Bu yunusların beslendiği besinler çeşitlidir. Besinler arasında balıklar, kabuklular ve kafadan bacaklılar sayılabilir. Avlanma sırasında yedi kadar yunustan oluşan sürüler avlarını çevreleyerek tuzağa düşürürler. Bu tuzak su yüzeyinin hemen altında oluşur.

İnsanlar ile etkileşimi

Irrawaddy yunuslarının geleneksel balıkçılarla ortaklaşa balık avlamada yardımlaştıkları görülmektedir. Hindistan'da balıkçılar "lahai kway" adı verilen tahta anahtarları teknelerinin kenarına vurarak yunusları çağırdıkları ve onların da balıkları ağlarına doğru sürdükleri zamanları hatırlamaktadırlar. Burma'da İravadi Nehri'nin üst kısımlarında Irrawaddy yunusları balıkçıların çıkarttıkları akustik sinyallere cevap olarak balıkları onların ağlarına doğru sürmektedir. Balıkçılar tahtadan koni şeklinde nesneleri teknelerinin yanlarına vurarak, küreklerini suyun yüzüne çarparak, ağlarını sallayarak ya da hindi gibi sesler çıkarak yunusların dikkatini çekmeye çalışırlar. Balıkçılarla birlikte çalıimaya karar veren bir yunus süresi yarım halka şeklinde yüzerek tuzağa düşürdükleri balık sürülerini balıkçı teknelerine doğru sürerler. Bunun karşılığı olarak yunuslar balıkçıların ağlarına takılan ve istenmeyen avlarla ödüllendirilirler. Eskiden İravadi Nehri balıkçıları belirli yunusların belirli balıkçı köyleri ile ortak hareket ettiğini ve bu balıkçıların ağlarına balıkları sürdüklerini iddia etmişlerdir. 1879 yılına ait bir raporda yerel mahkemelere bazı balıkçıların yunuslarının hasım balıkçıların ağlarını doldurmaya yardım etmesi nedeniyle bu avdan pay istemelerine dair iddialar kaydedilmiştir.

Tehditler

Irrawaddy yunusları, daha açık sularda yaşayan diğer yunus türlerinden daha fazla insanların eylemlerinden etkilenmeye açıktırlar. Yaşam alanları boyunca karşılaştıkları en büyük tehdit sık gözlü balık ağlarına takılarak bouğulmadır. 1995 ila 2001 yılları arasında 38 adet bu şekilde ölüm vakası kaydedilmiştir ve bunların %74'ü de geniş gözlü ağlara takılarak boğulma vakasıdır. Tüm popülasyon bölgelerinde bildirilen yunus ölümlerinin çoğu yanlışlıkla sık gözlü ağlara, trollere ve Filipinler'de de dibe serilen yengeç ağlarına takılarak boğulmadır. Burma'da elektrikle balık avlama, altın madenciliği ve baraj inşaatları da ciddi ve süregeln tehditlerdir. Yine de balıkçıların çoğu yunuslara karşı anlayışlı davranmaktadırlar çünkü geleneksel olarak rızıklarını temin etme yolundan vazgeçmenin zorluğunu yaşamaktadırlar.
Irrawaddy yunusları için tespit edilmiş bir başka tehdit ise yüksek hızlı teknelerin neden olduğu ses kirliliğidir. Bu nedenle yunusla normalden daha uzun süre dalış yapmak zorunda kalırlar. Bu büyük teknelerle karşılaşan yunuslar her zaman yollarını değiştirmektedirler
Laolar ve Kamboçlar Irrawaddy yunuslarının atalarının reenkarnasyonları olduğu yaygın inanışını paylaşırlar. Hatta bazıları yunusların insanları boğulmaktan kurtardıklarını ve timsah saldırılarından koruduklarını iddia etmektedir. İnanışları ve deneyimleri Laos ve Kamboçya halklarının asırlar boyunca yunuslarla birlikte barış içinde yaşamalarını sağlamıştır. Ancak son dönemlerde balık avlamada patlayıcı kullanımı bu geleneği bozmaktadır. Laos hükûmeti bu şekilde balık avlamayı yasaklamış olsa da komşu ülkesi Kamboçya bu konuda çok az yasal düzenlemeye gitmiştir. Kamboçya'da patlayıcılar yerel pazarlarda satılmaktadır ve balık avlamada ağ kullanımı neredeyse ortadan kalkmıştır. Bunun yerine patlayıcı ile balık avlama popülerleşmiş ve bu nedenle balık ve yunus popülasyonunda düzenli bir azalma eğilimi ortaya çıkmıştır. Her ne kadar Laolar patlayıcı kullanmasa da balık avlamak için kullandıkları naylon ağlar Irrawaddy yunuslarının yaşamlarını sürdürmesinde büyük bir tehdit oluşturmaya devam etmiştir. Bazı yunuslar yanlışlıkla ağlara takılabilmektedir. Yoksul balıkçılar da tek bir yunusu kurtarmak için ağlarını kesip büyük bir ekonomik külfet içine girmek istememektedirler.
Laos'ta Mekong Nehri üzerinde yapılması planlanan baraj nehrin aşağısında Kamboçya'da yaşayan Irrawaddy yunuslarının yaşamını tehdit edecektir. Laos hükûmetinin barajı Irrawaddy yunuslarının ana yaşam alanının üst kısmına yapma kararı bu türün Mekong Nehri'nde soylarının tükenmesini hızlandıracaktır. Barajıyapmak isteyenlerin önerisi patlayıcı yardımıyla tonlarca kayadan kurtulmaktır. Bu şekilde yapılacak inşaat sırasında ortaya çıkacak ses dalgaları oldukça hassas işitme organlarına sahip olan Irrawaddy yunuslarını muhtemelen öldürecektir.
Çeşitli Asya ülkelerinde Irrawaddy yunusları yakalanarak, esâret altında halka açık akvaryumlarda gösteri yapmak üzere eğitilmiştir. Su fışkırtma, sudan kafalarını çıkarma ve yan yüzgeçlerini sallayarak su üzerinde yan yatma gibi kendilerine özgü davranışları ve karizmatik görünüşleri bu şekilde gösteriler için Irrawaddy yunuslarını çok popüler yapmaktadır. Tatlısu tanklarında yaşayabilmeleri, özellikle masraflı olan tuzlu su akvaryumlarına gereksinim duyulmaması nedeniyle bu yunusları gösterilerde kullanmak için ayrı bir ticari motivasyon oluşturmaktadır. Doğal yaşam alanları içinde  olan ve yakınlarında bulunan bölgeler ekonomik olarak gelişmiş ve yunus gösterisi olan eğlence tesislerinin sayısında artış gözlenmiştir.
Khmer ve Vietnamlı balıkçılar bu yunusları kutsal hayvan olarak görmektedirler. Ağlara yakalandıklarında yunusları ağlardan kurtarıp suya salarlar. Buna karşı müslüman Khmerler yakalanan yunusları yeme amacıyla öldürürler. Bu nedenlerden ötürü yunuslar bölgede kullanılan yerel dilleri ayırt etmeyi öğrenmiş olup müslüman Khmerlere ihtiyatla yaklaşmaktadırlar. 2002 yılında en az dokuz Asya ülkesinde 80'den fazla yunusların gösteri yaptığı akvaryum bulunmaktaydı.
Patlayıcı ile balık avlama sonucu yunus ölümü bir zamanlar Vietnam ve Tayland'ta yaygındı. Geçmişte ise en doğrudan tehdit yağları için bu yunusların avlanmalarıydı.
Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) asıl olarak balık ağlarına takılıp ölmeleri nedeniyle yedi popülasyondan beşini kritik tehlikedeki türler arasında listelemektedir. Örneğin ilk olarak 1986'ta keşfedilen ve tanımlanan Malampaya popülasyonu o zaman 77 bireyden oluşmaktaydı. İnsan aktiviteleri nedeniyle bu sayı 2007 yılında 47 yunusa düşmüştür. Borneo'da Mahakam Nehri'nde yunus ölümlerinin %73'ü balık ağlarına yakalanarak boğulma nedeniyledir. Bunun nedeni aşırı avlanma ve yoğun tekne trafiğidir.
Turizm
Asya'da yaşayan Irrawaddy yunusları özellikle yaşadıkları bölgelerde çok sayıda turist taşıyan teknelerin dolaşması nedeniyle artan bir tehdit içindedirler. Tekne ile turist dolaştırmanın gelişmesi özellikle yunusları etkilemiştir.
Kirlilik
Mekong Nehri'nde su kirliliğinin artış göstermesi Kamboçya ve Laos'ta özellikle Irrawaddy yunuslarının yaşamasına karşı tehlikeleri artırmıştır. Suda bulunan cıva miktarının yanı sıra zehirli pestisit düzeylerinin artışı bölgedeki yunuslar arasında çok sayıda ölümlere neden olmuştur. Çevreye yayılan kirleticiler bu yunusların bağışıklık sistemini yok etmiştir.
Hastalık
Irrawaddy yunuslarının farklı popülasyonlarında derialtı nodüllere rastlanmıştır. Daha kesin bir tahmin ile 6 yunus popülasyonu bundan etkilenmiştir. Her ne kadar ortaya çıkan bu hastalığın sonucu belli değilse de tür risk altındadır.