Zihin teorisi

Zihin teorisi (ya da Zihin Kuramı, İng. theory of mind) diğerlerinin bilgi, duygu, inanç, niyet ve zihinsel durumlarını anlama becerisidir. Başlangıçta şempanzelerin zihinsel durumlardan çıkarım yapmaları için kullanılsa da bugün genel olarak insanlar için kullanılmaktadır.  
Sosyal bir varlık olan insanda bu becerinin rolü çok büyüktür. Sadece gözlenebilen yüz ifadesi, davranış ve bedensel uyaranlar değil, niyet tahmin ederek ona göre tepki verme davranışları da görülmektedir. Başkasına yapılan bu zihinsel atıf insanı diğer primatlardan ayıran ana özelliklerden biridir ve insana kandırma, yalan, empati gibi özellikler de kazandırır. Şempanze deneylerinin tam ve net sonuçlar vermemesi de bu becerinin sadece insana özgü olduğu fikrini güçlendirmiştir.

İnsanlarda zihin kuramı

Gelişim süreci normal ilerleyen çocuklarda zihin kuramı gelişimi erken dönemde başlar ve dört-beş yaş civarı tam olarak kazanılmış olması beklenir. Otistik spektrum bozukluğu gibi genel gelişim bozukluğu olan çocuklarda ise sosyal iş birliği ve iletişim güçsüzlüğünün yanında yanlış inanç testlerinde de başarısız oldukları gözlenmektedir. Bunun yanında şizotipi bozukluk gibi yakın ilişkilerden kaçınan kişilerinde zihin kuramı deneylerinde düşük performans sergiledikleri görülmektedir.

Hayvanlarda zihin kuramı

Hayvanlarda zihin kuramı literatürde çok tartışılmakta olan bir konu. Belli durumlar karşısında incelenen şempanze davranışları, onların beslenme ihtiyacı ötesinde bir bilişe sahip olduğunu düşündürmektedir. Özellikle primatların toplu halde yaşama, avcıdan korunma, besin paylaşma gibi birbirleriyle uyum gerektiren davranışları vardır. Ayrıca bu grup yaşantısı besin ve cinsel partner için rekabete de sebep olacağından sosyal zekanın gelişmiş olması beklenir.

Hayvanlarda yapılan zihin kuramı çalışmaları

İlk çalışmaları kuramı da ortaya atan Premack ve Woodruff yapmıştır. Sarah isimli şempanze ile insanın niyetine atıfta bulunma çalışmaları yapılmıştır. Öncelikle şempanze Sarah’ya insanın yapmaya çalıştığı fakat bir engelden dolayı işi başaramadığı bir video izlettirilir. Daha sonra video durdurulup şempanzeye iki fotoğraf gösterilir; birinde insanın amacına ulaşamadığı, diğerinde sorun ortadan kalkmış ve amacına ulaşmış biri bulunmaktadır. Sarah’nın eylemin tamamlandığı ikinci kartı seçmesi şempanzenin insanın amaca ulaşma isteğini bildiği şeklinde yorumlanır. Fakat şempanzeler insanın günlük aktivitelerini izleyerek veya deneme yanılma yoluyla da öğreniyor olabilirler. O yüzden bu bulguların gerçek bir zihin kuramı göstergesi olduğu konusu tartışmalıdır.
Povelli ve Eddy’nin bu yönde yaptığı bir dizi çalışma bulunmaktadır. Yine şempanzelerle yapılan bu bir dizi çalışmanın başında şempanzelere insandan yemek isteme davranışı öğretilir ve sonrasında çalışmalara başlanır. İlk çalışmada yemek kabına yem konarken her ikisi de içeride bulunan araştırmacılardan birinin gözü kapalı, ötekinin ise açıktır. Gözü açık olandan ve yemin kaba konulduğunu gören kişiden yem istemesi beklenen şempanze görmenin bilmeye yol açtığı bilgine sahip olmadığından ve zihin atfı yapamadığından iki araştırmacıdan rastgele birinden yemek ister. Sadece iki deneycinin de arkası dönükken bu işi rastgele yapmak yerine kendisine kafasını çevireni seçerler. Fakat aslında bu sonuç yalnızca şempanzelerin kafa ve gözün çevrildiği yöne tepki verdiklerini gösterir. Beş yaş çocuğu gibi kafa ve göz takibi yapsalar da, bu durum bakışa anlam yüklediklerinin ve ″görmek bilmektir″ algısına sahip olduklarının tam olarak bir göstergesi değildir.
Bu araştırmalar şempanzelerin insanın zihin algısını anlamak üzerine kurulu olduğu için eleştirilmektedir. Bu yüzden sadece şempanzelerin bulunduğu ve birbirlerinin zihinlerine atıfta bulunup bulunmadıklarını kontrol eden araştırmalar da yapılmıştır. Bu çalışmalarda şempanzeler arasındaki ast ve dominant ilişkisi esas alınmaktadır. Kurulan düzeneklerde hem astın hem de dominantın görebileceği bir muz, ayrıca sadece astın görüp dominantın göremeyeceği ikinci bir muz kullanılmaktadır. Bütün bu düzeneklerde; eğer şempanzeler zihin algısına sahipse diğerlerinin neyi görüp göremeyeceğine göre tercihlerini yapabilir ve bu durumda da astın, dominantın göremediği muzu alamayacağını da bilmesi ve o muzu almaya gitmesi beklenir. Çalışmaların sonuçları da bu yönde çıkmıştır; astların tercihi daha çok dominantın göremediği muz üzerinedir. Şempanzelerin zihinleri diğer hayvanlar göre çok gelişmiş ve ayrıca düşünme, niyet etme davranışlarından dolayı da insana yakın sayılmaktadır. Fakat zihin algıları kısıtlıdır çünkü bir tek görsel algı üzerinden ulaşılan bu bilgiler farklı teorilerle de açıklanabilir. Şempanzelerin yaptıkları tercihler perspektif farklılığı veya geçmiş deneyimlere dayalı bir öğrenme de olabilir.
İnsan olamayan diğer primatlar diğerlerinin baktığı yeri veya bildikleri şeyi anlayabilir, kimi nerede gördüklerini hatırlayabilir ve deneme-yanılma yoluyla edindikleri deneyimlere dayanarak diğerlerinin hareketlerini tahmin edebilirler. Fakat öğrendikleri bilgileri aktaramaz ve diğerlerinin psikolojik durumunu anlayamazlar. Bu sebeplerden dolayı zihin algısının insana özgü olduğu ve insanı diğerlerinden ayıran önemli bir özellik olduğu düşünülmektedir.