Kütahya Mevlevîhânesi

Kütahya Mevlevîhânesi, veya Erguniye Mevlevîhânesi Kütahya ilinin Merkez ilçesine bağlı Börekçiler Mahallesi sınırları içerisinde yer alan, Mevlevî tarıkatı dergâhı.

Tarihi

Mevlevîliğin Kütahya'daki izleri Sultan Veled döneminin yıllarında görülür. Sultan Veled'e müntesip bulunan, halkın "Kütahya Fatihi" adını verdiği Emir İmadüddin Hezâr Dînârî şimdi Ergun Çelebi'nin bulunduğu yerde dergahı inşa ettirmiştir. I. Yakub Çelebi (1300-1340) zamanında, Konya'dan kalkarak, Beyşehir, Eğirdir, Afyon ve Denizli yoluyla Kütahya'ya gelen Sultan Veled, şehri gezmiş ve güzelliğine hayran kalmıştır.
Kütahya Mevlevîhânesi Germiyanoğulları zamanında faaliyetini artırmıştır. 1329 yılında bugünkü Mevlevîhâne'nin bulunduğu sahada yeniden inşa edilen binada, gerek şehrin ve gerekse köylerine varıncaya kadar çevresinin sosyo-kültürel hayatında çeşitli etkinlikler meydana getirdiği şeriyye sicillerinden ve vakıf kayıtlarından anlaşılmaktadır.
Sultan Veled'den sonra, Mevlevîliğin yönetimine getirilen oğlu Ulu Ârif Çelebi de Kütahya üzerinde durmuştur. I.Yakub Bey'in, Ulu Ârif Çelebi'nin müridi oluşu da bu münasebetin boyutlarını daha iyi göstermektedir.
Germiyan beyi Süleyman Şah, Sultan Veled'in kızı Âbide Mutahhara Hatun'la evlenmiş, bu izdivaçtan doğan Devlet Hatun, Yıldırım Bayezid'in hanımı olmuştur. Kütahya şehri 1381 yılında Devlet Hatun'un çeyizi olarak Osmanlılar'a geçmiş ve Yıldırım Bayezid buraya vali tayin edilmiştir. Bu ırsi yakınlık, Osmanlı Sultanları'nın Mevlevîleri "akraba" olarak kabul etmesine de vesile olmuştur. Tahta geçen Osmanlı Sultanları'na, Edirne kapısı dışında düzenlenen muhteşem merasimlerle Mevlevî Şeyhi tarafından kılıç kuşatılması geleneği bu tarihi bağa dayanmaktadır.
Mevlevîlik Tarikatı'nın faaliyetlerine yön veren Mevlevîhaneler arasında Kütahya dergahının yeri büyüktür. Mevlevî dergahlarından en önemlilerine asitane denirdi. Kütahya Mevlevîhânesi de dünya üzerindeki 14 asitaneden biriydi. Konya ve Afyon Dergahlarından hemen sonra gelmesi, Osmanlı sınırları içerisinde yayılmış yüzü aşkın şube arasında sahip olduğu mevkinin önemini gösterir.
Mevlevîhâne bitişiğinde şeyhlere mahsus olan hâneyi 1813 senesinde Kütahya'da ikamete memur edilen reisülküttab Sadrazam Gailp Paşa şeyhlerin ikametine tahsis etmiş ve Ağustos 1814 Ramazanı'nda vakfiyesini tanzim ettirmiştir. Mevlevîhâne 1936 senesinde sûrı hümayuna davet edilen Kütahya Mevlevî şeyhi Abdülkâdir Efendi'nin ricası üzerine tekkenin tamiri için Kütahya feriki Hafız Paşa'ya emir verilmiştir. 1841 senesinde Mevlevîhâne tekrar tamir görmüştür.
Mevlevîhâne'nin son dönemlerinde bütün iyi niyetlere rağmen özellikle İdris Hamdi Dede'den sonra insani unsurların da ortaya çıkmasıyla Turuk-ı Aliyye geleneğine uygun olmayan bazı nâhoş olaylar olmuştur. Postnişin şeyhler Sâkıb ve Ergûn Çelebi'nin yaşlarının küçük olması, yerlerine vekâleten Hüsameddin Çelebi, Ahmed Remzi Dede, Hasan Ulvî Dede ve Mustafa Nuri Dede gibi dirayetli şahısların sebebi tam anlamıyla anlaşılamayan nedenlere binaen hüsnü kabul görmemiş olması bu durumun en önemli sebepleri arasında gösterilebilir. Ancak Kütahya ulema ve meşayihleri başta olmak üzere şehir eşrafından da bir takım kişiler devreye girerek bu meseleye uygun bir çözüm getirmeye çalışmışlar, huzurun temini için gayret sarf etmişlerdir. İçlerinde Tavşanlı Mevlevîhânesi Dedesi dahil muhibbân, ihvân, dede ve çelebilere ait 40'a yakın zevâtın mühür ve imzasıyla, tekkenin aslî hüviyetini koruyamamasının verdiği üzüntü dile getirilmiştir.
Mevlevîhâne bugün Dönenler Camii adıyla anılmaktadır ve mevlevîhânenin türbe kısmında Celaleddin Ergûn Çelebi evladından bir hayli zevat medfûndur.

Haremlik ve dedegân hücreleri

Mevlevîhânenin güney tarafında, hâmûşân hazîresinin bitişiğinde şimdiki park olan yerde büyük bir ev olduğu söylenmektedir. Büyük sofası olan bu evde Mevlevî büyükleri kalmıştır. Derviş hücrelerinin de bulunduğu bu ahşap bina yıkılmıştır. Ahşap, dar ve uzunca dikdörtgen bir yapı olduğu anlaşılan bu evin birkaç basamakla çıkılan bir kapının iki yanında pencerelere sahip iki mekândan ibaret olduğu söylenmektedir. Mustafa Sâkıp Dede'den itibaren başka evlerin varlığı da düşünülebilir. 1813'te Reisü'l-küttâb Gâlib Efendi'nin dergâh yanında bulunan hâneyi mevlevî şeyhlerinin oturması için tahsis ettiği bilgisi vardır.

Kütüphane

Konya Mevlâna Müze Arşivi'ndeki bir belgede Kütahya'daki Mevlevîhâne kütüphanesinin 1861 tarihinde kitaplarının bir listesi verilmiştir. Bu belgeye göre bu kitapların bir kısmı Sâkıb Mustafa Dede ve evlatları ve bazısı Küçük Ârif Çelebi ve evlatları, bazıları da Kütahya vâli ve paşaları tarafından temin edilmiştir. Bu kitaplar etüt edilmek ve dışarıya çıkarılmamak şartıyla verilmiştir. 276 kitabın hepsi mevcut olup muhafaza altında olduğu belirtilmiştir. Kitapların bir kısmı sonradan Kütahya Vahid Paşa Kütüphanesi'ne devredilmiştir. Çoğunluğu bu kütüphanede 1377-1661 demirbaş numaraları arasında kayıtlıdır. Bunların dışında şahısların elinde kütüphaneye ait kitaplar mevcuttur, bazıları da satılmıştır.
Kütahya çelebilerinden Murat Sabri Ergun'un da kütüphanesi bu konuda önemli eserleri ihtiva etmektedir. Vefatını müteakip mirasçıları arasında altıya bölünen kütüphanesinin üç dört bölümünde önemli eserler vardır. Bu ve benzeri şahısların kütüphaneleri de mevlevîhâne kütüphanesi kaleminden sayılabilir.
Şeyh vekili Hasan el-Ulvî Dede ve Mevlevî semazenbaşı Mustafa Sâkıb Çelebi'nin birlikte hazırlayıp Konya dergâhını bu konuda bilgilendirdikleri tutanakta kütüphanedeki kitapların isimleri geçmektedir. Kitapların isimlerinin geçtiği bu ariza 22 satırdan oluşmaktadır. Eserlerin çoğu yazma olup bir ciltliktir.

Mimari yapısı

Mevlevîhâne'nin Hezâr Dînâri tarafından yapılan, şimdi türbe olarak kullanılan mescit bölümü kare olarak yapılmıştır. Mescitte birisi güneyde avludaki hazireye bakan yerde, diğeri de kuzeyde olmak üzere iki pencere mevcuttur. Kalın duvarlar üzeri kubbe ile örtülüdür. Dışarıdan hem çatı hizasını hem de kubbe kasnağını tuğla saçak dolanır. Çatı ve kubbenin üzerindeki piramidal külâh kiremit örtülüdür. Kuzey-güney yönünde hafif dikdörtgen olan zemin planı örtüde iki yandan kalın kemerlerle kareye indirilerek basit tromplarla kubbe oluşturulmuştur. Doğu yönünden kubbe genişliğince açılan sivri bir kemerle semâhâne kısmına geçilir. Trompların basit biçimi, kirpi saçak gibi ayrıntılar yapının 13. yüzyıla ait olduğunu kuvvetlendirmektedir. Kuzey-güney yönünde hafif de olsa dikdörtgen bir plana sahip olması, girişin belki de bugün kemerle açılan doğu tarafında bulunma ihtimâli, mihrap nişinin bulunmaması, yönünün de kıbleden hayli kaymış olması gibi çözülmemiş tarafları vardır. Mescitte mihrap izine rastlanmamaktadır. Bina yapılırken de kıbleye uygun olarak düşünülmemiştir.
Esas semâhâneye açılmış olan kubbenin dört kemerinden birisinin içi tamamen boş olup semâhâneye açılan kapı olarak kullanılmaktadır. İlk önceleri küçük bir kapısı varken daha sonra kemerin içi tamamen boşaltılarak kapı büyütülmüş olabilir.