Çartizm

Tarihsel koşullar

İngiliz orta sınıfına, burjuvaziye, seçme ve seçilme hakkı tanıyan 1832 Reform Yasası parlamentoda kabul edildikten sonra, işçi sınıfının politik önderleri hoşnutsuzluklarını yüksek sesle dile getirmeye başladılar. Zira daha öncesinde, sadece toprak sahiplerinin denetiminde ve tekelinde olan Avam Kamarası'nda söz sahibi olmak ve mevcut yapıyı değiştirmek için, burjuvazi ile işbirliği yapıp, burjuvazi ile omuz omuza mücadele eden çalışan sınıflar, bu yasa ile de dışlanarak, büyük bir ihanete uğradıklarını düşünüyorlardı. 1830-1834 arasında iktidarda olan Whig Hükümeti'nin tutum ve eylemleri, bu hayal kırıklığını daha da derinleştirmekteydi. 1834'te yürürlüğe giren Yeni Yoksul Yasası (Poor Law Amendment Act 1834), eski kanundaki "yoksul, yardıma muhtaç" tanımında köklü değişiklik yapmış ve emekçi kesimleri kapsam dışı tutarak, outdoor relief adı verilen sosyal yardımdan bu kesimlerin mahrum kalmasını sağlamıştı. Diğer yandan, bu yasa ile yapılan düzenlemede, çalışma evi (Workhouse) adı verilen, düşkünlere iş ve yardım sağlanan yerler dışında kalanlara yapılmakta olan yardımları durdurmayı öngörülüyordu. Bu da emekçi yoksul insanları ailelerinden ayırarak, "çalışma evlerinde" yaşamaya mecbur tutuyordu. Tüm bunlar yoksul kitlelerin kızgınlık ve nefretini daha da arttırmıştı. Bu gelişmeler, 1830'ların sonlarında Kuzey İngiltere'de büyük bir hoşnutsuzluk ve muhalefet dalgası yarattı ki, bu da Çartizm'in kitlesel bir eylem haline gelmesine yol açtı.
İşçiler, seçme  hakkını elde ederlerse, sorunlarının çözüleceği algısına kapıldılar. Çartist hareketle ilgili önde gelen tarihçi ve araştırmacı Dorothy Thompson "emekçi kesimden binlerce kişi, tüm sorunlarının, ülkedeki siyasi yapılanmadaki değişiklikle düzeleceğini zannetmekteydi" diyerek, bu durumu özetlemiştir.

Çartist basın

Çartist basın, ilk olarak, hem yerel hem de ulusal ölçekte süreli yayınlar şeklinde ortaya çıktı. İçerdikleri haber, makale, şiir ve sairenin yanı sıra özellikle 1848 yılında uluslararası gelişmelerle ilgili yaptıkları haberlerle, Çartist hareketin gelişimine ve yayılmasına büyük katkı sağladılar ve büyük izleyici kitlesi elde ettiler. Henry Hetherington editörlüğünde çıkan The Poor Man's Guardian isimli gazete, sınıf dayanışması, seçme ve seçilme hakkı, mülkiyet, alkol karşıtlığı gibi konuları işliyor, aynı zamanda "1832 Yeni Yoksulluk Yasası'nı" yerden yere vuruyordu. Gazete, "şiddet mi, siddetsizlik mi?", (ya da yazarlarının da belirttiği üzere) "kaba kuvvete karşı moral değerlerin üstünlüğü"  gibi bir sorular ortaya atıyor ve bu yönde bir söylem geliştiriyordu. The Poor Man's Guardian gazetesi yerini çok daha radikal söylemlere sahip, fakat bir o kadar daha popüler bir gazeteye, Northern Star isimli gazeteye bıraktı. Bu gazete, 1837-1852 yılları arasında yayın hayatına devam etti. 1839'da, 50.000 nüshayla, tüm Britanya'da kırsal kesimde  en çok satan gazete oldu. Northern Star da diğer Çartist gazeteler gibi, iş yerlerinde, kafelerde ve diğer kamusal toplanma alanlarında yüksek sesle, kitlelere propaganda amaçlı oknuyordu. Northern Liberator (1837–40), English Chartist Circular (1841-1843) ve  Midland Counties'de yayınlanan Illuminator (1841), diğer Çartist gazeteler olarak gösterilebilir. Bu gazeteler People's Charter'daki taleplere destek veriyor, yerel mitingler hakkında bilgi ve destek sağlıyor, eğitim ve alkol karşıtlığı konularında yayınlar yapıyor ve büyük oranda da şiire yer ayırıyorlardı. Okurlar bu gazetelerde, tüm bunların yanı sıra, I. Afyon Savaşı'nı lanetleyen anti emperyalist makaleler, serbest ticaretin erdemleri ile ilgili yazılar okumaktaydılar.

1838 Halk Bildirgesi

1837 yılında, Parlamento'dan ve işçi temsilcilerden altışar üye seçilerek bir komite oluşturuldu. İşçi temsilcileri arasında, 1836 yılında kurulmuş "Londra İşçi Birliği'nden" (en:London Working Men's Association) William Lovett da bulunuyordu. Bu komite 1838 yılında, yukarıda altı madde halinde özetlediğimiz talepleri içeren bildiriyi (People's Charter) yayınladılar. Bildirideki hiçbir talep yeni olmamakla birlikte, 19. yüzyıl İngiltere'sinin en önemli siyasi manifestosu oldu.

Sonraki yıllar

İkinci dalga tutuklamalara ve baskılara rağmen, Çartist hareket varlığını sürdürmeye devam etti. 1843 başında, O'Connar, çalışanların sorunlarına çözüm olabilecek "Çartist arazi parçaları-çiftlikler" oluşturma fikrini ortaya attı. Bu fikir daha sonra,  Çartist Arazi Kooperatifleri (Chartist Co-operative Land Company) haline dönüştü. Buna göre, işçiler kooperatif hissilerini satın alacaklar, toplanan bu paralarla alınan araziler 2, 3, ve 4 akr (8,000, 12,400 ve 16,000 m²) büyüklüğünde parçalara ayrılacaktı. 1844-1848 yılları arasında, bu proje kapsamında beş ayrı arazi satın alındı ve kurayla tespit olunan şanslı hissedarlara teslim edildi. Fakat 1848 yılında Parlamentoda, O'Connar'ın oluşturduğu fon hakkında bir "mali araştırma komitesi" oluşturuldu ve bu komite tarafından fonun faaliyetine son verildi. Oxfordshire, Worcestershire, Gloucestershire ve Londra'nın dış eteklerindeki "Çartist arazi kooperatiflerinde" bulunan kulubeler hala ayaktadır ve bugün de kullanılmaktadır. Dodford, Worcestershire'da bulunan Rosedene isimli Çartist kulube, "İngiliz Ulusal Tarih ve Tabiat Koruma Vakfı" (National Trust) tarafından satın alınarak, koruma altına alınmış ve müze olarak ziyarete açılmıştır.
Çartist fikirleri savunan adaylar, sonraki birçok genel seçimlerde boy gösterdi.  O'Connar'ın Nottingham'dan aday gösterildiği 1841 ve 1847 Büyük Britinya seçimlerinde Çartist gruplar ortak bir çalışma yürüttüler. Feargus O'Connor Parlamentoya seçilen tek Çartist oldu ki, bu da işçiler için çok büyük kazanım ve zaferdi. Çartist adaylar mitinglerde meydanları tıka basa doldurmayı başarıyor ve geniş halk kitlelerinin desteğini sağlıyorlardı. Ancak elde edilen halk desteği, adil olmayan, antidemokratik seçim sistemi yüzünden sandık sonuçlarına yansımıyordu. Aynı şey, 1847 genel seçiminde Devon'da Palmerston'a karşı mücadele eden Çartist lider Harney'in de başına geldi. Çartistler 1859 yılında Ripon'dan gösterdikleri adayla seçime katıldılar. Bu seçim, Çartistlerin mücadele ettiği son seçim oldu.

Hristiyanlık ve Çartizm

Kilise olup bitenlere karşı tamamen kayıtsız kalmaktaydı. Kilisenin tutumu şu şekilde özetlenebilir; "iyi bir Hristiyan'ın siyasi meselelere karışması doğru değildir ... Tüm mezhepler politikadan uzak kalarak, hiçbir siyasi bağ oluşturmamalıdır. Dünyevi işlerle en az ilgilenen kişi, uhrevi açıdan en iyi, en çok imrenilen kişidir." Bu görüş, dinlerini günlük yaşantılarının  bir parçası olarak gören "Çartist Hristiyanlar" için anlaşılmaz bir tutumdu. Daha da ötesinde, bu kişilere göre Hristiyanlığı siyasetten ayırmanın da bir yolu yoktu. Din adamı William Hill Northern Star gazetesinde yazdığı makalede şunları ifade etmekteydi; "Bir Hristiyan, bir arkadaş, bir vatandaş olarak, yapmamız gerekenler bellidir. Bize komşularımızı en az kendimiz kadar sevmemiz emredilir. Bu evrensel bir kuraldır... fakat, kendimize hak olarak gördüğümüz bir şeyi başkasından esirgersek, İsa'nın talimatlarını çiğnemiş oluruz". Bu iki farklı görüş arasındaki çatışma, rahip Joseph Barker gibi pek çok din adamının, İngiliz kiliselerine bakış açışını değiştirdi. Barer konuyla ilgili olarak "Kiliseye hiç güvenim kalmadı. Bir insan olarak, bu dünya üzerinde özgürce yaşaayıp hareket etmenin, kötülükle gördüğüm yerde savaşmanın, kokuşmuş ve çürümüş kurum ve kuruluşları yok ederek, onların yerine topluma faydalı olacakları inşa etmenin, asli görevim olduğuna inanıyorum." diyerek fikrini açıklamıştır  Radikal siyasi görüşlerin ve Hristiyanlığın, birbirlerinin mütemmim cüzü olduğuna inanlar tarafından, bu fikir daha da ileri taşınarak "Hristiyan Çartist Kilisler" kurulmuştur. Konuyla ilgili binlerce kitapçık bastırılıp dağıtıldı. J.R. Stephens gibi, hareket içinde çok etkili din adamlarının, bu konudaki  vaazlarını dinlemek üzere, çok büyük kalabalıklar Çartist kiliselere akın ettiler. Artık aşırı politize olmuş din adamları ön plana çıkmaktaydı.
1844-1845 arası hymn book adı verilen ve dini şarkılar, ilahiler içeren risalelerin basımında ve satışında bir patlama oldu. Genellikle 64 sayfa olarak basılan ve sembolik ücret mukabili satılan bu kitapçıklardan günümüze ulaşan olmadığı zannedilirken, Kuzey İngiltere'de Todmorden Kütüphanesi'nde, katalog dışı kalmış 16 ilahi (hymn) içeren bir kitapçık keşfedilmiştir. Bu bilinen, tek Çartist hymn book'tur. Anglikan Kilisesi muhaliflerinin şiddetli etkisiyle bu ilahiler, sosyal adelet, zalimleri lanetleme, Çartist kurumlarına övgü gibi konuları içermekteydi. Halbuki klasik ilahilerde, çarmıha gerilme, cennet, cehennem, aile gibi konular yer almaktaydı. İlahiler İsa'nın zaferinden ziyade, özgürlük temasını dile getiriyordu. Bunların bazıları ise, emeğin sömürülmesini yahut çocuk işçiliğini protesto ediyordu. Bu "hymnlardan" birinde "Zengin ve makam sahibi insanlar/Tek hasletiniz aç bir çekirge sürüsü gibi her şeyi silip süpermek" ('Men of wealth and men of power/ Like locusts all thy gifts devour.') denilmekteydi. İki ilahi ise Çartist şehitleri övmekteydi. "Great God! Is this the Patriot's Doom?" isimli ilahi, 1843 yılında hapiste iken ölen, Sheffield'lı Çartist lider Samuel Holberry'in cenaze törenini anlatmaktaydı. Bir diğeri ise, 1839 Newport ayaklanmasından sonra, Tasmania'ya sürgün edilen John Frost, Zephaniah Williams ve William Jones'u anlatmaktaydı.
Çartistler özellikle İngiliz Kilisesi'nin (Church of England), devlet kaynaklarından, adaletsiz bir şekilde yüksek oranda aldığı pay konusunda rahatsızlıklarını yüksek sesle dile getiriyorlardı. İngiliz Kilisesi'nin kaynakları bazı bişoplar lehine ciddi oranda adaletsizce dağıtması, ruhbanların büyük kısmının bu paydan mahrum kalması, büyük bir hoşnutsuzluk konusuydu. Devletin desteklediği bu tarzda bir kilise ve din anlayışı (Anglilikan Kilisesi), bazı Çartistleri devlet ve kilisenin mutlak olarak ayrılması gerektiği sonucuna götürdü.
Çartistler 1839 yılında uğradıkları haksız baskı ve takiplere karşı, ne kadar güçlü ve kalabalık olduklarını göstermek amacıyla, kilise ayinlerinde protesto ve tepki amacıyla, biraz da saygısızca rahatsızlıklarını yüksek sesle gösteriyorlardı. Önceden vaizi uyararak, İncil'de kendi davalarına destek olduğunu düşündükleri, Teselonyalılar 3:10 ve Timothy 2:6 ayetlerinin okunmasını talep ediyorlardı. Hükümet ise, vaizlerden daha çok uhrevi konuları, uysallığı, itaati öngören Romalılar 13:1-7 ve 1 Peter 2:13-17 ayetlerinin okunmasını talep ediyordu.

Dilekçe

Avrupa devrimlerle sarsılırken, Feargus O'Connor'da parlamenter olarak seçilmişken, 1848 yılında Çartistlerin, büyük bir siyasi güç olarak ortaya çıkması kimseyi şaşırtmadı. 10 Nisan 1848'de, Yeni Çartist Kongre Kennington Common'da, Parlamento'ya üçüncü dilekçi sunacak heyeti oluşturmak üzere, çok büyük bir miting organize etti. Mitinge katılan kişi sayısı  konusunda çeşitli rivayetler bulunmaktadır. O'Connar'a göre göstericilerin sayısı 300.000, hükümet kaynaklarına göre 15.000, The Observer gazetesine göreyse 50.000 kişiydi. Tarihçiler bu sayının 150.000 olduğunu söylemektedir. Devlet yetkilileri, Çartistlerin bir ayaklanma girişiminde bulunmadıklarını gayet iyi biliyorlardı. Buna rağmen, biraz da gözdağı mahiyetine büyük bir kolluk gücü yığınağı yapıldı. Bu miting için en:special constable adı verilen 100.000 kişiyle, polis kuvvetleri takviye edildi. Miting barış ve sükunet içinde gerçekleşti. Ordu birlikleri Thames nehrini sınır olarak belirlediler ve göstericilere nehri geçmemeleri gerektiğini, böyle bir teşebbüs olursa müdahale edeceklerini söylediler. Dilekçe, göstericiler arasından seçilen küçük bir temsilci heyeti aracılığıyla Parlamento'ya teslim edildi. Çartistler, dilekçelerinin 6 milyon kişi tarafından imzalandığını öne sürdüler. Fakat Avam Kamarası katipleri, bu rakamın 1,9 milyondan daha az olduğunu söyledi. Fakat gerçekte, memurlara çok az bir süre tanınmıştı ve bu yüzden imza sayısı doğru olarak tespit edilememişti. Buna rağmen Avam Kamarası memurlarının bildirdiği rakam, doğruymuş gibi deklare edildi, Bu arada, dilekçenin ve Çartistlerin kredibilitesini ve etkisini azaltmak, amacıyla, dilekçenin altına 'Punch' ve 'Sibhorp' (ki bunlar aşırı muhafazakar milletvekiliydi ve normal koşullarda bu dilekçeyi imzalamayacak kişilerdi), gibi sahte kişiler ilave edildi.
1848 Nisan yenilgisinden sonra, Çartistlerin aktivitesi azalacağına artıyordu. Yorkshire Bingley'de, Çartist lider Isaac Ickeringill önderliğinde bir grup, yerel sulh ceza mahkemesinde (Magistrates' court) çok büyük bir kavgaya karıştı. Bu gruptakiler daha sonra, polisin elinden tutuklu arkadaşlarını almak suçlamasıyla yargılandılar. Çartistlerin kurulu düzene karşı çok büyük bir tehlike haline gelmeleri 10 Nisan tarihinde değil, Temmuz ayına gelindiğinde olmuştu. West Riding'te kitleler silahlanmaya ve silahlı eğitimlere başlamıştı. Londra'da ayaklanma için yeraltı faaliyetleri yürütülüyordu. 10 Nisan'dan sonra, Parlamento tarafından alelacele, kitlesel gösterilerin yasaklanması, "halkı ayaklanmaya teşvik" ve "vatana ihanet" konularında yapılan kanun değişiklikleri neticesinde, toplumsal kutuplaşma ciddi boyutta artmıştı. Önemli sayıda insan Çartist bir isyanın içine doğru çekiliyordu. İsyan planlarına katılanlar arasında William Cuffay gibi siyahi Londralılar da vardı (Cuffay, daha sonra sürgün edildiği Austuralya'da ölecekti).
Çartizmin başarısızlığına sebep olarak, O'Connor'ın kibri ve bencilliği gösterilmektedir. 1970'lere kadar tarihçiler arasında bu görüş yaygındı. 1980'lerden sonraysa tarihçiler bu tutumlarını değiştirerek (özellikle Dorothy Thompson), O'Connor'ın Çartizme yaptığı katkılardan bahisle, onsuz Çartist hareketin düşünülemeyeceği fikrini savunmaya başladılar. Thompson daha da ileri giderek, Çartizm hareketinin tüm başarısızlığının ve sorumluluğunun,sadece bir kişinin omuzlarına yıkılamayacak kadar karmaşık bir toplumsal olay olduğunu söyledi. Tarihçiler yakın zamanda, 1848 sonrası Çartist harekete de ilgi göstermeye başladılar. Çartistlerin son "Ulusal Kongreleri", 1858 yılında, yalnızca bir avuç insanın katılımıyla yapıldı. 1850'lere gelindiğinde ise, hareketin sadece Black Country'de bir avuç taraftarı kalmıştı.
Çartist hareketin güç kaybetmeye başladığı yıllarda, Ernest Charles Jones Ulusal Çartist Birliği'nin önde gelen liderleri olarak sahneye çıkmış ve George Julian Harney ile birlikte hareketi sosyalist çizgiye yöneltmeye çalışmıştı. Jones ve Harney'in Karl Marx ve Friedrich Engels ile şahsen ilişkileri vardı.   Marx ve Engels, eş zamanlı olarak mektup ve makalelerinde Jones ve Çartist hareketten bahsettiler ve yorumlar yaptılar.

Sonraki yıllarda yapılan reformlar

Çartizm, doğrudan doğruya hiçbir reform hareketine yol açmamıştır. 1867 Reform Yasası çıkartılana kadar, işçi sınıfının oy verme hakkı yoktu. Seçme ve seçilme hakkı ise, ancak 1918 yılına gelindiğinde elde edilebilmişti. Çartist Bildiri'de (People's Charter) yer alan talepler birer birer yaşama geçiyordu. 1872 yılında "gizli oy" esası kabul edildi. 1911'de ise Parlamento üyelerine aylık bağlanmıştı. Bugüne dek bildiride yer alıp da gerçekleşmemiş tek madde, "seçimlerin her yıl yenilenmesi" talebidir. Çartist Hareket'e katılmak, işçi sınıfına kesinlikle bir öz güven duygusu getirdi. Topluluk önünde konuşmayı, şiir ve yazılarını yayınlayarak topluma duyurmayı, özgürce düşüncelerini ifade etmeyi öğrenmişler, işçi sınıfının taleplerini yüksek sesle dillendirecek güç ve bilinçte olduklarını filen de göstermişlerdi. Çartist Hareket'in içinde yer almış birçok kişinin gazeteci, yazar, şair, bakan veya belediye meclisi üyesi olması önünde engel kalmamıştı.
1830 ve 1840'lı yıllarda, ülkeyi yöneten politikacı elitler, Çartizmi  ülkenin stabilizasyonunu bozacak bir tehdit olarak görmekteydiler. Yapılan reformlar, Çartistlerin kalesi olarak bilinen Manchester'da, kent yönetimindeki Anglikan-Muhafazakar (tory) yönetimi zayıflatarak altını oyuyordu. Böyle olmakla beraber, Manchester'daki reformcular da kendi aralarında bölünme yaşıyorlardı.
1848'den sonra, hareket etkisini iyice yitirdikten sonra, talepleri daha az tehlikeli görünmeye başladı. Talepleri kendileri tarafından olmasa da, sonraki reformistler tarafından hayata geçirildiler. 1848'den sonra Parlamento'daki "radikal orta sınıf temsilciler" seçim konusunda elde ettikleri hakların, Ulusal Parlamentolar, Finansal Reform Birlikleri ve Reform Birliği gibi örgütlere de teşmil edilmesi için baskı yapmaya başladılar. 1850'lerin sonunda ünlü liberal John Bright, ülkeyi bir seçim reformu için eyleme geçirmek için faaliyette bulunuyordu. İşçi sınıfının radikal önderleri de tamamen ortalıktan kaybolmamıştı. Yönetiminde eski Çartist liderlerinde bulunduğu reformcu bir grup, 1860'ta seçme ve seçilme hakkı konusunda yeni bir kampanya başlattılar.

Kolonilerdeki etki

Çartizm, bazi İngiliz kolonilerinde de önemli etkiler yarattı. Hareketin Avustralya'ya sürgün edilen liderleri, bu ülkede düşüncelerini yaymaya başladılar. 1854 yılında Avustralya Ballarat'da altın madencileri, Çartist taleplerle Eureka Stockade adlı isyan başlattılar. Bu isyanın silah zoruyla bastırılmasından iki yıl sonra, Victoria Parlamentosu için gizli oyla ve tüm erkek seçmenlerin katıldığı bir seçim yapıldı. 1920'den sonra Afrika kolonilerinde de, zaman zaman çartist talepler (kolonyal çartizm) gündeme geldi. Bunlar, refahın arttırılması, eğitim seviyesinin yükseltilmesi ve eğitimin yaygınlaşması, siyasi alanda yerli halkın daha fazla katılımla temsili, ifade özgürlüğü gibi taleplerdi.