Bizans-Sasani Savaşı (602-628)

Arka Plan

On yıllarca süren kesin bir mücadele sonrasında İmparator Mauricius, geleceğin II. Hüsrev'i, Sasani prens Hüsrev'i gasp eden Behram Çubin'den tahtını tekrar kazanmasına yardım ederek 572-591 tarihli Bizans Savaşı'nı sona erdirdi. Bunun karşılığında, Sasaniler, kesin detayları belli olmamasına rağmen, kuzeydoğu Mezopotamya, Pers Ermenistan ve Kafkas İberya'nın çoğunluğunu Bizans bölgelerine devrettiler. Daha da önemlisi, Bizans ekonomisi için artık Sassanilere haraç ödemek zorunda kalmamalarıydı. İmparator Mauricius daha sonra Balkanlar'da Slavlar ve Avarlar tarafından düzenlenen baskınları durdurmak için yeni seferler başlattı.
İmparator II. Tiberius'un ihtişam ve seferleri II. Justinus döneminden kalma hazinedeki fazlalığı ortadan kaldırdı. Hazinede bir fazlalık oluşturmak için Mauricius katı mali tedbirleri uygulamaya koydu ve ordu ücretini düşürdü; bu da dört isyana neden oldu.
602'deki son isyan, Mauricius'un Balkanlar'daki birliklerini kış boyunca sahada kalmasını emretmesinden kaynaklanıyordu. Ordu, Trak Centurio olan Phocas'ı imparator ilan etti. Mauricius, Hipodrom'un iki büyük savaş arabası takımı taraftarını destekleyen Maviler ve Yeşiller'i silahlandırarak Konstantinopolis'u savunmaya çalıştı ancak etkisiz kaldılar. Mauricius kaçtı ancak kısa sürede Phocas askerleri tarafından yakalandı ve öldürüldü.

Çatışmanın başlangıcı

Bizans Mezopotamya valisi Narses, Mauricius'un öldürülmesiyle birlikte, Phocas'a isyan etti ve eyaletin önemli bir şehri olan Edessa'yı ele geçirdi. İmparator Phocas, General Germanus'a Edessa'yı kuşatması için talimat verdi ve Narses'in, "arkadaşı ve [kayın] babası" Mauricius'un intikamını almakta çok istekli olan , Mauricius'un ölümünü, Ermenistan'ı ve Mezopotamya'yı yeniden ele geçirmek için Roma İmparatorluğu'na saldırmakta bahane olarak kullanan Pers kral Hüsrev'den yardım istemesine yol açtı.
General Germanus, Persler'e karşı savaşta öldü. Phocas tarafından Hüsrev'e gönderilen bir ordu üst Mezopotamya'da Dara yakınlarında yenildi ve 605 yılında bu önemli kalenin ele geçirilmesine neden oldu. Narses, Phocas tarafından kendisiyle anlaşmak için atanmış olan hadım olan Leontius'dan kaçmıştı, ancak Narses barış koşullarını görüşmek üzere Konstantinopolis'e geri dönmeye kalkıştığında ve Phocas onu canlı canlı yaktı. Narses'in ölümünün yanında Perslerin durdurulamaması da Phocas'ın askeri yönetiminin prestijine zarar verdi.

Herakleios'un isyanı

608'de, Afrika Eksarhı General Yaşlı Herakleios, Phocas'ın damadı Excubitores Kontu Priscus'un cesaretlendirmesiyle ayaklandı. Herakleios kendini ve aynı adı taşıyan oğlunu Konsül ilan etti; dolayısıyla imparatorluk unvanını ima etti ve ikisinin Konsül elbiseleri giydiği paraları bastı.
Herakleios isyanının ardından Roma Suriye ve Palaestina Prima'da isyanlar başlamıştı. 609 ya da 610'da Antakya Patriği II. Anastasius öldü. Birçok kaynak, Yahudilerin savaşta yer aldığını iddia ederken, nerede hiziplerin üyesi oldukları ve nerede Hristiyan karşıtı oldukları belli değildir. Phocas, şiddeti durdurmak için Bonus'u  comes Orientis (Doğu'nun Kontu) atadı. Bonus, bir at yarışı partisi olan Yeşiller'i 609'da şiddet olaylarındaki rolleri nedeniyle Antakya'da cezalandırdı.
Yaşlı Herakleios, Yeğeni Nicetas'ı Mısır'a saldırmaya gönderdi. Bonus, Nicetas'ı durdurmaya çalışmak için Mısır'a gitti, ancak İskenderiye'nin dışındaki. 610'da Nicetas, yardımıyla seçilen İskenderiye Patrik'i İoannis Almsgiver'in yardımıyla eyaleti ele geçirerek, bir güç üssü kurmayı başardı.
Yeni imparator olacak genç Herakleios tarafından yönetilen ana isyan kuvveti, Konstantinopolis'un denizden istilası ile görevlendirildi. Herakleios'a karşı örgütlü direnme kısa süre çöktü ve Phocas, Patrici Probos (Photius) tarafından ona teslim alındı. Phocas idam edildi, ancak bundan hemen önce kendisiyle halefi arasındaki ünlü görüşme oldu:
 "Bu mudur?", Herakleios sordu, "böyle mi imparatorluk idare edilir?"
"Sanki sen", diyerek Phokas yanıtladı beklenmedik bir ruhla, "daha iyi mi idare edeceksin?"
Yaşlı Herakleios, kaynaklardan kısa süre sonra kaybolur, ölüm tarihi belirsiz olmasına rağmen öldüğü tahmin edilmektedir.
Yeğeni Martina ile evlenip Konstantinopolis Patriki tarafından taçlandırıldıktan sonra, 35 yaşındaki Herakleios imparator olarak çalışmalarını sürdürmeye başladı. Phocas'ın kardeşi Comentiolus'un, Orta Anadolu'da büyük bir güç emri altındaydı ancak Ermeni komutanı Justinus tarafından öldürüldü ve Herakleios'un hükümdarlığı için büyük bir tehdit ortadan kaldırıldı. Yine de, Comentiolus'un komuta ettiği güçlerin transferi geciktirildi ve bu Perslerin Anadolu'da ilerlemesine yol açtı. Herakleios gelirleri arttırmaya ve maliyetleri düşürmeye çalışırken, Konstantinopolis'teki devlet destekli kilisenin personel sayısını, imparatorluk hazinesinden yeni personel almayarak sınırladı.  Hanedanlığını meşrulaştırmak için törenler gerçekleştirdi ve adalet için kazandığı itibar ile iktidarını güçlendirmiştir.

Pers üstünlüğü

Persler, Bizans imparatorluğunda yaşanan bu iç savaştan yararlanarak, Ermenistan ve Yukarı Mezopotamya'daki sınır kasabalarını fethettiler. Fırat boyunca, 609'da Mardin ve Amida (Diyarbakır) fethedildi. Bazı Hristiyanların Kral V. Abgar adına İsa'nın tüm düşmanlara karşı kendileri tarafından savunacağına inandıkları söylenen Edessa 610'da düştü.
Ermenistan'da stratejik olarak önemli olan Theodosiopolis'i (Erzurum) şehri, 609 ya da 610 yılında Ashtat Yeztayar'a teslim oldu; çünkü Mauricius'un en büyük oğlu ve eş imparatoru olan Theodosius olduğunu ve Hüsrev'e koruma için sığındığı söyleyen birisi ikna etti. 608'de Persler, Anadolu'ya yolladıkları akın Konstantinopolis'in karşısında, Boğaziçi'nin kenarında Kalkedon'a ulaştı. Pers fethi kademeli bir süreçti; Herakleios'un tahta çıktığı zamanlar, Persler, Fırat'ın doğusundaki ve Ermenistan'daki tüm Roma kentlerini fethedip, generalleri Şahin'in Caesarea'yı aldığı Kapadokya'ya doğru ilerlediler. Orada, Herakleios'u ve babasını isyan etmeye teşvik eden Phocas'ın damadı Priscus, onları bir yıl boyunca kentin içinde kapana kıstırmak için kuşatma başladı.
Herakleios'un İmparator olması, Pers tehdidini azaltmaya bir yararı olması. Herakleios, hükümdarlığa Persler ile barış yapmaya çalışarak başladı, çünkü eylemleri aslen casus belli olan Phocas devrilmişti. Bununla birlikte, Persler, bu teklifleri reddetti; çünkü orduları geniş bir zafer kazanmıştı. Tarihçi Walter Kaegi'ye göre, Perslerin amaçları, Bizans imparatorluğu'nu yok ederek Ahameniş İmparatorluğu'nun sınırlarına ulaşmak ya da aşmaktır, ancak Pers arşivlerinin kaybolması nedeniyle bunu kanıtlayacak hiçbir belge günümüze ulaşmamıştır.
Yerleşmiş usule göre Bizans İmparatorları muharebede şahsen birlikleri komuta etmezlerdi. Herakleios bu usulü ihmal etti ve general Priscus'un Caesarea'daki Persleri kuşatmasına katıldı. Ancak Priscus hasta gibi davrandı ve imparator ile buluşmadı. Bu, Priscus'tan nefretini gizleyen ve 612'de Konstantinopolis'a geri dönen Herakleios'a karşı örtülü bir hakaretti. Bu arada Şahin'in birlikleri Priscus'un ablukasından kurtulup, Caesarea'yı yakması ve Herakleios'un hoşnutsuzluğunu artırdı.
Priscus kısa süre sonra Phocas'a hizmet eden diğer kişilerle birlikte komutadan alındı. Mauricius'un eski bir generali olan Filippikos, başkomutanlık görevine atandı, fakat kendini muharebelere katılmaktan kaçınarak, Perslere karşı beceriksiz olduğunu kanıtladı. Herakleios, daha sonra ordu komutasını sağlamlaştırmak için kendisini kardeşi Theodorus ile birlikte komutan atadı.
Hüsrev, Pers generali Şahrbaraz'ın önderliğindeki Herakleios'un generallerinin beceriksizliğini Bizans Suriye'sine saldırmak için kullandı. Herakleios, Antakya'daki istilayı durdurmaya çalıştı ancak Aziz Syacion'lu Theodorus'un kutsamasına rağmen, Herakleios ve Nicetas komutasında Bizans güçleri Şahin'in elinde ciddi bir yenilgi yaşadı. Savaşın ayrıntıları bilinmiyor. Bu zaferden sonra Persler şehri yağmaladı, Antakya Patriğini öldürdü ve birçok vatandaşı tehcir ettiler. Roma kuvvetleri, başlangıçtaki başarısına rağmen, bölgeyi hemen Antakya'nın kuzeyinde Gülek Boğazı'nda savunmaya çalışırken kaybetti. Persler daha sonra Tarsus'u ve Kilikya ovasını ele geçirdi. Bu yenilgi, Bizans imparatorluğunu yarıya böldü, Konstantinopolis ve Anadolu topraklarınıni Suriye, Filistin, Mısır ve Afrika Eksarhlığı arasındaki bağlantısını koparttı.

Yeniden yapılanma

Hüsrev'in mektubu Herakleios'u korkutmadı; ancak Perslere karşı çaresiz bir vuruş yapmaya itti. Artık imparatorluğunun geri kalan kısmını, güçlerinin savaşabilmesi için yeniden örgütledi. Zaten 615 yılında, Herakleios ve oğlu Herakleios Konstantinos'un yeni görüntüsü ile (6.82 gramlık) yeni, daha hafif bir gümüş imparatorluk sikkesi ortaya çıkmıştı; ancakDeus adiuta Romanis ya da "Tanrı Romalılara Yardım Etsin" yazısı taşıyordu; Kaegi bunun, imparatorluğun o sıralar yaşadığı çaresizliği gösterdiğine inanır. Bakır follis de 11 gramdan 8 ile 9 gram arasında bir ağırlığa düştü. Herakleios eyaletlerin kaybı nedeniyle ciddi düşen gelirlerle karşı karşıya kaldı; dahası vergi tabanını daha da bozan ve aynı zamanda ilahi cezalandırma korkularını da artıran 619'da bir salgın patlak verdi. Sikkenin değerinin düşmesi, Bizans'ın düşen gelirler karşısında harcamalarını sürdürmesini sağlamıştır.
Herakleios, karşı saldırısını finanse etmek için, memurların ücretlerini yarı yarıya azalttı, vergileriartırdı, borç aldı ve yolsuzluk yapan memurlara aşırı para cezaları verdi. Herakleios'un yeğeni Martina'ya karşı ensest evliliğiyle ilgili anlaşmazlıklara rağmen, Bizans İmparatorluğu din sınıfı Persler karşısındaki çabalarını güçlü bir şekilde destekledi ve tüm Hristiyan erkeklerin savaşmasının görev olduğunu ilan ettiler ve Konstantinopolis'teki altın ve gümüş kaplama objeler dahil savaş borcu vermeyi teklif ettiler. Değerli metaller ve bronzlar, anıtlardan ve hatta Ayasofya'dan bile söküldü. Bu askeri sefer, Surlu Vilyam'dan başlayarak birçok tarihçiye göre ilk "Haçlı Seferi" ya da en azından Haçlıların bir öncüsü olarak görüldü ancak Kaegi gibi bazıları bununla aynı fikirde değildir; çünkü din savaşın sadece bir parçasıydı. Binlerce gönüllü topladı ve kiliseden gelen para ile teçhiz edildi. Herakleios'un kendisi orduyu ön hatlardan komuta etmeye karar verdi. Böylece, tam bir hazine muhafaza edilirken, Bizans birlikleri yenilenmiş, yeniden donatılmıştı ve şimdi yetkin bir general tarafından yönetiliyordu.
Tarihçi Georgiy Ostrogorskiy, gönüllülere kalıtsal askerlik hizmeti şartıyla devredilemez arazi verildiği Anadolu'da dört themaya bölünerek yeniden düzenlenmesiyle toplandıklarına inanır. Bununla birlikte, modern bilim adamları genelde bu teoriyi, Herakleios'un halefi II. Konstans'ın yönetiminde daha sonra thema oluşturulması sürecine yerleştirirler.

Avar tehdidi

Bizans Persler tarafından işgal edilirken, Avarlar ve Slavlar 614 yılında Salona'yı yok ederken, Singidunum (Belgrad), Viminacium (Kostolac), Naissus (Niş) ve Serdica (Sofya) da dahil olmak üzere birçok Bizans şehrini ele geçirerek Balkanları yağmaladılar. Hatta Sevillalı Isidore, Slavların Bizans'tan "Yunanistan"'ı aldığını iddia eder. Avarlar, ayrıca, ticaret ve tarım tehdit edip, Trakya'ya ve hatta Konstantinopolis'un kapılarına bile saldırmaya başladılar. Bununla birlikte, Avar ve Slavların Konstantinopolis'ten sonra Balkanlar'daki en önemli Bizans kenti olan Selanik'i almak için yaptıkları çok sayıda girişimin başarısız olması, İmparatorluğun bölgede yaşamsal bir kaleyi elinde tutmasına izin verdi.  Adriyatik kıyılarındaki Jadar (Zadar), Tragurium (Trogir), Butua (Budva), Scodra (İşkodra) ve Lissus (Leş) gibi diğer küçük şehirler de istilalardan kurtuldu.
Bu saldırılara karşı savunma ihtiyacından dolayı, Bizanslar tüm güçlerini Perslere karşı kullanmaya muktedir değildi. Herakleios, Avar Kağan'ına bir elçi gönderdi ve Avarların Tuna'nın kuzeyinden çekilmesi karşılığında Bizanslıların bir haraç ödeyeceğini söyledi. Kağan, 5 Haziran 623'te, Avar ordusunun bulunduğu Trakya'da Heraclea'da bir toplantı talep ederek yanıtladı; Herakleios, kraliyet maiyetiyle birlikte gerçekleşecek bu toplantıyı kabul etti. Bununla birlikte, Kağan, Herakleios'u pusuya düşürmüp ve yakalamak böylece fidye için elinde tutabilmek için atçıları Heraclea'da bıraktı.
Herakleios neyse ki zamanında uyarıldı ve kaçmayı başardı, Avarlar tarafından Konstantinopolis'e kadar kovalandı. Bununla birlikte, maiyetinin birçok üyesi ve imparatorunu görmeye gelen 70.000 Trakya kökenli köylü, Kağan'ın adamları tarafından yakalanıp, öldürüldü. Bu ihanete rağmen, Herakleios Avarlara gayrımeşru oğlu İoannis Athalarichos, yeğeni Stephen ve patrici Bonus'un gayrimeşru oğlunu rehine olarak vermek yanında 200.000 solidi fidye vermek zorunda kaldı. Bu onun Perslere karşı savaş çabalarına tamamen odaklanmasını sağladı.

Pers'e Bizans saldırısı

Herakleios, muhtemelen 624'te Hüsrev'e barış teklifinde bulundu ve Pers'i istila etmek için başka türlü tehditlerde bulundu, ancak Hüsrev teklifi reddetti. 25 Mart 624'te Herakleios, Pers topraklarına saldırmak üzere Konstantinopolis'ten ayrıldı. Arka kısmını veya denizle olan iletişimini sağlamak için herhangi bir girişimde bulunmaktan çekinmiyordu, Ermenistan ve modern Azerbaycan'ı kullanarak İran topraklarının içlerine doğrudan doğruya saldırmaya çalıştı. Walter Kaegi'ye göre, Herakleios, 40.000'den fazla olmayan ve muhtemelen 20.000–24.000 arasında bir orduya komuta ediyordu. Kafkasya'ya gitmeden önce, Hüsrev tarafından kendisine gönderilen daha önceki mektuba nispet Caesarea'yı kurtardı.
Herakleios, Arakses Nehri boyunca ilerledi, Perslerin elinde bulunan Ermenistan'ın başkenti olan Divin ve Nahçıvan'ı yok etti. Herakleios, Gazaka'da yaklaşık 40,000 kişilik Hüsrev'in ordusuyla karşılaştı. Sadık Arapları kullanarak, Hüsrev'in muhafızlarından bazılarını yakalayıp öldürerek Pers ordusunun parçalanmasına yol açtı. Herakleios daha sonra önemli bir Zerdüşt mabedi Taht-ı Süleyman'ın ateşgedesini imha etti. Heraclius'un baskınları, Adurbadagan'da Hüsrev'in bir konutu olan Gayshawan'a kadar ileri gitti.
Herakleios, Albanya'da kışlarken, ertesi yıl için kuvvet topladı. Hüsrev, Herakleios'u Albanya'da rahatça dinlenmesinden memnun değildi. Herakleios'un güçlerini yakalamak ve yok etmek için Şahrbaraz, Şahin ve Şahraplakan'ın komutasında üç ordu gönderdi. Şahraplakan, dağ geçitlerini ele geçirmek amacıyla Sünik'e kadar toprakları geri aldı. Şahrbaraz, Herakleios'un Kafkas İberyası'ndan geri çekilmesini durdurmak için ve Şahin ise Bitlis Boğazı geçişini engellemesi için gönderildi. Pers orduları ile ayrı ayrı çatışmayı planlayan Herakleios, "Düşmanlarımızın sayısını bize rahatsız etmesine izin verme, Tanrı isterse, bir kişi on bin kişiyi takip eder" diyerek endişe duyan Lazik, Abhaz ve İberyalı müttefikleri ve askerleri ile konuştu.
Bizanslıların Şahin'in önünde geri çekildiklerini iddia eden, sahte iki asker kaçağı Şahrbaraz'a gönderildi. Pers komutanlar arasındaki kıskançlık nedeniyle Şahrbaraz, zaferin şanından pay alabilmek için orduyla birlikte acele etti. Herakleios Tigranakert'de onlarla karşı karşıya geldi ve Şahraplakan ve Şahin kuvvetlerini birbiri ardına yönlendirdi. Şahin yük katarını kaybetti ve Şahraplakan (bir kaynağa göre) öldürüldü, ancak daha sonra tekrar ortaya çıktı. Bu zaferden sonra Herakleios Arakses Nehri'ni geçti ve öbür taraftaki ovalarda kamp yaptı. Hem kendisinin hem Şahraplakan'ın ordusundan kalanlar ile Şahin, Herakleios un peşinde Şahrbaraz'a katıldı, ancak bataklıklar onları yavaşlattı. Aliovit'te Şahrbaraz askerlerini böldü, yaklaşık 6.000 askerini Herakleios pusu kurmaya gönderirken birliklerin kalanları Aliovit'te kaldı. Herakleios bunun yerine Şubat 625'te Pers ana kampında sürpriz bir gece saldırısı yaptı ve onu yok etti. Şahrbaraz, yalnızca harem, yük ve askerlerini kaybetmiş olarak neredeyse çıplak ve yalnız olarak kaçtı.
Herakleios geri kalan kışını Van Gölü'nün kuzeyinde geçirdi. 625 yılında kuvvetleri Fırat'a doğru geri adım atmaya çalıştı. Yalnız yedi gün içinde, Ağrı Dağı'nı ve 200 mil Arsanias Nehri boyunca ilerleyip, Dicle'nin üstündeki önemli kaleler olan Amida ve Martyropolis'i  ele geçirdi. Herakleios daha sonra Şahrbaraz'ı takip ederek Fırat'a doğru ilerledi. Arap kaynaklara göre, Satidama ya da Batman Su Nehri'nde durduruldu ve mağlup oldu; Ancak Bizans kaynakları bu olaydan bahsetmemektedir. Adana yakınlarındaki Sarus Nehri'nde Herakleios ile Şahrbaraz arasında bir başka küçük çatışma daha oldu. Şahrbaraz kuvvetlerini Bizans'ın karşısında nehir boyunca konuşlandırdı. Nehrin üstünde bir köprü vardı ve Bizanslar hemen karşıya geçtiler. Şahrbaraz Bizans'ı pusuya düşürmek için sahte geri çekildi ve Herakleios'un ordusunun öncüsü birkaç dakika içinde yok edildi. Bununla birlikte, Persler köprüyü kapatmayı ihmal ettiler ve Herakleios, Perslerin ateşlediği okların çekinmeksizin arka korumayla karşı karşıya geldi ve savaşın yönünü Perslere karşı döndürdü. Şahrbaraz, Herakleios'a olan hayranlığını dönme bir Yunan'a dile getirdi: "İmparatorunuza bakın! Bu okların ve mızraklardan daha fazla bir örs olacağından fazla korkmuyor!" Sarus Muharebesi, methiyeler ile abartan Bizanslar için başarılı bir geri çekilme olmuştur. Savaşın ardından Bizans ordusu Trebizond'da kışladı.

Savaşın sonu

Herakleios'un zafer ordusu, kendisine karşı duracak Pers ordusu kalmadığı için, Hüsrev'in sarayı olan Dastagird'i yağmaladılar ve ele geçirilmiş 300 adet Bizans bayrağını geri alırken muazzam zenginlik elde ettiler. Hüsrev, Tizpon'un savunması için destek sağlamaya çalışmak için zaten Susiana dağlarına kaçmıştı. Herakleios daha sonra Hüsrev'e bir ültimatom yayınladı:
 Barışı gözetir ve peşinden koşarım. Pers ülkesini kendim isteyerek değil ama sizin zorlamanız ile yakıyorum. Şimdi silahlarımızı atalım ve barışı kucaklayalım. Ateş herşeyi yakmadan önce söndürelim.
 — Herakleios'un II. Hüsrev'e ültimatomu, 6 Ocak 628
Bununla birlikte, Herakleios, Tizpon'a saldıramazdı, çünkü Nahravan Kanalı'nın üzerindeki bir köprünün çökmesi nedeniyle mümkün değildi, ve kanalı geçmek için girişimde bulunmadı.
Ne olursa olsun, Pers ordusu isyan etti ve II. Hüsrev'i devirerek onun yerine Siroes olarak da bilinen oğlu II. Kavad tahta geçti. Hüsrev beş gün boyunca çıplak ve yiyeceksiz bir zindanda kapandı - beşinci günde yavaşça oklarla vurularak öldürüldü. Kavad hemen Herakleios'a barış teklifleri gönderdi. Herakleios, kendi imparatorluğunun da bitkin olduğunu bilerek sert şartlar uygulamadı. Barış antlaşması şartlarına uygun olarak, Bizanslılar kaybettiği toprakları, yakalanan askerlerini, bir savaş tazminatı ve en önemlisi 614'te Kudüs'te kaybedilen Gerçek Haç ve diğer kutsal emanetleri geri aldı.

Kısa dönem sonuçları

Birkaç ay süren seyahatin ardından Herakleios, Konstantinopolis'e muzaffer girdi ve şehir halkı, oğlu Herakleios Konstantin ve Patrik Sergios tarafından karşılandı ve kendilerini sevinçle selamladı. Perslerle yaptığı ittifak, 14 Eylül 629'da ayrıntılı bir törende Kutsal Sünger Gerçek Haç'a tekrar iliştirildi. Tören alayı Ayasofya'ya doğru ilerledi. Orada, Gerçek Haç, yüksek sunağın üzerinde dikey olarak doğruluncaya kadar yavaşça kaldırıldı. Birçoğu için, bu yeni bir altın çağın Bizans İmparatorluğu için başlamak üzere olduğunun bir işaretiydi.
Savaşın zaferle sonuçlanması, Herakleios'un tarihteki en başarılı generallerinden biri olma konumunu sağlamlaştırdı. Altı yıllık kesintisiz zaferleri ve daha önce hiçbir Roma ordusunun gitmediği yerlere giden Roma ordusuna komutanlık ettiği için "yeni Scipio" olarak selamlandı. Ayasofya'daki Gerçek Haç'ın muzafferrane yükselmesi onun başarıları taçlandıran bir andı. Herakleios ölseydi o an tarihçi Norman Davies'in sözleriyle "Jül Sezar'dan bu yana en büyük Roma generali" olarak kaydedilmiş olurdu. Bunun yerine, İslam'ın yayılışı ile uğraştı; onların şiddetli saldırılarına karşı bir muharebeden diğerine mağlup oldu ve zafer dolu itibarını zedeledi. John Norwich kısaca Herakleios'u "çok uzun yaşadı" olarak nitelendirir.
Diğer tarafta, Sasaniler de istikrarlı bir hükümet kurmaya çabaladılar. II. Kavad, tahta çıktıktan sadece birkaç ay sonra öldüğünde, Pers ülkesi hanedan kargaşası ve iç savaşa girdi. III. Ardeşir, Herakleios'un müttefiki Şahrbaraz ve Hüsrev'in kızları Purandoht ve Azarmidoht birbirlerine aylar içinde tahta geçtiler. Ancak yalnızca tahtta 632 yılında geçen Hüsrev'in torunu olan III. Yezdigirt, istikrar sağladığı zaman,  Sasani krallığını kurtarmak için artık çok geçti.

Uzun dönem sonuçları

602-628 savaşının yıkıcı etkisi, neredeyse kesintisiz bir yüzyıllık Bizans-Pers çatışmasının biriken etkileri ile birlikte her iki imparatorluğu da sakat bıraktı. Ekonomik gerileme, II. Hüsrev'in seferlerini finanse etmek için ağır vergi, din huzursuzluğu ve il toprak sahiplerinin Şah'ın pahasına artan gücü, Sasaniler'i daha da zayıflattı. Howard-Johnston'a göre: "[Herakleios'un] sonraki yıllardaki sahadaki zaferleri ve siyasi yansımaları ... Yakın Doğu'daki Hristiyanlığın ana kalesini kurtardı ve eski Zerdüşt rakibini ciddi biçimde zayıflattı. Sonraki yirmi yılda Arapların olağanüstü askeri başarılarını daha da gölgelendiler, ancak parlaklığının azalması için geç anlamaya, izin verilmemelidir".
Bununla birlikte, Bizans İmparatorluğu da artık büyük ölçüde Slavların elinde olan Balkanlar ile ciddi şekilde etkilendi. Buna ek olarak, tekrarlanan İran istilaları ile Anadolu harap oldu ve yıllar boyu süren Pers işgali nedeniyle Kafkasya, Suriye, Mezopotamya, Filistin ve Mısır'daki toprakları elinde tutması gevşedi. Mali birikimler tükendi, Bizanslılar, Pers savaşından gazi kalanlara ödeme yapmak ve yeni asker almakta güçlük çektiler. Clive Foss, bu savaşı "Küçük Asya'daki Antik Dönem'in sonunu belirleyen sürecin ilk aşaması" olarak adlandırır.
Howard-Johnston'un "insanlıktaki bir tsunami" ye benzettiği, İslam tarafından yeni birleştirilmiş olan Arapların şiddetli saldırılarına maruz kaldıkları için, her iki imparatorlukta iyileşme şansı bulamadı. George Liska'ya göre, "gereksiz yere uzayan Bizans–Pers anlaşmazlığı İslam'ın yolunu açtı". 
Sasani İmparatorluğu bu saldırılara hızla çöktü ve tamamen imha edildi. Arap-Bizans savaşları sırasında, yorgun düşmüş Bizans İmparatorluğu'nun kısa bir süre önce geri kazandığı doğu ve güneydeki eyaletleri Suriye, Ermenistan, Mısır ve Kuzey Afrika'yı tekrar kaybetti ve imparatorluk Anadolu ve bir dizi adalar ile Balkanlar da ve İtalya'da dayanaklardan oluşan bir toprak parçalarına indirgendi. Bununla birlikte, Perslerin aksine Bizans İmparatorluğu, Arapların saldırılarından kurtuldu ve ellerinde kalan bölgeleri korudular ve 674–678 ve 717–718 yıllarında başkentlerinin iki kuşatma kuşağını kararlı bir şekilde püskürttüler. Bizans İmparatorluğu, daha sonraki çatışmalarda Girit'teki ve güney İtalya'daki topraklarını da Araplara kaybettiler, ancak bunların hepsi eninde sonunda geri alındı. Ancak 8. yüzyılda Balear Adaları, Sardunya ve Sicilya Araplar tarafından, Korsika Lombardlar tarafından ele geçirildi. Ayrıca, Bizans'ın İspanya'daki varlığı Spania 629'da Vizigotlar tarafından ele geçirildi.

Tarihyazımı

Bu savaşın kaynakları çoğunlukla Bizans kökenlidir. Dönemin Yunan metinleri arasında en önde geleni yaklaşık 630 yılan ait kimliği belirsiz bir yazar olan Chronicon Paschale idi. 
Pisidyalı Georgios o dönem birçok şiir ve diğer eserler yazdı. Teofilakt Simokata, Bizanslıların siyasi görünümünü veren bir tarihin yanında günümüze ulaşan mektupları da vardır, ancak bu tarih gerçekte sadece 582 ila 602 yılları arasını kapsar. Synkellos Theodorus 626 yılında Konstantinopolis Kuşatması sırasında yapılan ve bazı olaylar için yararlı bilgiler içeren günümüze ulaşmış bir konuşması vardır. O dönemde Mısır'dan gelen bazı papiruslar vardır.
Pers arşivleri kaybolmuştur, o dönem ait bu savaşın Pers kaynakları yoktur. Bununla birlikte, Taberî'nin Peygamberler ve Melikler Tarihi adlı kitabı kaybolan kaynakları kullanır ve Sasani hanedanının tarihini içerir. Yunan olmayan dönemin kaynakları, Kıptîce yazılmış ancak yalnızca Etiyopyaca çevirisi günümüze ulaşan Nikiulu İoannis'in vakainameyi ve Sebeos'a atfedilen Tarih kitabını (yazarı üzerine tartışmalar vardır) içerir. İkincisi, yalnızca çeşitli kronolojik sıralamaya göre düzenlenmiş çeşitli kaynaklardan oluşan bir Ermeni derlemesidir. Savaşın kapsamını tek taraflı verir. Dahası, İncil kehanetini ilişkilendirmek ile dönemi bir araya getirmek amacıyla, kesinlikle nesnel değildir. Dodgeon, Greatrex ve Lieu'nun çağdaş kaynakların "en önemli" olduğuna inandıkları o dönemden kalan bazı Süryani materyaller de vardır. Bunlara 640'ta Rahip Thomas düzenlenmiş 724 tarihli vakainame dahildir. Guidi vakainamesi veya Khuzistan vakainamesi, Pers topraklarında yaşayan bir Nasturi Hıristiyanının bakışını verir.
Daha sonraki Yunan bakışları Günah Çıkartıcı Theofanis vakainamesi ve Patrik I. Nikiforos Theofanis'in vakainamesi'nin Kısa Tarihi savaşın bir çerçevesinin oluşturulmasında çok yararlıdır. Genellikle 1234 tarihli vakainame ve Suriyeli Mihail tarafından yazılan vakainame gibi hatta dah sonra yazılan Süryanice kaynaklarla da desteklenir. Bununla birlikte, Nikiforos'un Kısa Tarihi ve Hıristiyan Arap Hierapolisli Agapius haricindeki bu kaynaklar büyük olasılıkla ortak bir kaynaktan, muhtemelen 8. yüzyıl tarihçisi Edessalı Theofilos'tan bilgileri almışlardır.
Tovma Artsruni'nin 10. yüzyıl Artsrunik Hanedanının Ermeni Tarihi muhtemelen Sebeos'un derleyicisinin kullandığı kaynaklara benzer kaynaklara sahiptir. Movses Kaghankatvatsi 10. yüzyılda Ermenistan Tarihi' yazdı ve 620'lere ait tanımlanamayan kaynaklardan gelen materyale sahipti. Howard-Johnston, Movses ve Sebeos'un tarihlerinin "mevcut Gayrimüslim kaynaklardan en önemlileri" olarak değerlendirir. İskenderiya Patriği Eutychius'un tarihibirçok hatayı içermekle birlikte yararlı bir kaynaktır. Kur'an da bazı ayrıntılar sağlar, ancak ihtiyatlı yaklaşılmalıdır.
Azizler Sykeonlu Theodorus ve Pers Anastasios'un Bizans'a ait hagiografileri (azizlerin yaşamları), savaş dönemini anlamaya yardımcı oldukları kanıtlanmıştır. Khozebalı Georgios'un Hayatı, Kudüs Kuşatması sırasındaki panik hakkında bir fikir verir. Bununla birlikte, hagiografi metinlerin 8. veya 9. yüzyıl tadillerinde bozulup bozulmaması konusunda bazı şüpheler vardır. Nümismatik, paraları inceleyen çalışma sahası, tarihleme için yararlı olduğu kanıtlanmıştır. Sigiliografya, mühürleri inceleyen çalışma sahası, aynı şekilde tarihleme için kullanılmıştır. Yazıt bilimi kaynaklar veya yazıtların kullanımı sınırlıdır. Luttwak, Mauricius'un Strategikon'u "en eksiksiz Bizans el kitabı" olarak adlandırır; zamanın askeri düşünce ve uygulamalarına değerli bir bakış açısı sunar.