Kaşkalar

Kaşkalar (Hitit metinlerinde Gašga, Kašga, Kaška; II. Ramses yazıtlarında Kškš, Asur kaynaklarında māt Kašku (Sargon yıllıkları), Ugarit dilinde ise ktk), Hititlerin Anadolu'da hüküm sürdükleri devirlerde, şarkın en kuvvetli milletleri sayılan Mısırlılarla, Kaldelilerle, Suriyelilerle ve her zaman Hititler ile siyasi, ticari münasebetlerde bulunmuş ve hatta uzun seneler onlarla kavga ederek milli varlık ve kuvvetlerini onlara kabul ettirmiş bir kavimdir.
Kaşkaların Anadolu'ya ne zaman geldikleri, buranın yerel halkı mı, yoksa sonradan göç mü ettikleri hakkında bilgi yoktur. Hititlerin Anadolu'ya göç ettikten sonra sivrilmeleri sonucu kuzeye çekilen Hattiler olabilirler. Ancak ilk defa gözüktükleri Hitit Kralları III. Hattuşili ve IV. Tuthaliya dönemine ait belgelerde Hantili döneminde (MÖ 1590-1560) Tiliura ve Nerik kentlerinin Kaşkaların eline geçtiğini ve Kaşka-Hitit sınır bölgesinin Kummešmaha Nehri olduğunu biliyoruz.
Kaşkaların kendi ellerinden çıkma maddi kalıntıları henüz bulunamamıştır. Buna sebep olarak ise ağaç mimarisi kullandıkları öne sürülüyor. Herhangi bir kalıntı bırakmadıkları için onlar hakkındaki bilgileri Hitit, Asur gibi devletlerin kaynaklarından elde ediyoruz.
Hitit belgelerinde savaşçı, yağmacı, domuz çobanı, barbar ve kundakçı olarak tanıtılmışlardır. Fakat bu sözlerin ırkçılık içerdiği düşünülüyor.  III. Hattuşili'nin Kaşkalar ile yapılan savaşlar sonucu yıkılan Tiliura kenti halkı ile yapmış olduğu antlaşmada geçenlere göre hiçbir silahlı Kaşkalı kente giremeyecekti. Eğer bir kimse Kaşka ülkesinde bir köle veya cariye edinmiş ise, onu dahi kente sokamayacaktı; kent dışında bir ahırda yaşayacaklardı. Sığır ve koyun çobanları Kaşkalar ile bir araya gelemeyecekti.
Kaşkalar yarı göçebe yarı yerleşik bir yaşam tarzına sahip ve Anadolu'da yaygın olan çobanlık ve dokumacılık mesleğini yaparlardı. Kaşkalar aynı zamanda üzüm bağlarına da sahiplerdi. Hititler ele geçirdiği Kaşka bölgelerine kendilerine şarap vermelerini zorunlu kılmıştı.
Kaşkalar zaman zaman Hititlere birçok kez saldırmış, III. Tuthaliya döneminde ise Nensa (Niğde) şehrine kadar dayanmışlardı. Hitit hükümdarı III. Tuthaliya ölünce yerine geçen oğlu Şuppiluliuma Kaşkalarla ciddi bir mücadeleye girişmiştir, ancak bunlar da uzun süreli çözümler getirmemiştir.
Şuppiluliuma öldüğü vakit II. Arnuvanda tahta geçtiyse de çok fazla kalamadı. II. Arnuvanda ölünce kardeşi II. Murşili tahta geçti. II. Murşili'nin gençliğinden istifade ederek bir kez daha saldırıya geçen Kaşkalar ve Hititler arasında savaşlar, Talat Mümtaz Yaman tarafından şu şekilde sınıflandırıldı:
1- Ishupitta Harbi (MÖ 1349-1345)
2- Pala yolları Harbi (MÖ 1345-1343)
3-  Timhuala ve Dağğasta Harbi (MÖ 1337-1335)
4- Kalasma Harbi (MÖ 1334-1329)
Bu savaşlardan sonra Kaşkaların hayvanları alınmış, kendileri köle yapılmış ancak Kaşkalar ileri tarihlerde tekrar ayaklanmaya devam etmiştir. III. Hattuşili, Nerik'i Kaşkaların elinden almış, çeşitli barış politikaları ile Kaşka ve Hitit halkının birlikte yaşamasını sağlamış, yine bunlar da uzun süreli bir çözüm olmamıştır.
M.Ö 1200 yılları civarında Hitit Devleti'nin sona ermesi ile birlikte Kaşkalar için güneye inme fırsatı doğdu. Yeni Asur kaynaklarına göre Kaşkaların hüküm sürdüğü topraklar batıda Muşki'ye, doğuda Urartu'ya ve güneyde Tabal'a uzanmaktaydı. Asur'un egemenliğine girmeyi reddeden Kaşkalar, Urartu ve Muşki gibi krallıklar ile birlik olup Asur'a karşı savaşmıştır fakat Asur karşısında tekrar onlara vergi vermekle yükümlü olmuşlardır.
Kaşka ismine 8. Yüzyılın ardından rastlanmamaktadır. Son kalan Kaşkaların bir kısmı Frigler ve Asurlar ile kaynaşmış, bağımsız kalabilenler de Kimmer istilası sonucu tarih sahnesinden silinmiş olmalıdır.

I. Hattuşili Dönemi

I. Hattuşili'nin askeri seferlerini anlattığı bir metinde, Kaşkaların adı geçmemekle beraber, Kaşkaların hakimiyet alanında bulunan Sanahuitta ve Zalpa'ya sefer düzenlendiği anlatılmaktadır.
I. Hattuşili'nin ilk seferlerini bu iki kente yapmış olması, bu kentlerin ele geçirilmesi zorunlu bölgeler olduğuna işaret ediyor olabilir. 
''...Zalpa'ya gittim ve onu mahvettim...''
Hattuşili, bu seferlerden sonra Anadolu'da siyasi birliği sağlamış ve nihayetinde Kuzey Suriye'ye yönelebilmiştir.

I. Hantili Dönemi

Kaşkaların tarih sahnesine çıkışları tam olarak belli olmamakla beraber, Hitit belgelerinde Kaşkaların I. Hantili (MÖ.1590-1560) döneminde yaşadıklarından bahsedilmektedir.
I.Hantili döneminde Hattuşa şehri surlarla çevriliydi. Ancak bu surların yapılma nedeni daha sonra, IV. Tuthaliya döneminden kalma annallerde (yıllık) kuzeyden gelen Kaşka akınlarından korunmak için yapıldığı belirtiliyor.
Yine I.Hantili devrinde Kaşkalar, Tiliura ve Nerik kentini ele geçirmiş, Nerik'te tam 300 yıl egemen olmuş, Kaşka-Hitit sınırı ise Kummešmaha nehri olmuştur.

Ammuna Dönemi

Ammuna dönemine ait bir kronikte, yine Kaşka isminden söz edilmemekle beraber, Tipiya kentine yapılmış asker yerleştirmesinden söz edilmektedir.  Bu kent, imparatorluk döneminde II. Murşili'nin ''Kral gibi yönetiyor'' dediği Pihhuniya adında bir beye sahip ve oldukça aktif bir Kaşka bölgesidir.
Eski krallık dönemine ait belgeler, Kaşka isminden bahsetmemektedir. Bu isim, büyük olasılıkla Hititler tarafından bölgenin yerlisine sonradan verilmiş bir isim olmalıydı. Çünkü imparatorluk devrine ait belgelerde Kaşkaların tarih sahnesine çıkış tarihi eski krallık dönemine dayandırılmaktadır.

I. Arnuvanda Dönemi

Kral Arnuwanda ve Kraliçe Aşmunikal'in Anadolu'da hüküm sürdüğü yıllarda Kaşkalar, oldukça hareketli bir dönem geçirmiştir. I. Arnuwanda'nın seferlerinin odak noktası Kaşkalardır. Öyle ki; seferlerin birinde yoğun Kaşkaların bitmek bilmeyen oklu, mızraklı saldırılarına rağmen savaş arabasıyla Zuliya Irmağı (Bugünkü Çekerek Irmağı) üzerindeki köprüyü tek başına geçmeyi deneyen, sonra da ırmağa atlayıp yüzerek karşıya geçen ve düşmanlara saldıran komutan Tuthaliya'nın kahramanlıkları ün salmıştır.
Kaşkalar ile başa çıkamayan çift durumu Tanrılara iletip onlardan yardım dilemek için bir dua metni hazırlamıştır. Bu metin, bize Kaşkalar hakkında bilgi sağlamakta.
 "...önünüzde onlardan davacı oluyoruz."
Belgede Kaşkaların durdurulmasının Tanrılar için daha iyi olacağı vurgulanıyordu. 
"...Biz sizin ekmek ve şarap kurbanlarınızı besili sığır ve koyun kurbanlarınızı yine vereceğiz. Siz tanrılar bizim tarafımızı tutun!.."
Belgeye göre Kaşkalar; Nerikka, Huršama, Kaštama, Šeriša, Himuwa, Taggašta, Kammama, Zalpuwa, Kapiruha, Huma, Dankuša, Tapašawa, Tarugga, Ilaluha, Zihhana, Sipidduwa, Washaja, Patalliia şehirlerini ele geçirmişti.
"...Kaşkalar bu ülkelerdeki tapınakları yıktılar ve ve heykelleri parçaladılar..."
Kaşkaların ayrıca Tuhaššuna ve Taharantiya adlı iki kente daha saldırdığı bu belgede yazmakta:
 "...Onlar Tuhaššuna kentini yendiler. Taharantiya kentine saldırdılar..."
Metnin şu kısmından anlaşılabileceği gibi Kaşkaların da bayramları vardı. Hititler diğer halkların da tanrılarını benimsediğinden, Kaşkaların bayramlarına özen gösteriyordu.
 "...Biz tanrılara saygılı olduğumuzdan Kaška bayramlarına özellikle özen gösteriyoruz..."
Belgede Kaşkalar ile anlaşma yapıldığı ancak hemen ardından bu anlaşmaların yine Kaşkalar tarafından bozulduğundan bahsedilmekte:
 "...armağanları alırlar ayrıca ant içerler. Fakat oradan ayrılınca andı bozarlar..."
Bu dua metni dışında Kral ve Kraliçe, Kaşkalar ile uzlaşma çabasına girişmiştir. Bu dönemde Hitit-Kaşka antlaşmalarının birden çoğaldığı gözlemlenmekte.
Bu antlaşmalar normalde görülen Hitit antlaşma metinlerinden ziyade Kaşka ve Hitit halkının birlikte yaşayabileceği, bazı şartlara bağlanması şeklinde farklılıklar göstermektedir.
Yine normal antlaşmalardan farklı olarak; Kral değişikliği durumunda sadık kalınması, gerektiği zamanlarda asker ihtiyacının sağlanması gibi şartlara antlaşma metinlerinin hiçbirinde görülmemektedir.

II. Murşili Dönemi

Genç kral tahta geçtiği dönemde sadece Kaşkalar değil, tüm düşman hudutları ayaklanmaya başlamıştı. Aslında her taht değişiminde isyanlar çıkardı fakat bu sefer kralın gençliğini kullanmanın peşindeydiler.
Ayrıca ülkesi de veba salgınından dolayı zayıf düşmüştü. Kaşka saldırıları da bazı bölgelerde nüfus boşalmasına neden olmuştu. II. Murşili, bu bölgelere özellikle Batı Anadolu'dan getirdiği sayısı 66.000'e yakın savaş tutsakları ile doldurdu.
Murşili'nin Kaşkalarla yapmış olduğu savaşları yine Murşili'nin annallerinden öğreniyoruz. Talat Mümtaz Yaman'ın sınıflandırmasına göre:
İshupitta Harbi
Kaşkalar, Durmitta kentine saldırmak için ayaklanmışlardır:
''...Onlara karşı ben güneşle beraber yürüdüm...''
Murşili bunun üzerine Kaşkaların elinde bulunan Halilas ve Duddusgas şehirlerini ele geçirmiş, yağmalamıştır:
''...Halilas ve Duddusgas şehirlerini yaktım...''
Kaşkalar bu şehirlerin yağmalandığını haber alınca II. Murşili'ye savaş açtı. Ancak Murşili onları da mağlup etti:
''...İlahe Arinna, Lordum Fırtına Tanrısı, Mezullas ve diğer tüm tanrılar bana yardım etti...''
Bu savaştan sonra İshupitta ülkesindeki Kaşkalar bir süre II. Murşili'ye ordu vermeye başlamışlardır. Ancak daha sonra isyan etmişlerdir:
''...İshupitta ülkesinin Kaşkaları bana karşı isyan etti. Bana birlik vermemeye başladılar...'' 
Ve yine Murşili bu savaştan da galibiyetle ayrılmıştır:
''...Aldığım esirleri, sığırları, koyunları Hattuşa'ya götürdüm. Şehri de yaktım. İshupitta ülkesinin Kaşkalarına boyun eğdirdim.  Tekrar bana birlik vermeye başladılar. Bunları bir yılda başardım.''
Pala Yolları Harbi
Kaşkalar, Hitit hakimiyetinde bulunan Dağını ele geçirmiş ve Pala Ülkesinin yollarını kesmiştir:
''O yıl da Ašharpaya Dağı'na gittim. Ašharpaya Dağı, Kaşka kentinin olmuştu. Pala ülkesinin yolunu kesmiştir. Ašharpaya Dağı'nın Kaşka kenti ile savaştım. ... Ašharpaia Dağı'nı düşmandan temizledim.''
Murşili, daha önce Kaşka egemenliği altına giren Ziharriya Ülkesine sefer düzenlemiştir:
''Bir sonraki yıl Zihhariya ülkesine gittim...''
Bu ülkedeki Kaşka kenti, Tarikarimu Dağını ele geçirmiş ve Hattuşa'ya saldırmıştır:
''...Tarikarimu Dağı Kaşka kentinin idaresi altında idi. Ve o Hattuşa için tehlike idi ve geldiler. Hattuşa kentini vurdular...''
Murşili, Tarikarimu Dağıdaki Kaşka kentini yenmiş ve Zihhariya Ülkesini yakmıştır:
''...Ben majeste gittim. Tarikarimu Dağı'nda Kaşkalar oturuyorlardı ve ona saldırdım... Tarikarimu Dağı'nın Kaşka kentini yendim ve Tarikarimu Dağı'nı boşalttım. Zihhariye Ülkesinin tümünü yakıp yıktım.''

Kaşkaların Dini

Kaşka dini hakkında bulunan bilgiler çok azdır. Kaşka Tanrılarının yine Hitit-Kaşka antlaşmalarında şahitlik yaptıkları bilinmektedir. Bu tanrılar şunlardır:
Fırtına Tanrısı Hanupteni,
Fırtına Tanrısı Kutpurruri,
Fırtına Tanrısı Pazim[ ]is,
Güneş Tanrıçası Huatassi,
[ ]x-te-na Güneş Tanrıçasının Babası,
[-]ru-i Ordunun Fırtına Tanrısı,
Tanrı Telepinu,
Savaş Tanrısı Zababa.
Zababa'nın Hatti Tanrısı Wurunkatte olduğuna, Kaşka bölgesinde merkezi bir rol oynadığına dair iddialar vardır. Yukarıda bahsedilen antlaşma metninin bir bölümünde eğer Kaşkalar Hatti Ülkesine saldırırsa Tanrı Zababa'nın silahlarını geri çevirip kendi kalplerini parçalamasına dair bir bölüm yer alır.
Ancak ilginç bir durumdur ki Kaşkaların, antlaşma metninde kendilerine beddua eden tanrı Zababa'ya yemin ettikleri görülür. Yani bu tanrı Kaşka dininde önemli bir rol üstlenmektedir.
Tanrı Telepinu, Hatti kökenli bir bitki tanrısıdır. Eşi Hati/epuna, II. Murşili döneminde Kaşkaların saygı duyduğu bir tanrıçadır.
Hattilerin Ay tanrısı, Kašku adını taşımaktadır. Bu isim Kašk- kelime köküne -u eklenmesiyle oluşturulmuştur. Kaşka isminin Ay tanrısından türediğini söylemek mümkündür. Hitit metinlerinde Kaşkaların, ayın gökyüzünde yer aldığı gecelerde baskın yaptığından bahsedilmesi ve bu durumun Hititleri korkutmuş olması, ya da Ay tanrısının Hattilerle akraba yerli bir halka yardım ettiği düşüncesinden hareketle Kuzeydeki yerli düşmanlara bu ismi vermiş olabilirler.

Kaşkaların Dili

Kaşkaların dili hakkında elimizde somut bilgi veren bir kaynak yoktur. Ancak Kaşkalar iddia edildiği gibi Hatti kökenli bir halk ise, Kaşkalar Hattice ya da Hattice'ye benzer bir dil konuşuyor olabilirlerdi.