Gök Boğası

Gök Boğası, Göklerin Boğası, Gökyüzü Boğası, Cennet Boğası veya Cennetin Boğası, antik Mezopotamya mitolojisinde kahraman Gılgamış'ın savaştığı efsanevi bir canavardır. Gök Boğası'na ait hikâyenin iki farklı versiyonu vardır: ilki erken Sümerce bir şiirde geçerken diğeri bir Sümer şiiri olan standart Akadça yazılmış Gılgamış Destanı'nda yer almaktadır. Sümer şiirinde boğa, belirsiz sebeplerden dolayı Tanrıça İnanna tarafından Gılgamış'a saldırması için gönderilir. Gılgamış Destanı'nın VI. tabletindeki Akadça söylentilerde hikâye daha açıklayıcıdır: Tanrıça İştar (İnanna'nın Doğu Sami dilindeki karşılığı), Gılgamış'a cinsellik içeren bir teklifte bulunur fakat Gılgamış, bu teklifi reddedince öfkelenen İştar, babası Anu'ya giderek Gök Boğası'nı ondan ister, böylece Gılgamış ile Gılgamış'ın arkadaşı Enkidu'ya saldırması için boğayı Uruk'a gönderecektir fakat ikili, boğayı öldürür.
Boğayı yendikten hemen sonra Enkidu, boğanın sağ uyluğunu İştar'a fırlatır ve onunla alay eder. Boğanın katledilmesi, tanrıların Enkidu'yu ölüme mahkûm etmesine neden olur. Bu olay, Gılgamış'ta ölüm korkusunun ortaya çıkmasına sebebiyet verir ve destanın geri kalan kısmını yönlendirir. Boğa, Taurus takımyıldızıyla özdeşleşmiştir ve öldürme efsanesi, antik Mezopotamyalılar için astronomik öneme sahip olabilir. Hikâyenin özellikleri, Ugarit efsaneleri, Yaratılış Kitabı'ndaki Yusuf'un öyküsü ve antik Yunan destanları İlyada ve Odysseia'nin parçaları da dahil olmak üzere, eski Yakın Doğu hikâyeleriyle karşılaştırılmıştır.

Gılgamış ve Gök Boğası

Sümerce şiir Gılgamış ve Gök Boğası'nda Gılgamış ile Enkidu, Tanrıça İnanna (İştar'ın Sümerlerdeki karşılığı) tarafından kendilerine saldırmaları için gönderilen boğayı öldürürler. Bu şiirdeki olay örgüsü, daha sonra Akadça yazılmış olan Gılgamış Destanı'nda anlatılanlardan tamamen farklıdır.  Sümer şiirinde İnanna, Gılgamış'tan kendisinin eşi olmasını istemezken Akadça destanda bu istekte bulunur. Ayrıca İnanna, babası An'dan Gök Boğası'nı kendisine vermeye zorlarken (sonraki destanda yaşayanları yemesi için ölüleri ayaklandırmakla tehdit etmek yerine) sadece dünyaya ulaşacak bir çığlık atmakla tehdit eder.

Gılgamış Destanı

Standart Akadça yazılmış olan Gılgamış Destanı'nda Gılgamış, İştar'ın cinsellik içeren teklifini reddedikten sonra İştar, cennete giderek annesi Antu ile babası Anu'ya yakınır. Anu'dan kendisine Gök Boğası'nı vermesini talep eder ve eğer babası bu talebi geri çevirirse Ölüler Diyarı'nın kapılarını kırıp yaşayanları yemesi için ölüleri ayaklandıracaktır. Anu, ilkin İştar'ın talebini reddederek Gök Boğası'nın serbest bırakılmasının yedi yıllık bir kıtlığın oluşmasına neden olacak kadar yıkıcı olduğu konusunda ısrar eder. Bunun üzerine İştar, tüm insanlar ve tüm hayvanlar için yedi yıl boyunca yetecek kadar tahıl depoladığını açıklar. Sonuç olarak Anu, boğayı gönülsüzce İştar'a verir. İştar boğayı dünyada salıverince büyük bir yıkıma neden olur.
Boğanın ilk nefesiyle toprakta yüz erkeğin içine düştüğü bir delik açar ve ikinci nefesiyle iki yüz kişinin daha içine düştüğü başka bir delik açar. Gılgamış ile Enkidu, birlikte hareket ederek boğayı öldürür. Enkidu, boğanın arkasına geçer ve kuyruğunu çekerken Gılgamış ise kılıcını boğanın boynuna geçirerek boğayı öldürür. Gılgamış ile Enkidu, boğanın kalbini Güneş Tanrısı Şamaş'a sunar. Gılgamış ve Enkidu dinlenirken İştar, Uruk'un surlarında dikilir ve Gılgamış'ı lanetler. Enkidu, boğanın sağ uyluğunu yırtıp İştar'ın yüzüne atar ve "Elime geçirseydim seni de bu hâle getirirdim ve bağırsaklarını koluna takardım." der.
İştar; "fahişeleri, odalıkları ve oruspuları" bir araya çağırır ve Gök Boğası için yas tutmalarını emreder. Bu arada, Gılgamış, Gök Boğası'nı alt etmeleri şerefine bir kutlama düzenler. VII. tablet, Enkidu'nun Anu, Ea ve Şamaş'ı gördüğü bir rüyayı anlatmasıyla başlar; bu üç tanrı, Gök Boğası'nı öldürdükleri için ceza olarak Gılgamış ya da Enkidu'dan birinin ölmesi gerektiğini belirtir. Enkidu'yu seçerler ve kısa bir süre sonra Enkidu hastalanır, Ölüler Diyarı'yla ilgili bir rüya görür ve ardından ölür. VIII. tablet, arkadaşının ölümü üzerine Gılgamış'ın avutulamaz üzüntüsünü tarif eder ve Enkidu'nun cenazesinin detaylarını açıklar. Enkidu'nun ölümü, Gılgamış'ta ölüm korkusunun ortaya çıkmasına sebebiyet verir ve destanın geri kalan kısmını şekillendirir.

Sembolizm ve temsili

Antik Mezopotamya sanatının günümüze gelen eserlerinde, Gök Boğası'nın öldürülmesinin sayısız betimlemeleri mevcuttur. Temsiller, özellikle Akad İmparatorluğu'nun silindir mühürlerinde yaygındır. Bu temsillerde boğa, açıkça anormal büyüklükte ve vahşi bir boğa olarak tasavvur edilmiştir. Bununla birlikte, Gök Boğası'nın neyi temsil ettiği tam olarak belli değildir. Michael Rice, boğanın bir depremi temsil edebileceğini düşünmüştür çünkü genel olarak boğalar eski kültürlerde depremlerle büyük ölçüde bağlantılıydı. Ayrıca, boğanın antik Mezopotamya'daki insanlar için kuraklık ve kısırlık dönemi olan yaz mevsimini temsil edebileceğini belirtmiştir. Asuriyologlar Jeremy Black ile Anthony Green, Gök Boğası'nın Taurus takımyıldızı ile özdeşleştirildiğini gözlemlemiş ve Gılgamış Destanı'nda boğayı yendiklerinden sonra Enkidu'nun boğanın uyluğunu İştar'a savurmasının nedeninin takımyıldızının budunun eksik görünme nedeni açıklamaya yönelik bir girişim olduğunu savunmuştur.
Rice ayrıca Canis Major takımyıldızının antik Mısır metinlerinde boğanın uyluğu olarak bazen ikonografik bir biçimde temsil edildiğini fakat Sümerlerde bu bilgiye dair herhangi bir kanıtın olmadığını belirterek boğanın öldürülmesine dair astronomik bir yorum yapmıştır. Ayrıca, uyluk bölgesinin sıklıkla eski Yakın Doğu metinlerinde cinsel organların yerine kullanıldığını da gözlemlemiştir. Gordon ve Rendsburg, bir boğanın bacağını "korkunç bir hakaret olarak" birine atma fikrinin, eski Yakın Doğu'nun geniş coğrafi bölgesinde doğrulandığını ve antik Yunan epik şiiri olan Odysseia'de tekrar ettiğini belirtmiştir. Bazı araştırmacılar, Gök Boğası'nın İnanna'nın Ölüler Diyarı'na İnişi'nde İnanna tarafından bahsedilen Ereşkigal'ın kocası Gugalanna ile aynı figür olduğunu düşünmektedir.

Daha sonraki hikâyelere etkisi

Cyrus H. Gordon ve Gary A. Rendsburg, bir kahramanın ölümünü izleyen yedi yıllık kıtlık döneminin Yakın Doğu motifi, Aqhat'ın ölümünün Ugaritik mitinde doğrulandığını ve yedi yıllık kıtlığı önceden öngören ve malzemeleri depolayan birinin teması ayrıca Tekvin'deki Yusuf'un hikâyesinde de yer aldığını belirtmiştir. Alman klasikler uzmanı Walter Burkert'e göre Gılgamış tarafından reddedildikten sonra Anu'ya gelip Gök Boğası'nı talep etmesinin İlyada'nın V. kitabındaki bir sahneyle paralellik göstermektedir. Gılgamış Destanı'nda İştar, annesi Antu'ya yakınır fakat Anu tarafından hafifçe azarlanır. İlyada'daki sahnede İştar'ın Yunan uyarlaması olan Afrodit, oğlu Aeneas'i kurtarmaya çalışırken kahraman Diomedes tarafından yaralanır. Annesi Dione'ye ağladığı, kız kardeşi Athena tarafından alay edildiği ve babası Zeus tarafından hafifçe azarlandığı Olimpos Dağı'na kaçar. Ayrıca Antu'nun adı Anu'nun dişileştirme biçimiyken Dione'nin adının Zeus'un dişileştirme biçimidir. Dione, İlyada'nın geri kalan kısmında görünmez yerine Zeus'un eşi olarak Tanrıça Hera yer alır. Burkert bu nedenle Dione'nin açıkça Antu'nun bir öyküntüsü olduğu sonucuna varmıştır.
İngiliz klasikler uzmanı Graham Anderson, Odysseia'de Odisseas'nin adamları, Helios'un kutsal sığırlarını öldürür ve bu nedenle Gılgamış Destanı'ndaki Enkidu gibi tanrılar tarafından ölümüne mahkûm edildiğini belirtmiştir. M. L. West, iki hikâye arasındaki benzerliklerin yaratıkların eceliyle ölmemelerinden daha derine gittiğini söylemiştir. Her iki hikâyede de ölüme mahkûm olan kişi veya kişilerin ölümü ya da ölümleri, kahramanların tek başına yolculuk yapmaya mecbur eden yoldaşlarıdır. Ayrıca her iki hikâyede de tanrıların suçlu tarafın ölmesi mi yoksa ölmemesi mi gerektiği konusunda bir tartışma yaşandığını belirtmiş ve Odysseia'de Helios'un, sığırlarının intikamını almadığı takdirde Zeus'u tehdit etmesi ile Gılgamış Destanı'nda İştar'ın Gök Boğası'nı isterken Anu'yu tehdit etmesi arasında benzerlik olduğunu ifade etmiştir. Bruce Louden, boğayı öldürdükten hemen sonra Enkidu'nun İştar'la alay edişini Odysseia'nin IX. kitabında Odisseas'nin dev Polyphemus ile alay edişiyle kıyaslamıştır. Her iki hikâyede de belli bir zaferden sonra kahramanların kapıldığı kibir, bir tanrı tarafından lanetlenmelerine yol açar.