Yeşaya kitabı

Metinler ve yazıtlar

Var olan en eski Yeşaya kitabı, İsa'dan bir asır önce yazılmış Ölü Deniz parşömenleri arasından çıkmıştır. Kitabın İngilizce tercümelerinin baz aldığı Masoretik versiyon ile aynıdır. Ölü Deniz parşömenleri içinde en popüler peygamber Yeşaya'dır; Kumran'dan 21 kopya tomar çıkarılmıştır.

Yazar ve tarihsel geçmiş

Yeşaya'nın peygamber olarak ilk önemli hareketi, Ahaz hakimiyetindeki Yehuda Krallığı, İkinci İsrail Krallığı ve zamanın ezici emperyal gücü Aram Şam merkezli Asurluların saldırılarına maruz kalıp ayaklanınca gerçekleşti. Ahaz, Yeşaya'nın tavsiyesine uymayıp, Tanrı'ya sığınacağına Asurlulara sığındı ve onların uydu devleti oldu. Kuzeydeki İsrail sürekli olarak Asurlular tarafından harabedildi. ~MÖ 715'te Ahaz'ın ölümünden sonra oğlu Hezekiya, Yeşaya tarafından tehlikeli kabul edilen bir politikayı tercih etti, Asur kontrolü altındaki Edom'a ve Filist şehirlerine savaş ilan etti. Yeşaya, Yehuda'yı, İsrail'in dikkate almadığı kaderi yaşamaması için uyardı. En nihayetinde Hezekiya Asurlulara karşı ayaklandı ve Yeşaya ülkenin Asur orduları tarafından kırıp geçerileceğini öngördü. Ardından Hezekiya, Yeşaya'nın tavsiyesini dikkate alıp Tanrı'ya sığındı ve böylece Kudüs kurtarıldı.

İçerik ve yapı

Proto-Yeşaya, şiirsel ve düzyazı pasajlarla bölünmüştür; bugünün popüler teorisine göre, şiirsel kısımlar Yeşaya'nın kehanetlerini, düzyası kısımları ise MÖ 7. yüzyılda gerçekleşen Yoşiya kortundaki "söylev"leri temsil etmektedir. 7 ila 21. konular ve 36 ila 39. konula Krallar kitabında da yer almaktadır fakat hangi kitabın hangi kitaptan alıntı yaptığı bilinmemektedir. 24 ila 27. konular "Yeşaya kıyameti" olarak bilinir fakat bu kısmın Yeşaya zamanından çok sonraları başka bir yazarın eseri olduğu düşünülür.
1 ila 5. konular ve 28 ila 29. konular Yehuda'ya karşı kehanet yargılarıdır. Yehuda, Tanrı ile antlaşma yapıldığından kendisinin güvencede olduğunu zannetmektedir. Fakat Tanrı (Yeşaya aracılığıyla) Yehuda'ya, Tanrı'nın kurallarına karşı gelip diğer tanrılara ibadet edilip adaletsizlik ve vahşet yapıldığı zaman antlaşmanın bozulacağını ve antlaşmanın onları koruyamayacağını söyledi. 6. konu Yeşaya'nın Tanrı'nın bir peygamberi olduğunu açıklar ve 7 ila 23. konular Yehuda'nın düşmanları ile ilgili kehanetleri kapsar. 24 ila 34. konular, karakterize etmek için biraz karışıktır fakat genelde "Mesih" ve Tanrı tarafından atanan mesihin yöneteceği adil ve dürüst bir ülkenin kehanetlerini içerir. 36 ila 39. konularda Hezekiya'nın Asurlulara karşı zaferinden ve Tanrı'ya olan bağlılığından bahseder. Hezekiya'yı, Babil asi presinin temsilcilerinin ziyaret etmesi sebebiyle Yeşaya'nın Babil Sürgünü kehanetinde bulunmasıyla son bulur.

İçerik ve yapı

Deutero-Yeşaya, İsrail'in Babil'den kurtulacağı ve Tanrı'nın onlara vadettiği toprakları restore edeceği kehanetinde bulunur. Hem milli hem evrensel bir tanrı olan Yehova için Yahudilerin seçilmiş halk olduğunu yineler (46:9). Tanah'ta "Koreş" olarak adlandırılan Büyük Kiros'un mesih olduğu ve onun sayesinde Babil'in yıkılıp İsrail'e dönüleceği bildirilir (45:1). Diğer konular Siyon'un gelecekteki zafer vizyonlarıyla ilgilidir. Özellikle 53. konuda adı geçen "acı çeken uşak" muhtemelen İsrail için kullanılan bir metafordur fakat Hristiyanlıkta bu İsa'nın mesih olduğu kehaneti olarak yorumlanır.
40 ila 55. konular iki bölümden oluşur; 40-48 arası Kiros'un yükselişine odaklanırken, 49-55 arasında Siyon, Tanrı'nın önce feragat ettiği ardından tekrar kabul ettiği karısı olarak anlatılır. Kiros ile ilgili konular tarz ve tema olarak Kiros Silindiri'ne benzer. Deutero-Yeşaya'nın, Kiros ve destekçilerinin kullandığı, tanrı Marduk tarafından Babillileri yok etmek için Kiros'un seçildiği propagandasının etkisi altında olma ihtimali mevcuttur.

Monoteizm

İbranice yazıtlardaki açıkça monoteizm ifadesi Yeşaya 44:6'da kullanılmıştır: "İlk ve son benim. Benden başka Tanrı yoktur". Yeşaya 44:9-20'de put yapıp tapan demirci ve marangoz gibi kişiler alaya alınmaktadır. Daha önce diğer tanrılara üstünlüğünü ıspatlayan Yehova, Deutero-Yeşaya'da dünyanın tek tanısıdır. Bu monoteizm modeli, sürgün sonrası Yahudiliğin karakteristik özelliğini ve Hristiyanlık ile İslam'ın temelini oluşturmaktadır.

Yazar ve tarihsel geçmiş

Perslerin kralı Büyük Kiros, Babil'i MÖ 539'da fethetti. Yaptığı ilk işlerden biri, aralarında Yahudilerin de bulunduğu sürgüne gönderilen halkların anavatanlarına dönmesine izin vermek oldu. MÖ 515'e kadar Yahudiler (en azından bir kısmı) Kudüs'e geri döndü ve MÖ 515'te Tapınağı tekrar inşa etti. Fakat bu dönüş sorunsuz olmadı: geri dönüş yapan Yahudiler, bölgede hali hazırda yaşayan Yahudilerin toprakların sahibi olduğunu gördü ve bu iki grup arasında anlaşmazlık baş gösterdi; bir diğer anlaşmazlık ise kurulacak olan hükümetin şekli ile ilgiliydi. Bu konular Triro-Yeşaya'nın arka planını oluşturur. Bu bölüm muhtemelen bir kişiden ziyade Deutero-Yeşaya etkisi altında olan birden fazla takipçinin eseridir.

Hristiyanlıktaki etkisi

Eski Ahit'ten, Tevrat dışında alıntı yapılan en çok yer Yeşaya kitabıdır. Hristiyanlık için en önemli yerlerden biri Yeşaya 7:14'tür çünkü burada peygamber, kral Ahaz'a Tanrı'nın Yehuda'yı İsrail ve Suriye'den koruyacağına ve bunun delili olarak İmmanuel ("Tanrı bizimle") adında bir çocuk doğacağı söylenmektedir. İbranice'deki imla gereği hamile olan "genç kadın"ın bakire olmadığı anlaşılır, fakat Yunanca konuşan 1.yy'daki Matta 1:23'ün yazarının kehanet tercümesine göre mesihin doğacağı kadın bakiredir.
Önemli bir başka pasaj da, İsrail'in sürgünden çıkıp, Babil tanrılarına karşı muzaffer olan Yehova önderliğinde, yeni yapılmış yolda Kudüs'e gidildiğini anlatan 40:3-5'tir. Her dört İncil'inde içerdiği bu hikâye Yahya ve İsa ile bağdaştırılır.
Yeşaya 52:13-53:12'deki "Acı çeken uşak" ezgisi ilk Hristiyanlar tarafından İsa'nın ölümü ve yükselişi olarak yorumlanmıştır ve görünüşe göre İsa da bu rolü kabul etmiştir (Luka 4:17-21)