Yahudilikte matem

Cenaze töreni

Yahudi cenazelerinde beden toprağa verilir; ölü yakmak dinen kabul edilmemektedir. Bedenin toprağa doğal yolla karışması gerekmektedir. Defin eylemi ölüm gerçekleştikten sonra en kısa zamanda icra edilmelidir. Yahudi kanunları tahnit etmeyi yasaklar. Definden önce bedeni alenen göstermek geleneklerde yer almaz. Geleneksel cenazelerde çiçek bulunmaz.
İsrail'de Yahudi cenazesi genelde mezarın başında yapılır. ABD ve Kanada'da cenaze ya Yahudi mezarlığında ya da cenaze evinde gerçekleştirilir; ender de olsa cenazenin sinagoglarda da gerçekleştiği görülebilir. Türkiye'de genelde mezarlıklarda bulunan cenaze evinde icra edilir. Eğer kişi cemaat için önemli biriyse cenazesi sinagogda veya yeşivada başlayabilir. Eğer cenaze mezarlık dışında başlamışsa, cenazeye katılanlar cesedi mezarlığa kadar takip ederler. Cenazenin kendisi, cesedi taşıma ve defnetmenin tümüne "eşlik etme" anlamına gelen levaya denir.
Levaya'nın anlamı "eşlik"tir çünkü cenaze sürecinde ceset gömülene kadar ona eşlik edilir. Levaya'nın İbranice'de "birleşme" ve "bağlanma" anlamları bulunur. Leveya'nın bu anlamı hayatta olan ve ölmüş "ruh"ların ortaklığını tasvir eder.

Kasideler

Hesped'in anlamı kasidedir ve gömü gerçekleştirilmeden evvel birkaç kişinin çıkıp merhum hakkında methiyelerde bulunması olağandır. Bazı kişiler vasiyetlerinde kaside uygulanmamasını isteyebilir. Hol Hamoed (iki bayram arası) gibi bazı özel günlerde kaside okunması yasaktır.

Toprağa verme

Kevura yani defin, kişi öldükten sonra kısa süre içinde gerçekleştirilmelidir. Tora, eğer kişi suçlu olup idam edilmişse bile bir an önce defnedilmesini emreder. Uzak diyarlardan aile bireylerinin cenazeye katılabilmesi, cenazenin icra edilebilmesi için profesyonellerin bulunabilmesi veya merhumun, ailenin tercihi olan bir mezarlığa gömülebilmesi için "merhumun onuruna" defin ertelenebilir.
Bu gelenek, İsrail ikliminin sıcak olmasından kaynaklanmış olabilir. Antik çağlarda bedenin çürümesini engellemek için fazla bir şey yapılamamaktaydı ve merhumun çürümesini görmek şahsına yapılan bir saygısızlık olarak ele alınmaktaydı. İsrail'in sıcak iklimi çürüme sürecini hızlandırmaktaydı böylece "bir an evvel gömme" geleneğinin doğmasına sebep olmuş olabilir. Her ne kadar Mısır'da tahnit ve mumyalama gerçekleştirildiyse de bunun yapılması için merhumun bedeninde epeyce oynanması ve organlarının çıkarılması gerekmekteydi ve bu durum Yahudi geleneğinde merhuma yapılan bir saygısızlık olarak algılanmaktaydı. Tora ve Tanah'ta merhuma uygulanan saygı ile ilgili birçok örnek bulunmaktadır; örneğin, Tora'da anlatılan son olay, Tanrı'nın Musa'yı kendi elleriyle gömmesidir: "RAB onu Moav ülkesinde, Beyt-Peor karşısındaki vadide gömdü. Bugüne dek mezarının nerede olduğunu kimse bilmiyor."
Cenazenin bitişinde mezarı toprakla örtmek için yastakiler öne çıkarlar. Sembolik olarak, mezarın toprakla örtülmesi merhumla matemlilerin son vedalaşmasıdır. Geleneğe göre toprak atmak için kullanılan küreğin ucu her zaman toprağı göstermelidir; üç kürek toprak atıldıktan sonra kürek elden ele geçirilmez yere saplanır; bir sonraki kişi küreği topraktan çıkarıp aynı işlemi gerçekleştirir. Bu süreç mezar toprakla örtülene kadar devam eder. Cenazeye katılma bir mitsvadır çünkü burada teklif, çıkar alışverişi gibi işlemler gerçekleşmediğinden katılımcının yaptığı gerçek anlamda bir jesttir.

Matem için yedi günün hesaplanması ve matemin başlaması

Eğer matemliler merhumu gün batımından önce defnederlerse bu gün yedi günlük Şiva döneminin ilk günü sayılır. Matem, genelde yedinci günün sabahı sona erer. Şabat'ta yas tutulmaz ve ölü defnedilmez fakat bu gün yedi yas gününe dahil edilir. Eğer, matemin ilk gününden sonra bir Yahudi bayramı varsa matem yarıda kesilir. Eğer cenzae bir bayram zamanına denk gelirse yas dönemi bayram bittikten sonra başlar. Roşaşana gibi bazı bayramlar yas dönemini hepten iptal eder.

Aninut

Yasın ilk aşaması aninut yani "yoğun/şiddetli yas"tır. Onen'in (aninut aşamasındaki kimse) tam bir şokta ve aklı karışık olduğu kabul edilir. Dolayısıyla onen, "aktif" olarak mitsvaları yerine getirme zorunluluğundan muaf tutulur (örneğin tefilin takmak). Fakat, Şabat'ta iş yapmama gibi "pasif" mitsvaları yerine getirmeye devam etmelidir.
Aninut, merhum defnedilene kadar veya eğer kişi cenazeye katılamamışsa cenaze ile olan ilişkisi son bulana kadar sürer.

Avelut

Aninutun hemen ardından avelut ("yas") dönemi başlar. Avel ("Yas tutan kişi") müzik dinlemez, konsere gitmez ve evlilik veya Bar Mitsva gibi eğlenceli okazyonlara zorunlu olmadıkça katılmaz.
Avelut üç ana aşamadan oluşur.

Şloşim – 30 gün

Definin ardından ilk yedi gün olan Şiva'nın da içinde bulunduğu ilk 30 güne Şloşim denir (İbranice: שלושים, anlam: otuz). Şloşim süresince kişinin evlenmesi veya bayram öğünlerine katılması yasaktır. Erkekler bu süre içinde saç ve sakal tıraşı olmazlar.
Yahudilik inancında merhum kişi, onun adına yapılan mitsvalardan halan yararlanabilir; merhumun adına Tora öğrenmek, yapılabilecek en büyük meziyetlerden biridir. Popüler geleneğe göre bir grup insan bir araya gelip şloşim döneminde Mişna çalışır.

Şneim asar hodeş – 12 ay

Ebeveynin yasını tutanlar için matem süresi on iki aydır (İbranice: שנים  עשר חודש, Şneim asar hodeş, anlam: "oniki ay") ve vefatın gerçekleştiği gün başlar. Bu dönemde matemli kişi normal hayatına büyük ölçüde döner fakat on bir ay boyunca sinagogda kadiş duasını okur. Ortodoks geleneğinde matemli oğulların kadiş okuma zorunluluğu varken kadınların yoktu. Bu dönemde eğlenceli okazyonlardan ve özellikle canlı müzik çalan büyük partilerden kaçınılmalıdır.

Matzevah (mezartaşının açıklanması)

Mezar taşına matzevah (anıt) denir. Her ne kadar Halaha'da mezartaşının dikilmesiyle ilgili bir tören zorunluluğu bulunmazken bu ayin 19. yüzyılın sonlarında çoğu cemaatlerde popüler hale geldi. Mezar taşının mezara ne zaman yerleştirilmesiyle ilgili çeşitli gelenekler mevcuttur. Birçok cemaat mezartaşını vefattan bir sene sonra koyar. Bazı cemaatler ise daha erken koyar; örneğin vefattan bir hafta sonra mezartaşı koyan cemaatler bulunur. İsrail'de mezartaşı şloşimden yani ilk otuz günden sonra konur. Pesah ve Hol Hamoed bayramları gibi özel günler dışında mezartaşının konulmasıyla ilgili bir zamanlama kuralı yoktur.
Törenin sonunda, mezartaşı üzerindeki giysi parçası yakın bir aile bireyi tarafından kaldırılır. Seremonide çeşitli Mezmurlar (1, 23, 24, 103), minyan varsa matem Kadiş'i ve "El Maley Rahamim" duası okunur. Törenin sonunda merhumla ilgili kaside okunabilir.

Mezarlığı ziyaret

Bazı Yahudiler gelenekleri gereği oruç günlerinde, Roşaşana ve Yom Kipur'dan önce ve mümkünse Yahrzeit'te mezarlığı ziyaret eder. Vefatın gerçekleştiği ilk yılda mezarlık sadece Şloşim'de ve Yartzeit'te ziyaret edilebilir.
Yahudi mezarlığında, merhumun kim olduğu bilinmese de, sol elle mezarına bir taş konur. Böylece mezarın ziyaret edildiği anlaşılır ve taş koyan kişi defin mitsvasından pay alır. Mezara çiçek bırakmak Yahudi geleneğinde yer almaz. Taş koymanın başka bir sebebi de mezarın bakımını yapmaktır. Antik çağlarda mezartaşı yoktu ve mezarlar taş yığınlarıyla örtülmekteydi böylece taş bırakan kişi mezarı tazelemiş olmaktadır.

Yizkor

Yizkor ("anma") duaları ebeveynlerinden en az birini kaybedenler tarafından okunur; bazı ılımlı modern Yahudi cemaatlerinde, ebeveyn dışında başka bir akraba veya yakın bir arkadaşın vefatına yizkor okuyanlar da bulunur. Gelenekler gereği, Yizkor okumayacak biri sinagoğu Yizkor duası bitene kadar terkeder. Her ne kadar bazı rabinik otoriteler bunun bir batıl inançtan ibaret olduğunu belirtse de, sinagoğun terkedilmesinin sebebi kişini yaşayan ebeveynine saygısından kaynaklanmaktadır.
Yizkor duasının, sinagogda minyan eşliğinde senede dört defa okunması amaçlanır; fakat minyan bulamayan kişi bunu tek başına da yerine getirebilir. Dört Yizkor ibadeti Yom Kippur, Şmini Atseret, Pesah'ın son günü ve Şavuot'ta yerine getirilir (Şavuot'u iki gün kutlayan cemaatler ibadeti bayramın ikinci günü gerçekleştirir). Yizkor duasında Tanrı'dan merhumu hatırlaması ve ruhuna huzur vermesi dilenir.
Yizkor geleneksel olarak ilk yahrzeit bitmeden okunmaz.
Sefarad cemaatlerinde Yizkor duası bulunmaz, bunun yerine Yom Kippur'da geçen senede ölenler için Haşkabot okunur. Tora okumak için tevaya kaldırılan biri, vefat eden ebeveyni için haşkaba okunmasını talep edebilir.

Zihuy Korbanot Ason (ZAKA)

ZAKA (İbranice: זק"א), İsrail'de hükümet tarafından tanınan 1989'da kurulmuş bir çeşit acil servis kurumudur. Çoğunluğunu Ortodoksların oluşturduğu ZAKA, ambulans hizmetleri, terörizmde, trafik kazalarında ve afetlerde hayatını yitirenlerin kimliğini tespit etme, gerektiğinde ölünün parçalanmış cesedini ve kanını bir araya getirip cenazeye hazırlama gibi hizmetleri bulunmaktadır. Ayrıca, ilkyardım, kurtarma ve kayıp arama hizmetleri de sunmaktadır. Geçmişteki afetlerde dünya genelinde hizmet vermiştir.

Hebrew Free Burial Association (HFBA) (İbrani Bedava Defin Derneği)

Gönüllü bir ajans olan HFBA'nın misyonu, maddi durumuna bakmaksızın bir Yahudi'ye geleneklere uygun bir cenaze töreni düzenlemektir. 1888'den beri, New York'ta, Silver Lake Mezarlığı'nda ve Mount Richmond Mezarlığı'nda 55,000 Yahudinin defnedilmesine yardımcı olmuştur.

Organ bağışı

Tüm Yahudilik mezheplerinde, ilkesel olarak, kişinin ölümünün kesinleşmesi halinde kişinin vasiyetinde aktarılmışsa organ bağışına izin verilmektedir. Fakat, ölümün tanımı konusunda bazen dini açıklamayla tıbbi açıklama uyuşmamaktadır. Örneğin, klinik standartlarına göre ölü sayılan biri Yahudilk kanunlarınca henüz ölmüş sayılmayabilir. Yahudi kanunları öleceği kesinleşen birinin organlarının bağışlanmasına, kişi teknik olarak hala hayattaysa izin vermemektedir. Ortodoks ve Harediler, duruma göre ne yapılması gerektiğiyle ilgili cemaatlerinin hahamlarına danışabilir.

Yahudilikte kremasyon görüşü

Halaha, kremasyonu yasaklar. Tanah'ta anlatılan tek defin işlemi olarak Yahudiler toprağa verilmelidir; bu Yahudilikte son kefaret borcudur.
Felsefi ve ayinsel açıdan, genizalarda da görüldüğü üzere, Yahudiler onursal şeyleri gömmektedir ve yakılan şeyler yok edilmek istenenlerdir.

İntihar

Yahudilik, intiharı kişisel cinayet olarak ele alır, bu sebeple intihar eden kişi ölümün ardından gelen bazı ayrıcaklardan yararlanamaz; örneğin, kişiye kaside okunmaz ve kişi Yahudi mezarlığının ana bölgesine gömülmez.
Yakın zamanlarda birçok kişi tarafından, intihar sebebiyle ölenlere depresif veya ciddi akıl hastalığına mahkûm kişiler olarak bakılmaktadır. Bu durum yorumlandığında, intiharın gönüllü bir eylemden ziyade istenmeyen durumların sonucu olduğu sonucuna varılmaktadır. Bu sebeple, bazı kişilerce, ölümün merhumun kontrolü dışında gerçekleştiği varsayılmaktadır.
Buna ilaveten, Talmud'un kısa bölümlerinden biri olan Semahot'ta, kişinin intihar edip etmediğine bakmaksızın bazı matem eylemlerinin yerine getirilmesinden bahsedilir. İntihara kalkışan kişinin ölmeden önce tövbe edip fikrini değiştirme ihtimali varsa ve buna rağmen ölmeyi engelleyememişse (örneğin yüksek bir yerden atlayan birinin yarı yolda fikrini değiştirmesi fakat düşmeyi engelleyememesi gibi) bu kişiye sıradan cenaze töreni uygulanır. Son olarak, reşit olmamış birinin intiharı bilgi ("da'at") eksiliğinden kaynaklandığı farzedilir ve normal cenaze uygulanır.

Dövme

Halaha, dövmeyi yasaklar bu nedenle bir mite göre dövmeli kişilerin Yahudi mezarlığına gömülmediği rivayet edilmektedir ki bu doğru bir bilgi değildir. Çok az sayıda bir grup, dövmelilere gömü hizmeti vermek istemezken Yahudi kanunlarında bununla ilgili bir bilgi yoktur. Ölümden sonra dövmenin herhangi bir şekilde kaldırılması da katiyetle yasaktır.