Imperyong Inca

Etimolohiya

Tinukoy ng mga Inca ang kanilang imperyo bilang ang Tawantinsuyu, ang "apat na suyu". Sa wikang Quechua, ang tawa ay apat at ang -ntin ay isang hulapi na ginagamit sa pagpangalan ng pangkat, kaya ang tawantin ay apatan, isang pangkat ng apat na bagay na pinagsama, sa lagay na ito naglalarawan sa apat na suyu ("mga rehiyon" o "lalawigan") na kung alin ang mga sulok ay nagtagpo sa kabisera. Ang apat na suyu ay: Chinchaysuyu (hilaga), Antisuyu (silangan; ang gubat Amasona), Qullasuyu (timog) at Kuntisuyu (kanluran). Ang pangalang Tawantinsuyu ay, sa ganoon, isang naglalarawang termino na nagpapahiwatig ng pagkakaisa ng mga lalawigan. Isinalintitik ng mga Espanyol bilang Tahuatinsuyo or Tahuatinsuyu.
Ang katagang Inka ay nangangahulugan ng "pinuno" o "panginoon" sa Quechua at ginamit natukoy sa namamahalang uri o sa namamahalang pamilya. Ang mga Inca ay isang napakaliit na porsiyento ng kabuuang populasyon ng imperyo, marahil na bumilang ng 15,000 hanggang 40,000 lamang, ngunit namumuno sa isang populasyon na may humigit-kumulang na 10 milyong katao. Hiniram ng mga Espanyol ang termino (isinalintitik bilang Inca sa Espanyol) bilang isang etnikong termino na tumutukoy sa lahat ng pinamumunuan ng imperyo kaysa sa namamahalang uri lamang. Sa gayon, ang pangalang Imperio inca ("Imperyong Inca") ay tumukoy sa bayan na kanilang nakasagupa at pagkatopos sinakop.

Mga nauna

Ang Imperyong Inca ang huling kabanata ng libu-libong taon ng kabihasnang Andeo. Ang kabihasnang Andeo ay isa sa limang mga kabihasnan sa mundo na itinuturing ng mga iskolar bilang "malinis", na katutubo at hindi nagmula o humango sa ibang mga kabihasnan.  
Sinundan ng Imperyong Inca ang dalawang naglalakihang imperyo sa Andes: ang Tiwanaku (mga 300–1100 AD), na nakabatay sa Ilog Titicaca at ang Wari o Huari (mga 600–1100 AD) na nakasentro malapit sa kasalukuyang lungsod ng Ayacucho. Tinirhan ng Wari ang lugar ng Cuzco ng mahigit-kumulang 400 taon. Nang ganito, marami sa mga katangian ng Imperyong Inca ay nagmula sa naunang mga multi-etniko at malalawak na kalinangan ng Andes.

Pinagmulan

Ang mga taong Inca ay isang pastoral na tribo sa lugar ng Cusco noong ika-12 siglo. Ang sinaliitang kasaysayan ng Inca ay nagsasabi ng kuwento ng pinagmulan sa tatlong kuweba. Ang gitnang kuweba sa Tampu T'uqu (Tambo Tocco) ay pinangalanang Qhapaq T'uqu ("pangunahing nitso", ibinabaybay din bilang Capac Tocco). Ang ibang mga kuweba ay ang Maras T'uqu (Maras Tocco) at Sutiq T'uqu (Sutic Tocco). Apat na magkakapatid na lalaki at apat na magkakapatid na babae ay lumabas sa gitnang kuweba. Sila ay sina: Ayar Manco, Ayar Cachi, Ayar Awqa (Ayar Auca) at Ayar Uchu; at sina Mama Ocllo, Mama Raua, Mama Huaco and Mama Qura (Mama Cora). Sa labas ng gilid ng mga kuweba dumating ang mga taong magiging ninuno ng lahat ng mga angkan ng Inca.

Kaharian ng Cusco

Sa ilalim ng pamumuno ni Manco Cápac, binuo ng mga Inca ang maliit na lungsod-estado ng Kaharian ng Cusco (Quechua: Qusqu', Qosqo). Noong 1438, sinimulan nila ang isang malawak na pagpapalawak sa ilalim ng utos ni Sapa Inca (pinakamahalagang pinuno) na si Pachacuti-Cusi Yupanqui, kung kaninong pangalan ay literal na nangangahulugang "nangyayanig ng lupa". Ang pangalan ni Pachacuti ay ibinigay sa kanya matapos niyang masakop ang Tribo ng mga Chanka (modernong Apurímac). Sa panahon ng kanyang paghahari, siya at ang kanyang anak na si Tupac Yupanqui ay nagdala ng maraming bundok ng Andes (modernong Peru at Ecuador) sa ilalim ng kontrol ng Inca.