Clorinda Matto de Turner

Si Grimanesa Martina Matto Usandivaras de Turner o mas kilala sa pangalang Clorinda Matto de Turner (Cuzco, Peru, Setyembre 11, 1854 – Buenos Aires, Argentina, Oktubre 25, 1909) ay isang tanyag na manunulat na mula sa Peru at tagapagpauna ng indigenismong dyanra. Isa siya sa mga nanguna sa nobelang Hispanoamerikana kasama nina Juana Manso, Mercedes Marín, Rosario Orrego, Gertrudis Gómez de Avellaneda, Julia López de Almeida, Juana Manuela Gorriti at Mercedes Cabello de Carbonera, bukod sa iba pa. Ang kanyang kalayaan at ang kanyang mapanghimagsik na mga akda na nagsimula ng kontrobersiya sa kanyang sariling kultura ay nagbigay inspirasyon sa mga kababaihan sa lahat ng dako.

Talambuhay

Siya ay ipinanganak at lumaki sa Cuzco, Peru. Ang kanyang ama ay si Ramón Torres Mato at ang kanyang ina ay si Grimanesa Concepción Usandivaras. Nang namatay ang kanyang ina, siya ay nakilala bilang Azucena de los Andes (“Liryo ng Andes”) sa buong rehiyon. Si Matto de Turner ay bininyagan na Grimanesa Martina Mato, ngunit siya ay tinawag na Clorinda ng kanyang mga kaibigan at kapamilya. Siya ay orihinal na may iisang “T” sa kanyang huling pangalan, ngunit pagkatapos ng pag-aaral ng kultura ng Inca, dinagdagan niya ng isa pang “T” upang magkaroon ng bahid na Inca. Ginugol niya ang malaking bahagi ng kanyang buhay sa kanilang lupain sa Paullo Chico, na malapit sa nayon ng Coya. Bilang tinedyer, pumasok siya sa paaralang kilala ngayon na Escuela Nacional de Educandas (Pambansang Sekondaryang Paaralan ng mga Kababaihan). Kumuha siya doon ng mga kurso na sa kultura nila ay para lamang sa mga lalaki. Nagpakadalubhasa siya sa Pilosopiya, Kasaysayan ng Kalikasan, at Pisika. Umalis siya sa paaraalan sa edad na labing-anim upang alagaan ang kanyang kapatid na lalaki at ama. Noong 1871, sa edad na 19, nakapag-asawa si Matto ng isang Ingles, si Dr. Turner na isang mayamang may-ari ng lupa. Di-nagtagal pagkatapos ng kanilang kasal ay lumipat sila sa Tinta, kung saan sila tumira ng sampung taon. Sa Tinta, naging mas malawak ang kamalayan ni Matto de Turner sa dalawang kasaysayan ng Peru: ang kolonyal at ang Inca. Naging pamilyar siya sa katutubong kultura, at habang mas marami siyang natututunan, lalo niya itong tinanggap. Karamihan sa kanyang mga akda ay hango sa kanyang natutunan sa pakikisalamuha sa kulturang ito. Nagtrabaho siya bilang mamamahayag sa lokal at banyagang pahayagan. Noong 1878, itinatag ni Matto de Turner ang El Recreo de Casco, isang magasin ng panitikan, agham, sining, at edukasyon. Siya ay nakilala sa kanyang mga gawaing pampanitikan na naglalarawan ng mga katutubo sa isang positibong anggulo, na taliwas sa pangunahing pananaw ng kanyang lipunan. Kahit siya ay mula sa ninunong puti, hindi siya sumang-ayon sa mapang-aping trato sa mga katutubo ng Peru, at ginamit niya ang kanyang mga akda upang magsalita para sa kanila. Ginamit din niya ito para sa kampanya niya sa mas maayos na edukasyon para sa mga kababaihan. Noong 1881, namatay ang kanyang asawa at naiwan ang bangkarotang ari-arian. Dahil nahirapan siyang makaahon sa sitwasyong pinansiyal sa Tinta, lumipat si Matto de Turner sa Arequipa kung saan nagtrabaho siya bilang punong patnugot ng pahayagang La Bolsa Americana. Habang naroon, siya ay naglathala ng dalawang volume ng “tradiciones cuzqueñas,” isa noong 1884 at isa noong 1886. Isinulat din niya ang dulang Himacc-Suacc (1884) at isinalin ang apat na Ebanghelyo sa Quechua, isang wikang ginagamit ng mga katutubo sa Peru. Bukod sa kanyang gawaing pampanitikan, nakisangkot din siya sa politika, at nangalap ng pera para sa pagbuo ng barkong pandigma na Almirante Grau. Si Matto de Turner ay tuluyang lumipat mula Tinta upang manirahan sa Lima, bagaman lagi niyang naiisip na mas ligtas manirahan sa labas ng Peru dahil sa kanyang politikal at kontrobersiyal na mga akda. Sa Lima, sumali siya sa iba’t ibang pampanitikang organisasyon at pahayagan. Noong 1887, si Matto de Turner ay naging tagapamahala ng El Ilustrado, kung saan inilathala niya ang marami sa kaniyang mga nobela. Naglathala siya ng tatlong nobela sa pagitan ng 1889 at 1895: Aves Sin Nido (Mga Ibong Walang Pugad), Indole (Katamaran), at Herencia (Pagmamana). Ang mga nobelang ito ay tumalakay sa mga katutubong mamamayan na nahuhubaran ng karapatang sibil, ang pang-uusig ng komunidad, at mga palalong pari. Ang kanyang pinakasikat na nobela ay ang Mga Ibong Walang Pugad (1889). Isa itong kontrobersiyal na nobela sapagkat tungkol ito sa pag-iibigan ng isang puting lalaki at isang katutubong babae, na itinuturing na kahihiyan sa lipunang Latin America, at dahil tungkol din ito sa imoralidad ng mga pari sa panahong iyon. Sa nobela, hindi maaaring magpakasal ang dalawang tauhan sapagkat nalaman nilang sila ay magkapatid sa ama na isang pari. Hindi lamang ang Mga Ibong Walang Pugad ang kontrobersiyal na nobela ni Matto de Turner. Inilathala din niya sa kanyang pahayagan na El Peru Illustrado ang kontrobersiyal na kwento na isinulat ng manunulat na Brazilian na si Henrique Coelho Neto. Dahil sa mga kontrobersiyang ito, siya ay itiniwalag ng Arsobispo ng Simbahang Katoliko. Noong 1895, pinilit ni Nicolás de Piérola, ang diktador ng Peru, na umalis si Matto de Turner sa bansa. Ang kanyang bahay ay sinunog at ang kanyang limbagan ay winasak. Lumipat siya sa Buenos Aires, Argentina, kung saan ipinagpatuloy niya ang kanyang mga gawaing pampanitikan. Noong 1900, isinulat niya ang Boreales, Miniaturas y Porcelanas (Mga Taga Hilaga, Miniyatura, at Porselana), isang koleksiyon ng mga sanaysay na naglalaman ng “Narraciones históricas (Makasaysayang salaysay),” at mahalagang kontribusyon sa historyograpiya na nagpapakita ng kanyang malalim na kalungkutan sa pagpapalayas sa kanya sa Peru at ang kanyang pananabik na bumalik. Sa Buenos Aires itinatag ni Matto de Turner ang Bucaro Americano; nagbigay din siya ng maraming pampublikong lektura at nagsulat ng maraming artikulo para sa pahayagan. Ginugol niya ang karamihan sa kanyang panahon sa pagtuturo sa lokal na unibersidad bilang propesor. Noong 1908, bumisita siya sa Europa sa kauna-unahang pagkakataon sa kanyang buhay at tiniyak niyang maingat na itala ito sa aklat na Viaje de Recreo (Paglalakbay sa Libangan). Ang aklat ay nalathala sa mga pahayagan nang mamatay siya noong 1909. Pagkamatay ni Matto de Turner, ang kanyang alaala ay nalimot dahil sa mga lalaking kritiko tulad nina Riva- Agüero at Mariátegui na binalewala ang kanyang mga kontribusyon at itinuring na mababang uri ang kanyang mga akda. Ngunit sa kalagitnaan ng ikadalawampu’t siglo, nagsimulang pag-aralan ng mga kritikong peminista ang kanyang mga akda at sa mga huling dekada ng siglong iyon, siya ay pinag-aralan sa mga departamento ng literatura sa unibersidad ng Peru, Argentina, Inglatera at Estados Unidos.