Chiune Sugihara

Unang bahagi ng búhay

Ipinanganak si Chiune Sugihara noong 1 Enero 1900, sa Yaotsu, isang rural na pook sa Prepekturang Gipu ng rehiyong Chūbu sa bansang Hapón, sa isang panggitnang-antas na ama, si Yoshimizu Sugihara, at Yatsu Sugihara, isang uring-samurai na ina. Ikalawa siya sa limang magkakapatid na laláki at iisang babae.
Noong 1912, nagtapos siya ng may mga karangalan mula sa Paaralang Furuwatari, at pumasok sa Nagoya Daigo Chugaku (mataas na paaralang Zuiryo ngayon), isang magkasanib na mataas na paaralang pang-junior at senior. Gusto ng tatay ni Sugiharang sundin nito ang mga yapak niya bílang isang manggagámot, ngunit sinadyang ibagsak ni Sugihara ang sarili mula sa pagsusulit para makapasok sa paaralang mangmedisina sa pamamagitan ng pagsulat lamang ng kaniyang pangalan sa mga papel ng pagsusulit. Sa halip, nagpatalâ siya sa Pamantasang Waseda noong 1918 at nagkaroon ng degri sa panitikang Ingles. Noong 1919, pumasa siya sa pagsusulit ng pang-iskolar ng Ministeryo ng Ugnayang Panlabas. Kinuha siya ng Ministeryo ng Ugnayang Panlabas ng Hapon at itinalaga siya sa Harbin, Tsina, kung saan nag-aral din siya ng mga wikang Ruso at Aleman, at naging isang dalubhasa sa pakikipag-ugnayang pang-Ruso sa kalaunan.

Tanggapan ng Ugnayang Panlabas sa Manchuria

Nang magsilbi si Sugihara sa Tanggapan ng Ugnayang Panlabas sa Manchuria, nakilahok siya sa pakikipag-usap sa Unyong Sobyet hinggil sa Dulong Silangang Daanang Riles ng Tsina (Riles ng Hilagang Manchuria). Nagbitiw siya mula sa tungkulin bílang Pangalawang Ministro ng Ugnayang Panlabsa sa Manchuria bílang pagprotesta laban sa pagmamaltrato ng mga Hapones sa mga katutubong Tsino. Habang nasa Harbin, nagpalit siya ng relihiyon at naging isang kasapi ng Silanganing Simbahang Ortodokso (Kristiyanong Ortodokso), at pinakasalan ang isang Belarusang si Klaudia. Nagdiborsiyo sila noong 1935, bago bumalik sa Hapon, kung saan pinakasalan naman niya si Yukiko Kikuchi, na naging Yukiko Sugihara (杉原幸子 Sugihara Yukiko) pagkatapos ng kasal; nagkaroon sila ng apat na mga anak. Sa kasawiang-palad, namatay ang pangatlo nilang anak na lalaking si Haruki. Naglingkod din si Chiune Sugihara sa Kagawaran ng Impormasyon ng Ministreryo ng Ugnayang Panlabas at bílang isang tagapagsalinwika para sa lagasyong Hapones sa Helsinki, Pinlandiya.

Sa Litwanya

Noong 1939, naging pangalawang-konsul siya ng Konsuladong Hapones sa Kaunas, Litwaniya.  Isa pa sa kaniyang mga tungkulin ang mag-ulat ukol sa mga kilos ng mga Sobyet at mga Aleman.
Sinasabing nakiisa si Sugihara sa intelihensiya ng Polonya, bilang bahagi ng isang mas malaking planong pakikiisa ng mga Hapones at mga Polako.  Hindi pa rin malinawa ang mga detalye, ngunit pagkaraan ng pananakop na isinagawa ng mga Sobyet sa Lithuani noong 1940, maraming mga Hudyong tumatakas sa panganib mula sa Polonya (mga Hudyong Polako), maging mga Hudyong Litwaniyano ang sumubok na makakuha ng bisa para makalabas ng bansa. Kapag walang mga bisa, mapanganib ang maglakbay at imposibleng makakita ng mga bansang gustong magbigay ng mga ito. Daan-daang mga Hudyong ibig tumakas ang pumunta sa konsuladong Hapones sa Kaunas, na sumusubok humingi ng bisa patungong Hapon. Nagbigay ng ilan ang konsul ng Nederland na si Jan Zwartendijk na may opisyal na pangatlong destinasyon patungong Curaçao, isang pulong Karibe at kolonyang Olandes na hindi nangangailangan ng bisa para makapasok, o Guianang Olandes (na, nang lumaya, naging Suriname).  Noong panahong iyon, itinakda ng pamahalaang Hapones na magbigay lamang ng mga bisa sa mga nagdaan na sa nararapat na prosesong pang-imigrasyon at may sapat na pondong pananalapi. Karamihan sa mga ibig lumikas ang hindi nakatupad sa mga panuntunang ito. May pagsunod sa tungkuling kinausap ni Sugihara ang Ugnayang Panlabas ng Hapon ng may tatlong ulit para makatanggap ng mga kautusan. Bawat ulit, tumugon ang Ministeryong dapat na may dagdag na bisa pa ang mga binigyan ng bisang pang-Hapon patungo sa ikatlong destinasyon, para makalabas ng bansang Hapón, at walang ililiban.
Mula Hulyo 31 hanggang 28 Agosto 1940, nagsimulang magbigay ng mga bisa si Sugihara sa sarili niyang pagkukusa, makaraang kausapin ang kaniyang mag-anak.  Maraming úlit niyang binalewala ang mga kailangan at pinahintulutan niyang magkaroon ang mga Hudyo ng bisang tatagal ng sampung araw sa Hapon, isang tuwirang paglabag sa mga kautusan sa kaniya ng kaniyang pamahalaan.  Kahit sa mababa niyang antas sa tungkulin at sa kalinangan o gawi ng mga burokrata sa Palingkuran ng Ugnayang Panlabas ng Hapon, pambihirang pagkilos ito ng pagsuway sa utos. Nakipag-ugnayan siya sa mga opisyal ng mga Sobyet na pumayag namang paglakbayin ang mga Hudyo sa loob ng bansa sa pamamagitan ng riles na Trans-Siberiano sa may limang ulit na halaga ng karaniwang tarhetang panlakbay.
Nagpatúloy si Sugihara sa pamimigay ng mga bisa sa pamamagitan ng sariling kamay (inulat na gumugol ng 18–20 oras bawat araw para sa mga ito, na nakagawa ng katumbas ng dami ng bisang pang-isang buwan bawat araw) hanggang Setyembre 4, kung kailan kinailangan niyang lisanin ang kaniyang himpilan bago isara ang konsulado. Sa panahong iyon, nakapagbigay na siya ng mgay libu-libong mga bisa sa mga Hudyo, marami sa kanila ang mga ulo ng tahanang maisasama ang kanilang mga mag-anak sa pagbibiyahe. Ayon sa mga nakasaksi, nagsusulat pa siya ng mga bisa habang nakahintil sa hotel at makaraang makasakay sa tren, naghahagis ng mga bisa mula sa bintana ng tren, patungo sa mga nakaabang na mga kamay ng mga madlang ibig lumikas at kaawaawa, kahit na nagsimula nang umandar ang tren.  Iniisip din ni Sugihara ang magiging opisyal na reaksiyon hinggil sa libo-libong mga bisang ipinamahagi niya.  Maraming taon ang nakalipas, sa muli niyang pagtunghay sa nakaraan, "Walang sinuman ang bumanggit ng patungkol dito. Natatadaan kong nag-iisip ako na maaaring hindi nila naliliwanagan kung ilan talaga ang naipamahagi ko.
Pinagtatalunan kung gaano karami ang kabuoang bilang ng mga Hudyong nasagip ni Sugihara, magmula sa mga 6,000 to 10,000; mas malamang, nasa gitna nito ang bilang; nagpamahagi din siya ng mga bisang pangmag-anak—na nagpahintulot sa ilang mga mamamayan para maglakbay sa pamamagitan ng isang bisa lámang, na maaaring nagsanhi ng mas mataas na antas ng bilang. Nagpamahagi ng mga hindi totoong mga bisa ang intelihensiyang Polako. Tinataya ng kaniyang balo at panganay na anak na nasa 6,000 mga Hudyo ang kaniyang nasagip mula sa tiyak na kamatayan, habang iniisip naman ni Levine na mas mataas pa rito, na nasa mga 10,000.  Ayon sa talambuhay ni Sugiharang isinulat ni Hillel Levine noong 1996, In Search of Sugihara (Sa Paghahanap kay Sugihara), nagpamudmod ang diplomatang Hapones ng mga 3,4000 bisang pantawid sa mga Hudyo.  Iniuulat ni Levine mula sa kaniyang pagsasaliksik ng mga opisyal na mga dokumento ng ugnayang panlabas ng Hapones na pinamagatang "Miscellaneous Documents Regarding Ethnic Issues: Jewish Affairs, Tomo 10, 1940 Diplomatic Record Office, Japanese Foreign Ministry, Tokyo", natuklasan niya ang isang tala pa lamang na naglalaman ng mga "2,139 mga pangalan, karamihang mga Polako—kapwa mga Hudyo at hindi mga Hudyo—na nakatanggap ng mga bisa mula Hulyo 9 at 31 Agosto 1940... Malayo pa ito sa pagiging kumpleto; marami sa mga tumanggap ng mga bisa mula kay Sugihara, kabilang ang mga bata, ay wala rito. Sa pamamagitan ng pagsusumang pang-estadistika, matataya nating nakatulong siya sa may sampung libong nakatakas; yung mga tiyak nang nakaligtas ay maaaring wala sa higit sa kalahati ng bilang na iyon.  Kaya nga, may ilang mga Hudyong nakatanggap ng mga bisa mula kay Sugihara ang nabigong makaalis mula sa Lithuana nang nasa panahon at nabihag noong lumaon ng mga Alemang lumusbo sa Unyong Sobyet noong 22 Hunyo 1941 at nangamatay sa Holocaust.
Nakatuklas si Levine ng dalawang mga dokumento mula sa isang talaksan ng ugnayang panlabas ng mga Hapones: ang unang nabanggit na dokumento ay isang kalatas na pangkasuguan mula kay Sugihara, may petsang 5 Pebrero 1941, na nakapangalan para kay Yōsuke Matsuoka, ang Ministro ng Ugnayang Panlabas noon kung saan nilahad ni Sugiharang nagpamahagi siya ng 1,500 mula sa 2,132 bisang pantawid sa mga Hudyo at mga Polako; subalit, dahil ang halos lahat ng mga bisa ay napamigay sa mga hindi naman talaga mga Litwaniyano, sa halip maipapahiwatig nito na napamigay ang karamihan ng mga bisa sa mga Hudyong Polako.  Pagkaraan, iniulat naman ni Levine ang isa pang dokumento mula rin sa talaksang iyon na "may karagdagang 3,448 mga bisa pa ang naipamahagi sa Kovno na bumubuo sa bilang na 5,580 mga bisa" na maaaring naipamahagi sa mga Hudyong nagmamakaawang makaalis mula sa Lithuania para sa kanilang sariling kaligtasan na matatamo sa pagsapit sa Hapon o sa Tsinang sakop ng Tsina. Bilang karagdagan pa, mayroon ding "ilang mga Hesuwita sa Vilna na nagpapamigay ng mga bisa ni Sugiharang may tatak na iniwan nito at hindi sinira, pagkaraan ng matagal na panahong pagkakaalis ng diplomatang Hapones" na nangangahulugang may ilang mga Hudyong nakatakas mula sa Europang may mga pinanghahawakang hindi totoong mga bisang nasa ilalim ng pangalan ni Sugihara.
Marami sa mga tumakas ang gumamit sa mga bisa upang makapaglakbay patawid sa kahabaan ng Unyong Sobyet patungong Vladivostok at pagkaraan sa pamamagitan ng bangka papuntang Kobe, Hapon, kung saan dating mayroong isang Hudyong Rusong pamayanan. Naghanda ng may-hangganang pagtulong ang Polakong embahador sa Tokyo na si Tadeusz Romer para sa mga nagsisilikas na ito. Mula doon, 1,000 ang umalis papuntang iba pang mga pook katulad ng Estados Unidos at ang Britanikong Mandato ng Palestina. Nagtagal sa Hapon ang natitirang bilang ng mga naligtas nina Sugihara at Zwartendijk hanggang sa paalisin sila at dahil sa sakop ng Hapong Shanghai, kung saan mayroon nang isang malaking pamayanang Hudyo. May ilang tumungo sa may timuging daan padaan sa Korea para tuwirang marating ang Shanghai na hindi na kailangan pang tumuntong sa Hapon. Isang araw, may isang pangkat ng tatlumpung "Jakub Goldberg" na dumating sa Tsuruga subalit ibinalik lamang sa Rusong Nakhodka. Karamihan sa mga may 20,000 Hudyo ang nakaligtas sa Holocaust sa itinakdang pook sa Shanghai hanggang sa pagsuko ng mga Hapones noong 1945.
Sa kabila ng pagpipilit ng mga Aleman sa pamahalaang Hapones na isuko o patayin ang mga Hudyong takas, pinagsanggalang ng pamahalaan ang pangkat.  Sa Ang Planong Fugu (isang aklat hinggil sa Planong Fugu ng mga 1930), nag-alok ng isang pakiwari si Rabbi Marvin Tokayer: isa itong pagtanaw ng utang na loob sa ibinigay na $196 milyong pautang na ibinigay ni Jacob Schiff ng isang mambabangkong Hudyo sa Hapon mula sa New York; nakatulong ang pondo sa kanilang pagtatagumpay sa Digmaang Ruso-Hapones ng 1905. Isang mas malawak na pakiwari, na siya ring nagpasigla sa plano noong mga 1930, ang kinasangkutan ng pagtanggap-biyaya ng sinasabing kalakasang pangekonomiya sa Hudyo (bahagi ang ilang mga pinunong Hapon na bumasa sa mga antisimetiko o laban sa mga Hudyong pahayag na naglalagak ng pambihirang kayamanan at kapangyarihan sa mga Hudyo), na mainam para sa imperyong Hapones. Panghuli, idiniin ng mga pinunong Hudyo na hindi kasali sa hangarin ng mga Nazi ang "mga (taong may) dilaw (na kulay ng balat)", at pinapilitang nagmula rin ang mga Hudyo sa Asya, katulad ng mga Hapones.

Pagbibitiw mula sa tungkulin

Nanungkulan si Sugihara bilang Konsulado Heneral sa Praga, Czechoslovakia, noong 1941 sa Königsberg at sa legasyon sa Bucharest, Rumanya.  Nang lusubin ng mga hukbong Ruso ang Rumanya, ibinilanggo ng mga sundalong Ruso si Sugihara at ang kaniyang mag-anak sa isang kampo ng mga bilanggo ng digmaan (kampo ng mga prisoners of war o POW) sa loob ng walong buwan. Pinalaya sila noong 1946 at nagbalik sa Hapon sa pagdaan sa Unyong Sobyet sa pamamagitan ng Trans-Siberianong riles at tren at daungang Nakhodka.
Noong 1947, hiniling ng tanggapan ng ugnayang panlabas ng Hapon na magbitiw si Sugihara sa tungkulin, na nagbabawas ng bilang ng mga tauhan ang dinahilan. Sa ilang mga sanggunian, kabilang ang kaniyang asawang si Yukiko Sugihara, sinabing binanggit ng Ministeryo ng Ugnayang Panlabas ng Hapon kay Sugihara na tinanggal siya dahil sa "pangyayari" sa Litwaniya.
Noong Oktubre 1991, sinabi ni Ministeryo sa mag-anak ni Sugihara na bahagi sa paggalaw ng mga tauhan ng ministeryo ang pagbibitiw ni Sugihara, na kailangan talaga nang daglian pagkaraan ng pagwawakas ng digmaan. Naglabas ng papel na pangkatayuan ang Ministeryo ng Ugnayang Panlabas noong 24 Marso 2006, na walang katibayan na nagpatong ang Ministeryo ng kilos ng pangpagdidisiplina kay Sugihara. Sinabi ng ministeryong si Sugihara ang isa sa maraming mga diplomatang kusangloob na nagbitiw mula sa tungkulin, subalit "mahirap patunayan" ang mga detalye ng kaniyang indibidwal na pagbibitiw.  Pinuri ng ministeryo ang ginawa ni Sugihara sa isang ulat, na tinawag na isang "pagpapasyang matapang at makatao".

Pamana at mga parangal

Ipinangalan kay Sugihara ang Daanang Sugihara o Kalsadang Sugihara sa Kaunas at Vilnius, Litwaniya, at ang 25893 Sugiharang asteroid. Itinayo ng mga mamamayan ng bayan ng Yaotsu (pook ng kaniyang kapanganakan) ang Memoryal na Chiune Sugihara o Moog na pangalaala kay Chiune Sugihara sa bayan ng Yaotsi para sa kaniyang karangalan. Mayroon ding isang bahay-museong Sugihara sa Kaunas, Litwaniya.  Nagtayo din ng isang Moog na Tanimang Sugihara o Memoryal na Harding Sugihara ang Templong Emeth, isang konserbatibong sinagoga sa Burol na Chestnut (Chestnut Hill o Newton) sa Massachusetts na nagsasagawa ng taunang konsiyertong pangalala para kay Sugihara.

Ibang mga pangalan

Kilala rin si Sugihara bilang Sempo Sugiwara at Chiune Sempo Sugihara. Isang palayaw ang Sugiwara Sempo (ginagamitan ng kahanayang pampangalan sa wikang Hapones na nauuna ang apelyido) na ginamit niya nang maghanapbuhay siya sa Unyong Sobyet mula sa 1960 hanggang 1975 upang maiwasan ang makilala siya ng mga Sobyet bilang isang diplomatang Hapones na naging mas marunong siya sa mga ito at nakatanggap ng isang napakainam na kasunduan para sa Hapon nang bilhin nito ang Hilagaing Daanang Riles ng Manchuria. Hindi kakaiba ang pangalang Sempo ngunit ibang paraan lamang ng pagbasa sa kanji o mga panitik na Intsik para sa 千畝 o Chiune. Gayon din, isa ring kapalit na pagbigkas ang sugiwara para sa 杉原 na kaniyang apelyido. Hindi niya panggitnang pangalan ang Sempo, sapagkat walang gitnang pangalan ang mga pangalang Hapones.

Sa mga akdang kathang-isip

Sa nobelang The Amazing Adventures of Kavalier & Clay (Ang Kamanghamanghang mga Pakikipagsapalaran nina Kavalier at Clay) ni Michael Chabon, pinahihiwatig na tumanggap ang bidang si Josef Kavalier ng mga bisa mula kay Sugihara at sa kaniyang kakamping si Jan Zwartendijk. Bagaman hindi binabanggit sa nobela ang mga pangalan ng mga lalaking ito, nilarawan nito ang isang "konsul na Olandes sa Kovno [...] na kaliga (kakampi) ng isang opisyal na Hapones na magbibigay ng karapatan sa paglakbay-tawid" (p. 65).