Wonsan

Pangalan

Kilala rin ang Wŏnsan bilang Yonghunghang, Yuan-shan (元山) sa Tsina, Genzan o Gensan (Kana: ウォンサン, Kanji: 元山) sa Hapon, at Port Lazareva o Port Lazareff sa Rusya.

Kasaysayan

Binuksan ang Wŏnsan bilang isang pantalang pangkalakalan noong 1880. Ang orihinal na pangalan nito ay "Wŏnsanjin" (元山津), ngunit kilala rin ito sa pangalang Ruso nito na "Port Lazarev" (o "Lazaref") sa mga panahong iyon. Sa ilalim ng pamumuno ng Hapon (1910–45) tinawag itong "Gensan" (元山). Noong 1914 binuksan ang mga linyang daambakal na P'yŏngwŏn at Kyŏngwŏn na nagdudugtong ng lungsod sa Pyongyang (na kilala noon bilang "Heijo") at Seoul (na kilala noon bilang "Keijo" o "Kyŏngsŏng"). Bunga nito, unti-unting umusbong ang lungsod bilang isang sentro sa silangang Korea ng pamamahagi ng mga produkto. Sa ilalim ng pananakop ng mga Hapones, lubhang industriyalisado ang lungsod at nagsilbing lugar ng pag-aangkat sa pamamahagi ng kalakalan sa pagitan ng Korea at punong-lupaing Hapon.
Pagkaraang sumiklab ang Digmaang Koreano kinuha ito ng mga kawal ng Amerikano at Timog Koreano noong Oktubre 10, 1950 habang patungo sila sa hilaga. Nang lumisan sila sa harap ng ganting salakay ng mga Tsino, napunta ang lungsod sa pamamahala ng mga Tsino noong Disyembre 9, 1950. Binomba at kinanyon ito nang husto ng Mga Nagkakaisang Bansa sa Pagharang sa Wŏnsan noong Digmaang Koreano. Ayon sa opisyal na kasaysayan ng Hukbong Dagat ng Estados Unidos, nasa ilalim ng patuloy na pagbobomba at pagkubkob ng Amerikanong hukbong dagat ang Wŏnsan mula Marso 1951 hanggang Hulyo 27, 1953, kung kaya ito ang pinakamahabang paglusob (siege) sa makabagong kasaysayang pandagat ng Amerika. Pagsapit ng wakas ng digmaan ang lungsod ay isang malawak na guho.

Mga panlalawigang hangganan

Dating matatagpuan ang Wŏnsan sa Timog Hamgyŏng, ngunit nang muling iginuhit ang mga hangganang panlalawigan noong 1946, umanib ito sa hilagang kalahati ng Kangwŏn (na nahati ng ika-38 paralelo sa hilaga noong 1945 sa dalawang bahagi: isang sonang nasa ilalim ng pamamahala ng Sobyet sa hilaga at isang nasa ilalim ng pamamahala ng Amerikano sa timog) at naging kabisera nito, sapagkat ang mga kinagisnang kabisera ng Kangwŏn na Wŏnju (1395–1895) at Ch'unch'ŏn (1896–kasalukuyan) ay kapuwa nasa timog ng ika-38 paralelo at timog ng Military Demarcation Line na pumalit sa ika-38 paralelo bilang isang hangganan noong 1953.

Heograpiya

Ang lawak ng Wŏnsan ay 269 kilometro kuwadrado (104 milya kuwadrado). Matatagpuan ito sa lalawigan ng Kangwŏn, sa pinakakanlurang bahagi ng Dagat ng Hapon (Silangang Dagat ng Korea) at sa silangang dulo ng "leeg" ng Tangway ng Korea. Matatagpuan ang Bundok Changdok (Changdok-san) at Bundok Nap'al (Nap'al-san) sa kanluran ng lungsod. Higit sa 20 mga maliit na pulo ang nasa tabi ng pook-dalampasigan ng Wŏnsan, kabilang na ang Pulo ng Hwangt'o at Pulo ang Ryŏ. Itinuturing  mahusay na lokasyon para sa likas na pantalan ang Wŏnsan. Matatagpuan malapit sa lungsod ang Kŭmgang-san.

Demograpiya

Ayon sa senso noong 2008, may 363,127 katao ang Wŏnsan, isang pagtaas mula sa tinatayang populasyon na 331,000 noong 2000.

Ekonomiya

Ang Wŏnsan ay may pagawaan na nag-poproseso ng mga produkto na nabubuhay sa tubig, shipyard, negosyo ng kimika, pagawaan ng semento, gayundin ang 4 June Rolling Stock Works, na isa sa mga pinakamalaking pagawaan ng mga sasakyang daambakal sa Hilagang Korea.