Abenida Epifanio de los Santos

Estruktura

Ang buong lansangan ay bahagi ng Daang Palibot Blg. 4 (C-4), isang sistema ng mga daan at tulay na nagsisilbing ika-apat na daang palibot (beltway) para sa Lungsod ng Maynila. Isa rin itong bahagi ng Pambansang Ruta Blg. 1 (N1) ng sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas, at Asian Highway 26 (AH26) ng sistema ng lansangang bayan sa Asya. Ang mga lokasyon sa paligid ng abenida ay kinakikitaan ng malaking pag-unlad sa ekonomiya at industriya, at ito'y napapatunayan sa dalawa sa mga sentrong industriya sa kalakhan (ang Makati CBD at Ortigas) na derektang mapupuntahan sa pamamagitan ng lansangang ito. Ang pag-unlad ng ekonomiya sa mga lugar sa paligid ng abenida ay nagbibigay ng malaking bolyum ng trapiko sa abenida, at sa mga pagtataya na isinagawa kamakailan lamang,  karaniwang umaabot sa 2.34 milyon na sasakyan ang dumaraan sa EDSA araw-araw.
Ang EDSA ay isang hating daanan (divided carriageway), na kadalasang may 12 linya (anim kada direksyon) at may nakaangat na Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlulan ng Maynila bilang panggitnang harangan (median) nito. Hindi isang mabilisang daanan ang EDSA, subalit mahigpit na isinasagawa ang mga batas-trapiko at nakatakdang tulin sa mga sasakyang dumadaan dito. Pinapatakbo ito ng Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila (MMDA), at pinapanatili at madalas na kinukumpuni ito ng Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (DPWH).

Kasaysayan

Simula nang ginawa ang EDSA noong 1930's una itong tinawag bilang  "North-South Circumferential Road", na ginawa sa loob ng panungkulan ni Pangulo Manuel L. Quezon, na pinangunahan ng mga inhinyerong sina Florencio Moreno at Osmundo Monsod.
Ang daan ay natapos noong taong 1940, bago pa nagsimula ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig at ang kasunod na pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas. Nagsisimula ito noon sa North Diversion Road (North Luzon Expressway ngayon) at nagtatapos ito sa magiging Palitan ng Magallanes ng South Luzon Expressway. Pagkatapos ng kalayaan ng bansa noong 1946, ang daan ay pinalitan ng pangalan bilang Avenida 19 de Junio (Avenida ika-19 ng Hunyo), mula sa kapanganakan ng pambansang bayaning si José Rizal.
Noong dekada-1950, ang daan ay pinangalang Highway 54 sa kaalaman ng marami na ang daan ay may limampu't apat na kilometro. Ang mga Rizalista ay gustong panatiliing 19 de Junio ang pangalan ng daan. Habang si Pangulo Ramon Magsaysay naman ay gustong ipangalan ito kay Rizal. Ang mga nakatira sa Lalawigan ng Rizal ay gustong ipangalan ang daan sa isang Rizaleño, historyador, hukom at iskolar na si Epifanio de los Santos y Cristóbal. Ang  Philippine Historical Committee (ngayon ay tinatawag bilang National Historical Commission of the Philippines), ang Philippine Historical Association, ang Philippine Library Association, Association of University and College Professors, ang Philippine China Cultural Association, at ang Philippine National Historical Society, na pinangungunahan ng mga Rizaleño na sina Eulogio Rodriguez Sr. at Juan Sumulong, na sinuportahan ang pagbabago ng pangalang Highway 54 sa Avenida Epifanio de los Santos.
Noong Abril 7, 1959, kaarawan ni de los Santos, ipinagtibay ang Batas Republika Blg. 2140, na nagbabago ng pangalan ng abenida sa kanyang karangalan. Ang mabilis na pagusbong ng mga pook-urbano noong dekada-1960 at 1970, lalo na noong idinagdag ang ilang bayan ng Rizal sa bagong buong Pambansang Punong Rehiyon, ay nagtanda sa pagunlad ng mga sentro-industriyal sa kahabaan ng abenida at sa ilang daan na naka-ugnay sa abenida, tulad ng Abenida Ayala at Daang McKinley sa Makati.
Noong panunungkulan ni Pangulo Ferdinand Marcos, nagsimula nang magkaroon ng pagsisikip sa daloy ng trapiko sa abenida. Itinayo ang ilang mga palitan upang maibsan ito, kabilang na ang mga Palitan ng Balintawak at Magallanes sa magkabilang dulo ng abenida. Noong isinakatuparan ang Sistemang Arteryal ng mga Daan sa Kamaynilaan noong 1965, upang makompleto ang sistemang C-4, pinahaba ang EDSA sa Abenida Taft mula South Luzon Expressway (ang karugtong ito ay tinawag na F. Rein Avenue), at sa Bulebar Roxas (ang karugtong ito ay tinawag na P. Lovina Avenue). Pinahaba rin ang EDSA mula sa dating dulo nito sa Balintawak papuntang Daang Apolonio Samson sa kinalalagyan ng kasalukuyang Monumento ni Bonifacio sa Caloocan. Mula dekada-1960 hanggang kalagitnaan ng dekada-1980 ang karamihan ng abenida ay nakatanaw sa mga malawak na lupaing damo at bukas na linang.

Ang Rebolusyong EDSA

Noong 1986, nag-alsa ang mga kalaban ni Pangulo Marcos sa politika laban sa kanyang 20-taong pamahalaang diktaturiyal. Kinubkob nila ang mga base militar ng Kampo Rafael Crame at Kampo Aguinaldo, kapwa matatagpuan sa EDSA sa sangandaan nito sa Abenida Bonny Serrano. Noong Pebrero 25, 1986, nakuha ng pandaigdigang batid ang Abenida Epifanio de los Santos bilang lugar ng mapayapang demonstrasyon na nagpabagsak sa rehimeng Marcos, sa pamumuno ni Corazon Aquino. Karamihan sa mga demonstrasyon ay naganap sa mahabang kahabaan ng abenida, at nabibilang ng higit dalawang milyong sibilyang Pilipino kasama na ang ilang mga kilalang grupo ng politika, militar, at relihiyon na pinangunahan ni Kardinal Jaime Sin, Arsobispo ng Maynila.

Kamakailang kasaysayan

Pagkatapos ng Rebolusyong People Power, kilala na sa mas-nakakarami bilang EDSA ang abenida, at isinama na ang F. Rein at P. Lovina sa abenida. Noong 1997, sinimulang itayo ang Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlulan ng Maynila sa ibabaw ng EDSA mula Abenida North hanggang Abenida Taft, noong pagkapangulo ni Joseph Estrada.
Ang Ikalawang Rebolusyon sa EDSA ay nagbunga sa mapayapang pagpapatalsik ni Joseph Estrada, ang ika-labintatlong Pangulo ng Pilipinas. Pinalitan siya ng kanyang pangalawang pangulo, Gloria Macapagal-Arroyo, na nanumpa sa opisina sa pamamagitan ni noo'y Punong Mahistrado Hilario Davide, Jr. sa mga tanghali ng Enero 20, 2001, ilang oras bago umalis ng Palasyo ng Malakanyang si Estrada.
Noong 2006, pinahaba ang abenida mula Bulebar Roxas patungong SM Mall of Asia, kung saan kasalukuyang nagtatapos ito sa Globo at rotonda ng Mall of Asia. Noong Setyembre 2006 nasira ang malaking bahagi ng abenida, noong nanalasa ang Bagyong Milenyo sa Maynila.
Noong 2010 pinahaba ang Unang Linya ng LRT (LRT-1) ng Sistema ng Magaang Riles Panlulan ng Maynila mula Estasyong Monumento hanggang Estasyong Roosevelt, sa huli ay dadaan ng EDSA hanggang sa matapos ito sa kinalalagyan ng Estasyong North Avenue ng MRT.
Noong Agosto 2012, bago ang pagdinig ng Kongreso sa pinagtatalunang panukalang-batas ukol sa kalusugan sa pag-aanak, nagsagawa ng isang mass rally ang Simbahang Katolika sa EDSA upang maipakita ang kanilang pagtutol sa panukala.
Noong Pebrero 25, 2015, naganap sa EDSA ang isang kilos protesta na nananawagan sa pagbibitiw ni Pangulo Benigno Aquino III. Binubuo ito ng libu-libong katao mula sa iba't-ibang grupong lipunang-sibil, politikal at relihiyon. Nanatili lamang ang kilos protesta sa paligid ng EDSA-Santolan dahil sa mga harang ng kapulisan na naghadlang sa mga raliyista na makalapit sa Bantayog ng Lakas ng Bayan.
Noong Agosto 27-31, 2015, nagsagawa ng demostrasyon ang mga kasapi ng Iglesia ni Cristo sa EDSA upang manawagan kay dating Kalihim ng DOJ Leila de Lima na magtuon ng pansin sa mga mahahalagang usapin tulad ng kaso sa SAF 44 at hindi sa kaso na inihain ng dating ministro ng INC laban sa mga kasapi ng Sanggunian. Tinututulan nila ang sinasabing paglabag sa paghihiwalay ng simbahan at estado.
Noong Setyembre 9, 2015, inilabas ng Pambansang Pulisya ng Pilipinas (PNP) ang Highway Patrol Group sa EDSA upang makontrol ang mabigat na paninikip sa trapiko kasama na ang mga tagatupad ng batas-trapiko ng MMDA sa mga masisikip na bahagi ng EDSA.

Pangangasiwa sa trapiko

Ang pangunahing ahensiya na nangangasiwa sa daloy ng trapiko sa kahabaan ng EDSA ay ang Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila (MMDA), isang ahensiya sa ilalim ng Tanggapan ng Pangulo ng Pilipinas at pinapayuhan ng Liga ng mga Alkalde ng Kalakhang Maynila. Isa sa mga pamamaraan ng MMDA sa pangangasiwa ng trapiko na umiiral sa EDSA ay ang Uniform Vehicular Volume Reduction Program (na mas-kilala ng madla bilang number coding o color coding), na umiiral din sa ibang mga pangunahing lansangan sa Kamaynilaan.
Marami ang nakapuna na ang sanhi ng karamihan sa mga pagsisikip ng trapiko sa EDSA ay mga bus at dyipni na lumalabag sa batas-trapiko. Kasunod nito, naging target ang mga bus sa mga ibang programang pangangasiwa sa trapiko ng MMDA, tulad ng Organized Bus Route Program. Mahigpit na ipinapatupad ng MMDA ang paglilinya ng mga motorsiklo at bus sa EDSA, at dahil diyan ito ang ikalawang lansangan sa Pilipinas na may ipinatupad na ganitong batas-trapiko, pagkatapos ng Abenida Commonwealth. Ang karaniwang bilis ng mga sasakyan EDSA ay 15 kilometro kada oras (9.3 milya kada oras).
Mula Enero 18, 2016, sinimulang ipatupad nang mahigpit ang mga linya ng bus sa bahaging Shaw-Guadalupe, kung saan inilagay ang mga plastik na harangan at ipinagbawal ang pagpasok ng mga pampribadong sasakyan at taksi sa mga nasabing linya maliban na lamang pag-liliko sa mga kalapit na lansangan. Sa kabila ng mga plastik na harangang ito, pumapasok pa rin ang maraming pampribadong sasakyan sa mga linyang ito.

Mga ipinapanukalang palitan

Inapruba na ang mga proyekto sa pagtatayo ng isang daang pang-ibabaw (overpass) sa sangandaan ng EDSA sa Abenida North-Abenida West at bagtasan ng Abenida Mindanao sa Triangle Park at isang flyover sa ibabaw ng sangandaan ng Abenida Kongresyonal at Abenida Roosevelt sa Muñoz.

Ipinapanukalang pagpapalit ng pangalan

Noong 2011, inihain ng Kinatawan ng Bohol na si Rene Lopez Relampagos ang Panukalang-batas Blg. 5422, na nagpapanukala sa pagpapalit ng pangalan ng abenida sa "Corazon Aquino Avenue". Kasalukuyang nakabitin ang panukala sa Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas bago ng Lupong Kapulungan ng Pagawaing Bayan at Lansangan. Ayon kay Relampagos, ang kaisipang pagpapalit ng pangalan ng EDSA kay Aquino (na namuno sa Rebolusyong 1986) ay nabuo bunga ng kanyang pagkamatay noong 2009.

Pagtatayo ng EDSA-Taft flyover

Noong Abril 2, 2013, binigyan ni noo'y Pangulo Beningno Aquino III ang pahintulot upang masimulan ang proyektong pagtatayo ng isang flyover sa sangandaan ng EDSA at Abenida Taft na madalas na sumisikip ang daloy ng trapiko. Tinatayang aabot sa ₱2.8 bilyon ang proyekto, at aabutin sa isa't kalahating taon ang pagkokompleto nito.

Mga linya ng bus

Pagkaraan ng mas-mahigpit na pagpapatupad ng mga linya ng bus at paghihiwalay sa pamamagitan ng mga plastik na harangan, sisimulan ng Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila (MMDA) ang pagpapalit ng mga kahel na harangan sa mga permanentang kongkretong harangan na gagamitin sa paghihiwalay ng mga linya ng bus sa mga linya ng pampribadong sasakyan.

Ipinapanukalang pamamaraan ng road pricing

May suporta mula sa Singapore, ipinapanukala ng Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila ang pagsasagawa ng road pricing, batay sa pamamaraang Electronic Road Pricing ng Singapore, sa EDSA upang maibsan ang pagsisikip ng trapiko, kasama na ang pagbibigay ng mga alternatibong ruta at pagbubukas ng ilang daanan sa mga gated community. Ipapatupad ito sa darating na taong 2018, subalit tinututulan ni Rene Santiago, isang inhinyero at planner sa transportasyon, ang panukala. Ayon sa kanya, maaaring makapaglala pa lalo ng panukala ang pagsisikip ng trapiko sa EDSA, dahil sa mga madaming sangandaan at katabing kalye sa kahabaan ng EDSA.