Talaang peryodiko

Ang talaang peryodiko (Ingles: periodic table), o talaulitan, na tinatawag ding talaang peryodiko ni Mendeleev, ay nagtatala ng mga elementong kimikal sa isang maayos na paraan. Si Dmitri Mendeleev ang unang nagdisenyo ng talaang ito na kung saan ang mga elemento ay iniayos ayon sa estrukturang dagisik upang matunghayan ang katangiang kimika nila. Makikita sa talaan ang atomikong bilang at simbolong kimikal ng mga elemento.
Masasabing makikita sa talaang ito ang mga karaniwang kinakailangan tungkol sa mga elemento. May iba't ibang paraan upang ipakita ang listahan ng mga elemento upang matunghayan ang ibang mga katangian nito o perspektibo nila.

Mga grupo

Tinatawang na grupo ang patayong hanay sa talaang peryodiko. May 18 grupo ang makikita sa pamantayang talaang peryodiko. May magkakalapit na kaayusan sa kanilang talukap (shell) ng balensyang dagisik (valence electron) na nagbibigay ang magkakalapit na katangian ang mga elemento sa isang grupo.

Mga numero ng grupo

Tatlong sistema ng pamilangan (numeral) ang ginagamit sa paggugrupo sa talaang peryodiko: pamilangang Arabe; pamilangang Romano, at pinaghalong bilang at titik Romano. Ang pamilangang Romano ang unang tradisyonal na pangalan ng mga grupo. Ginagamit naman ang pamilangang Arabe ang sa mga bagong pagngangalan na iminungkahi ng International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC). Ang iskemang IUPAC ay dinibelop upang palitan ang lumang pamilangang Romano na nakalilito na gumagamit ng parehong pangalan ngunit iba ang pakahulugan.

Peryodisidad ng mga katangiang kimika

Ang mga elementong malapit sa isa't isa sa loob ng isang grupo ay makakawangki ng katangiang pisikal kahit malaki ang pagkakaiba ng kanilang bigat (mass). Magkaiba naman ang katangian ng magkakatabing elemento sa loob ng hanay-pahalang (period) kahit magkalapit ang kanilang bigat.
Halimbawa, napakalapit sa nitroheno (N) sa pangalawang piryod ng talaan ang karbon (C) at oksiheno (O). Kahit na magkalapit ang kanilang bigat (magkaiba lamang sila ng ilang yunit ng bigat atomika), lubhang magkaiba ang kanilang katangian tulad ng makikita sa kanilang allotropes: gas ang dalwahing atomiko ng oksiheno na tumutulong sa kombustyon; gas din ang dalwahing atomiko ng nitroheno ngunit hindi tumutulong sa kombustyon; at solid naman ang karbon na maaaring masunog. (Oo, nasusunog din ang mga diyamante at brilyante!)
Sa taliwas, malapit sa kloro (Cl), bago sa pinakahuling grupo (hanay-patayo) ng talaan (ang mga halogo), ang floro (F) at bromo (Br). Kahit na napakalaki ng pagkakaiba ng kanilang bigat, ang allotropes nila ay may magkakawangking katangian. Lubhang mabagsik (korosibo) sila lahat (madaling silang sumanib sa mga metal upang bumuo ng asin ng halurong metal (metal halides). Gas ang kloro at floro at ang bromo naman ay likidong may mababang pagkulo. Matingkad ang kulay ng kloro at bromo.

Paliwanag sa estruktura ng talaang peryodiko

Ang kaayusang elektroniko lalo na ng mga nasa labas (sa balensyang talukap) nito ang pangunahing nagpapakita sa katangiang kimika ng isang elemento. Halimbawa, ang lahat ng atomong may talukap-p sa pinakalabas ng talukap at may apat na elektron sa talukap na ito ay magkawangki sa ugali kahit na ano pang talukap-p pa ito. Sa talukap na kung saan nananahan ang pinakalabas na mga elektron ang nagpapakita kung saan ito nalalaan. Ang bilang ng mga elektron sa loob ng talukap na ito ang nagpapakita ng grupo sa loob ng blokeng pinaglalaanan nito Ang kabuuang bilang ng mga talukap ng elektron ng isang atomo ang nagpapakita kung saan ito nakalaan. Hinahati sa iba't ibang sub-talukap ang bawat pangunahing talukap na kung saan habang tumataas ang bilang atomiko ay halos pinupuno rin ng ganitong dami.

1s
2s           2p
3s           3p
4s        3d 4p
5s        4d 5p
6s     4f 5d 6p
7s     5f 6d 7p
8s  5g 6f 7d 8p
...
Nasa itaas ang estruktura ng talaan. Dahil ang pinakalabas ng mga elektron ang nagpapakita ng katangiang kimika, magkakawangki ito sa loob ng mga grupo.
Papataas sa grupo mula sa pinakamagaang hanggang pinakamabigat na elemento, ang mga elektron sa pinakalabas na talukap (yaong madaling sumali sa kimikong pagsasanib) ay magkakapareho ng orbital (inugan), at magkakapareho ng hugis, ngunit tumataas na kanilang enerhiya at distansya sa nukleyo. Halimbawa, ang mga elektron ng pinakalabas na talukap (o balensya) ng unang grupo na pinangungunahan ng hidroheno (H) ay may isang elektron sa orbital-s. Sa hidroheno, ang orbital-s ang pinakamababang estado ng enerhiya, na unang inugang talukap (at pinakikita ng posisyon ng hidroheno sa unang hanay-pahalang sa talaan. Sa francio na pinakamabigat na elemento sa grupo, ang elektron sa pinakalabas na talukap ay nasa ika-pitong inugang talukap na lubhang malayo sa nukleyo kaysa sa mga elektrong nagpupuno sa mga talukap na mas mababa ang enerhiya sa kanya. Ang isa pang halimbawa ay ang karbon at tingga na mayroong apat na elektron sa pinakalabas na inugang talukap.
Dahil sa kahalagahan ng pinakalabas na talukap, ang iba't ibang rehiyon sa talaang peryodiko ay minsang tinatawag na mga blokeng talaang peryodiko na ipinangalan ayon sa sub-talukap kung saan nananahan ang "huling" elektron, e.g. blokeng-s, blokeng-p, blokeng-d, atbp.