เจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร)

พระนาม

พระอาชญาเจ้าขุนรามราชรามางกูร ทรงมีพระนามเดิมว่าเจ้ารามราชหรือเจ้าลาม บ้างออกพระนามว่าท้าวลามหรือท้าวพระราม คนทั่วไปนิยมออกพระนามว่าญาหลวงรามราชหรืออาชญาหลวงราม ในเอกสารอนุญาตให้ใช้สกุลรามางกูร พุทธศักราช ๒๔๙๐ ของเจ้าพระอุปฮาชา (เฮือง รามางกูร) ผู้มีศักดิ์เป็นพระนัดดา ออกพระนามโดยย่อของพระองค์ว่าขุนรามฯ และในเอกสารการสืบลำดับวงศ์สกุลอีกฉบับของนายคำมี รามางกูร (ท้าวคำมี บุคคละ) ผู้มีศักดิ์เป็นปนัดดา ออกพระนามของพระองค์ว่าขุนรามรามางกูร พระเถระและคนแก่ชาวธาตุพนมส่วนใหญ่บ้างนิยมออกพระนามว่าเจ้าพ่อขุนรามหรือเจ้าพ่อขุนโอกาส พระนามอันเป็นที่นิยมทั่วไปของบุตรหลานนิยมออกพระนามว่าขุนราม ทรงบรรดาศักดิ์ลาวโบราณที่ ขุนโอกาส หรือเจ้าโอกาส อันตำแหน่งของเจ้านายผู้ปกครองกองข้าโอกาสเมืองกัลปนาของลาวในสมัยโบราณ ส่วนเอกสารพื้นประวัติวงศ์เจ้าเมืองพนมออกพระนามของพระองค์ว่าพระรามราชเจ้าขุนโอกาส (พระรามราชเจ้าขุนเอากาส) ส่วนราชทินนาม รามราชรามางกูร นั้นแปลว่า หน่อเนื้อเชื้อไขของราม หมายถึง เจ้ารามราชผู้เป็นหน่อเนื้อเชื้อไขของเจ้าพระยาเมืองฮามนามฮุ่งศรี (เจ้าพระยาเมืองรามนามรุ่งศรี) ผู้เป็นพระบิดา หรืออาจหมายถึงเจ้ารามราชผู้เป็นหน่อแห่งพระราม เนื่องจากในพื้นดังกล่าวกล่าวว่าพระองค์ทรงเป็นพระรามโพธิสัตว์กลับชาติมาเกิดสันนิษฐานว่าพระมหากษัตริย์แห่งราชอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานราชทินนาม รามราชรามางกูร นี้แก่ราชวงศ์เวียงจันทน์ที่ถูกส่งเข้ามาปกครองกองข้าโอกาส (ข้าอุปัฏฐาก) พระธาตุพนมและชาวเมืองธาตุพนมหลังการแตกศึกจำนวนหลายครั้งของเมืองธาตุพนมจนกลายเป็นเมืองร้าง ภายหลังจากพระองค์ขึ้นปกครองเมืองธาตุพนมแล้ว ในเอกสารพื้นประวัติวงศ์เจ้าเมืองพนมได้ออกพระนามเต็มว่า พระอาชญาหลวงเจ้าพระรามราชปราณีสีสุธัมมราชา สหัสสาคามเสลามหาพุทธปริษัทบัวรบัด โพธิสัตวขัตติยวรราชวงสา พระหน่อรามาพุทธังกูร เจ้าโอกาสสาสนานคอรพระมหาธาดตุเจ้าพระนม พีพักบุรมมมหาเจติยะ วิสุทธิรัตตนบุรมมสถาน

ประวัติจารึก

ในจารึกของวัดพระธาตุพนม 3 ได้ออกพระนามของเจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร) ว่า ขุนโอกาส จารึกเป็นอักษรลาวเก่าหรืออักษรลาวเดิม (ไทน้อย) พุทธศักราช 2349 ภาษาลาว จารึกมี 2 ด้าน ปรากฏพระนามในจารึกด้านที่ 2 ซึ่งจารึกขึ้นก่อนจารึกด้านที่ 1 มี 13 บรรทัด วัตถุจารึกเป็นศิลาประเภทหินทรายรูปใบเสมา ขนาดกว้าง 24 เซนติเมตร สูง 35 เซนติเมตร บัญชีทะเบียนวัตถุของกองหอสมุดแห่งชาติกำหนดชื่อจารึกเป็น นพ. 6 ในหนังสือจารึกในประเทศไทย เล่ม 5 กำหนดเป็นจารึกเจ้าครูศีลาภิรัตน์ คงเนื่องด้วยจารึกอีกด้านเป็นจารึกที่ถูกจารึกในสมัยหลังโดยเจ้าครูศีลาภิรัตน์ (หมี) เจ้าอาวาสวัดพระธาตุพนม ส่วนหนังสือศิลาจารึกอีสานสมัยไทย-ลาว กำหนดเป็นจารึกวัดพระธาตุพนม 3 (มีเฉพาะด้านที่ 2) ในหนังสืออุรังคนิทานกำหนดเป็นคำจารึกอิฐเผา (มีเฉพาะจารึกด้านที่ 2) จารึกนี้ค้นพบเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2495 บริเวณประตูด้านทิศตะวันออกของวิหารทิศใต้ วัดพระธาตุพนมวรมหาวิหาร ตำบลธาตุพนม อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม โดยเจ้าหน้าที่แผนกศึกษาธิการจังหวัดนครพนม ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่ศูนย์ศิลปวัฒนธรรมรัตนโมลีศรีโคตรบูร วัดพระธาตุพนมวรมหาวิหาร อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม จารึกถูกพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือจารึกในประเทศไทย เล่ม 5 หนังสือศิลาจารึกอีสานสมัยไทย-ลาว และหนังสืออุรังคนิทาน 
ตามประวัติกล่าวว่า เจ้าหน้าที่แผนกศึกษาธิการจังหวัดนครพนมได้พบเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2495 เป็นศิลาจารึกรูปใบเสมา พบที่ประตูด้านทิศตะวันออกของวิหารทิศใต้ วัดพระธาตุพนม ตำบลธาตุพนม จังหวัดนครพนม มีจารึก 2 แห่ง คือ ด้านหน้าและด้านหลัง พระพนมเจติยานุรักษ์ เจ้าอาวาสวัดพระธาตุพนม ได้คัดจำลองอักษรจารึกไว้เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2495 และศึกษาธิการจังหวัดนครพนมได้นำสำเนาอักษรจารึกที่คัดนั้น ส่งให้เจ้าหน้าที่กองหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร เมื่อวันที่ 4 มีนาคม พ.ศ. 2495 เมื่อเจ้าหน้าที่หอสมุดแห่งชาติได้อ่านแปลจารึกนี้แล้ว จึงทราบว่า ข้อความในสำเนาจารึกทั้ง 2 แผ่นนั้นไม่ต่อเนื่องกัน อีกทั้งจารึกขึ้นต่างยุคสมัยและต่างรูปแบบอักษรอีกด้วย ในระหว่างเดือนเมษายน พ.ศ. 2524 เจ้าหน้าที่งานบริการหนังสือภาษาโบราณ กองหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ได้เดินทางไปสำรวจเอกสารโบราณในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จึงได้ทราบว่า ศิลาจารึกเจ้าครูศีลาภิรัตน์ได้ถูกเคลื่อนย้ายไปจากที่เดิมแล้ว ต่อมาในการสำรวจครั้งเดือนเมษายน 2529 ได้พบจารึกหลักนี้ที่กุฏิรองเจ้าอาวาส และจากการสำรวจและถ่ายภาพจารึกที่วัดพระธาตุพนม โดยคณะทำงานโครงการพัฒนาฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย วันที่ 29 ตุลาคม พ.ศ. 2550 ได้พบจารึกหลักนี้อยู่ในศูนย์ศิลปวัฒนธรรมรัตนโมลีศรีโคตรบูร ด้วยสภาพจารึกถูกผนึกติดไว้ที่เสาทำให้สามารถเห็นอักษรจารึกได้เพียงด้านเดียวคือ ด้านที่ 2 เนื้อหาโดยสังเขปของจารึกด้านที่ 1 จารึกด้วยอักษรธรรมลาว (ธรรมอีสาน) เนื้อความในจารึกกล่าวถึงเจ้าครูศีลาภิรัตน์ พร้อมด้วยภิกษุ สามเณร และสัปบุรุษ ประดิษฐานพัทธสีมาไว้ในพระบวรพุทธศาสนา เมื่อ พ.ศ. 2464 จารึกด้านที่ 2 จารึกด้วยอักษรลาวเก่าหรืออักษรลาวเดิม (ไทน้อย) เนื้อความในจารึกกล่าวถึงเจ้าพระยาจันทสุริยวงศา เจ้าเมืองมุกดาหาร ได้สร้างพัทธสีมาไว้ในพระพุทธศาสนา เมื่อ พ.ศ. 2349 สันนิฐานว่าผู้สร้างจารึกนี้คือพระยาหลวงเมืองจันกับขุนโอกาส (เฉพาะด้านที่ 2) เกี่ยวกับการกำหนดอายุข้อความในจารึกทั้งสองด้านนั้นไม่ต่อเนื่องกัน อีกทั้งจารึกขึ้นต่างยุคสมัยกัน กล่าวคือ ข้อความจารึกด้านที่ 2 บรรทัดที่ 1 ระบุ จ.ศ. 168 เข้าใจว่ามีการละเลข 1 ตัวหน้า ซึ่งตรงกับ พ.ศ. 2349 อันเป็นสมัยที่ราชอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์เป็นประเทศราชขึ้นกับสยาม โดยมีเจ้าอนุวงศ์เป็นกษัตริย์นครเวียงจันทน์ (พ.ศ. 2346-2370) ตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ (พ.ศ. 2325-2352)  ส่วนข้อความจารึกด้านที่ 1 บรรทัดที่ 3 ได้ระบุ จ.ศ. 1283 ซึ่งตรงกับ พ.ศ. 2464 อันเป็นรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ (พ.ศ. 2453-2468)

คำจารึก

บรรทัดที่ 1 สังกลาษไดรอย 608 ต
บรรทัดที่ 2 ว ปีรวายยี เจ้าพรยาจันทะสุ
บรรทัดที่ 3 ลิยะวังสา เมืองมุกดาหานกับ
บรรทัดที่ 4 ทังบุดตะนัตตาพะลิยามีอักคะมหาเส
บรรทัดที่ 5 นาเจ้าไหยทังปวงมีปัษสาทะสัด
บรรทัดที่ 6 ทาไนวํละสาษสนาอันลำยิงจิงไห
บรรทัดที่ 7 พรยาหลวงเมืองจันขึนมาปักไคหะ
บรรทัดที่ 8 กับขุนโอกลาษพอมกับโมทะ
บรรทัดที่ 9 นาเจ้าสังคะลาษกับทังอันเตวา
บรรทัดที่ 10 สิก พอมกับลิดจะนาสิมมาสื
บรรทัดที่ 11 บรอยมือํละหันตาเจ้าไว ขํไห
บรรทัดที่ 12 ไดดังไจจังนิพานะปัตไจโยโ
บรรทัดที่ 13 หตุ

คำปริวรรต

บรรทัดที่ 1 ศักราชได้ร้อย 68 ตั-
บรรทัดที่ 2 ว ปีรวายยี เจ้าพระยาจันทสุ
บรรทัดที่ 3 ริยวงศา เมืองมุกดาหารกับ
บรรทัดที่ 4 ทั้ง บุตรนัดดาภรรยามีอัคคมหาเส-
บรรทัดที่ 5 นาเจ้าใหญ่ทั้ง ปวงมีประสาทศรัท-
บรรทัดที่ 6 ธาในวรศาสนาอันลำ ยิ่ง จึงให้
บรรทัดที่ 7 พระยาหลวงเมืองจันขึ้น มาปัคคัยหะ
บรรทัดที่ 8 กับขุนโอกาสพร้อมกับโมท-
บรรทัดที่ 9 นาเจ้าสังฆราชกับทัง้ อันเตวา-
บรรทัดที่ 10 สิก พร้อมกับรจนาเสมาสื-
บรรทัดที่ 11 บรอยมืออรหันตาเจ้าไว้ขอให้
บรรทัดที่ 12 ได้ดังใจจง นิพพาน ปัจจโยโ-
บรรทัดที่ 13 หตุ

การตั้งสกุล

พระอาชญาเจ้าขุนรามราชรามางกูร (ราม) เป็นต้นสกุล รามางกูร (Ramangkura) และสกุล บุคคละ (Bhuccala) ผู้จดทะเบียนตั้งสกุลรามางกูรคือ เจ้าพระอุปฮาต (เฮือง) หรือนายฮ้อยเฮือง สกุลเดิม บุคคละ เป็นบุตรชายคนที่ ๓ ของพระอาชญาเจ้าหลวงกลางน้อยศรีวรมุงคุล (ศรี) เจ้าเมืองธาตุพนมองค์ที่ ๒ กับอาชญานางบุษดี เชื้อสายท้าวหม่อมบ่าวหลวงเจ้าเมืองหลวงโพนสิม เจ้าพระอุปฮาต (เฮือง) มีศักดิ์เป็นพระนัดดาของพระอาชญาเจ้าขุนรามราชรามางกูร (ราม) ส่วนผู้จดทะเบียนตั้งสกุลบุคคละคือ เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) บุตรชายคนแรกของพระอาชญาเจ้าหลวงกลางน้อยศรีวรมุงคุล (ศรี) เจ้าเมืองธาตุพนมองค์ที่ ๒ กับอาชญานางบุษดี เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) มีศักดิ์เป็นพระนัดดาของพระอาชญาเจ้าขุนรามราชรามางกูร (ราม) ทายาทผู้ร่วมใช้สกุลรามางกูรมาจากสายสกุลเดิม ๓ สาย คือ สกุล บุคคละ ๑ สกุล ประคำมินทร์ ๑ สกุล บัวสาย ๑ สกุลบุคคละถือเป็นสกุลเดิมของเจ้าพระอุปฮาต (เฮือง) ผู้ตั้งสกุล สกุลประคำมินทร์เป็นสกุลเดิมของธิดาพระอาชญาเจ้าขุนรามราชรามางกูร (ราม) ส่วนสกุลบัวสายมิใช่สกุลที่สืบเชื้อสายจากเจ้าเมืองธาตุพนม แต่สืบเชื้อสายจากเจ้าเมืองเรณูนคร