ภาษาถิ่น

ความเข้าใจร่วมกัน

มีสิ่งหนึ่งที่สามารถแยกระดับความต่างว่าเป็นภาษาถิ่นหรือต่างภาษานั่นคือความเข้าใจร่วมกัน หากความหลากหลายระหว่างของสองอย่างซึ่งถ้าหากขาดแคลนความรู้เกี่ยวกับภาษาคู่กรณีอาจถูกเรียกว่าคนละภาษาได้ เช่นคนไทยภาคอื่นที่ไม่ใช่ภาคอีสานมักรู้ภาษาลาวด้วยแต่ไม่อยู่ในลักษณะการรับรู้ภาษาแบบเจ้าของภาษาจึงถือเป็นคนละภาษากับภาษาไทยกลาง อย่างไรเสีย วิธีนี้อาจมีข้อจำกัดด้านความเชื่อมต่อทางภาษา เช่นบางกลุ่มอาจเข้าใจร่วมกันแต่บางกลุ่มไม่เข้าใจเช่นภาษาไทยถิ่นเมืองหลวงสามารถและภาษาไทยเหนือถิ่นเชียงใหม่ไม่สามารถเข้าใจร่วมกันได้ แต่ผู้ใช้ภาษาไทยกลางที่ราบภาคกลางตอนบนอาจเข้าใจได้ทั้งถิ่นเมืองหลวงและถิ่นเชียงใหม่
นอกเหนือปัญหานั้น การจำกัดความเรื่องความเข้าใจร่วมกันยังมีข้อจำกัดจากบรรทัดฐานทางสังคมอีกด้วย

การตีความของนักภาษา

หลายๆครั้งที่มีการตีความเชิงอคติของกลุ่มนักภาษาศาสตร์ โดยการระบุถึงความผันแปรจากภาษาทางการ เช่นภาษาเยอรมันมาตรฐานคือระบบประดิษฐ์ขึ้นเองโดยไม่ได้ภาษาถิ่นใดถิ่นหนึ่งเป็นภาษารัฐ เหมือนกับภาษาไทยกลางมาตรฐานที่หมายถึงถิ่นอยุธยาเท่านั้น หรือภาษาจีนมาตรฐานที่เอาสำเนียงถิ่นลวานผิงแต่สำนวนถิ่นปักกิ่ง ขณะเดียวกันชาวเยอรมันทุกคนใช้ภาษาเยอรมันมาตรฐานควบคู่กับภาษาถิ่นตัวเองอย่างเจ้าของภาษาและบางครั้งบางภาษาถิ่นก็ไม่น่าจะนับว่าเป็นภาษาดอยทช์เช่นภาษาถิ่นเวสต์ฟาเลียนหรือภาษาถิ่นฟรังโกเนียตะวันออกตรงข้ามกันภาษาถิ่นบางแห่งในประเทศเนเธอร์แลนด์อย่างถิ่นดัตช์ซัคเซินกลับไปคล้ายคลึงกับเวสต์ฟาเลียนเอามากกว่าภาษาเนเธอร์แลนด์

ศัพท์เฉพาะ

โดยหลักการทั่วไปของนักภาษาศาสตร์ทุกคนไปในทิศทางเดียวกันหมด ซึ่งล้วนขัดแย้งกับแนวคิดทางการเมืองโดยสิ้นเชิง นั่นคือทุกคนล้วนใช้ภาษาถิ่นใดภาษาถิ่นหนึ่งของภาษานั้นๆ เช่นบุคคลที่พื้นเพเป็นชาวเบตง, เมืองสุราษฎร์ธานี, โพธาราม, บ้านโป่ง หรือ เขตเทศบาลพัทยา ฯลฯ ล้วนโตมาในสภาพแวดล้อมแบบภาษาไทยเมืองหลวงเป็นภาษาถิ่น ในขณะที่บริเวณใกล้เคียงอย่างสัตหีบ หรือกระทั่ง จังหวัดสุพรรณบุรี กลับโตมาในสภาพแวดล้อมให้ใช้ภาษาไทยมาตรฐานเป็นภาษาถิ่น เช่นกันคือชาวจังหวัดขอนแก่น และ จังหวัดอุดรธานี โตมาในสภาพแวดล้อมที่ใช้ภาษาลาวถิ่นอีสานมาตรฐานเป็นภาษาถิ่น ส่วนชาวจังหวัดหนองคายใช้ภาษามาตรฐานสปป.ลาวเป็นภาษาถิ่น โดยคำว่าภาษาลาวและภาษาไทยกลางจะถูกแยกออกจากกันอย่างชัดเจนสำหรับนักภาษศาสตร์เพียงมีความเข้าใจร่วมกันแค่บางส่วน
นิยามนี้จะถูกขัดแย้งกับนิยามทางการเมือง ซึ่งคำนี้ไม่อ้างอิงว่าจะมีความเข้าใจร่วมกันหรือไม่ สนใจแค่ว่ามีความสำคัญโดยตรงต่อรัฐแค่ไหนเช่น เพนซิลเวเนียดัตช์เรียกว่าภาษาดอยทช์ถิ่น
เนื่องด้วยนิยามนี้นักรัฐศาสตร์และนักภาษาศาสตร์ให้กำหนดความต่างกันอย่างสิ้นเชิง หลายๆครั้งนักภาษาศาสตร์มักหลบความกำกวมโดยใช้คำว่าความผันผวนทางภาษาหรืออีกคำหนึ่งคือ "languoid" ซึ่งไม่แยกลำดับกลุ่มความต่างทางภาษาลงไป

ภาษาถิ่นกับสำเนียง

จอห์น ลียงเขียนไว้ว่า "นักภาษาศาสตร์ส่วนใหญ่ [...] ให้ความนิยมแตกต่างของคำว่าสำเนียงเป็นอื่นจากคำว่าความแตกต่างของภาษา"
ในความหมายทั่วไป คำว่า "สำเนียง" หมายถึงความผันผวนทางการออกเสียงขณะที่ "ภาษาถิ่น" หมายถึงลักษณะเฉพาะตัวของการใช้คำ, สำนวน และ หลักภาษา หากเทียบกับภาษาไทยกลาง เช่นถิ่นอยุธยา (ไทยมาตรฐาน) และถิ่นสุพรรณบุรี ถือเป็นภาษาไทยถิ่นที่ราบภาคกลางทั้งคู่ เพราะต่างกันแค่วรรณยุกต์ จึงถือเป็นความต่างเพียงสำเนียง หรือเช่นถิ่นกรุงเทพและถิ่นบ้านดอนถือเป็นภาษาไทยเมืองหลวงทั้งคู่เพราะมีสำนวนทางภาษาโดยทั่วไปคือนำภาษาแต้จิ๋วและภาษาฮกเกี้ยนมาแปลงเป็นคำไทย เพียงต่างแต่ตัวอักษร "ย" ที่ถิ่นนึงออกเสียง [ɹ̠˔]~[ʒ] และอีกถิ่นออกเสียง [ɹ̠˔]~[dʑ]; ในขณะที่ภาษาไทยถิ่นอยุธยาเรียกว่า "ดวงแย่จังเลยวันนี้" แต่ภาษาไทยถิ่นกรุงเทพเรียกว่า "วันนี้ดวงซวยฉิบเป๋งดีนะ" (ภาษาจีนกลางถิ่นไต้หวัน:今天好衰喔！) สองสถานที่นี้ถือเป็นต่างถิ่นกันเพราะมีสำนวนทางภาษาที่ต่างกันชัดเจน
ในแง่รัฐศาสตร์อิงเกณฑ์หลักการทางชาตินิยม โดยทุกภาษาที่เป็นภาษารัฐถือเป็นภาษาถิ่นเดียว ส่วนคำว่า "ภาษาถิ่น" กับ "สำเนียง" ในแง่ภาษาศาสตร์จะถูกเรียกรวมกันว่า "สำเนียง" ในแง่ทางรัฐศาสตร์ทั้งคู่ เช่นในภาษาไทยกลางทั้งถิ่นที่ราบภาคกลาง, ถิ่นเมืองหลวง, ถิ่นภาคกลางตอนบน, ถิ่นตะวันตกเฉียงใต้ ถือเป็นภาษาถิ่นเดียวกันทั้งสิ้นเรียกว่า "ภาษาไทยถิ่นกลาง" ส่วนไทยโคราชนั้นได้รับการยกเว้นเพราะปัจจัยทางการเมือง สำหรับภาษาอื่นที่ไม่ใช่ภาษารัฐนักภาษาศาสตร์จะไม่ให้นิยามความสำคัญใดๆทั้งสิ้น