วอร์ซอเกตโต

วอร์ซอเกตโต เป็นเกตโตยิวในทวีปยุโรปภายใต้การยึดครองของนาซีที่ใหญ่ที่สุดระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง ตั้งอยู่ในเมืองหลวงของโปแลนด์ ขึ้นระหว่างเดือนตุลาคมและวันที่ 15 พฤศจิกายน ค.ศ. 1940 ในเขตเจเนรัลกอแวร์เมนท์ (General Government) ในโปแลนด์ภายใต้การยึดครองของเยอรมนี โดยมีชาวยิวมากกว่า 400,000 คนจากบริเวณใกล้เคียงถูกจัดให้อยู่อาศัยอย่างแออัดในพื้นที่ 3.4 ตารางกิโลเมตร จากที่นี้ ผู้อยู่อาศัยในเกตโตราว 254,000 คนถูกส่งตัวไปยังค่ายมรณะทริบลิงกา ในช่วงสองเดือนในฤดูร้อน ค.ศ. 1942 เฉพาะยอดผู้เสียชีวิตในหมู่ผู้อยู่อาศัยชาวยิวในเกตโตระหว่างโกรสซัคทิโยน วาร์เชา (Großaktion Warschau) ยากที่จะเปรียบเทียบแม้แต่กับการกำจัดเกตโตในฤดูใบไม้ผลิปีต่อมา ทั้งระหว่างและหลังการลุกฮือวอร์ซอเกตโต ซึ่งอาจหมายถึงการทำลายล้างประชากรเพิ่มอีก 50,000 คนหลังการรื้อถอนเกตโต รวมทั้งสิ้นแล้ว มีชาวยิวโปแลนด์อย่างน้อย 300,000 คนเสียชีวิต ณ ที่แห่งนี้

สภาพความเป็นอยู่

ระหว่างหนึ่งปีครึ่ง ชาวยิวโปแลนด์หลายพันคน เช่นเดียวกับชาวโรมานีบางส่วนจากนครที่เล็กกว่าและชนบทถูกนำตัวเข้ามาในเกตโต ขณะที่โรคระบาด (โดยเฉพาะอย่างยิ่งไข้รากสาดใหญ่) และความอดอยากทำให้จำนวนผู้อยู่อาศัยค่อนข้างอยู่ที่ระดับเดิม
การว่างงานเป็นปัญหาใหญ่ในเกตโต โรงงานผิดกฎหมายถูกสร้างขึ้นเพื่อผลิตสินค้าเพื่อขายอย่างผิดกฎหมายนอกเกตโต และมีการลักลอบนำสินค้าดิบเข้ามา โดยมากมักทำโดยเด็ก เด็กยิวอายุสี่ถึงห้าขวบหลายร้อยคนข้ามไปยัง "ฝั่งอารยัน" เป็นกลุ่ม บางครั้งหลายรอบต่อวัน เพื่อลักลอบนำอาหารเข้ามาในเกตโต และคืนกลับไปด้วยสินค้า การลักลอบมักเป็นหนทางยังชีพเพียงอย่างเดียวของผู้อยู่อาศัยในเกตโต มิฉะนั้นแล้วอาจเสียชีวิตด้วยความอดอยาก แต่แม้จะประสบความยากลำบากแสนสาหัสนี้ก็ตาม ชีวิตในวอร์ซอเกตโตนั้นเต็มไปด้วยกิจกรรมทางการศึกษาและวัฒนธรรม ซึ่งดำเนินการโดยองค์การใต้ดิน โรงพยาบาล ครัวซุปสาธารณะ สถานเลี้ยงเด็กกำพร้า ศูนย์ผู้อพยพ และสถานพักผ่อนหย่อนใจมีการจัดตั้งขึ้น เช่นเดียวกับระบบโรงเรียน โรงเรียนบางแห่งผิดกฎหมายและดำเนินการภายใต้ฉากหน้าเป็นครัวซุป นอกจากนี้ยังมีห้องสมุดลับ ชั้นเรียนสำหรับเด็กและแม้แต่วงซิมโฟนีออร์เคสตรา
ผู้อยู่อาศัยในเกตโตมากกว่า 100,000 คนเสียชีวิตเนื่องจากโรคระบาดร้ายแรงหรือการอดอยาก เช่นเดียวกับการสุ่มฆ่า แม้กระทั่งก่อนพวกนาซีเริ่มการเนรเทศครั้งใหญ่ไปยังค่ายมรณะทริบลิงกา ระหว่างวันที่ 23 กรกฎาคม และ 21 กันยายน ค.ศ. 1942 ผู้อยู่อาศัยในเกตโตกว่า 254,000 คน (หรืออย่างน้อย 300,000 คนจากอีกแหล่ข้อมูลหนึ่ง) ถูกส่งไปยังทริบลิงกาและถูกสังหารที่นั่น จนถึงปลาย ค.ศ. 1942 ชัดเจนแล้วว่าการเนรเทศหมายถึงการตายของพวกเขา ชาวยิวที่เหลืออยู่จำนวนมากตัดสินใจที่จะลุกขึ้นสู้

การลุกฮือวอร์ซอเกตโตและการทำลายล้าง

วันที่ 18 มกราคม ค.ศ. 1943 หลังไม่มีการเนรเทศนานเกือบสี่เดือน ฉับพลันพวกเยอรมันก็เข้ามาในวอร์ซอเกตโตโดยตั้งใจว่าจะเนรเทศอีกครั้ง ภายในไม่กี่ชั่วโมง ชาวยิวราว 600 คนถูกยิง และอีก 5,000 คนถูกล้อมจับ พวกเยอรมันไม่คาดว่าจะมีการขัดขืน แต่การเตรียมการต่อสู้นั้นดำเนินมาตั้งแต่ฤดูใบไม้ร่วงที่แล้ว เหตุการณ์การต้านทานติดอาวุธชาวยิวเริ่มขึ้นวันนั้นเอง นักสู้ยิวประสบความสำเร็จอยู่บ้าง คือ การขับออกยุติลงภายในสี่วัน และองค์การต้านทานเข้าควบคุมเกตโต สร้างที่พักพิงและฐานต่อสู้ ตลอดจนลงมือกับผู้ให้ความร่วมมือชาวยิว
การต่อสู้ครั้งสุดท้ายเริ่มขึ้นเมื่อวันที่ 19 เมษศายน ค.ศ. 1943 เมื่อกองทัพนาซีประกอบด้วยกำลังพลหลายพันนายเข้าสู่เกตโต หลังล่าถอยออกมาในช่วงแรก ทหารเยอรมันค่อย ๆ เผาและระเบิดอาคารในเกตโตอย่างเป็นระบบไปทีละช่วงตึก ล้อมจับหรือสังหารทุกคนที่สามารถจับเป็นเชลยได้ การต่อสู้หลักสิ้นสุดลงเมื่อวันที่ 23 เมษายน และปฏิบัติการของนาซีสิ้นสุดลงอย่างเป็นทางการในกลางเดือนพฤษภาคม จนลงเอยในทางสัญลักษณ์ด้วยการระเบิดมหาธรรมศาลาแห่งวอร์ซอ (Great Synagogue of Warsaw) เมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม ตามรายงานอย่างเป็นทางการ อย่างน้อย 56,065 คนถูกสังหาร ณ ที่เกิดเหตุหรือถูกส่งตัวไปยังค่ายกักกันและค่ายมรณะนาซีเยอรมนี ซึ่งส่วนใหญ่ไปยังทริบลิงกา