หงอนไก่เทศ

ลักษณะ

หงอนไก่เทศเป็นพืชฤดูเดียวที่มีต้นกำเนิดในเขตร้อนและเป็นไม้ล้มลุก หมายถึง ไม่มีลำต้นที่เป็นไม้ ตั้งตรง ชุ่มน้ำและไม่แตกสาขา ใบเชิงวงรีรูปหอก มีสีเขียวหรือมีสีแดงไหม้ มีช่อดอกอยู่ที่ปลาย ดอกหนาและแบน นุ่มเหมือนกำมะหยี่ ลักษณะเป็นยอดสัน มีสีแดง สีซีด สีกุหลาบ และ สีเหลืองครีม เจริญเติบโตได้ดีทั้งในสภาพอากาศชื้นและแห้งแล้ง และตัวดอกสามารถอยู่ได้นานถึง 8 สัปดาห์ แต่ละดอกสามารถผลิตเมล็ดได้เป็นจำนวนมากถึง 1,500 เมล็ดต่อกรัมหรือ 43,000 เมล็ดต่อออนซ์
หงอนไก่เทศมีความสูงได้ถึง 30 ซม. แต่โดยทั่วไปจะเตี้ยกว่านั้น ใบมีทั้งสีเขียว สีทองสัมฤทธิ์/น้ำตาลแดง ขึ้นอยู่กับสายพันธุ์ ตัวดอกแบ่งออกได้เป็นสามส่วน ได้แก่ ช่อเชิงลด (spike), ขนนก (plume) และ สัน (crest) แตกต่างจากดอกชนิดอื่นแต่มีความสามัญมาตรฐาน นั่นคือ ดอกหงอนไก่เทศมักมีสีสันสดใส มักเป็นสีแดง, เหลือง, ชมพู หรือ ส้ม แม้ว่าอาจมีสีอื่น ๆ อีกก็ตาม ในบางกรณี อาจมีลักษณะของลูกผสมดอกหลายสีด้วย

การเพาะปลูก

หงอนไก่เทศมีความแข็งแรงและสามารถเพาะได้ง่ายจากเมล็ด เนื่องจากหงอนไก่เทศมีต้นกำเนิดอยู่ในเขตร้อน จึงเจริญได้ดีในพื้นที่ที่มีภูมิอากาศแบบร้อนชื้น อย่างไรก็ตาม ในบริเวณที่ภูมิอากาศมีอากาศหนาวเย็นกว่าก็สามารถเพาะปลูกได้ในช่วงฤดูร้อน หงอนไก่เทศเป็นพืชฤดูเดียว จึงเจริญเติบโตได้เพียงหนึ่งในสี่ของปี โดยอุณหภูมิดินที่เหมาะสมต่อการเจริญเติบโตอยู่ที่ประมาณ 16 องศาเซลเซียส พืชชนิดนี้ชอบดินที่มีความสมบูรณ์ อุดมไปด้วยอินทรียสาร และต้องการแดดจัดหรือมีร่มเงาบางส่วน เริ่มหว่านเมล็ดได้ตั้งแต่เดือนมีนาคมถึงพฤษภาคมในบริเวณที่อบอุ่น และจะทำการย้ายปลูกครั้งเดียวหรือสองครั้งในระหว่างเดือนพฤษภาคม-มิถุนายน โดยมีระยะห่างจากต้นอื่น 30–35 ซม. ในทุกทิศทาง ในช่วงฤดูร้อนจำเป็นต้องรดน้ำให้กับหงอนไก่เทศในปริมาณมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่โคนต้น และดอกจะบานจนกว่าจะเกิดน้ำค้างแข็งมาเกาะในฤดูหนาว
พืชชนิดนี้ง่ายต่อการเจริญเติบโตและดูแลรักษา มีแมลงไม่กี่ชนิดที่ทำลายต้นหงอนไก่เทศ อย่างไรก็ดี ตัวไรนั้นกินพืชนี้ หงอนไก่เทศยังมีความอ่อนไหวต่อการเกิดจุดบนใบ, รากเน่า และการไหลเวียนถูกหยุดเพราะรากถูกบีบรัดด้วย อย่างไรก็ตาม สามารถป้องกันการเกิดลักษณะดังกล่าวได้ โดยการหลีกเลี่ยงไม่ให้ดินชื้นและกำจัดวัชพืชบ่อย ๆ และควรหลีกเลี่ยงไม่ให้ใบและดอกเปียกน้ำ เนื่องจากอาจทำให้เกิดโรคเชื้อราได้
พันธุ์ปลูก ได้แก่ "Jewel box", "Century mix", "New Look" และ "Pink Castle" ด้วยความหลากหลายของรูปทรงและสีของดอกและใบ ทำให้พันธุ์ปลูก "silver firecracker" นั้นเป็นที่นิยมนำปลูกเป็นไม้ประดับไปทั่วโลก กระทั่งปี พ.ศ. 2539 พันธุ์ส่วนใหญ่ของ Celosia argentea var. Plumosa ถูกขายเป็นไม้ประดับในยุโรป ขณะที่หงอนไก่เทศและโดยเฉพาะอย่างยิ่ง Celosia argentea 'Caracas' ได้ถูกเพิ่มเข้ามาในภายหลัง

ช่วง

รูปแบบอ็อคโทพลอยด์ของความผกผันของ argentea นั้นสามารถพบได้ทั่วโลกทั้งในเขตร้อนและเขตกึ่งเขตร้อน ส่วนรูปแบบเตตระพลอยด์เกิดขึ้นเฉพาะในอินเดียใต้และอินเดียกลางเท่านั้น โดยเรื่องเกี่ยวกับพันธุ์ของ cristata และ plumosa นั้นถูกอ้างอิงทางวัฒนธรรมจากอินเดีย พม่า และ จีนเท่านั้น ซึ่งเป็นบริเวณที่มีการปลูกหงอนไก่เทศมาอย่างยาวนานในบริเวณสวนและศาสนสถาน ในธรรมชาติ ดูเหมือนว่าหงอนไก่เทศจะไม่ได้มีอยู่ เพราะตัวต้นมีเมล็ดเล็ก ๆ เป็นผลผลิตจากดอก โดยรูปแบบของการเพาะปลูกเหล่านี้ยังไม่แน่ชัด แม้ว่าจะมีการตรวจสอบหาความจริงอยู่หลายครั้งก็ตาม

การใช้งาน

คล้ายกับสกุล amaranth หงอนไก่เทศถูกใช้เป็นผัก โดยใช้ใบเป็นผักกันอย่างแพร่หลายในตอนใต้ของประเทศไนจีเรีย และยังใช้เป็นส่วนประกอบของอาหารในประเทศเบนิน, ประเทศคองโก และ ประเทศอินโดนีเซีย โดยมันถูกปลูกไว้ในสวนหรือฟาร์มขนาดเล็กของตัวเองและในเชิงพาณิชย์ แม้แต่ลำต้นและดอกอ่อนก็ยังถูกนำมาใช้เป็นอาหาร เมล็ดก็ยังสามารถนำมารับประทานได้ โดยจัดอยู่ในหมวดหมู่ธัญพืชเทียม (pseudogetreids) เนื่องจากความต้านทานต่อศัตรูพืชและโรคและจำนวนผลผลิตที่สูง โดยปรากฏเป็นพืชทางเลือกที่ดีของสกุล amaranth

ส่วนประกอบ

ส่วนประกอบของหงอนไก่ ได้แก่ น้ำ, วิตามินซี, แคโรทีนอยด์, โปรตีน, ไนเตรต และ ออกซาเลต นอกจากนี้ยังสามารถพบไตรเทอร์พีนอยด์ ซาโพนินได้ในรากและเมล็ดด้วย ยังอาจพบน้ำตาลได้ในรากและฟลาโวนอยด์ในใบและลำต้นด้วย เมล็ดมีฤทธิ์เป็นยาขับปัสสาวะ ส่วนช่อดอกสีเหลืองของ cristata และ plumosa อาจมีโดพามีนอยู่ในปริมาณสูง เคโลเซียน เป็นพอลิแซ็กคาไรด์ที่พบได้ในกระจุกเมล็ดของหงอนไก่เทศ จากการศึกษาในสัตว์พบว่ามีผลในการกระตุ้นการปกป้องตับจากสารพิษ (hepatoprotective) และกระตุ้นภูมิคุ้มกัน เช่นเดียวกับน้ำสกัดที่ได้จากเมล็ด และยังตรวจพบฤทธิ์ในการต้านการแพร่กระจายในตับของหนูได้อีกด้วย สารสกัดแอลกอฮอล์ของเมล็ดยังมีฤทธิ์เป็นยาต้านเบาหวานในหนูบางชนิดด้วย