บุคลิกวิปลาส

ลักษณาการ

ผู้ประสบภาวะบุคลิกวิปลาสจะรู้สึกเหมือนถูกตัดขาดจากบุคลิกทางกายภาพของตนไปโดยสิ้นเชิง ประหนึ่งว่ากายสัมผัส อารมณ์ ความรู้สึก และพฤติกรรมของตนเหมือนไม่ใช่ของตนอีกต่อไป บุคคลผู้นั้นจึงประหนึ่งนั่งมองการกระทำของตน แต่ไม่สามารถควบคุมการกระทำนั้นได้ รู้สึกว่าไม่ใช่การกระทำของตนแน่นอน แต่เป็นของใครก็ไม่รู้ พูดไม่ออกบอกไม่ถูก เป็นต้น 
ภาวะบุคลิกวิปลาสสามารถยังให้เกิดอาการวิตกกังวลในระดับสูง โดยผู้ประสบภาวะนี้มักกล่าวว่าสิ่งที่เกิดขึ้นเป็นเหมือนภาพยนตร์ ไม่มีอยู่จริง เป็นไปไม่ได้ เป็นเรื่องคลุมเครือ บ้าบอคอแตก ไม่ใช่การกระทำของตนแน่ นับได้ว่าเป็นความสูญเสียการจำตัวเองได้ และเป็นที่มาของชื่อภาวะนี้ 
การแสดงกิริยาทางกายภาพของผู้ประสบภาวะบุคลิกวิปลาส เป็นประดุจเทคนิคภาพยนตร์ที่ชื่อ “การยิงภาพแบบหมุนกลับ” (อังกฤษ:  vertigo shot) หรือ “การดึงภาพจากดอลลี” (อังกฤษ:  dolly zoom) โดยเป็นเทคนิคที่ให้วัตถุแห่งภาพอยู่นิ่ง ณ จุดเดิม แล้วชักหมุนฉากหลักเคลื่อนไหวเข้าออกหรือไปรอบ ๆ ทำให้ดูเหมือนว่าวัตถุนั้นกำลังหมุนตัวหรือเคลื่อนไหว ทั้งนี้ เพราะบุคคลสามารถประสบภาวะนี้ได้ในลักษณะเป็นวงจร โดยความรับรู้ของบุคคลนั้นจะต่อเนื่องกันในลักษณะ “หันหลังชนกัน” (อังกฤษ:  back-to-back in succession)

ความชุกของโรค

ภาวะบุคลิกวิปลาสเป็นอาการทางจิตวิทยาที่เกิดขึ้นมากเป็นอันดับสามรองจากอาการวิตกกังวล (อังกฤษ: anxiety) ซึ่งเกิดมากเป็นอันดับแรก และภาวะซึมเศร้า (อังกฤษ: depression) อันดับสอง

สาเหตุ

ภาวะบุคลิกวิปลาสสามารถเกิดขึ้นร่วมกับภาวะนอนหลับไม่เพียงพอ (อังกฤษ:  sleep deprivation) ซึ่งมักเป็นกรณีที่บุคคลมีอาการเมาเวลาเหตุการบิน (อังกฤษ:  jet lag) อาการปวดหัวข้างเดียว (อังกฤษ:  migrane) อาการย้ำคิดย้ำทำ (อังกฤษ: obsessive-compulsive disorder) อาการเครียด (อังกฤษ:  stress) หรืออาการวิตกกังวล (อังกฤษ: anxiety) กรณีเหล่านี้เป็นอาการบ่งโรคจำพวกภาวะวิตกกังวล เช่น โรคตื่นตระหนก (อังกฤษ: panic disorder) 
นอกจากนี้ ภาวะบุคลิกวิปลาสยังเป็นผลข้างเคียงของการยาแก้โรคจิตแตกแยก (อังกฤษ:  dissociative drug) หรือเกิดจากสารก่อประสาทหลอน (อังกฤษ:  hallucinogen) เช่น กาเฟอีน แอลกอฮอล์ หรือมิโนไซคลีน  โดยเป็นกรณีต้นแบบของอาการขาดยาหลาย ๆ ประเภท   
การที่บุคคลบางกลุ่มใช้ยาสงบประสาท เช่นยากลุ่มเบ็นโซไดอาเซพีน ติดต่อกันเป็นเวลายาวนานจนกระทั่งเกิด อาการติดยาสงบประสาทรอง (อังกฤษ:  benzodiazepine dependence) สามารถทำให้ความรับรู้บกพร่องจนก่อภาวะบุคลิกวิปลาสเรื้อรังจนกลายเป็น "โรคบุคลิกวิปลาส" (อังกฤษ: depersonalisation disorder) ได้ นอกจากนี้ การใช้ยาทั่ว ๆ ไปเป็นรายวันอย่างต่อเนื่องก็เกิดอาการอย่างเดียวกับอาการติดยาสงบประสาทรอง และนำไปสู่ภาวะบุคลิกวิปลาสเรื้อรังได้เช่นกัน

การบำบัดรักษา

การบำบัดรักษาภาวะบุคลิกวิปลาสต้องกระทำโดยพิจารณาไปตามแต่กรณี
หากกรณีเป็นไปในทางประสาทวิทยา สิ่งพึงกระทำอันดับแรกคือการวินิจฉัยและการรักษาอาการอย่างเจาะจง และภาวะบุคลิกวิปลาสอาจมีอาการเกี่ยวกับความรับรู้เช่นที่ปรากฏในโรคทางประสาทวิทยาบางโรคได้ เป็นต้นว่า ในภาวะสมองฝ่อกระด้าง (อังกฤษ:  amyotrophic lateral sclerosis) โรคอัลซไฮเมอร์ (อังกฤษ: Alzheimer's) โรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง (อังกฤษ:  multiple sclerosis) ภาวะสมองส่วนกลางผิดปรกติ (อังกฤษ:  neuroborreliosis) หรือโรคอื่น ๆ ซึ่งมีผลกระทบต่อสมอง อย่างไรก็ดี ผู้ที่ประสบภาวะบุคลิกวิปลาสพร้อมกับโรคปวดหัวข้างเดียว (อังกฤษ:  migraine) นั้น พบว่าสามารถใช้ยาลามอทริจีน (อังกฤษ:  lamotrigine) หรือยานอร์ทริปทีลีน (อังกฤษ:  nortriptyline) บำบัดรักษาได้
หากกรณีเป็นไปในทางจิตวิทยา ซึ่งภาวะบุคลิกวิปลาสอาจส่งผลให้เกิดการบาดเจ็บต่อเนื่อง (อังกฤษ:  developmental trauma) ได้นั้น การบำบัดรักษาต้องกระทำโดยพิจารณาไปตามแต่เรื่องเฉพาะราย เช่น ในกรณีที่เกี่ยวข้องกับโรคจิตแตกแยกเป็นเอกลักษณ์ (อังกฤษ: dissociative identity disorder) ซึ่งการบาดเจ็บต่อเนื่องจะส่งผลถึงการสร้างเอกลักษณ์ความเชื่อมแน่นทางสังคม (อังกฤษ: cohesive identity) ต้องใช้จิตบำบัดอย่างเหมาะสม หรือในกรณีที่เกี่ยวข้องกับโรคคลั่งผอม (อังกฤษ:  eating disorders) ต้องใช้คณะผู้เชี่ยวชาญประคบประหงมผู้ป่วยเป็นราย ๆ ไป
การป้องกันการสบโอกาสเสี่ยงภัย (อังกฤษ: interoceptive exposure) เป็นวิธีการนอกเภสัชวิทยา ซึ่งสามารถช่วยลดภาวะบุคลิกวิปลาสได้ ส่วนการบำบัดรักษาภาวะบุคลิกวิปลาสเรื้อรังนั้น เป็นกรณีเดียวกับการรักษาโรคบุคลิกภาพวิปลาส (อังกฤษ:  depersonalisation disorder)
นอกจากนี้ บรรดานักศึกษาระดับปริญญาตรีในโลกตะวันพากันศึกษาเรื่องภาวะนี้อย่างขะมักเขม้น และจัดทำมาตรฐานวัดความแตกแยกของจิต (อังกฤษ: Dissociative Experiences Scale) ขึ้นเพื่อใช้วัด
ความสุ่มเสี่ยงต่อการประสบภาวะบุคลิกวิปลาส โดยผู้อยู่ในระดับสูงของมาตรวัดภาวะบุคลิกวิปลาส จะมีการสนองของฮอร์โมนคอร์ทิซอล (อังกฤษ:  cortisol) มากกว่าปรกติ หมายความว่าบุคคลนี้มีความสุ่มเสี่ยงสูงที่จะประสบภาวะบุคลิกวิปลาส ในขณะที่ผู้อยู่ในระดับสูงของมาตรวัดความหมกมุ่นซึ่งใช้วัดความเข้มข้นของความสามารถในการแยกแยะความรับรู้เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นรอบกาย จะมีการสนองของฮอร์โมนคอร์ทิซอลน้อยกว่า หมายความว่ามีความสุ่มเสี่ยงต่ำที่จะประสบภาวะบุคลิกวิปลาส