เซลล์ประสาทรับความรู้สึก

เซลล์ประสาทรับความรู้สึก หรือ นิวรอนรับความรู้สึก  (อังกฤษ: sensory neuron) เป็นเซลล์ที่ทำหน้าที่เปลี่ยนตัวกระตุ้นภายนอกต่าง ๆ ที่อยู่ในสิ่งแวดล้อม  ให้เป็นตัวกระตุ้นภายใน  นิวรอนรับความรู้สึกเริ่มทำงานเมื่อเกิดสัญญาณความรู้สึก  แล้วส่งข้อมูลความรู้สึกต่อไปในส่วนต่าง ๆ ของระบบประสาท  ซึ่งในที่สุดก็จะไปถึงสมองหรือไขสันหลัง  โดยที่ไม่เหมือนเซลล์ประสาทของระบบประสาทกลาง  ที่มีสัญญาณเข้ามาจากเซลล์ประสาทอื่น ๆ  นิวรอนรับความรู้สึกเริ่มทำงานเพราะรับการกระตุ้นด้วยคุณลักษณะทางกายภาพอย่างหนึ่งของตัวกระตุ้น  เป็นต้นว่าแสงที่มองเห็นได้  เสียง  ความร้อน  และการกระทบทางกาย  หรือด้วยคุณลักษณะทางเคมี  เช่นในกรณีของกลิ่นและรส
ในสิ่งมีชีวิตที่ซับซ้อน  ระบบประสาทกลางเป็นจุดหมายปลายทางที่นิวรอนรับความรู้สึกส่งข้อมูลไปหา  ส่วนในกรณีของสิ่งมีชีวิตที่ซับซ้อนน้อยกว่า  เช่น  ตัวไฮดรา  นิวรอนรับความรู้สึกส่งข้อมูลไปยังเซลล์ประสาทสั่งการ  (motor neurons)  หรือปมประสาทสั่งการ
ในระดับโมเลกุล  หน่วยรับความรู้สึกที่อยู่ที่เยื่อหุ้มเซลล์ของเซลล์ประสาทรับความรู้สึก  มีหน้าที่แปลงข้อมูลตัวกระตุ้นให้เป็นพลังประสาทไฟฟ้า  ประเภทของหน่วยรับความรู้สึกเป็นตัวตัดสินว่าเซลล์จะมีความไวต่อตัวกระตุ้นแบบไหนยกตัวอย่างเช่น  เซลล์ประสาทที่มีหน่วยรับความรู้สึกเชิงกล  อาจจะมีความไวต่อตัวกระตุ้นสัมผัส  ในขณะที่หน่วยรับกลิ่นก็จ  ะยังเซลล์ให้ไวต่อกลิ่น O|O      ของกุ ใหญ่กว่าเยอะ                   
                ~

ระบบรับความรู้สึกทางกาย

ระบบรับความรู้สึกทางกายตอบสนองต่อความรู้สึกต่าง ๆ รวมทั้ง  สัมผัส  ความดัน  ความสั่นสะเทือน  อากัปกิริยา  ความร้อน  ความเย็น  และความเจ็บปวด
ตัวเซลล์ของใยประสาทรับรู้ความรู้สึกทางกายแบบนำเข้า (afferent fiber)  อยู่ที่ปมประสาทรากหลัง  (dorsal root ganglion)  ทั่วลำกระดูกสันหลัง  เซลล์ประสาทเหล่านี้มีหน้าที่ส่งข้อมูลเกี่ยวกับกายไปยังระบบประสาทกลาง  เซลล์ประสาทในปมประสาทที่อยู่ในศีรษะและในร่างกาย  ส่งไปยังระบบประสาทกลางข้อมูลเกี่ยวกับตัวกระตุ้นภายนอกที่กล่าวมาแล้วที่เกิดขึ้นทั่วร่างกาย  เซลล์ประสาทขั้วเดียวเทียม  (pseudounipolar neuron)  ซึ่งเป็นเซลล์ที่ส่งศักยะงานไปยังระบบประสาทกลาง  อยู่ในปมประสาทรากหลัง  (dorsal root ganglia)

ตัวรับแรงกล

ตัวรับความรู้สึกทำกิจเฉพาะที่เรียกว่า  ตัวรับแรงกล (อังกฤษ: mechanoreceptor) มักจะหุ้มปลายของใยประสาทนำเข้าเป็นแคปซูลคือเป็นถุงหุ้ม  เพื่อช่วยปรับใยประสาทนำเข้าให้ตอบสนองกับตัวกระตุ้นทางกายประเภทต่าง ๆ  นอกจากนั้นแล้ว  ตัวรับแรงกลยังลดระดับขีดเริ่มเปลี่ยนในการสร้างศักยะงานในใยประสาทนำเข้า  และดังนั้น  โอกาสที่จะยิงสัญญาณของประสาทนำเข้าจึงมีเพิ่มขึ้นเมื่อมีการกระตุ้นความรู้สึก
ตัวรับอากัปกิริยา  (อังกฤษ: proprioceptors)   เป็นตัวรับแรงกลอีกประเภทหนึ่ง  ซึ่งโดยบทของคำในภาษาอังกฤษแล้วหมายถึง  "ตัวรับความรู้สึกเกี่ยวกับตน"  ตัวรับความรู้สึกเหล่านี้แสดงข้อมูลที่ตั้งในปริภูมิของแขนขาและส่วนของร่างกายอื่น ๆ
โนซิเซ็ปเตอร์  มีหน้าที่เกี่ยวกับการรับรู้ความเจ็บปวดและความเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิ,  ความแสบและความระคายเคืองหลังจากที่ได้รับประทานพริก  (อันเกิดจากสารประกอบหลักคือแค็ปไซซิน),  ความรู้สึกเย็นหลังจากบริโภคสารเคมีบางพวกเช่น menthol หรือ icillin,   และความรู้สึกเจ็บปวดโดยทั่วไป  มีเหตุมาจากเซลล์ประสาทประเภทนี้

การได้ยิน

ระบบการได้ยินมีหน้าที่เปลี่ยนคลื่นความดันที่เกิดจากความสั่นสะเทือนในโมเลกุลอากาศ  คือเสียง  ไปเป็นสัญญาณที่สมองสามารถใช้งานได้
เซลล์ขน  (hair cells) ภายในหู  ทำการถ่ายโอนเชิงกล  ที่แปลงความเปลี่ยนแปลงของความดันอากาศที่เป็นสื่อของเสียง  ไปเป็นสัญญาณไฟฟ้าเพื่อส่งไปยังระบบประสาทกลาง  โดยขึ้นอยู่กับทิศทางการเคลื่อนไหวของขน  เซลล์ขนอาจจะเกิดการเพิ่มขั้ว  (hyperpolarization)  หรือการลดขั้ว (depolarization)  ถ้าความเคลื่อนไหวไปทาง  stereociliaที่สูงที่สุด  ประตูแคตไอออน  K+ ก็จะเปิด ปล่อยแคตไอออน K+ ให้ไหลเข้าไปในเซลล์  มีผลทำให้เกิดการลดขั้ว (depolarization) ซึ่งเปิดประตู Ca2+  ทำให้เกิดการปล่อยสารสื่อประสาทไปยังใยประสาทการได้ยินที่นำเข้าไปสู่ระบบประสาทกลาง
มีเซลล์ขน 2 ชนิดคือแบบใน (inner) และแบบนอก (outer)  เซลล์ขนแบบในเป็นตัวรับความรู้สึก  ส่วนเซลล์ขนแบบนอกโดยปกติมาจากแอกซอนนำออก  (efferent)  ที่มาจากเซลล์ใน  superior olivary complex

ยา

มียาหลายประเภทในตลาดทุกวันนี้ที่ใช้สำหรับควบคุมหรือเยียวยาโรคเกี่ยวกับระบบรับความรู้สึก  ตัวอย่างเช่น  Gabapentin  เป็นยาที่ใช้สำหรับรักษาความเจ็บปวดเหตุเส้นประสาท  (Neuropathic pain)  โดยที่ยาทำปฏิกิริยากับประตูแคลเซียมที่เปิดปิดโดยศักย์ไฟฟ้า  (voltage-dependent calcium channels)  ซึ่งมีอยู่ในเซลล์ประสาทที่ไม่ได้รับความรู้สึก 
ยาบางอย่างอาจจะใช้สำหรับปัญหาสุขภาพอย่างอื่น  แต่ว่า  สามารถมีผลข้างเคียงที่ไม่มุ่งหวังในระบบรับความรู้สึก  ยามีพิษต่อหู  (ototoxic)  เป็นยาที่มีผลต่อหูชั้นในรูปหอยโข่ง (cochlear) เช่นยาปฏิชีวนะประเภท aminoglycoside ซึ่งเป็นพิษต่อเซลล์ขน  ด้วยการใช้ยาเป็นพิษเหล่านี้  เซลล์ขนซึ่งเป็นตัวปั๊มแคตไอออน K+ ก็จะหยุดทำงาน   ดังนั้น  พลังงานที่สร้างขึ้นโดย  endocochlear potential  (ศักย์ภายในหูชั้นในรูปหอยโข่ง) ซึ่งเป็นตัวขับเคลื่อนกระบวนการถ่ายโอนเสียงก็จะระงับไป  ซึ่งนำไปสู่การสูญเสียการได้ยิน

สภาพพลาสติกของระบบประสาท

เริ่มตั้งแต่ที่นักวิทยาศาสตร์สังเกตเห็นการสร้างวงจรประสาทใหม่ในสมองของลิง   ในการทดลองของนักวิจัยทอบ  ที่เมืองซิลเวอร์ สปริง รัฐแมรีแลนด์  ประเทศสหรัฐอเมริกา ก็มีงานวิจัยมากมายเกี่ยวกับสภาพพลาสติกของระบบรับความรู้สึก   และได้มีความก้าวหน้าอย่างต่อเนื่องในการรักษาโรคของระบบรับความรู้สึก  เทคนิคเช่น  การรักษาด้วยการเคลื่อนไหวมีอวัยวะถูกรัด (constraint-induced movement therapy) ที่พัฒนาโดยทอบ  ได้ช่วยคนไข้ที่มีแขนขาอัมพาต ให้ได้ใช้แขนขาเหล่านั้นอีก โดยบังคับให้ระบบรับความรู้สึกสร้างวิถีประสาทใหม่  แทนที่วิถีที่ถูกทำลายไปเพราะโรค 
กลุ่มอาการหลงผิดว่าแขนขายังคงอยู่ (phantom limb syndrome)  เป็นโรคระบบรับความรู้สึกที่คนไข้ที่ถูกตัดแขนขาออก  มีความรู้สึกว่าแขนขาที่ถูกตัดออกไปแล้วนั้น  ยังมีอยู่  และอาจจะยังมีความรู้สึกเจ็บปวดที่อวัยวะนั้น กล่องกระจกที่พัฒนาโดยรามจันทรัน  ได้ช่วยเปลื้องคนไข้ที่มีภาวะนี้จากความรู้สึกเจ็บปวดในอวัยวะที่ไม่มีเหล่านั้น
กล่องกระจกเป็นอุปกรณ์ง่าย ๆ ซึ่งใช้กระจกเงาในกล่องเพื่อสร้างภาพลวงตาที่ระบบรับความรู้สึกเข้าใจว่า  มันเห็นมือ 2 มือแทนที่จะเห็นแค่มือเดียว  และดังนั้น  เปิดโอกาสให้ระบบรับความรู้สึกควบคุม "อวัยวะผี" นั้น เมื่อทำอย่างนี้  ระบบรับความรู้สึกสามารถสร้างความคุ้นเคยกับความไม่มีของอวัยวะนั้น  และในที่สุดก็ช่วยระงับอาการของภาวะนี้

ประเภทของใยประสาท

ใยประสาทของระบบประสาทส่วนปลายสามารถแบ่งประเภทโดยลักษณะต่าง ๆ เป็นต้นว่า  ความเร็วของการส่งสัญญาณในแอกซอน  ความมีปลอกไมอีลิน  และขนาดของใยประสาท  ยกตัวอย่างเช่น  มีใยประสาทประเภทซี  (C)  และใยประสาทประเภทเอเด็ลตา  (Aδ)  ใยประสาทเหล่านี้พร้อมทั้งเซลล์ประสาทประกอบกันเป็นระบบประสาท