นาคารชุนะ

นาคารชุนะ (नागार्जुन; ละติน: Nāgārjuna; เตลูกู: నాగార్జునా; จีน: 龍樹; มีชีวิตในช่วงประมาณ พ.ศ. 700 - 800) เป็นนักปรัชญาอินเดีย เป็นผู้ก่อตั้งสำนักมัธยมกะ (ทางสายกลาง) ในนิกายมหายาน แห่งพุทธศาสนา และนับเป็นนักคิดชาวพุทธที่มีอิทธิพลสูงสุด ถัดจากพระพุทธเจ้า เป็นที่ศรัทธาและกล่าวถึงในหมู่นักศึกษาพุทธศาสนาชาวยุโรปมาโดยตลอด  ท่านเป็นนักปราชญ์ทางพระพุทธศาสนาที่มีผลงานโดดเด่นในด้านปรัชญาและตรรกวิทยา  ผลงานสำคัญของท่านคือ มาธยมิกการิกา (มาธยมิกศาสตร์) อันเป็นพื้นฐานสำคัญของแนวคิดศูนยวาท ประกอบด้วยการิกา 400 การิกา ใน 27 ปริเฉท หนังสือเล่มนี้ได้รับการยกย่องตลอดมา และเป็นที่ยอมรับกันว่านักตรรกวิทยาที่ยิ่งใหญ่กว่าพระนาคารชุนะไม่เคยมีปรากฏในโลก  ศาสนิกชนมหายานทุกนิกายยกย่องท่านในฐานะคุรุผู้ยิ่งใหญ่เสมอ อย่างไรก็ตาม ประวัติของท่านกลับไม่ชัดเจนเท่าที่ควร

ประวัติ

ตามประวัติที่แปลเป็นภาษาจีนโดยพระกุมารชีวะเมื่อประมาณ ค.ศ. 405 ได้กล่าวว่า  พระนาคารชุนะเป็นชาวอินเดียภาคใต้  เกิดในสกุลพราหมณ์  แต่ข้อมูลที่บันทึกโดยพระถังซำจั๋งระบุว่า  ท่านเกิดในแคว้นโกศลภาคใต้,  ท่านเป็นพระสหายที่มีอายุไล่เลี่ยกับพระเจ้ายัชญศรีเคาตมีบุตร (ค.ศ. 166-196) ประวัติในตอนต้นไม่แน่ชัด  หลักฐานของทิเบตกล่าวว่าท่านออกบวชตั้งแต่วัยเด็กเนื่องจากมีผู้ทำนายว่าจะอายุสั้น  บ้างก็ว่าในวัยเด็กมารดาของท่านได้รับคำทำนายว่าท่านนาคารชุนะจะไม่อาจมีบุตร  ทางแก้คือต้องจัดพิธีเลี้ยงพราหมณ์ 100 คน  ครอบครัวของท่านจึงต้องจัดพิธีดังกล่าว  แต่หลังจากนั้นพราหมณ์ก็ยังทำนายว่าต้องจัดพิธีเช่นนี้อีกเนื่องจากยังไม่สิ้นเคราะห์  กระทั่งหลังจากที่มารดาทำพิธีเลี้ยงพราหมณ์เป็นครั้งที่สาม  มารดาจึงตัดสินใจให้ท่านออกบวชขณะอายุยังไม่ครบ 7 ปี  และให้ท่านออกจาริกแสวงบุญเพื่อแสวงหาผู้ที่สามารถช่วยชีวิตท่านให้รอดพ้นจากความตาย  ท่านจาริกมาจนถึงนาลันทา  ท่านได้พบกับท่านราหุลภัทระและได้รับการศึกษาที่นั่น  
แต่อีกตำนานหนึ่งกล่าวว่าท่านออกบวชในวัยหนุ่ม  เหตุเนื่องจากท่านกับสหายใช้เวทมนตร์ลักลอบเข้าไปในพระราชวังและถูกจับได้  สหายท่านถูกจับประหารชีวิต  เนื่องจากตัวท่านอธิษฐานว่าหากรอดพ้นจากการจับกุมในครั้งนี้จะออกบวชในพระพุทธศาสนา  หลังจากอุปสมบทแล้วได้ศึกษาพระไตรปิฎกเจนจบภายใน 90 วัน  มีความรอบรู้ในไตรเพทและศิลปศาสตร์นานาชนิด  ประวัติท่านปรากฏเป็นตำนานเชิงอภินิหารในพุทธศาสนานิกายต่าง ๆ จนยากจะหาข้อสรุป  ตำนานเล่าว่าท่านได้ลงไปยังเมืองบาดาลเพื่ออัญเชิญคัมภีร์ปรัชญาปารมิตาสูตรขึ้นมาจากนาคมณเฑียร  และเป็นผู้เปิดกรุพระธรรมเร้นลับของมนตรยานซึ่งพระวัชรสัตว์บรรจุใส่สถูปเหล็กไว้  ได้มีการอ้างว่าท่านพำนักอยู่ในสถานที่หลายแห่งของอินเดีย  เช่น ศรีบรรพตในอินเดียภาคใต้  ในคัมภีร์ทิเบตกล่าวว่าท่านใช้เวลาช่วงหนึ่งอยู่ที่นาลันทาด้วย  
สำหรับนามว่า  "นาคารชุนะ"  นั้น  มีที่มาจากคำว่า  นาคะ กับ อรชุนะ  โดยที่อรชุนเป็นชื่อของต้นไม้ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นที่กำเนิดของท่าน  บ้างก็อธิบายต่างไปว่า  นาคะหมายถึงปัญญาญาณ  แสดงถึงสมรรถภาพทางสติปัญญาของผู้ที่สามารถเอาชนะกิเลสาสวะลงได้  ดังนั้นชื่อของพระนาคารชุนะจึงอาจเป็นชื่อจริงหรือนามฉายาที่มีบุคคลยกย่องขึ้นในภายหลังก็ได้  และมีข้อสันนิษฐานมากมายเกิดขึ้นเกี่ยวกับเรื่องนี้  อย่างไรก็ตาม  มีความเป็นไปได้ว่า  นักปราชญ์ที่มีนามว่านาคารชุนะนั้น  อาจมีอยู่หลายคน  ทำให้บุคคลในชั้นหลังเกิดความสับสนและเข้าใจผิดว่าเป็นบุคคลคนเดียวกัน  ทำให้มีตำนานเรื่องราวปรากฏต่างกันออกไป  อย่างไรก็ตาม  ในทางปรัชญาย่อมถือเอาคุรุนาคารชุนะผู้รจนาคัมภีร์มาธยมิกศาสตร์เป็นสำคัญ
งานเขียนของนาคารชุนะนั้น ถือเป็นพื้นฐานการกำเนิดสำนักมัธยมกะ ซึ่งมีการถ่ายทอดไปยังจีน โดยเรียกว่า สำนักสามคัมภีร์ (ซานลุ่น: 三論) ท่านได้รับการยกย่องนับถือในฐานะผู้สถาปนาแนวคิดแห่ง พระสูตรปรัชญาปารมิตา และมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับมหาวิทยาลัยพุทธนาลันทา คัมภีร์สำคัญของท่านนาคารชุนะที่หลงเหลือมาถึงปัจจุบันได้แก่  มูลมัธยมกการิกา (มาธยมิกศาสตร์), ศูนยตาสัปตติ, ยุกติษัษฏิกา, วิครหวยาวรตนี, สุหฤลเลขะ, รัตนาวลี, ไวทัลยปรกรณะ  ซึ่งล้วนเป็นการอรรถาธิบายพุทธพจน์ด้วยตรรกวิทยาอันเฉียบคม  และหลักปรัชญาศูนยตวาท  นอกจากนี้ยังมีงานเขียนอีกจำนวนมากที่อ้างว่าเป็นผลงานของท่านเพื่อให้งานนั้นๆ มีความน่าเชื่อถือ  ผลงานหลายเล่มยังคงเป็นที่ถกเถียงกันว่าเป็นผลงานที่แท้จริงของท่านหรือไม่.

แนวคิดทางปรัชญา

พระนาคารชุนะอธิบายหลักพุทธพจน์บนพื้นฐานของปรัชญาศูนยตวาท  ซึ่งกล่าวไว้อย่างชัดเจนในงานเขียนของท่านคือ "มาธยมิกศาสตร์" คำว่ามาธยมิกะหมายถึงทางสายกลาง  เพราะฉะนั้นแนวคิดของมาธยมิกะก็คือปรัชญาสายกลางระหว่างสัสสตทิฏฐิ (ความเห็นว่ามีอยู่อย่างเที่ยงแท้) และอุจเฉททิฏฐิ (ความเห็นว่าขาดสูญ) ตามที่พุทธปรัชญาอธิบายว่าสรรพสิ่งล้วนอิงอาศัยกันเกิดขึ้น  ไม่มีสิ่งใดมีสวภาวะที่ดำรงอยู่ได้ด้วยตัวของมันเอง  จึงเรียกว่าสูญยตา  ทว่าก็ไม่ได้หมายความว่าเป็นความว่างเปล่าหรือขาดสูญแบบอุจเฉททิฏฐิ  หากหมายถึง  ไม่มีสาระในตัวเอง  แต่เป็นเพราะเหตุปัจจัยอิงอาศัยกันเกิดขึ้นแบบปัจจยาการ  สรรพสิ่งในโลกจึงล้วนเป็นความสัมพันธ์  เช่นความสั้นและความยาวเกิดขึ้นเพราะมีการเปรียบเทียบกับอีกสิ่งหนึ่งเสมอ  เพราะฉะนั้นสาระอันแท้จริงของความสั้นและความยาวจึงไม่มี  จึงเป็นศูนยตา  และทุกสิ่งโดยสภาพปรมัตถ์แล้วล้วนเป็นศูนยตา  ปราศจากแก่นสารให้ยึดมั่นถือมั่นได้  แนวคิดของมาธยมิกะเป็นพัฒนาการทางตรรกวิทยาอันสุขุมลุ่มลึกของมหายาน  เพื่อใช้เหตุผลทางตรรกะคัดค้านความเชื่อในความมีอยู่ของอัตตา  รวมทั้งปรมาตมัน  ซึ่งพราหมณ์และลัทธินอกพระพุทธศาสนาอื่นๆ เชื่อถือว่า  เป็นสิ่งที่ดำรงอยู่โดยตัวเอง  ไม่อิงอาศัยสิ่งใด  และเป็นแก่นสารของสรรพสิ่ง  แต่หลักปรัชญาของพระพุทธศาสนาย่อมสอนให้เข้าถึงความดับรอบโดยแท้จริง  แม้ทั้งตัวผู้รู้และสิ่งที่รู้ย่อมดับทั้งสิ้น  กล่าวคือโดยปรมัตถ์แล้วทั้งพระนิพพานและผู้บรรลุนิพพานย่อมเป็นศูนย์นั่นเอง  เพราะเมื่อธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา  เกิดจากเหตุปัจจัยจึงปราศจากตัวตน  เมื่อปราศจากแก่นสารตัวตน  แล้วอะไรเล่าที่เป็นผู้ดับกิเลสและบรรลุพระนิพพาน  เราจะเห็นได้ว่าว่างเปล่าทั้งสิ้น  ไม่มีสัตว์บุคคลมาตั้งแต่แรก  เป็นสักแต่ชื่อเรียกว่าสัตว์บุคคลตัวตนเราเขาเท่านั้น  สังสารวัฏล้วนเป็นมายา  โดยแท้แล้วหาได้มีสภาวะใดเกิดขึ้นหรือดับไป  เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่าตัวตนผู้บรรลุนิพพานไม่มีเสียแล้ว  พระนิพพานอันผู้นั้นจะบรรลุจึงพลอยไม่มีไปด้วย  
ตัวอย่างในเรื่องนี้ปรัชญามาธยมิกได้ใช้อุปมาว่า  เปรียบเหมือนมายาบุรุษคนหนึ่งประหารมายาบุรุษอีกคนหนึ่ง  การประหารของมายาบุรุษทั้งสองย่อมเป็นมายาไปด้วยฉันใด  ทั้งผู้บรรลุนิพพานและสภาวะแห่งนิพพานย่อมเป็นศูนย์ไปด้วยฉันนั้น  หรือเปรียบกิ่งฟ้าซึ่งไม่มีอยู่จริง  สิ่งที่แขวนอยู่บนกิ่งฟ้าก็ย่อมจะมีไม่ได้  แล้วเช่นนี้จะมีอะไรอีกสำหรับปัญหาการบรรลุและไม่บรรลุ  กล่าวให้ชัดขึ้นอีกคือ  เมื่อตัวตน  อัตตา  อาตมัน  เป็นสิ่งว่างเปล่าไม่มีแก่นสารอยู่จริง  เป็นสักแต่คำพูด  เป็นสมมติโวหารเท่านั้นแล้ว  การประหารกิเลสของสิ่งที่ไม่มีจริงนั้นจะเป็นจริงได้อย่างไร  อนึ่ง  อุปมาว่ามายาบุรุษผู้ถูกประหารอันเปรียบด้วยกิเลสทั้งหลาย  ก็ไม่มีอยู่จริงเช่นนี้แล้ว  ถ้าเกิดความเข้าใจผิดว่า  มีสิ่งอันตนประหาร  หรือมีสิ่งอันตนได้บรรลุถึง (มรรค ผล นิพพาน) แล้วไซร้  จะหลีกเลี่ยงส่วนสุดทั้งสองข้าง (เที่ยงแท้-ขาดสูญ) ได้อย่างไร  มาธยมิกะแสดงหลักว่าทั้งสังขตธรรมและอสังขตธรรมมีสภาพเท่ากันคือเป็นสูญยตา  เพราะการมีอยู่แห่งสังขตะจึงมีอสังขตะ  หากสังขตธรรมเป็นมายาหามีอยู่จริงไม่โดยปรมัตถ์แล้ว  อสังขตธรรมอันเป็นคู่ตรงข้ามก็ย่อมไม่มีไปด้วย  อุปมาดั่งดอกฟ้ากับเขากระต่าย  หรือนางหินมีครรภ์ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่เคยมีในโลก  เช่นนั้นแล้วบุตรอันเกิดจากนางหินมีครรภ์จะมีอย่างไรได้  แม้แต่ความสูญเองก็เป็นมายาด้วยเช่นกัน  แต่กระนั้น  ปรัชญาศูนยวาทก็ยังยืนยันในเรื่องนิพพานและบุญบาปว่าเป็นสิ่งมีอยู่  เพียงแต่คัดค้านสิ่งที่ดำรงอยู่ด้วยตัวของมันเองเท่านั้น  เพราะสรรพสิ่งเป็นศูนยตานั่นเอง  คนทำกรรมดีย่อมได้ดี  ทำกรรมชั่วย่อมได้ชั่ว  ปุถุชนจึงบรรลุเป็นพระอริยะได้  หาไม่หากสรรพสิ่งเที่ยงแท้อยู่โดยตัวของมันเองแล้วย่อมไม่แปรผัน  เมื่อนั้นมรรคผลนิพพานก็จะมีไม่ได้ด้วย