บะมอ

บทบาทในสมัยอาณานิคม

บะมอเกิดเมื่อ 8 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2435 ในครอบครัวที่นับถือศาสนาคริสต์ มีเชื้อสายอาร์เมเนีย บิดาของเขาคืออูเจ เป็นผู้นำชาวสะเทิมก่อกบฏต่ออังกฤษเมื่อ พ.ศ. 2439 บะมอได้รับการศึกษาในโรงเรียนคาทอลิกที่ย่างกุ้งแล้วไปศึกษาต่อจนจบปริญญาตรีที่มหาวิทยาลัยกัลกัตตา จากนั้นไปศึกษาต่อในยุโรปจนได้ปริญญาเอกทางกฎหมายจากมหาวิทยาลัยบอร์โด ประเทศฝรั่งเศส เขาเริ่มมีบทบาททางการเมืองเมื่อราว พ.ศ. 2468 โดยเข้าเป็นสมาชิกพรรคสวราช ซึ่งมีนโยบายต่อต้านระบบรัฐบาลคู่ที่อังกฤษนำมาใช้ในพม่าทุกวิถีทาง แต่ชาวพม่าไม่นิยมพรรคนี้มากนัก เพราะเห็นว่าได้รับความช่วยเหลือจากอินเดีย
บะมอมีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักเมื่ออาสาเป็นทนายความให้กับอาจารย์ซานหรือซยาซานหัวหน้ากบฏต่อต้านอังกฤษเมื่อ พ.ศ. 2473 ซยาซานถูกจับใน พ.ศ. 2374 และถูกพิพากษาประหารชีวิต แต่ก็ทำให้บะมอได้รับความนิยมจากประชาชนมากขึ้น ในช่วงที่อังกฤษได้เข้ามาประเมินผลการใช้ระบบรัฐบาลคู่ นักการเมืองพม่าในขณะนั้นมีความเห็นแตกเป็นสองฝั่ง อูบาปีได้จัดตั้งสันนิเพื่อการแยกพม่าออกจากอินเดีย บะมอซึ่งไม่เห็นด้วยกับความคิดนี้ได้ร่วมกับอูชิตฮไลน์จัดตั้งสันนิบาตต่อต้านการแยกพม่าออกจากอินเดีย แม้ในการเลือกตั้ง ฝ่ายสันนิบาตต่อต้านจะได้รับชัยชนะ แต่ในระดับสภากลับทำอะไรไม่ได้ เพราะบะมอกับอูชิตฮไลน์กลับเปลี่ยนใจ ไม่ยอมอภิปรายใดๆ และสันนิบาตต่อต้านคนอื่นก็แตกแยกกันเอง รัฐบาลอังกฤษจึงตัดสินใจแยกพม่าออกจากอินเดีย
บะมอได้รับตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการใน พ.ศ. 2477 และเป็นนายกรัฐมนตรีใน พ.ศ. 2480 จนกระทั่งเกิดการจลาจลต่อต้านอินเดียในพม่าเมื่อ พ.ศ. 2481 ผุ้นำฝ่ายค้านที่ต้องการโค่นอำนาจของบะมอคืออูซอว์ได้ยื่นให้ลงมติไม่ไว้วางใจ แต่บะมอผ่านการลงมติไปได้อย่างหวุดหวิดเพราะผู้แทนชาวยุโรปยังสนับสนุนบะมอ ส่วนอูซอว์ถูกสั่งจำคุกในข้อหาก่อความไม่สงบ แต่ในพม่าก็ยังมีการเดินขบวนและนัดหยุดงานอยู่บ่อยครั้งซึ่งมีกลุ่มทะขิ่นอยู่เบื้องหลัง จนในที่สุดกลุ่มผู้แทนชาวยุโรปเลิกสนับสนุนบะมอ บะมอจึงต้องลาออกใน พ.ศ. 2482
หลังจากพ้นจากตำแหน่งแล้ว บะมอพยายามฟื้นฟูพรรคการเมืองเดิมของตนคือพรรคซินเยตถาแต่ไม่ได้รับความนิยมจากประชาชน จึงไปร่วมมือกับกลุ่มทะขิ่นจัดตั้งพรรคกลุ่มเสรีภาพโดยบะมอเป็นประธานพรรค อองซานเป็นเลขาธิการพรรค เมื่อเกิดสงครามโลกครั้งที่ 2 ขึ้นในยุโรป พรรคกลุ่มเสรีภาพประกาศไม่ช่วยอังกฤษรบ บะมอและกลุ่มทะขิ่นจึงถูกจำคุกใน พ.ศ. 2483 มีเพียงออง ซานที่หนีไปได้

ระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 2

เมื่อญี่ปุ่นบุกเข้าพม่าในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2484 บะมอฉวยโอกาสที่อังกฤษเตรียมถอนตัวออกจากพม่าหลบหนีออกจากที่คุมขังได้ เมื่อญี่ปุ่นเข้ายึดครองพม่าได้เชิญบะมอให้เป็นหัวหน้ารัฐบาลพลเรือนของพม่าในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2485 ในช่วงแรก บะมอให้ความร่วมมือกับญี่ปุ่นโดยดี และค่อยแสดงความเป็นเอกเทศขึ้นในภายหลัง เช่น ไม่ยอมให้สอนภาษาญี่ปุ่นในพม่า แต่ให้เรียนภาษาอังกฤษต่อไป เมื่อชาวพม่าแสดงความไม่พอใจญี่ปุ่นมากขึ้น บะมอเป็นหนึ่งในคณะกรรมการที่ไปเจรจาเรื่องเอกราชของพม่ากับญี่ปุ่น ในที่สุด ญี่ปุ่นได้ประกาศเอกราชให้พม่าในวันที่ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2486 โดยมีบะมอเป็นผู้นำสูงสุดที่เรียกอธิบดี รัฐธรรมนูญเป็นแบบเผด็จการแบบญี่ปุ่น 
แต่ทหารญี่ปุ่นก็ยังควบคุมพม่าอยู่ต่อไป  ในช่วงนี้เอง กลุ่มทะขิ่นจึงเริ่มไปติดต่อกับฝ่ายสัมพันธมิตร ส่วนบะมอนั้นมีความรู้สึกต่อต้านอังกฤษ จึงไม่ยอมร่วมมือด้วยแต่ก็ไม่ได้เปิดโปงการกระทำของกลุ่มทะขิ่นต่อญี่ปุ่น  ใน พ.ศ. 2487 ความสัมพันธ์ระหว่างบะมอกับญี่ปุ่นแย่ลง จนถูกลอบสังหารถึงสองครั้ง แต่รอดชีวิตมาได้ ในช่วงปลายสงคราม แม้จะเห็นว่าญี่ปุ่นมีทีท่าจะพ่ายแพ้ แต่บะมอก็ไม่ยอมหันไปเจรจากับฝ่ายสัมพันธมิตร รัฐบาลของบะมอประชุมครั้งสุดท้ายเมื่อ 22 เมษายน พ.ศ. 2488 ก่อนจะออกจากประเทศไป บะมอหนีไปญี่ปุ่น จนพ.ศ. 2489 จึงได้กลับประเทศ

หลังสงคราม

ผู้นำของสันนิบาตเสรีภาพประชาชนต่อต้านฟาสซิสต์ได้ติดต่อให้บะมอเข้าร่วมด้วย แต่บะมอยังคงปฏิเสธ และตั้งพรรคการเมืองของตนขึ้นแทน ต่อมา เขาได้ออกมาคัดค้านข้อตกลงอองซาน-แอตลีเพราะเห็นว่าพม่าได้ประโยชน์น้อยเกินไป แต่เนื่องจากประชาชนสนับสนุนออง ซานมาก การคัดค้านของบะมอจึงไม่สำเร็จ หลังจากออง ซานถูกสังหารใน พ.ศ. 2490 บะมอเป็นหนึ่งในผู้ต้องสงสัยแต่พ้นข้อกล่าวหาไป เมื่อเกิดกบฏคอมมิวนิสต์และกะเหรี่ยงใน พ.ศ. 2491 บะมอถูกตั้งข้อสงสัยอีก ทำให้เขาอยู่ฝ่ายตรงข้ามกับรัฐบาลตลอด เขาเข้าร่วมการเลือกตั้งอีกหลายครั้งแต่ไม่ประสบผลสำเร็จ บทบาททางการเมืองของเขายุติลงอย่างสิ้นเชิงหลังการปฏิวัติของนายพลเนวินใน พ.ศ. 2505 จนกระทั่งถึงแก่อนิจกรรมเมื่อ 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2520