อำเภองาว

ยุคโบราณ

เมืองงาวโบราณ มีประวัติศาสตร์การสร้างบ้านเมืองและมีการตั้งบ้านเมืองมายาวนาน เมืองงาวยุคแรกเริ่มไม่ปรากฏนามที่ชัดเจน สันนิษฐานมีหลายชื่อ อาทิ เมืองเวียงบน ศรีดอนชัย คำว่างาวน่าจะมาจากลำน้ำงาว  ่ที่ไหลผ่านเมือง เมืองงาวโบราณมีประวัติศาสตร์การสร้างเมืองเกี่ยวพันกับเมืองหิรัญเงินยางหรือโยนกเชียงแสนอำเภอเชียงแสนตามตำนานกล่าวไว้ว่าเมืองหิรัญเงินยาง ตรงกับรัชสมัยพระเจ้าชัยศิริ ได้ถูกข้าศึกรุกรานบ่อยครั้งทั้งเงี้ยว แกว มอญ จีน จึงอพยพราษฎรหนีภัยสงครามลงมาทางตอนใต้ทำให้อาณาจักรโยนกเชียงแสนอ่อนแอลงและล่มสลายลงในที่สุด ราษฎรเมืองหิรัญนครเงินยางเชียงแสนต่างอพยพหนีภัยรุกรานไปตามท้องถิ่นต่าง ๆ  กลุ่มหนึ่งนั้นได้อพยพลงมาอาศัยอยู่เมืองภูกามยาวหรือเมืองพะเยา และเป็นต้นตระกูลของขุนเจือง ขุนจอมธรรมแห่งแคว้นพะเยา อีกกลุ่มหนึ่งอพยพมาทางใต้อาศัยลุ่มลำน้ำงาว ดอยห้วยอุ้มปากบ่องผาแดงเป็นที่อยู่อาศัยบริเวณอำเภองาวปัจจุบัน คนกลุ่มนี้ได้สร้างบ้านสร้างเมืองเล็ก ๆ ขึ้นมามีพ่อเมืองปกครองสืบต่อเรื่อยมา เจ้าเมืองงาวยุคหนึ่งมีเชื้อสายพระยางำเมือง แห่งแคว้นพะเยา นามว่าเจ้าแสนเมือง แสดงถึงความสัมพันธ์ทางเครือญาติระหว่างเมืองงาวและแคว้นพะเยาได้เป็นอย่างดี อีกนัยหนึ่งถือว่าเมืองงาวเป็นเมืองลูกข้างหางเมืองของแคว้นพะเยา ยอมรับอำนาจอยู่ใต้การปกครองของแคว้นพะเยา และรับระบบการปกครองโดยยึดรูปแบบการปกครองแบบเวียงต่างๆ แบบแคว้นพะเยาคือมีการสร้างเวียงต่าง ๆ เป็นเวียงบริวารกินอาณาบริเวณกว้างขวาง ได้แก่ เวียงบน เวียงแหง เวียงปิน เวียงแป้น เวียงทิพย์ เวียงคุ้ม แต่ละเวียงมีขุนเวียงเป็นผู้ปกครอง มีจุดศูนย์กลางที่เวียงบน บริเวณวัดศรีมุงเมืองในปัจจุบัน กาลเวลาต่อมาแคว้นพะเยาเสื่อมอำนาจล่มสลายลง เมืองงาวได้เปลี่ยนมาขึ้นกับเมืองนครลำปางโดยชื่อบ้านนามเมืองปรากฏตามตำนานหนึ่งกล่าวว่าเมืองงาวเดิมชื่อว่าเมืองเงินมีเจ้าผู้ครองนครที่เข้มแข็งชำนาญการสงคราม มีความเชี่ยวชาญในการณรงค์สงคราม มีการใช้ของ้าวเป็นอาวุธสำคัญการรบ เมื่อข้าศึกจากหัวเมืองลื้อ เมืองเขิน เมืองเงี้ยว เข้ามารุกรานก็ไม่อาจรุกล้ำเข้าไปถึงเมืองเขลางค์นครได้ เมื่อข้าศึกล่วงล้ำเข้าเขตแดนเมืองเงินก็ถูกตีแตกพ่ายกลับไปทุกครั้ง เจ้าผู้ครองเมืองเงินมีความสามารถอาสาปราบปรามข้าศึก พวกฮ่อ เงี้ยว ที่มารุกรานถึงหัวเมืองเงี้ยว หัวเมืองลื้อ หัวเมืองเขิน จนถึงแคว้นสิบสองปันนา ได้รับชัยชนะจนเป็นที่ร่ำลือ เจ้าเมืองเขลางค์นครได้ประทานง้าวด้ามเงินเป็นบำเหน็จคุณงามดีและความกล้าหาญ เป็นที่ยินดีแก่ชาวเมือง จึงเรียกเจ้าเมืองเงินว่าพระยาง้าวเงิน และเรียกชื่อเมืองว่า เมืองง้าวเงิน กาลเวลาผ่านมาได้เรียกเพี้ยนเป็น เมืองงาว ตามลำดับ อีกเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ที่สำคัญอีกประการหนึ่งก็คือ  เมืองงาวเป็นสถานที่ประทับและสิ้นพระชนม์ของพ่อขุนงำเมือง เจ้าเมืองพะเยา สหายร่วมน้ำสาบานกับสองมหาราชคือ พญามังรายมหาราชแห่งนครเชียงใหม่และพ่อขุนรามคำแหงมหาราชแห่งกรุงสุโขทัย ตามตำนานกล่าวไว้ว่า "เมื่อพ่อขุนงำเมืองได้มอบราชกิจต่าง ๆ ในการปกครองบ้านเมืองให้พญาคำแดงราชบุตร แล้วเสด็จได้ไปประทับพักผ่อนที่เมืองงาว ปี พ.ศ. 1841 พ่อขุนงำเมืองก็สิ้นพระชนม์ รวมพระชนมายุได้ 60 ปี"

ยุคปฏิรูประบบการปกครอง

หลังจากที่มีการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงระบบการปกครองหัวเมืองใหม่เป็น มณฑล จังหวัด ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระปิยมหาราช เมืองงาว ถูกจัดตั้งเป็นแขวงหนึ่งเรียก แขวงเมืองงาว ขึ้นกับเมืองนครลำปาง ต่อมาเมื่อยกเลิกการเรียกแขวง เปลี่ยนเป็นอำเภอ เมืองงาวจึงมีชื่อว่า อำเภอเมืองงาว ขึ้นอยู่กับจังหวัดลำปาง มณฑลมหาราษฎร์  เป็นหนึ่งในอำเภอแรกเริ่มของจังหวัดลำปาง ได้แก่ อำเภอเมืองลำปาง อำเภอสบยาว อำเภอป่าตัน อำเภอแม่ทะ อำเภอเกาะคา อำเภอสบปราบ อำเภอหางสัตว์ อำเภอแจ้ห่ม อำเภอเมืองลอง อำเภอเมืองเถิน และอำเภอเมืองงาว ปีพุทธศักราช ๒๕๘๑ มีตราพระราชบัญญัติเปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอใหม่เปลี่ยนชื่ออำเภอทั่วราชอาณาจักรเพื่อไม่ให้ซ้ำกับชื่อจังหวัด จากอำเภอเมืองงาว จึงเปลี่ยนเป็น อำเภองาว จวบจนถึงปัจจุบัน

เหตุการณ์สำคัญ

วันเสาร์ที่ ๑๕ มีนาคม พุทธศักราช ๒๕๐๑ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เสด็จเยี่ยมราษฎรท้องถิ่นอำเภองาว จังหวัดลำปาง โดยราษฎรชาวอำเภองาวมีโอกาสเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทอย่างทั่วถึงสร้างขวัญกำลังใจและนำความปิติยินดีแด่เหล่าพสกนิกรชาวอำเภองาวอย่างหาที่สุดมิได้ พร้อมกันนี้ได้พระราชทานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริเพื่อช่วยเหลือราษฎรชาวอำเภองาวต่าง ๆ อาทิ โครงการอ่างเก็บน้ำแม่เมือง อ่างเก็บน้ำห้วยส้ม ตำบลบ้านแหง เป็นต้น

บุคคลที่มีชื่อเสียง

บุคคลสำคัญที่สร้างชื่อเสียงให้กับอำเภองาวได้แก่ น.ส.เกษราภรณ์ สุตา นักกีฬายกน้ำหนักหญิงเหรียญทองแดง จากการแข่งขันกีฬาโอลิมปิก ค.ศ. 2000 ณ นครซิดนีย์ ประเทศออสเตรเลีย

สะพานโยง

สะพานข้ามลำน้ำงาว เป็นสะพานโยงแห่งแรกของประเทศและเป็นสัญลักษณ์ของอำเภองาว ตั้งอยู่บ้านน้ำจำตำบลหลวงใต้และบ้านเกาะตำบลหลวงเหนือ เดิมใช้เป็นทางสัญจรมายังตัวอำเภองาวจะเห็นสะพานแขวนโครงเหล็กมีทางเดินทำด้วยไม้ขนาดกลางทอดตัวผ่านแม่น้ำงาว เห็นแล้วสะดุดตากับผู้คนที่ได้พบเห็น ปัจจุบันสถานที่แห่งนี้เป็นแหล่งพักผ่อนในช่วงยามเย็น บนสะพานโยงจะไม่อนุญาตให้นำยานพาหนะทุกชนิดวิ่งผ่าน โดยสร้างที่กั้นรถวิ่งบนสะพาน ส่วนบริเวณทางขึ้นสะพานจะมีร้านค้าตั้งขายสินค้า นักท่องเที่ยวสามารถเดินทางมาเที่ยวสามารถศึกษาวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนอำเภองาว อำเภอเล็ก ๆ ที่มีตลาดขนาดน้อย ๆ กับวิถีชีวิตที่อาศัยริมแม่น้ำงาว

หล่มภูเขียว

หล่มภูเขียว  เป็นแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติอยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติถ้ำผาไท ในพื้นที่หมู่ที่ 6 ตำบลบ้านอ้อน อำเภองาว จังหวัดลำปาง มีลักษณะเป็นแหล่งน้ำขนาดใหญ่ เนื้อที่ราว 1-2 ไร่ มีความลึกมากจนมองเห็นเป็นสีเขียวมรกตสวยงาม ความลึกนั้นไม่สามารถระบุได้ สันนิษฐานว่าแอ่งแห่งนี้เกิดจากการยุบตัวของเปลือกโลกในสมัยดึกดำบรรพ์ หรืออาจเกิดจากการยุบตัวของหินปูนซึ่งเคยเป็นเพดานถ้ำมาก่อน แล้วจมลงใต้น้ำ เรียกว่าหลุมยุบ (Sink Hole) ต่อมาจึงกลายเป็นแหล่งรับน้ำ และมีปลาอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก

วัดพระธาตุม่อนทรายนอน

วัดม่อนทรายนอน สร้างเมื่อปีพุทธศักราช 2386 ชาวอำเภองาวนิยมเรียกว่าวัดดอย ตามตำนานปรากฏเชื่อมโยงกับพระพุทธเจ้าแปลงกายเป็นทรายเพื่อโปรดสรรพสัตว์และถูกนายพรานตามล่าจนถึงสถานที่ตั้งวัดปัจจุบัน ทรายตัวดังกล่าวได้แวะดื่มน้ำบริเวณตีนเขา กลายเป็นบ่อน้ำทิพย์ศักดิ์สิทธิให้ประชาชนกินดื่ม อดีตมีเจ้าอาวาสจำนวน 4  รูป คือ พระน้อย สจจญาโณ พระส่วยละ พระสุนทรและพระน้อย ปัจจุบันมีพระครูสถิตธรรมพิทักษ์ เจ้าคณะตำบลบ้านแหงเป็นเจ้าอาวาส ทางขึ้นสู่วัดม่อนทรายนอน (วัดดอย) สามารถขึ้นได้สองทางได้แก่ทางถนนและทางบันไดนาคเริ่มจากบริเวณใกล้ ๆ บ่อน้ำทิพย์ตีนเขา ซึ่งมีความสูงประมาณ 300 กว่าขั้น

วัดจองคำ พระอารามหลวง

ตั้งอยู่ตำบลบ้านหวด บนถนนพหลโยธิน สายลำปาง-งาว ห่างจากตัวอำเภองาว 10 กิโลเมตร วัดจองคำเป็นวัดเก่าแก่แห่งหนึ่งในจังหวัดลำปาง โดยสถาปัตยกรรมก่อสร้างที่โดดเด่นเป็นศิลปะแบบไทยใหญ่ สันนิษฐานว่าก่อสร้างโดยชาวพม่าที่มารับจ้างทำสัมปทานป่าไม้ที่เขตอำเภองาว ไม่ปรากฏหลักฐานการสร้างที่แน่ชัด ตัววิหารชัยภูมิศิลปะแบบไทยใหญ่หลังเดิมถูกรื้อย้ายมาไปไว้ ณ เมืองโบราณ จังหวัดสมุทรปราการ หลังที่เห็นปัจจุบันเป็นศิลปะที่สร้างขึ้นมาใหม่ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2549 สืบเนื่องจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงครองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี ได้มีการยกวัดราษฎร์ขึ้นเป็นพระอารามหลวง วัดจองคำได้รับคัดเลือกให้สถาปนาขึ้นเป็นพระอารามหลวง ชั้นตรี ชนิดสามัญ ถือเป็นพระอารามหลวงลำดับที่สามของจังหวัดลำปาง นอกจากนี้ยังเป็นโรงเรียนสอนพระปริยัติธรรมแผนกบาลีประจำจังหวัดลำปาง แต่ละปีนักเรียนปริยัติธรรมสามารถสอบเปรียญธรรมบาลีได้ตั้งแต่ประโยคหนึ่งจนถึง ป.ธ.9 ได้รับพระราชทานอุปสมบทเป็นนาคหลวงจำนวนมาก เจ้าอาวาสลำดับปัจจุบันและเจ้าสำนักได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะชั้นเทพ ในราชทินนามว่า พระเทพปริยัติมงคล

ศูนย์วิจัยกีฏวิทยาป่าไม้ที่ 1

ศูนย์วิจัยกีฏวิทยาป่าไม้ที่ 1 ตั้งอยู่ริมถนนสายพหลโยธินจากจังหวัดลำปางไปพะเยา- เชียงราย ห่างจากตัวจังหวัดลำปางราว 72 กิโลเมตร หากท่านไม่รีบร้อนนัก ท่านสามารถขับรถยนต์ไปเรื่อยๆ ชมทิวทัศน์ป่าไม้ ภูเขา ทั้งสองฝั่งถนน  บนเส้นทางสายนี้ เป็นเส้นทางที่มีแหล่งแวะพักท่องเที่ยว ทั้งเชิงประวัติศาสตร์ การศึกษา และ ธรรมชาติ เช่น แหล่งภาพเขียนก่อนยุคประวัติศาสตร์ที่ประตูผา  ศาลเจ้าพ่อประตูผา อุทยานแห่งชาติถ้ำผาไท สถานีฝึกนิสิตคณะวนศาสตร์ สถานีบำรุงพันธุ์ไม้สัก สวนรุกขชาติห้วยทาก และศูนย์วิจัยแมลงและจุลชีววิทยาป่าไม้ที่ 1 เป็นต้น  แม้จะมีหลายช่วงเป็นทางภูเขา แต่หากมีความระมัดระวังและไม่ขับรถเร็วจนเกินไปนัก เส้นทางนี้ก็ดูจะไม่มีอันตราย เพราะทุกวันนี้เป็นถนน 4 เลนแล้ว อีกทั้งรถราก็ไม่มาก อย่างไรก็ตาม ศูนย์ฯ อยู่ก่อนถึงอำเภองาวราว 12 กิโลเมตร

ศาลเจ้าพ่อประตูผา

ตำนานเจ้าพ่อประตูผา กล่าวว่าท่านเป็นขุนพลทหารเอกของเจ้าหลวงลิ้นก่าน เจ้าผู้ครองนครลำปาง ยุคอาณาจักรหริภุญชัย มีตำแหน่งเป็น พญามือเหล็ก ท่านได้สร้างวีรกรรมสละชีวิตช่วยเจ้าหลวงลิ้นก่านจากการรุกรานของกองทัพพม่า ตำนานกล่าวว่า กองทัพพม่าได้ยกกองทัพมาทางทิศเหนือเพื่อกรีฑาทัพเข้าตีเมืองนครลำปาง ณ บริเวณช่องประตูผา เมืองนครลำปางขณะนั้นมีฐานะเป็นนครรัฐอิสระมีเจ้าผู้ครองนคร (เจ้าหลวง) ปกครองภายใต้อาณาจักรหริภัญชัย  กองทัพเจ้าหลวงลิ้นก่านได้ยกทัพออกต้านทัพพม่าที่บริเวณช่องประตูผา เมื่อกองทัพทั้งสองปะทะกัน ต่างฝ่ายต่างเสียรี้พลเป็นเป็นจำนวนมาก กองทัพเมืองนครลำปางเพี้ยงพล้ำเสียทีทัพพม่า ถูกทหารพม่าล้อมไว้บริเวณปากถ้ำประตูผา พญามือเหล็กได้พาทหารเข้าสู้รบเพื่อปกป้องเจ้าหลวงจนสุดความสามารถ เพื่อประวิงเวลารอทัพหนุนจากเมืองหริภัญชัยลำพูนมาช่วย จนถูกทหารพม่าฆ่าตายจนหมดสิ้น เหลือแต่พญามือเหล็กเพียงคนเดียว พญามือเหล็กยังคงยืนถืออาวุธขวางปากถ้ำต่อสู้กับทหารพม่าเป็นกำลังสามารถ ตลอดทั้งวันตั้งแต่เช้าจรดเย็น เข่นฆ่าทหารพม่าตายลงเป็นจำนวนมาก จนทหารพม่าหวาดเกรงไม่สามารถผ่านเข้าไปในถ้ำที่ซ่อนของเจ้าหลวงลิ้นก่านได้แม้แต่คนเดียว ในที่สุดพญามือเหล็กได้เหนื่อยเจียนจะขาดใจตาย ก่อนจะตายยังมีจิตสำนึกได้ว่าหากตนเองล้มลงเมื่อใดแล้ว ทหารพม่าที่เหลือจะต้องเข้าไปทำร้ายเจ้าหลวงของตนเป็นแน่แท้ จึงไม่ยอมล้มลงเด็ดขาด และต่อสู้กับทหารพม่าต่อไปจนตัวเองขาดใจตายในท่ายืนถืออาวุธ ส่วนทหารพม่าที่เหลืออยู่ก็เข็ดขยาดไม่มีใครกล้าเข้ามาต่อสู้ด้วย ได้แต่ล้อมเอาไว้จนกระทั่งกองทัพหนุนของเมืองลำพูนยกตามมาช่วยทัน พม่าจึงถอยทัพหนีกลับไปเนื่องจากกำลังที่เหลืออยู่ไม่สามารถจะสู้ต่อได้ เมื่อพม่าเลิกทัพกลับไปแล้วเจ้าหลวงลิ้นก่านได้พบว่า พญามือเหล็กได้เสียชีวิตลงแล้ว โดยที่ยังยืนถืออาวุธยืนจังก้าพิงผนังหน้าปากถ้ำ ทำให้เมืองนครลำปางรอดพ้นจากการรุกรานของพม่าได้ เจ้าหลวงลิ้นก่านได้สรรเสริญยกย่องวีรกรรมของพญามือเหล็ก โดยยกย่องให้เป็นเจ้าพ่อประตูผานับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา นี่คือวีรกรรมอันกล้าหาญของเจ้าพ่อประตูผา พญามือเหล็กทหารเอกของเจ้าหลวงลิ้นก่านแห่งเมืองนครลำปาง กระทรวงกลาโหมได้อัญเชิญนามมาตั้งเป็นค่ายรบพิเศษประตูผา เพื่อเป็นขวัญและกำลังใจของทหารตราบจนปัจจุบัน