โรงเรียนวิถีพุทธ

การก่อรูปแนวคิดโรงเรียนวิถีพุทธ

แนวคิดโรงเรียนวิถีพุทธ สืบเนื่องจากที่กระทรวงศึกษาธิการจัดการประชุม เรื่อง “หลักสูตรใหม่  เด็กไทยพัฒนา” ขึ้นเมื่อวันที่  25  ธันวาคม พ.ศ. 2545   ซึ่งมี พ.ต.ท.ทักษิณ  ชินวัตร นายกรัฐมนตรี ในขณะนั้น  ให้เกียรติเป็นประธาน ที่ประชุมได้หารือถึงโรงเรียนที่จัดการศึกษาเพื่อสนองตอบความสามารถที่แตกต่างกันของบุคคล เพื่อนำพาเด็กและเยาวชนไทยก้าวทันความเปลี่ยนแปลงของโลก โดยในที่ประชุม ศ.ดร. ชัยอนันต์  สมุทรวณิช เสนอให้มีการนำหลักธรรมคำสอนพระพุทธศาสนามาบูรณาการกับการบริหารจัดการในโรงเรียน
โดยหลังจากการประชุม กระทรวงศึกษาธิการได้นำความเห็นของที่ประชุมมาหารือต่ออีกหลายครั้ง ในเวลาต่อมา ในต้นปี พ.ศ. 2546 ดร. สิริกร  มณีรินทร์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงศึกษาธิการ และคณะ ได้ไปกราบขอคำแนะนำเรื่องการจัดโรงเรียนวิถีพุทธ จากพระพรหมคุณาภรณ์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต)  ณ  วัดญาณเวศกวัน  และต่อมากระทรวงศึกษาธิการ ได้จัดประชุมเพื่อกำหนดกรอบแนวคิดอีกหลายครั้ง โดยมีพระพรหมบัณฑิต (ประยูร  ธมฺมจิตฺโต)  อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย  ร่วมประชุมระดมความคิดด้วย
จากการประชุมดังกล่าว กระทรวงศึกษาธิการได้กำหนดกรอบแนวคิดการดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธเบื้องต้น ในสาระสำคัญ 3 ด้าน คือ ภาพสรุปโรงเรียนวิถีพุทธ,  กรอบความคิดรูปแบบโรงเรียนวิถีพุทธ และแนวทางการดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธ ซึ่งดำเนินการพัฒนาผู้เรียนโดยใช้หลักไตรสิกขา คือ ศีล สมาธิ ปัญญา อย่างบูรณาการ ให้ผู้เรียนได้เรียนรู้ผ่านการพัฒนา “การกิน อยู่ ดู ฟัง เป็น ” คือ มีปัญญารู้เข้าใจในทางคุณค่าแท้ ใช้กระบวนการทางวัฒนธรรมแสวงปัญญา และมีวัฒนธรรมเมตตา เป็นฐานการดำเนินชีวิตโดยมีผู้บริหารและคณะครูเป็นกัลยาณมิตรแห่งการพัฒนา ภายใต้ปัญญาวุฒิธรรม 4 ประการ

โรงเรียนวิถีพุทธในปัจจุบัน

โครงการโรงเรียนวิถีพุทธ เป็นการดำเนินการส่งเสริมนวัตกรรมการเรียนการสอนโดยใช้ระบบสมัครใจ ตามแต่ละสถานศึกษาจะพิจารณาดำเนินการตามบริบทของโรงเรียน เพื่อมุ่งพัฒนาศักยภาพของผู้เรียน โดยไม่มีงบประมาณสนับสนุนจากรัฐบาลโดยตรง แต่จากผลการดำเนินการที่ส่งผลดีต่อผู้เรียน ผู้บริหาร คณะครู และชุมชนบ้านวัด ในบริบททางวัฒนธรรม ทำให้การดำเนินการตามโครงการโรงเรียนวิถีพุทธเป็นที่สนใจจากสถานศึกษาจำนวนมาก
จากการที่ผู้บริหารโรงเรียน ซึ่งส่วนใหญ่สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) มีความสนใจเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ในการประชุมมหาเถรสมาคม ครั้งที่ 13/2547 เมื่อวันที่ 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2547 สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) ผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช ประธานกรรมการมหาเถรสมาคม ปรารภว่า  หากเจ้าคณะพระสังฆาธิการให้การสนับสนุนโรงเรียนวิถีพุทธในด้านต่าง ๆ เช่น ด้านวิชาการ ด้านการศึกษาสงเคราะห์ และให้ความร่วมมือจัดกิจกรรมของโรงเรียน เป็นต้น ก็จะเป็นประโยชน์แก่ประเทศชาติ บ้านเมือง ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของการดำรงชีวิต โดยส่วนรวมของประชาชน มหาเถรสมาคมจึงมีมติเห็นชอบ ให้เจ้าคณะพระสังฆาธิการทุกระดับส่งเสริมและสนับสนุนโรงเรียนวิถีพุทธ
ต่อมาสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) จึงให้มี  "ผู้รับผิดชอบโครงการโรงเรียนวิถีพุทธ" ในทุกสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา ต่อจากนั้นจึงได้ประชาสัมพันธ์ให้สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา รับสมัคร และจัดปฐมนิเทศ โรงเรียนวิถีพุทธ ในแต่ละสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเอง ตั้งแต่ พ.ศ. 2546 จากในปีแรกที่มีโรงเรียนในทุกระดับและทุกสังกัดสมัครเข้าร่วมโครงการ รวม 79 โรงเรียน  เป็นต้นมา จนถึงปัจจุบัน มีโรงเรียนสมัครเข้าร่วมโครงการโรงเรียนวิถีพุทธ รวมทั้งสิ้น 18,577 โรงเรียน

อัตลักษณ์โรงเรียนวิถีพุทธ ๒๙ ประการ

โรงเรียนวิถีพุทธ มีสำนักพัฒนานวัตกรรมการจัดการศึกษา (สนก.) สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ และส่วนวางแผนและพัฒนาการอบรม สังกัดสถาบันวิปัสสนาธุระ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เป็นผู้วิเคราะห์ สังเคราะห์ แนวทางดำเนินการ รวมทั้งประสานงาน และนิเทศส่งเสริมการดำเนินงาน ตามเกณฑ์ตัวชี้วัดแนวทางในการประเมินตนเองตามอัตลักษณ์โรงเรียนวิถีพุทธ 5 ด้าน รวม    29ประการ ซึ่งสร้างขึ้นจากการวิเคราะห์ สังเคราะห์ แนวทางดำเนินการเดิมในปี พ.ศ. 2546 โดยผ่านความเห็นชอบของคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน เมื่อวันที่ 18 สิงหาคม พ.ศ. 2553 โดยใช้คำว่า "แนวทางดำเนินการ 29 ประการสู่ความเป็นโรงเรียนวิถีพุทธ " ประกอบด้วย
ด้านกายภาพ ๗ ประการ คือ มีป้ายโรงเรียนวิถีพุทธ, มีพระพุทธรูปหน้าโรงเรียน, มีพระพุทธรูปประจำห้องเรียน, พระพุทธศาสนสุภาษิต วาทะธรรม พระราชดำรัสติดตามที่ต่าง ๆ, มีความสะอาด  สงบ ร่มรื่น, มีห้องพระพุทธศาสนาหรือลานธรรม และไม่มีสิ่งเสพติดเหล้าบุหรี่ 100 %
ด้านกิจกรรมประจำวันพระ ๔ ประการ คือ ใส่เสื้อขาวทุกคน,  ทำบุญใส่บาตร ฟังเทศน์, รับประทานอาหารมังสวิรัติในมื้อกลางวัน และสวดมนต์แปล
ด้านการเรียนการสอน 5 ประการ คือ มีการบริหารจิต เจริญปัญญา ก่อนเข้าเรียน เช้า บ่าย ทั้งครู และ นักเรียน, มีการบูรณาการวิถีพุทธ ทุกกลุ่มสาระ และในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา, ครู พานักเรียนทำโครงงานคุณธรรม กิจกรรมจิตอาสาสัปดาห์ละ 1 ครั้ง, ครู ผู้บริหาร และ นักเรียน ทุกคน ไปปฏิบัติศาสนกิจที่วัดเดือนละ 1 ครั้ง มีวัดเป็นแหล่งเรียนรู้ และครู ผู้บริหาร และ นักเรียนทุกคน เข้าค่ายปฏิบัติธรรมอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
ด้านพฤติกรรม ครู ผู้บริหารโรงเรียน และนักเรียน 5 ประการ คือ ครู ผู้บริหารโรงเรียนและนักเรียนรักษาศีล 5, ครู ผู้บริหารโรงเรียนและนักเรียนยิ้มง่าย ไหว้สวย กราบงาม, ครู ผู้บริหารโรงเรียนและนักเรียน ก่อนรับประทานอาหารจะมีการพิจารณาอาหาร รับประทานอาหารไม่ดัง ไม่หก ไม่เหลือ เป็นต้น, ครู ผู้บริหารโรงเรียนและนักเรียน มีความประหยัด]ออม ถนอมใช้ เงิน และ สิ่งของ และครู ผู้บริหารโรงเรียนและนักเรียน มีนิสัยใฝ่รู้ สู้สิ่งยาก
ด้านการส่งเสริมวิถีพุทธ 8 ประการ คือ ไม่มีอาหารขยะขายในโรงเรียน, ครู ผู้บริหารโรงเรียนไม่ดุ ด่า นักเรียน,  ครู ผู้บริหารโรงเรียน ชื่นชมคุณความดี หน้าเสาธงทุกวัน, มีโฮมรูมเพื่อสะท้อนความรู้สึก เช่นความรู้สึกที่ได้ทำความดี, ครู ผู้บริหาร และนักเรียน มีสมุดบันทึกความดี, ครู ผู้บริหาร และนักเรียน สอบได้ธรรมศึกษาตรีเป็นอย่างน้อย, ครู ผู้บริหารโรงเรียน และนักเรียน บริหารจิต เจริญปัญญา ก่อนการประชุมทุกครั้ง  และมีพระมาสอนอย่างสม่ำเสมอ

รางวัลโรงเรียนวิถีพุทธชั้นนำ

ในปี พ.ศ. 2553 สำนักคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ ร่วมกับมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ได้ริเริ่มส่งเสริมสนับสนุนให้โรงเรียนดำเนินการตามโครงการโรงเรียนวิถีพุทธอย่างต่อเนื่องให้เห็นเป็นรูปธรรม  เพื่อนำเป็นคะแนนในตัวชี้วัดตามคำรับรองการปฏิบัติราชการ ARS โดยมีการจัดการเยี่ยม ประเมิน เสนอแนะ เพื่อการพัฒนาโรงเรียนวิถีพุทธ  ใน 2 ปีงบประมาณ จำนวนเกือบ 4,000 โรงเรียน โดยได้คัดเลือกโรงเรียนวิถีพุทธชั้นนำ ปีละ 1 รุ่น ๆ ละ 100 โรงเรียน โดยได้ดำเนินการคัดเลือกมาจนถึงรุ่นที่ 4 ในปี พ.ศ. 2556 เพื่อเผยแพร่ผลการดำเนินการตามโครงการโรงเรียนวิถีพุทธชั้นนำเหล่านั้น ให้เป็นแบบอย่างแก่โรงเรียนวิถีพุทธอื่น ๆ
โดยโรงเรียนวิถีพุทธชั้นนำ 100 โรงเรียน ในแต่ละรุ่น ที่ผ่านการประเมินตามเกณฑ์ชี้วัดอัตลักษณ์ 29 ประการ ซึ่งได้ผ่านการประเมินคัดเลือกจากคณะกรรมการระดับประเทศ จะได้รับโล่โรงเรียนวิถีพุทธชั้นนำ และใบประกาศเกียรติคุณจากสำนักคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน และอธิการบดีมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

รางวัลโรงเรียนวิถีพุทธพระราชทาน

ในปี พ.ศ. 2557 สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน ร่วมกับมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ได้ริเริ่มดำเนินการให้มีการประเมินคัดเลือกโรงเรียนวิถีพุทธชั้นนำดีเด่น จำนวน 27 โรงเรียน ทั่วประเทศ  เพื่อเข้ารับรางวัล "โรงเรียนวิถีพุทธพระราชทาน" ซึ่งถือเป็นรางวัลสูงสุดของการดำเนินงานส่งเสริมโรงเรียนวิถีพุทธในประเทศไทย