วัดพระเมรุ (จังหวัดนครปฐม)

วัดพระเมรุ ตั้งอยู่ริมถนนเพชรเกษม บริเวณสวนนันทอุทยาน ตำบลห้วยจรเข้ อำเภอเมืองนครปฐม จังหวัดนครปฐม ห่างจากองค์พระปฐมเจดีย์ไปทางทิศใต้ 3 กิโลเมตร อยู่ติดกับตลาดปฐมมงคล

ลักษณะทางกายภาพ

ลักษณะทางกายภาพเดิมเป็นมูลดินกลมมีขนาดความกว้าง 8 เมตร สูง 10 เมตร ปกคลุมด้วยต้นหญ้าและต้นไม้ใหญ่อย่างหนาแน่น แต่ในปัจจุบันกลายเป็นซากโบราณสถานที่มีกองอิฐซ้อนกันขึ้นไปหลายชั้นผสมกับมูลดิน โดยมีต้นไม้ใหญ่ขึ้นอยู่กลางโบราณสถานนับสิบต้นประกอบกับต้นหญ้าขึ้นรกรุงรัง ส่งผลให้ทัศนียภาพของโบราณสถานแห่งนี้ดูทรุดโทรมยิ่งนัก

ประวัติ

กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนวัดพระเมรุเป็นโบราณสถานแห่งชาติในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 52 ตอนที่ 75 วันที่ 8 มีนาคม มีนาคม 2478 หน้า 3686 เดิมเป็นวัดเก่าแก่แต่ร้างมาเป็นเวลานานตั้งแต่สมัยที่เมืองนครปฐมโบราณถูกทิ้งให้เป็นเมืองร้าง โดยมีการเล่าขานเป็นตำนานต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับวัดแห่งนี้ เช่น ตำนานปู่โสมที่เฝ้าปกป้องรักษา หรือโพรงที่ชาวบ้านลักลอบขุดกรุซึ่งกล่าวกันว่าเป็นอุโมงค์ที่สามารถลอดทะลุไปยังวัดธรรมศาลา จังหวัดนครปฐม ได้ ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (ครองราชย์ พ.ศ. 2453 - 2468) ได้พระราชทานนามวัดนี้ว่า “วัดพระเมรุ” จากลักษณะสัณฐานเดิมที่มีแต่ส่วนของฐานเป็นซากอิฐหักพัง ทำให้ชาวบ้านในบริเวณดังกล่าวคิดว่าเป็นพระเมรุของพระมหากษัตริย์ในสมัยโบราณ
ก่อนการขุดค้นวัดพระเมรุได้มีการรื้อทำลายโบราณสถานแห่งนี้หลายครั้ง ทั้งการขุดค้นหาสมบัติ การนำอิฐไปถมถนน และการขนอิฐไปสร้างสิ่งก่อสร้างในวัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร ต่อมาในระหว่าง พ.ศ. 2481 - 2482 จึงได้รับการขุดค้นและขุดแต่งโดยกรมศิลปากรร่วมกับสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพาทิศ (École française d'Extrême-Orient (EFEO)) ในความดูแลของหลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ และ นายปิแอร์ ดูปองต์ (Pierre Dupont) นักประวัติศาสตร์ศิลปะชาวฝรั่งเศสแห่งสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศ ผลการขุดค้นในครั้งนี้ถือได้ว่าเป็นกุญแจดอกสำคัญที่จะไขปริศนาเกี่ยวกับโบราณสถานแห่งนี้ได้เป็นอย่างดี แต่ในปัจจุบันโบราณสถานวัดพระเมรุได้ขาดการบำรุงรักษาให้คงสภาพของโบราณสถานที่ได้ขุดแต่งเอาไว้ในครั้งอดีต ทำให้มีต้นไม้ขึ้นเป็นพงรกรุงรังดังที่เห็นจากสภาพในปัจจุบัน

การขุดค้นทางโบราณคดีและการบูรณะ

การขุดค้นทางโบราณคดีที่วัดพระเมรุ ถือเป็นการขุดค้นที่มีการใช้งบประมาณที่มากพอสมควร ซึ่งช่วงเวลานั้นทางประเทศไทยยังไม่มีทุนทรัพย์ที่เพียงพอต่อการดำเนินการขุดค้น จึงได้ขอความช่วยเหลือไปยังสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพาทิศ (École française d'Extrême-Orient (EFEO)) โดยมีข้อตกลงกัน คือ สำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศจะรับผิดชอบในส่วนของงบประมาณ ยกเว้นส่วนของค่าใช้จ่ายในการเดินทางที่กรมศิลปากรจะเป็นผู้รับผิดชอบ โดยมอบหมายให้หลวงบริบาลบุรีภัณฑ์แห่งกองโบราณคดี กรมศิลปากรเป็นผู้ควบคุมการขุดค้นร่วมกับเจ้าหน้าที่ของสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศ คือ นายปิแอร์ ดูปองต์ (Pierre Dupont) และแบ่งศิลปวัตถุที่พบให้ทั้งสองฝ่าย ซึ่งทางกรมศิลปากรมีสิทธิเลือกก่อนจึงให้ทางสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพาทิศเลือกในส่วนที่เหลือ โดยลงนามในความร่วมมือกันอย่างเป็นทางการที่กรุงเทพมหานครระหว่างอธิบดีกรมศิลปากรกับผู้ประศาสน์การของสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศเมื่อ วันที่ 27 ธันวาคม 2480 และเริ่มการขุดค้นในวันที่ 24 มกราคม 2482 ถึงวันที่ 24 พฤษภาคม 2482 รวมเวลาทั้งสิ้น 6 เดือนเต็ม
ก่อนการขุดค้น วัดพระเมรุก่อนมีรูปทรงสัณฐานเป็นมูลดินกลมสูง 10 เมตร เส้นผ่านศูนย์กลาง 80 เมตร ปกคลุมด้วยต้นไม้ใหญ่และหญ้าอยู่โดยรอบ การลงมือขุดค้นในครั้งแรกเริ่มเมื่อวันที่ 27 มกราคม 2528 ในเบื้องต้นได้การถางต้นไม้เล็กๆ ออก และได้เริ่มทำการขุดค้นอย่างเต็มรูปแบบในวันที่ 29 มกราคม 2528 แรงงานที่ใช้ในการขุดค้นมีจำนวน 50 คน ได้ค่าแรงตอบแทนต่อคนวันละ 60 สตางค์ แต่ทำการขุดค้นได้ 2 วันก็เกิดปัญหาในการควบคุมการปฏิบัติงาน จึงเปลี่ยนมาใช้แรงงานนักโทษ 90 คน ค่าแรงให้นักโทษวันละ 40 สตางค์ ทำให้ลดค่าใช้จ่ายในการขุดค้นได้มากและสามารถควบคุมการทำงานได้ง่ายขึ้น
การขุดค้นในขั้นแรก ถือเป็นการเปิดโครงสร้างหลักของสถูปประธาน เริ่มจากการขนดินและเศษอิฐที่แตกหักออกจากส่วนยอดสถูปประธานแล้วไล่ลงมายังฐานจนถึงพื้นดิน จากนั้นจึงขุดค้นบริเวณฐานสถูปประธานเข้าหาศูนย์กลางของสถูป ทำให้พบว่าเป็นสถูปประธานของวัดพระเมรุเป็นสถูปกลมขนาดใหญ่รองรับด้วยฐานสี่เหลี่ยมขนาดสูงใหญ่ย่อมุมทั้ง 4 ด้าน ด้านล่างของฐานสถูปพบฐานครึ่งวงกลมก่อด้วยอิฐทางทิศตะวันออกและทิศเหนือติดอยู่กับฐานประดิษฐานพระพุทธรูปซึ่งยื่นออกมาจากฐานสถูป หากสมบูรณ์จะเป็นแท่นประดิษฐานพระพุทธรูปและฐานครึ่งวงกลมสำหรับวางบัวรองพระบาทของพระพุทธรูปซึ่งประดิษฐานประจำทั้ง 4 ด้านของฐานสถูป อันได้แก่ พระพุทธรูปประทับห้อยพระบาทศิลาขาวทั้ง 4 องค์ ที่ต่อมาได้กระจัดกระจายไปประดิษฐานยังที่ต่างๆ
การขุดค้นขั้นต่อมา ได้ขุดค้นในส่วนที่ต่อจากฐานครึ่งวงกลม โดยกระจายรัศมีการขุดออกมายังฐานสถูปประธานอีกชั้นที่อยู่ด้านล่าง บริเวณใกล้กับฐานครึ่งวงกลมอันเป็นที่ตั้งของบัวรองพระบาท พบหลุมขนาดกว้าง 50 เซนติเมตร ลึก 80 เซนติเมตร หลายหลุมเรียงกันเป็นแนวยาวออกมาจากตัวสถูปประธาน สันนิษฐานว่าเป็นหลุมปักเสาของโคปุระ อันเป็นซุ้มประตูทางเข้าของหลังคาระเบียงคดที่ล้อมรอบฐานสถูปประธาน ในแนวเดียวกับโคปุระ ยังพบบันไดที่ทำเป็นอัฒจันทร์หรือครึ่งวงกลมซ้อนกันเป็นทางขึ้นไปยังฐานพระพุทธรูปที่อยู่ด้านบน จากนั้นได้ขุดลึกลงไปในใจกลางสถูปประธาน พบเศษทองคำซึ่งเป็นแผ่นวางฤกษ์ของการก่อวัดพระเมรุเช่นเดียวกับศาสนสถานอีกหลายแห่งในประเทศไทย และได้พบร่องรอยของรูที่เกิดจากการลักลอบขุดมาก่อนหน้านี้ 2 แห่ง คือ ตรงแกนกลางและบริเวณฐานด้านทิศตะวันออกของสถูปประธาน อันเป็นที่มาของความเชื่อว่าเป็นอุโมงค์ที่สามารถทะลุไปยังวัดธรรมศาลาได้
การขุดค้นบริเวณส่วนต่อจากแนวของเสาโคปุระต่อลงมายังฐานด้านล่างที่อยู่ติดกับพื้นดิน ได้พบพื้นทางเดินของระเบียงคดเป็นแนวยาวรอบสถูป โดยมีซากกำแพงของระเบียงคดทางทิศตะวันออกกับทิศตะวันออกเฉียงเหนือผนังสูง 2 ถึง 3 เมตร ทั้งนี้ยังพบช่องประตูทางเข้าที่ผนังระเบียงคดทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือกว้าง 1.20 เมตร ผนังระเบียงคดด้านนอกฉาบปูนและทำเป็นช่อง สันนิษฐานว่าทำขึ้นสำหรับบรรจุพระพิมพ์ เพราะได้พบพระพิมพ์จำนวนหนึ่งกระจัดกระจายอยู่บนฐานสถูปประธานในระหว่างการขุดค้น โดยปรากฏเป็นพระพิมพ์ถึง 3 แบบด้วยกัน ต่อจากผนังระเบียงคดทางด้านนอก พบพื้นทางเดินเป็นทางยาวรอบผนังระเบียงคดด้านนอกกว้าง 60 เซนติเมตร คาดว่าเป็นทางเข้าออกสู่ระเบียงคด เพราะพบกรอบประตูอยู่ที่ผนังระเบียงคด ต่อจากส่วนของทางเดินดังกล่าวจะเป็นส่วนเชื่อมต่อกับฐานสถูปใหญ่ พบร่องรอยของบันไดลงไปยังฐานชั้นล่างทั้ง 4 ทิศ สภาพไม่สมบูรณ์เพราะจากถูกทำลายไปหมดแล้ว และได้พบสถูปบริวารที่มุมทั้ง 4 ของสถูปประธาน ลักษณะเป็นฐานย่อมุมไม้สิบสอง มีอัฒจันทร์ประกบอยู่ที่ฐานสถูปบริวารด้านนอกทั้ง 2 ด้าน ด้านข้างของอัฒจันทร์มีสิงโตปูนปั้นประดับอยู่ข้างละ 1 ตัว แต่ที่พบเหลือเพียงแค่ 2 ตัวเท่านั้น คือ อัฒจันทร์ที่ติดกับสถูปบริวารทางด้านทิศตะวันตก
ในระหว่างที่ทำการขุดค้นซึ่งเป็นฤดูฝน ได้ทำให้อิฐด้านทิศตะวันตกเกิดการผุกร่อน เผยให้เห็นเทคนิคการสอปูนที่ใช้หินไข่ปลาบดละเอียดพอประมาณผสมกับทรายและยางไม้บางชนิด จนมีความเหนียวคล้ายกาวสอระหว่างอิฐ (ตรวจหาส่วนประกอบของปูนสอโดยกรมวิทยาศาสตร์ในขณะนั้น)
นอกจากการขุดค้นโครงสร้างทางสถาปัตยกรรมแล้ว ยังพบโบราณวัตถุอื่นๆ อีก อาทิ ชิ้นส่วนของพระพุทธรูป อันได้แก่ ท่อนพระชงฆ์ 1 ท่อน พระเพลาซีกขวา 1 องค์ พระอุระ 1 องค์ ข้อพระหัตถ์ 1 องค์ นิ้วพระหัตถ์ 6 องค์ เครื่องสัมฤทธิ์ 2 ชิ้น พระสมัยศรีวิชัย 1 องค์ สังวาลสมัยอยุธยา 1 ชิ้น ปูนปั้นและดินเผา 535 ชิ้น เครื่องศิลา 26 ชิ้น พระพิมพ์ 88 องค์ โดยนายปิแอร์ ดูปองต์ได้ปูนปั้น 64 ชิ้น กับพระพิมพ์ดินเผา 31 องค์ นำไปไว้ที่พิพิธภัณฑสถานอินโดจีน ส่วนกรมศิลปากรได้ปูนปั้น 33 ชิ้น สำริด 2 ชิ้น คือพระพุทธรูปกับเศษสังวาล โดยนำไปไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ส่วนที่เหลือส่งมอบให้คณะกรรมการจังหวัดเก็บรักษาเอาไว้ในพิพิธภัณฑสถานในพระปฐมเจดีย์ ปัจจุบันย้ายมาเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์ จังหวัดนครปฐม จนถึงปัจจุบัน

ลักษณะทางสถาปัตยกรรม

จากการขุดค้นทางโบราณคดีโดยกรมศิลปากรร่วมกับสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพาทิศ (École française d'Extrême-Orient (EFEO)) นำโดยนายปิแอร์ ดูปองต์ พบว่าวัดพระเมรุมีการซ่อมแซมและบูรณะอยู่ 3 สมัยด้วยกัน โดยเฉพาะในส่วนของฐานที่มีการต่อเติมและซ่อมแซมโดยตลอด กล่าวคือ
สมัยที่ 1 เมื่อแรกสร้าง เป็นสถูปกลมขนาดใหญ่ตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัสซึ่งมีความสูงเกินกว่า 3.5 เมตร รองรับองค์สถูปด้วยฐานรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสอีกชั้นหนึ่ง โดยมีแท่นประดิษฐานพระพุทธรูปก่อด้วยอิฐยื่นออกมาจากตัวสถูปทั้ง 4 ด้าน ตอนล่างของแท่นประดิษฐานพระพุทธรูปก่ออิฐเป็นฐานครึ่งวงกลมเป็นบัวรองพระบาทของพระพุทธรูปประทับห้อยพระบาท (ปรลัมพปาทาสนะ) ทำจากศิลาขาวทั้ง 4 องค์ สูงองค์ละประมาณ 3 เมตรเศษ พระหัตถ์ขวาทรงปางแสดงธรรม (วิตรรกมุทรา) พระหัตถ์ขวาทรงแสดงปางประทานพร (วรทมุทรา) โดยพระพุทธรูปทั้ง 4 องค์จะหันพระปฤษฎางค์ (หลัง) เข้าหาศูนย์กลาง คือ สถูปประธาน แต่ปัจจุบันพระพุทธรูปศิลาขาวได้กระจัดกระจายไปอยู่ตามวัดและสถานที่ต่างๆ
สมัยที่ 2 ได้มีการปฏิสังขรณ์เพื่อดัดแปลงจากสถูปให้กลายเป็นวิหารดังเห็นได้จากการสร้างโคปุระและระเบียงคดล้อมรอบสถูป กล่าวคือ สร้างซุ้มจระนำของพระพุทธรูปเป็นมุขยื่นออกมากจากฐานพระพุทธรูป ซึ่งในขณะเดียวกันก็เป็นโคปุระหรือซุ้มประตูของระเบียงคดไปในตัวด้วย ผนังของระเบียงคดก่ออิฐเป็นแนวยาวล้อมรอบตัวสถูปสูงประมาณ 3 เมตร โคปุระและระเบียงคดที่สร้างขึ้นใหม่นี้มีหลังคาเป็นเครื่องไม้ ดังเห็นได้จากหลุมสำหรับปักเสาโคปุระที่ยื่นออกมาจากตำแหน่งของฐานพระพุทธรูป โดยสร้างหลังคาของระเบียงคดเชื่อมต่อกับโคปุระทั้ง 4 ด้านให้เป็นพื้นที่ใช้สอยเดียวกัน ที่มุมทั้ง 4 ด้านของผนังระเบียงคดเจาะเป็นช่องประตู ด้านนอกของผนังระเบียงคดสร้างเป็นทางเดินโดยรอบ ซึ่งสามารถใช้ทางเดินนี้เป็นทางขึ้นสู่องค์สถูปประธานทางช่องประตูที่มุมของระเบียงคดได้นอกจากทางขึ้นหลักสู่โคปุระตรงไปยังแท่นประดิษฐานพระพุทธรูป
ส่วนฐานชั้นล่างที่สร้างขึ้นใหม่นี้ก็มีความสลับซับซ้อนมากขึ้น โดยต่อเติมขยายทั้งความสูงและความกว้างของฐานสถูปซึ่งแต่เดิมเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสกลายเป็นฐานที่มีมุขยื่นออกมาด้านละ 3 มุข แต่ละมุขย่อเก็จอย่างสลับซับซ้อน เพิ่มชั้นลวดบัวและทำบันไดต่อยาวออกมาจากตัวโคปุระสู่พื้นทั้ง 4 ทิศ ที่มุมทั้ง 4 ของฐานสถูปประธาน มีการสร้างสถูปทิศ ซึ่งมีฐานย่อมุมไม้สิบสอง ติดกับฐานสถูปทิศทางด้านนอกสร้างเป็นอัฒจันทร์ก่ออิฐรูปครึ่งวงกลมติดกับฐานสถูปทิศทั้ง 2 ข้าง อัฒจันทร์แต่ละด้านจะมีสิงโตปูนปั้นตั้งขนาบซ้ายและขวาของอัฒจันทร์ๆ ละ 2 ตัว
สมัยที่ 3 เป็นการปฏิสังขรณ์เพียงเล็กน้อย ด้วยการนำพระพิมพ์ดินเผาติดเข้ากับผนังของระเบียงคดด้านนอก โดยพบพระพิมพ์เหล่านี้หลุดร่วงลงมากองที่ฐานเจดีย์เป็นจำนวนมาก มีอยู่ด้วยกัน 3 แบบ คือ พระพิมพ์แบบที่ 1 เป็นพระพิมพ์ยมกปาฏิหาริย์ พระพิมพ์แบบที่ 2 เป็นพระพิมพ์พระพุทธรูปประทับสมาธิราบ ปางสมาธิ และพระพิมพ์แบบที่ 3 เป็นพระพิมพ์รูปพระพุทธเจ้าสามองค์ประทับสมาธิราบ ปางมารวิชัย ในปราสาท 3 หลัง ทั้งนี้ยังได้มีการบูรณะฐานเพียงเล็กน้อยในบางจุดที่ชำรุดเสียหายทั้งจากการใช้งานและการสึกกร่อน โดยการนำอิฐไปก่อทับเอารอยชำรุดนั้นเอาไว้ ทำให้สัดส่วนของฐานมีความผิดเพี้ยนไปจากเดิม

อายุเวลาของพระพุทธรูปศิลาจากวัดพระเมรุ

การกำหนดอายุเวลานั้นเนื่องจากพระพุทธรูปทั้ง 4 องค์นั้นไม่มีลวดลายใดๆหรือสิ่งบ่งชี้ทางอายุเวลา จึงไม่อาจกำหนดอายุเวลาพระศิลาขาวทั้งสี่องค์ได้ได้อย่างแน่ชัด แต่ในขณะที่พระพุทธรูปศิลาเขียวนั้นกลับพบว่ามีการแกะสลักลวดลายต่างๆประกอบเข้าไปซึ่งสามารถทำให้กำหนดอายุเวลาได้ง่ายขึ้น ทั้งนี้เพราะลวดลายต่างๆเหล่านั้นล้วนเป็นสิ่งที่สามารถบ่งชี้อายุเวลาได้ ด้วยเป็นสิ่งที่มีการเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลาตามความนิยมในแต่ละยุค จากที่ได้กล่าวถึงลวดลายต่างๆที่ปรากฏบนพระพุทธรูปศิลาเขียวนี้ อาจสรุปได้ดังนี้
ลวดลายบนพนักบัลลังก์ เป็นรูปมกรคายสิงห์มีเขาคล้ายโค ซึ่งการเป็นรูปมกรคายนี้คล้ายกับทับหลังแบบสมโบร์ไพรกุก ซึ่งอยู่ในราวครึ่งหลังพุทธศตวรรษที่ 12 แต่กลับพบว่าลายดอกไม้ที่พบในชิ้นเดียวกันนั้น มีลักษณะคล้ายกับลายดอกไม้บนทับหลังแบบไพรกเม็ง คือลายดอกไม้รูปวงรีมีก้านต่อดอก ซึ่งมีอายุราวครึ่งแรกพุทธศตวรรษที่ 13 นอกจากนี้ลายที่พบบนศิรจักรของพระพุทธรูปนั้น ยังคล้ายกับลวดลายแบบไพรกเม็งเช่นเดียวกัน ดังนั้นจึงอาจกล่าวได้ว่าพระพุทธรูปองค์นี้ถูกสร้างขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 13 ซึ่งเป็นช่วงที่พระพุทธศาสนา นิกายเถรวาท ได้รับความนิยมอย่างสูงในดินแดนแถบเอเชียอาคเนย์
จากการทราบถึงอายุเวลาของพระพุทธรูปศิลาเขียวนี้ก็ทำให้สามารถทราบอายุเวลาของพระพุทธรูปศิลาขาวได้ด้วย ทั้งนี้เป็นเพราะพระพุทธรูปทั้ง 5 องค์นี้เป็นการสร้างในชุดเดียวกัน แม้จะสังเกตว่าพระพุทธรูปศิลาเขียวมีลักษณะต่างไป ทั้งในแง่ของวัสดุที่ใช้และลักษณะของพระองค์ ก็อาจเป็นไปได้ว่าพระพุทธรูปศิลาเขียวถูกสร้างขึ้นภายหลังพระพุทธรูปศิลาขาว แต่การสร้างขึ้นนั้นก็ไม่ควรเป็นเวลานานเกินเวลา 50 ปีอย่างแน่นอน ดังนั้นพระพุทธรูปศิลาขาวทั้ง 4 องค์นี้อาจมีอายุเวลามากกว่าประมาณ 50 ปี ซึ่งจะอยู่ในช่วงราวครึ่งหลังพุทธศตวรรษที่ 12 – ครึ่งแรกพุทธศตวรรษที่ 13 อย่างแน่นอน

พระพิมพ์จากวัดพระเมรุ

พระพิมพ์ดินเผา พบทั้งหมด 88 องค์ โดยพบอยู่ด้านนอกของตัวฐานระเบียงที่ สร้างขึ้นล้อมรอบพระพุทธรูปศิลาทั้ง 4 องค์ โดยเชื่อว่าแต่เดิมนั้นภายนอกคดมีการฉาบปูนและทำเป็นช่องๆสำหรับบรรจุพระพิมพ์ เพราะเท่าที่ขุดพบพระพิมพ์ ได้พบบริเวณฐานสถูปเป็นจำนวนมาก ส่วนต่อจากนี้กลับไม่พบพระพิมพ์เลย  ซึ่งเป็นลักษณะเดียวกันกับการนำเอาพระพิมพ์ไปติดผนังด้านนอกวิหารหมายเลข 1515 ในพุกามดังที่ได้กล่าวมาแล้ว มีด้วยกันทั้งสิ้น 3 ชนิด ดังนี้
แบบที่ 1 พระพิมพ์ยมกปาฏิหาริย์ แสดงภาพพระพุทธเจ้าประดับด้วยแส้จามรีทั้งซ้ายขวา พระหัตถ์ขวาแสดงปางแสดงธรรม ที่ด้านขวามีสถูปและพระอินทร์ ทางด้านซ้ายมีธรรมจักรและพระพรหม ตอนล่างของสถูปและธรรมจักร มีพระโมคคัลลานะและพระอุตปลวรรณา เบื้องหน้าเป็นถาดใส่เครื่องบูชา ข้างถาดทั้งสองด้านมีนาคชื่อ นันทะกับอุปนันทะนั่งคุกเข่าอยู่ ข้างพญานาคคือพระเจ้าปเสนทิโกศลและพระเจ้าปุราณกัสสปะ ตอนบนของภาพมีพระพุทธเจ้า 5 องค์ ประทับนั่งสามองค์ ส่วนอีกสององค์ยืนข้างพระอาทิตย์และพระจันทร์ ตอนล่างภาพมีคาถา “เย ธมฺมา...” ภาษาบาลี พระพิมพ์ลักษณะนี้ยังพบที่วัดพระประโทนอีกด้วย โดยน่าจะสร้างขึ้นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 14
แบบที่ 2 พระพิมพ์ทำเป็นรูปพระพุทธรูปประทับสมาธิราบปางสมาธิ โดยประทับนั่งอยู่บนบัลลังก์รูปหกเหลี่ยม พระหัตถ์แสดงปางสมาธิและมีรัศมีล้อมรอบพระเศียร เคียงข้างด้วยธรรมจักรคู่หนึ่งซึ่งเป็นภาพธรรมจักรที่มองจากด้านหน้าและแส้จามรีคู่หนึ่ง นักวิชาการบางท่านเคยตีความว่า พระพิมพ์นี้เป็นหนึ่งตอนจากชุดพระพิมพ์เล่าเรื่องพุทธประวัติ ซึ่งจับความในระหว่างพุทธเจ้าก่อนตรัสรู้ หลังตรัสรู้และแสดงการเกิดของพุทธบริษัท พระพิมพ์ชนิดนี้พบในหลายแห่งของประเทศไทย เช่น วัดนครโกษา จังหวัดลพบุรี เมืองฟ้าแดดสูงยาง จังหวัดกาฬสินธุ์ เป็นต้น จึงน่าจะสร้างขึ้นในนิกายเถรวาทเช่นเดียวกัน กำหนดอายุเวลาประมาณพุทธศตวรรษที่ 14-15
แบบที่ 3 พระพิมพ์รูปพระพุทธเจ้าสามองค์ในปราสาท มีลักษณะเป็นพระพุทธเจ้าประทับนั่งปางมารวิชัยบนปัทมาสน์ภายในปราสาทแต่ละหลัง ที่ตั้งอยู่บนฐานปัทม์ลูกแก้วอกไก่ รองรับด้วยสิงห์พ่าห์ เบื้องหลังเป็นศิขรสามชั้นสอบเข้า ส่วนยอดเป็นตรีศูล พื้นหลังเป็นกิ่งโพธิ์และใบโพธิ์ เคียงข้างพระพุทธเจ้าองค์อื่นอีกด้านละองค์ ซึ่งประทับสมาธิราบปางสมาธิ ทรงอุณหิส กรองศอ และพาหุรัด ประทับบนฐานปัทม์ลูกแก้วอกไก่ ที่ด้านหลังเป็นซุ้มฝักเพกา พระพิมพ์แบบนี้น่าจะสร้างขึ้นในนิกายเถรวาทบริเวณภาคกลางของประเทศไทยที่ฟื้นฟูขึ้นใหม่ในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่18-ต้นพุทธศตวรรษที่19 และจากการกำหนดอายุเวลาจากรูปแบบของสถาปัตยกรรมที่เป็นปราสาทแบบเขมร ควรอยู่ในช่วงประมาณพุทธศตวรรษที่ 18

โบราณวัตถุอื่น ๆ ที่ค้นพบ

สิงห์ปูนปั้น มีทั้งหมด 2 ตัว พบทางด้านหน้าของวัดพระเมรุ คราวเมื่อตัดทางหลวง  ปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์ สันนิษฐานว่าเดิมวางขนาบข้างเจดีย์ทิศของวัดพระเมรุในการก่อสร้างวัดพระเมรุสมัยที่ 2
สิงห์ตัวแรก มีลักษณะเป็นประติมากรรมรูปสิงห์นั่ง ส่วนหัวและขาคู่หน้าตั้งฉากกับพื้น ลำตัวทอดยาวลงไปตามพื้นท่อนหลังของลำตัว ตั้งแต่กลางหลังหักหายไป หันหน้าตรงอ้าปากกว้างมากแต่ไม่เห็นลิ้น นัยน์ตากลมโปนโต คิ้วย่น จมูกโตใต้คาง มีแผงคอขูดสลักเป็นลายกระหนกรูปสามเหลี่ยมอยู่ตรงกลาง ถัดออกมาเป็นลายก้านขด ขดหยิกขอดเป็นลอน แบบลายก้านขด จากหัวลงไปถึงต้นคอแต่กะเทาะหลุดเกือบหมด เหลือเพียงบนหัวและด้านหน้าลำตัวและขาเรียบเกลี้ยง
สิงห์ตัวที่ 2 มีลักษณะเป็นสิงห์ยืนบนขาทั้งสี่ ซึ่งหักเหลือเพียงโคนขา ลำตัวทอดยาวไปกับพื้น ส่วนหัวตั้งฉากกับลำตัว หันหน้าตรง อ้าปากกว้างเห็นลิ้นภายในปาก ตากลมโปนโต คิ้วย่น จมูกโตมีใบหูเล็กตั้งตรงอยู่บริเวณหางตาทั้งคู่ แผงคอตกแต่งด้วยการขูดขีดเป็นลายเส้นขนานกัน ขนหยิกขอดเป็นวงก้นหอย บริเวณรอบใบหน้า คอและด้านหลังลงมาเกือบถึงกลางหลัง ขาและลำตัวเรียบไม่มีขน หางเป็นเส้นนูนตลบจากก้นไปจนถึงกลางหัว สิงห์ทั้งสองตัวนี้ อาจจะสร้างขึ้นเมื่อคราวที่มีการบรูณะวัดพระเมรุสมัยที่ 2 ทั้งนี้ เนื่องจากสันนิษฐานว่าสิงห์ทั้ง 2 ตัวอยู่ในลักษณะขนาบข้างเจดีย์ทิศ ซึ่งทั้งฐานและสร้างเจดีย์ทิศเพิ่มเข้าไปคราวบูรณะวัดสมัยที่ 2 สิงห์ทั้งสองตัวมีลักษณะคล้ายกับสิงห์แบบสมโบร์ไพรกุก (พ.ศ. 1143-1193) ในศิลปะเขมรดังตัวอย่างจากปราสาทตาว ประเทศกัมพูชา โดยลักษณะขนที่แผงคอขดหยิกขอดเป็นลอน แบบลายขมวดขดและที่คางมีลายคล้ายลายก้านต่อดอก การใช้สิงห์ประดับศาสนสถานนี้จะเริ่มเป็นที่นิยมกันมากในช่วงพุทธศตวรรษที่ 13 เป็นต้นไป
เศียรยักษ์ปูนปั้น พบที่วัดพระเมรุ จังหวัดนครปฐม มีลักษณะเป็นชิ้นส่วนใบหน้ารูปร่างกลมแป้น ขมวดคิ้วโก่งเป็นทรงสูง ตากลมโตโปน จมูกแบะ ปากแสยะยิ้มเห็นฟัน ริมฝีปากหน้า ผมมีลักษณะขดเป็นก้นหอย สันนิษฐานว่าแต่เดิมใช้การประดับบันไดศาสนสถาน

อิทธิพลทางด้านศาสนา

พระพุทธรูปศิลาของวัดพระเมรุนั้น มีด้วยกันทั้งหมด 5 องค์ดังที่ได้กล่าวมาแล้ว ตรงกับความเชื่อในเรื่องพระพุทธเจ้า 5 พระองค์ในภัทรกัปของนิกายเถรวาท ดังเช่นการสร้างพระพุทธเจ้าสี่พระองค์บนผอบบรรจุพระธาตุที่เมืองศรีเกษตร ประเทศพม่า มีจารึกอักษรปยู ภาษาบาลี (พ.ศ. 1050-1550) นอกจากนี้เรื่องพระพุทธเจ้าห้าพระองค์ในภัทรกัปป์ยังปรากฏในพระไตรปิฎก เล่ม ๑๐ ชื่อ ฑีฆนิกาย มหาวัคค์ (สุตตันตปิฎก) อยู่ใน “ มหาปทานสูตร” โดยเป็นพระไตรปิฎกเล่มที่รวมพระสูตรขนาดยาวของนิกายเถรวาท พระพุทธเจ้า ๕ พระองค์ในภัทรกัปป์เป็นพระอดีตพุทธเจ้า 4 พระองค์ คือพระกกุสันโธ พระโกนาคมนะ พระกัสสปะ และพระสมณโคดมซึ่งตรงกับจำนวนพระพุทธรูปศิลาขาว ส่วนพระอนาคตพุทธเจ้า 1 องค์ คือ พระศรีอาริยเมตไตรย ซึ่งน่าจะได้แก่พระพุทธรูปศิลาเขียว ซึ่งมีลักษณะใกล้เคียงกับพระเมตไตรยของจีน กล่าวคือ ชายจีวรทบซ้อนกันเหนือพระอังสาซ้าย ชายจีวรล่างถูกดึงขึ้นมาเหนือพระชานุซ้ายและห้อยเฉียงลงไปคลุมพระชงฆ์ขวาคล้ายกับพระเมตไตรยในสมัยราชวงศ์ถัง
ดังนั้นจึงอาจกล่าวได้ว่า พระพุทธรูปศิลาของวัดพระเมรุที่ถูกสร้างขึ้นจากความเชื่อในนิกายเถรวาท ซึ่งนิกายนี้แพร่หลายทางทิศตะวันออกของอินเดียใต้ที่กาญจีปุระ ลังกา และทางทิศตะวันตกของอินเดีย ในช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ 12 – กลาง 13 และนำมาเผยแพร่ทางหมู่เกาะทะเลจีนตอนใต้ในช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ 13 โดยอาจเข้ามาในแถบนครปฐมในระยะนั้นเช่นเดียวกัน อาจเป็นไปได้ว่าเมื่อสร้างวัดพระเมรุขึ้นนั้นได้สร้างพระพุทธรูปศิลาขาวทั้ง 4 องค์ขึ้นพร้อมกัน เพื่อให้เป็นพระประธานของวัด คติการสร้างพระพุทธรูป 4 องค์หันพระปฤษฎางค์ (หลัง) ชนกันเป็นที่นิยมอย่างมากในท้องที่ที่มีการนับถือนิกายนี้ ดังจะเห็นได้ที่วิหารอานันทเจดีย์ เมืองพุกาม ประเทศพม่า โดยแต่ละองค์นั้นมีพระนามระบุด้วยได้แก่ องค์แรกพระกกุสันโธประจำทิศเหนือ องค์ที่สองพระโกนาคมนะประจำทิศตะวันออก องค์ที่สามพระกัสสปะประจำทิศใต้ และองค์สุดท้ายพระโคตมะประจำทิศตะวันตก ส่วนในประเทศไทยนั้นคติการสร้างพระพุทธรูปสี่พระองค์ยังคงได้รับการสืบทอดมาจนกระทั่งปัจจุบัน ดังเช่นพระประธานวิหารจัตุรมุขวัดภูมินทร์ จังหวัดน่าน หรือพระประธานวิหารพระเจ้าพันองค์ วัดปงสนุก จังหวัดลำปาง เป็นต้น
ต่อมาภายหลังซึ่งอาจเป็นระยะเวลาไล่เลี่ยกันไม่เกิน 50 ปี คงจะได้มีการสร้างพระพุทธรูปศิลาเขียวขึ้น เพื่อให้เป็นพระศรีอาริยเมตไตรย โดยอาจมีการสร้างวิหารแยกออกมาต่างหาก จากตัวโบราณสถานวัดพระเมรุในปัจจุบัน เช่นเดียวกับที่อานันทเจดีย์ ซึ่งจะมีการสร้างวิหารให้แก่พระศรีอาริยเมตไตรยขึ้น แยกออกมาต่างหาก แต่ที่วัดพระเมรุนี้ไม่สามารถเห็นซากฐานวิหารนี้ได้ ทั้งนี้อาจเนื่องมาจากการที่ได้มีการขุดค้นโบราณสถาน และขนอิฐไปสร้างศาสนาสถานอื่นๆ เช่นในสมัย ร.4 ได้มีการขนอิฐที่วัดพระเมรุนี้ไปใช้สร้างอาคารของวัดพระปฐมเจดีย์
ดังนั้นจึงอาจกล่าวได้ว่าเมื่อแรกสร้างวัดพระเมรุนั้น พระพุทธศาสนา นิกายเถรวาทคงเป็นที่นิยมและแพร่หลายในเมืองแถบนครปฐมนี้มาก จึงปรากฏการสร้างศาสนสถานตามความเชื่อเกี่ยวกับพระพุทธเจ้าในภัทรกัปป์ขึ้น

อายุเวลาของวัดพระเมรุ

วัดพระเมรุเป็นโบราณสถานที่มีการซ่อมแซมและบูรณะอยู่หลายสมัยด้วยกัน โดยเฉพาะในส่วนของฐาน ซึ่งสามารถกำหนดอายุเวลาจากการบูรณปฏิสังขรณ์ได้เป็น 3 สมัยดังต่อไปนี้
สมัยที่ 1
สร้างเป็นสถูปขนาดใหญ่ที่มีการวางผังที่ไม่ซับซ้อนมากนัก โดยเป็นสถูปกลมบนฐานสี่เหลี่ยมซึ่งประดิษฐานพระพุทธรูปประทับห้อยพระบาทศิลาขาวทั้ง 4 ด้านของฐานหันพระปฤษฎางค์เข้าหาสถูป อันได้แก่ พระอดีตพุทธะ 4 พระองค์ที่นับถือในนิกายเถรวาท โดยกำหนดอายุเวลาของการก่อสร้างสมัยนี้จากอายุเวลาของพระพุทธรูปศิลาขาวทั้ง 4 องค์ ซึ่งกำหนดอายุเวลาจากการเปรียบเทียบกับพระพุทธรูปประทับห้อยพระบาทศิลาเขียวที่มีอายุราวครึ่งหลังพุทธศตวรรษที่ 12 จึงสันนิษฐานว่า วัดพระเมรุน่าจะสร้างขึ้นเมื่อประมาณครึ่งหลังของพุทธศตวรรษที่ 12 ภายใต้คติความเชื่อของพุทธศาสนานิกายเถรวาท
สมัยที่ 2
เป็นการบูรณะครั้งใหญ่โดยเปลี่ยนจากสถูปเป็นวิหารด้วยการสร้างซุ้มจระนำให้กับพระพุทธรูปทั้ง 4 องค์และใช้เป็นซุ้มโคปุระของระเบียงคดซึ่งทั้งหมดเป็นหลังคาเครื่องไม้ล้อมรอบฐานของสถูปประธาน ขยายฐานชั้นล่างให้มีความซับซ้อนมากยิ่งขึ้นโดยฐานแต่ละด้านมีมุขยื่นออกมาด้านละ 3 มุข มีบันไดทางขึ้นสู่มุขทั้ง 3 และมีการเพิ่มเก็จที่ซับซ้อนในแต่ละมุข นอกจากนี้ยังสร้างสถูปบริวารขึ้นที่มุมทั้ง 4 ของสถูปประธานด้วย การปรับปรุงให้เป็นวิหารในครั้งนี้คงได้รับอิทธิพลทางด้านสถาปัตยกรรมจากวิหารที่สร้างขึ้นในพุทธศาสนาลัทธิวัชรยานของอินเดีย ดังตัวอย่างจากโสมปุรวิหาร ที่เมืองปหรรปุระ ประเทศบังกลาเทศ สร้างขึ้นรัชสมัยพระเจ้าธรรมปาละ (พ.ศ. 1319 - 1351) ที่สร้างเป็นซุ้มจระนำประดิษฐานพระพุทธรูปทั้ง 4 ด้าน มีระเบียงคดคลุมเชื่อมถึงกัน รวมทั้งฐานที่ย่อเก็จอย่างซับซ้อนเช่นเดียวกันกับวัดพระเมรุ  นอกจากนี้ การสร้างสถูปบริวารที่มุมทั้ง 4 ของสถูปประธานก็คล้ายคลึงกับผังเจดีย์จุลประโทนสมัยที่ 3 เมื่อประมาณปลายพุทธศตวรรษที่ 14 ด้วย ดังนั้น การบูรณปฏิสังขรณ์วัดพระเมรุในครั้งนี้จึงน่าจะอยูในราวปลายพุทธศตวรรษที่ 14 อย่างไรก็ดี ถึงแม้จะรับเอางานพุทธสถาปัตย์ของลัทธิวัชรยานมาใช้ แต่ด้านความเชื่อก็อาจนับถือนิกายเถรวาทเช่นเดิม ทั้งนี้เนื่องมาจากไม่พบรูปเคารพหรือศาสนวัตถุที่สร้างขึ้นในลัทธิวัชรยานเลย
สมัยที่ 3
เป็นการบูรณะเพิ่มเติมเพียงเล็กน้อยโดยนำพระพิมพ์แบบต่างๆ ประดับบนผนังด้านนอกของระเบียงคด ในลักษณะเดียวกับกับการประดับพระพิมพ์บนผนังวิหารหมายเลข 1515 เมืองพุกาม ประเทศพม่า ที่สร้างขึ้นเมื่อประมาณพุทธศตวรรษที่ 18 โดยพระพิมพ์ที่มีอายุใหม่ที่สุดของวัดพระเมรุ คือ พระพิมพ์รูปพระพุทธเจ้าสามองค์ในปราสาท ซึ่งปางมารวิชัยของพระพุทธรูปทั้ง 3 องค์ในปราสาทแสดงให้เห็นว่าสร้างขึ้นในนิกายเถรวาท โดยกำหนดอายุเวลาพระพิมพ์แบบนี้ตรงกับประมาณปลายพุทธศตวรรษที่ 18 - ต้นพุทธศตวรรษที่ 19 อันเป็นช่วงระยะเวลาที่นิกายเถรวาทในภาคกลางของประเทศไทยได้รับการฟื้นฟูขึ้นใหม่ การปรับปรุงวัดพระเมรุในครั้งนี้คงเป็นครั้งสุดท้ายก่อนจะร้างลงในสมัยต่อมา