นกจาบธรรมดา

ลักษณะ

นกมีขนาดเท่านกกระจอก (จากหัวไปถึงหาง 15 ซม.) เมื่อไม่อยู่ในช่วงผสมพันธุ์ ทั้งตัวผู้ตัวเมียจะคล้ายกับนกกระจอกใหญ่ (house sparrow)
มีปากแข็งแรงรูปกรวย มีหางสี่เหลี่ยมจตุรัสสั้น
บินโฉบเหมือนนกแอ่น และบินตรงตามธรรมดา
ตัวผู้ตัวเมียช่วงไม่ผสมพันธุ์จะดูเหมือนกัน ส่วนบนเป็นสีเหลืองอมน้ำตาลสลับลายน้ำตาลเข้ม มีลายจากขอบขนสีอ่อน ส่วนล่างเป็นสีเหลืองอมน้ำตาลออกขาว ๆ ไร้ลาย มีแถบเหมือนคิ้วยาวสีเหลืองอ่อน ปากสีเหมือนเขาสัตว์ (สีเนื้อ) หน้าไม่มีแถบเป็นสีเข้มคือข้างแก้มเรียบ
ตัวผู้ช่วงผสมพันธุ์มียอดหัวสีเหลืองสดรวมหน้าผากจนถึงท้ายทอย หน้าสีน้ำตาลเข้ม ปากออกดำน้ำตาล ส่วนบนสีน้ำตาลเข้มสลับลายเหลืองจากขอบขน อกเหลือง ส่วนล่างสีเหลืองอ่อนออกครีม ๆ

พฤติกรรมและนิเวศวิทยา

นกชอบอยู่เป็นกลุ่ม
หากินเมล็ดพืชเป็นฝูง ทั้งบนไม้และบนพื้น
บินต่อกันเป็นฝูง บ่อยครั้งเปลี่ยนทิศทางได้อย่างสลับซับซ้อน
มันรวบรวมข้าวเปลือกและธัญพืชอื่น ๆ ในไร่นาที่เก็บแล้ว และบางครั้งทำพืชเพาะปลูกที่กำลังโตให้เสียหาย บางครั้งจึงจัดว่าเป็นสัตว์รังควาน
มันนอนที่รังซึ่งทำจากหญ้า (กกและอ้อ) ใกล้ ๆ น้ำ
จึงต้องพึ่งหญ้าต่าง ๆ (เช่น Panicum maximum) ต้องพึ่งพืชเพาะปลูกเช่นข้าวทั้งเพื่อเป็นอาหาร (กินเมล็ดในระยะงอกและเมื่อเป็นเมล็ดในระยะต้น ๆ)
และเป็นวัสดุทำรัง
มันยังกินแมลง (เช่น ผีเสื้อ)
และบางครั้งแม้แต่กินกบเล็ก ๆตุ๊กแก
และมอลลัสกาโดยเฉพาะเพื่อเลี้ยงลูก
การอพยพในแต่ฤดูจะขึ้นอยู่กับอาหาร
มักร้องต่อ ๆ กันเป็นเสียงจิ๊ด จิ๊ด จิ๊ด โดยตัวผู้ที่ร้องประสานเสียงกันบางครั้งยุติเป็นเสียงลั่นดัง จี๊ 
เสียงร้องในฤดูไม่ผสมพันธุ์จะเบากว่า
นกบางครั้งลงมาที่พื้นเพื่ออาบฝุ่น
เมื่อเลี้ยงเอาไว้ นกแต่ละตัวจะมีลำดับชั้นทางสังคม (pecking order)

การผสมพันธุ์

นกผสมพันธุ์ในฤดูมรสุม
ปัจจัยทางสิ่งแวดล้อมที่เริ่มการผสมพันธุ์รวมทั้งระยะเวลาช่วงกลางวันโดยจบลงเมื่อถึงปลายฤดูร้อน 
ปกติหลังฤดูผสมพันธุ์ นกซึ่งได้รับอิทธิพลทางการผสมพันธุ์จากแสงอาทิตย์จะเกิดภาวะดื้อแสง (photorefractoriness) คือไม่ตอบสนองทางการผสมพันธุ์ต่อแสงแม้วันก็ยังยาวอยู่ นกในเขตอบอุ่นจะหมดภาวะนี้ก็ต่อเมื่อได้อยู่ในช่วงวันที่สั้น ๆ 4-6 เดือน แต่นกกระจาบธรรมดาหาเป็นเช่นนี้ไม่ เพราะภาวะนี้สามารถหมดไปได้เอง (spontaneous) ซึ่งเชื่อว่าเป็นการปรับตัวให้เข้ากับสภาวะทางนิเวศต่าง ๆ ได้ดีกว่า
นกมักจะทำรังเป็นหมู่โดยปกติมากถึง 20-30 รังใกล้ ๆ แหล่งอาหาร วัสดุทำรัง และน้ำ
นกรู้จักดีที่สุดเพราะตัวผู้ทำรังถักอย่างพิสดาร
รังห้อยเช่นนี้มีรูปเป็นหลอดแก้วคอยาว (สำหรับกลั่นในห้องทดลอง) มีช่องรังอยู่ตรงกลาง โดยมีท่อต่อจากข้างช่องยาวเป็นแนวตั้งลงไปยังทางออกด้านล่าง
รังถักด้วยเศษยาว ๆ จากใบข้าว ใบหญ้าหยาบ และใบของไม้วงศ์ปาล์ม (เช่นต้นมะพร้าว)
ใบอาจยาวระหว่าง 20-60 ซม.
ตัวผู้อาจต้องบินไปหาวัสดุถึง 500 ครั้งจนกว่าจะทำรังเสร็จ
นกใช้ปากที่แข็งแรงฉีกใบจากไม้วงศ์ปาล์มให้เป็นเศษยาว
แล้วนำมาถักและผูกทำรัง
บ่อยครั้งห้อยเหนือน้ำ
บ่อยครั้งห้อยจากต้นอาเคเชียที่มีหนาม และบางครั้งจากสายโทรศัพท์
แม้นกจะชอบไม้หนาม แต่บางครั้งก็ใช้ต้นไม้ริมถนนในเขตเมือง
รังมักจะอยู่ทางทิศตะวันออกของต้นไม้ ซึ่งเชื่อว่าช่วยป้องกันมรสุมจากทิศตะวันตกเฉียงใต้
แต่นกที่ผสมพันธุ์ทีหลังก็มีโอกาสสร้างรังในทิศอื่น ๆ ของต้นไม้มากกว่า
รังที่ทิ้งแล้ว หนูเล็ก ๆ (เช่น Mus booduga)
และนกอื่น ๆ (เช่น Lonchura) อาจเข้าไปอยู่
แม้รังโดยหลักจะสร้างเป็นหมู่ แต่ที่สร้างเดี่ยว ๆ ก็มีอยู่
รังบ่อยครั้งสร้างมาจากใบของต้นอาเคเชียหรือไม้วงศ์ปาลม์ (โดยหลักอินทผลัมไทย) 
และห้อยอยู่เหนือน้ำโล่ง
นกตัวผู้อายุน้อย ๆ อาจจะลองสร้างรังตามหญ้า
ในพม่า นกบ่อยครั้งสร้างรังใต้ชายคาตึกและบ้าน แต่นี่ไม่สามัญในอินเดีย
ตัวผู้จะใช้เวลาประมาณ 18 วันเพื่อสร้างรังให้เสร็จ โดยรังระยะ "หมวก" จะเสร็จในประมาณ 8 วัน
รังจะสร้างเสร็จเป็นบางส่วนก่อนตัวผู้จะเริ่มแสดงให้ตัวเมียที่บินผ่านโดยกระพือปีกร้องเมื่อเกาะอยู่ที่รัง
ตัวเมียจะตรวจดูรังแล้วแสดงการยอมรับกับตัวผู้
เมื่อจับคู่แล้ว ตัวผู้ก็จะสร้างรังให้เสร็จโดยเพิ่มปล่องทางเข้า
ตัวผู้สร้างรังเองเกือบทั้งหมด แม้คู่ตัวเมียอาจจะช่วยแต่งบ้าง โดยเฉพาะข้างใน
ตัวเมียอาจเปลี่ยนรังข้างในหรือเติมก้อนโคลน
งานศึกษาหนึ่งพบว่า ที่ตั้งสำคัญกว่าโครงสร้างของรังเมื่อตัวเมียเลือกรังและคู่
เพราะชอบรังที่อยู่บนไม้สูงกว่า อยู่เหนือพื้นแห้ง และอยู่บนสาขาไม้เล็ก ๆ
ทั้งตัวผู้ตัวเมียไม่ได้จับคู่เดียวตลอดชีวิต
ตัวผู้อาจสร้างรังเป็นบางส่วนหลายรังแล้วเริ่มเกี้ยวตัวเมีย
โดยจะทำรังให้เสร็จก็ต่อเมื่อหาคู่ได้
ตัวเมียวางไข่สีขาว 2-4 ใบแล้วฟักเป็นเวลา 14-17 วัน
ตัวผู้บางครั้งช่วยเลี้ยงลูก
ลูกนกออกจากรังหลังจากประมาณ 17 วัน
หลังจากผสมพันธุ์กับตัวเมีย ตัวผู้ปกติจะเกี้ยวตัวเมียอื่น ๆ ที่รังซึ่งสร้างไว้ส่วนหนึ่งในที่อื่น ๆ 
การออกไข่ให้นกตัวอื่น (พันธุ์เดียวกัน) ฟักแล้วเลี้ยงก็มีด้วยเหมือนกัน
ลูกนกออกจากรังเมื่อยังมีขนลูกนก แล้วเปลี่ยนเมื่อสลัดขนหลังจากนั้น 4-6 เดือน
จะไปหาที่อยู่ใหม่ไม่ไกลจากรังเก่าโดยพบไกลจนถึง 2 กิโลเมตร
ตัวเมียจะพร้อมผสมพันธุ์หลังจากปีหนึ่งแต่ตัวผู้จะใช้เวลาครึ่งปีมากกว่า
นกจะสลัดขนก่อนผสมพันธุ์ 
นกโตแล้วยังสลัดขนเป็นครั้งที่สองหลังผสมพันธุ์ ดังนั้น จึงสลัดขนสองครั้งต่อปี
งานศึกษาทางมิญชเคมี (histochemical) พบเมทาบอลิซึมของลิพิดที่สูงขึ้นที่ยอดหัวตัวผู้ในฤดูผสมพันธุ์
คือเชื่อว่า ลิพิดมีส่วนในการขนส่งสารสีแคโรทีนอยด์สีเหลืองไปที่ยอดศีรษะ แล้วก็จะสลายไปต่อมา
เพราะรังห้อยจากไม้มีหนามและเหนือน้ำ จึงกันสัตว์ล่าเหยื่อหลายอย่างได้ แต่การถูกกาล่าก็เป็นเรื่องปกติ
ไข่ทั้งหมดอาจถูกกินโดยกิ้งก่าเช่นกิ้งก่าสวน
หรือโดยสัตว์ฟันแทะ เช่น หนู Vandeleuria oleracea ซึ่งอาจยึดรังเลยก็ได้นกกระติ๊ด เช่น Euodice malabarica ก็อาจยึดรัง