เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี รามางกูร)

พระประวัติ

เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) ทรงเป็นพระโอรสพระองค์แรกในเจ้าพระรามราชปราณีศรีมหาพุทธปริษัท (ศรี รามางกูร) เจ้าเมืองธาตุพนมหรือขุนโอกาสผู้ปกครองกองข้าโอกาสพระธาตุพนมลำดับที่ ๒ กับอาชญานางบุษดี อีกทั้งทรงเป็นพระนัดดาในเจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร) เจ้าเมืองธาตุพนมหรือขุนโอกาสผู้ปกครองกองข้าโอกาสพระธาตุพนมพระองค์แรกจากราชวงศ์เวียงจันทน์ กับอาชญานางยอดแก้วศรีบุญมาแห่งจำปาศักดิ์ เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) ทรงเป็นเจ้านายจากราชวงศ์เวียงจันทน์ผู้พยายามอ้างสิทธิ์และมีสิทธิ์เป็นลำดับแรกในการขึ้นปกครองธาตุพนมในลำดับที่ ๓ ต่อจากเจ้าพระรามราชปราณีศรีมหาพุทธปริษัท (ศรี รามางกูร) ผู้เป็นพระบิดา แต่ความพยายามนั้นไม่เป็นผลสำเร็จ เนื่องจากตำแหน่งเจ้าเมืองหรือขุนโอกาสตกไปเป็นของพระปราณีศรีมหาพุทธบริษัท (เมฆ รามางกูร) ผู้เป็นลูกพี่ลูกน้องและเครือญาติใกล้ชิด อันเนื่องมาจากความยืดเยื้อเกี่ยวปัญหาการเมืองท้องถิ่นของเจ้านายลาวหลายประการ อาทิ ปัญหาการช่วงชิงดินแดนอาณานิคมริมฝั่งแม่น้ำโขงของประเทศฝรั่งเศส ปัญหาการพยายามลดอำนาจทางการปกครองของเจ้านายท้องถิ่นเมืองธาตุพนมจากฝ่ายสยาม ปัญหาการขัดแย้งผลประโยชน์ทางการเมืองของเหล่าเครือญาติเจ้านายท้องถิ่นเมืองธาตุพนมเอง ตลอดจนปัญหาเกี่ยวกับกบฏผีบุญหรือกบฏผู้มีบุญของภาคอีสาน 
ก่อน พ.ศ. ๒๔๔๔ หรือก่อนปฏิรูปการปกครองเป็นระบบมณฑลเทศาภิบาลหลายปี เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) ทรงนำกำลังผีบุญจากองค์ครุฑฮาชและองค์พระบาทซึ่งเป็นเครือข่ายผีบุฏขององค์มั่น เข้ามาช่วงชิงกองข้าโอกาสพระธาตุพนมจากพระพิทักษ์เจดีย์ (ถง รามางกูร) นายกองข้าโอกาสพระธาตุพนมลำดับที่ ๑ ผู้เป็นเครือญาติใกล้ชิด จากนั้นไม่นานก็ทรงวิวาทกับพระปราณีศรีมหาพุทธบริษัท (เมฆ รามางกูร) และทรงวิวาทกับเจ้าพระอุปฮาชา (เฮือง รามางกูร) ผู้เป็นอนุชาจนต้องความผิดทางราชการบ้านเมือง พระองค์จึงเสด็จหนีจากบ้านธาตุพนมไปพึ่งอำนาจฝรั่งเศสและประทับยังฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงพร้อมกับพระยาพนมนครานุรักษ์ สิทธิศักดิ์เทพฤๅยศ ทศบุรีศรีโคตรบูรหลวง (จันทร์ทองทิพย์ มังคละคีรี) เจ้าเมืองนครพนม ขุนสฤษดิ์เรณู (ไชยสาร บัวสาย) กรมการเมืองเรณูนครชั้นผู้ใหญ่ และท้าวพรหมบุตร (บุญเที่ยง รามางกูร) กรมการเมืองธาตุพนมผู้เป็นอนุชาร่วมพระบิดาพระมารดาเดียวกัน ฝ่ายฝรั่งเศสจึงเอาใจพระองค์ด้วยการแต่งตั้งให้เป็นกรมการเมืองคำเกิดชั้นผู้ใหญ่ คอยปรึกษาราชการงานเมืองบริเวณชายแดนเวียดนามอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง จากนั้นพระองค์จึงเสด็จไปประทับถาวรยังนครหลวงเวียงจันทน์ ในระหว่างที่ประทับอยู่ ณ เมืองคำเกิดนั้น ทรงสมรสกับอาชญานางบัวสี สุวันนะพักดี ธิดาในเพียทิพพะสอน (สุวรรณกุมาร สุวันนะภักดี) กับอาชญานางบัวมะนี นัดดา (หลานปู่) ในเจ้าอุปฮาตเมืองคำเกิดกับอาชญานางคำด้วง เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) ใช้ชีวิตบั้นปลาย ณ นครหลวงเวียงจันทน์ ระหว่างนี้ทรงเสด็จมาเยี่ยมเยือนญาติพี่น้องเจ้านายเมืองธาตุพนมอยู่เป็นบางครั้งบางคราว นอกจากนี้ยังทรงมีบุตรท่านสุดท้ายและท่านเดียวที่เกิดแต่อาชญานางบัวสี สุวันนะพักดี นามว่า ท้าวสุวัณณคำมี อีกด้วย

บูรณะวัดหัวเวียงรังษีและเหตุเสด็จหนีจากธาตุพนม

วัดหัวเวียงรังษีตั้งอยู่ ณ บ้านธาตุพนม ตำบลธาตุพนม อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม ติดริมฝั่งแม่น้ำโขงตรงข้ามกับเมืองหนองบก แขวงคำม่วน ประเทศลาว เป็นวัดโบราณมาตั้งแต่สมัยราชอาณาจักล้านช้าง และเป็นวัดประจำตระกูลเจ้าเมือง ขุนโอกาส และนายกองเมืองธาตุพนม มาตั้งแต่ครั้งที่เจ้านายจากราชวงศ์เวียงจันทน์เสด็จมาปกครองธาตุพนม วัดหัวเวียงรังษีเป็นวัดที่สร้างทับพื้นที่วัดเก่าทั้งหมด สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นพร้อมกันกับองค์พระธาตุพนม ได้รับการบูรณะและฟื้นฟูขึ้นใหม่ในสมัยปฏิสังขรณ์วัดพระธาตุพนม เนื่องจากอิฐที่ใช้ก่อพระอุโบสถ (สิม) หลังเดิมนั้นเป็นอิฐรุ่นเดียวกันกับอิฐวัดพระธาตุพนม เดิมวัดหัวเวียงรังษีมีเนื้อที่ประมาณ ๕ ไร่เศษ กล่าวกันว่าวัดแห่งนี้เป็นพื้นที่ส่วนหนึ่งของที่ดินกัลปนาพระธาตุพนม เหตุที่เรียกนามวัดว่าวัดหัวเวียงนั้น เนื่องจากเป็นวัดที่ตั้งอยู่ทางทิศหัวเมืองธาตุพนมซึ่งเป็นหัวเมืองพุทธศาสนานครขนาดใหญ่ หรือเมืองสำคัญของราชอาณาจักรล้านช้างและหัวเมืองฝ่ายลาวมาแต่โบราณ อีกทั้งวัดแห่งนี้ยังตั้งอยู่ทางทิศเหนือของกำแพงเมืองธาตุพนมด้วย เดิมในอาณาบริเวณวัดหัวเวียงรังษีประกอบด้วยสระน้ำโบราณขนาดใหญ่จำนวน ๓ สระ สระน้ำทั้ง ๓ มีไว้สำหรับเจ้านายจากราชวงศ์เวียงจันทน์อุปโภคบริโภค ในตำนานกล่าวว่าสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์แห่งนครเวียงจันทน์เคยเสด็จมาประทับยังอาณาบริเวณสระน้ำทั้ง ๓ ในเขตวัด เนื่องจากใกล้แหล่งน้ำและสะดวกในการคมนาคม อีกทั้งยังอยู่ติดกันกับหอโฮงหลวงของเจ้าเมืองธาตุพนมซึ่งเป็นพระญาติใกล้ชิดของพระองค์ นอกจากนี้ น้ำจากสระทั้ง ๓ ยังใช้เป็นน้ำศักดิ์สิทธิ์สำหรับประกอบพิธีอุปราชาภิเษกและมุทธาภิเษกฮดสรง (มุรธาภิเษก) เจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร) เจ้าเมืองและขุนโอกาสทุกพระองค์ ตลอดจนนายกองเมืองธาตุพนมท่านต่อมาด้วย สระน้ำทั้ง ๓ ตั้งอยู่บริเวณโรงเรียนบ้านธาตุพนม บริเวณหลังกุฏิวัดหัวเวียงรังษี และบริเวณริมศาลาติดที่ว่าการอำเภอธาตุพนมหลังเดิม ปัจจุบันได้ถูกถมไปทั้งหมดแล้วอันเนื่องมาจากการพัฒนาภูมิทัศน์ของบ้านเมือง
พ.ศ. ๒๔๕๖ เจ้านายกรมการและประชาราษฎรได้ร่วมใจกันสร้างกุฎิขึ้นที่วัดหัวเวียงรังษีใหม่ ปรากฏความในราชกิจจานุเบกษาวันที่ ๑๒ ตุลาคม ๒๔๕๖ เล่ม ๓๐ หน้า ๑๕๗๔-๑๕๗๕ พุทธศักราช ๒๔๕๖ ความว่า ...ด้วยมณฑลอุดรมีใบบอกมาว่า ได้มีผู้ศรัทธาบริจาคทรัพย์ รวม ๘๐ บาท ๓๒ สตางค์ สร้างกุฏิขึ้นที่วัดหัวเวียง ในอำเภอเรณูนคร เมืองนครพนม ๑ หลัง ๒ ห้อง กว้าง ๑ วา ๓ ศอก ยาว ๓ วา ๒ ศอก เสาใช้ไม้มะค่า พื้นฝาแลเครื่องบนใช้ไม้สัก หลังคามุงกระเบื้องไม้แล้วเสร็จหมดตัวเงิน ผู้บริจาคทรัพย์ทั้งหลายขอพระราชทานถวายพระราชกุศล ดังมีรายนามผู้บริจาคทรัพย์ คือ พระเกศ ๘ บาท นายหอมเสมียน ๑๘ บาท จีนหุย ๑๔ บาท ๕๐ สตางค์ นายน้อย ๘ บาท ๕๐ สตางค์ ขุนพนมพนารักษ์นายอำเภอ ๘ บาท นายจาม ๔ บาท ๗๕ สตางค์ นายทองดี ๔ บาท ๕๐ สตางค์ นายอิน นายเหล็ก คนละ ๔ บาท ผู้บริจาคทรัพย์ต่ำกว่า ๔ บาท เงิน ๖ บาท ๗ สตางค์ กระทรวงธรรมการได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว กระทรวงธรรมการ แจ้งความมา ณวันที่ ๒๖ กันยายน พระพุทธศักราช ๒๔๕๖ (ลงนาม) วิสุทธสุริยศักดิ์ เสนาบดี...
พ.ศ. ๒๔๖๐ หลังจากที่เจ้าพระอัครบุตร (บุญมี) ทรงถูกลดบทบาททางการเมืองลงมานาน เนื่องจากทางสยามได้แต่งตั้งพระพิทักษ์เจดีย์ (ถง รามางกูร) เป็นนายกองข้าพระธาตุพนมขึ้นเป็นตำแหน่งใหม่แทนที่เจ้าเมืองหรือขุนโอกาสเดิม ที่ล่มสลายไปในสมัยหลังสงครามกอบกู้เอกราชของสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์ โดยโปรดเกล้าฯ ให้นายกองข้าพระธาตุพนมเป็นกองขึ้นเมืองนครพนมและเมืองมุกดาหาร ต่อมาเมื่อสยามปรารถนาจะรักษาชายพระราชอาณาเขตริมฝั่งแม่น้ำโขงด้วยการสร้างตราครุฑไว้ที่พระอุโบสถของวัดริมฝั่งแม่น้ำโขงทั้งหมด เจ้าพระอัครบุตร (บุญมี) ทรงไม่เห็นด้วยในนโยบาย ในขณะที่ทรงร่วมบูรณะวัดหัวเวียงรังษีอยู่นั้นพระองค์จึงสั่งให้พระอธิการอินทร์ เจ้าอาวาสวัดหัวเวียงรังษี และหลวงชาญอักษร กรมการบ้านธาตุพนม นำตราครุฑไปปั้นไว้ด้านหลังของพระอุโบสถ (สิม) ของวัด เป็นเหตุให้ข้าราชจากฝ่ายสยามถือโอกาสทำเรื่องฟ้องร้องไปถึงฝ่ายบ้านเมือง จนมีข่าวลือว่าเจ้าพระอัครบุตร์ (บุญมี) จะต้องความผิดหนักในราชการ ประกอบกับขณะนั้นฝรั่งเศสได้เข้ามาชักชวนเจ้านายลาวริมฝั่งโขงข้ามไปเป็นเจ้าเมืองทางฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงอยู่เนืองๆ พระองค์จึงตัดสินใจพาชายาหม่อมห้ามและทายาทบุตรหลานทั้งหมดอพยพข้ามแม่น้ำโขงไปพร้อมกับเจ้าเมืองนครพนม ฝ่ายฝรั่งเศสได้แต่งตั้งเจ้าเมืองนครพนมให้เป็นเจ้าเมืองท่าแขก ส่วนพระองค์นั้นไม่ปรารถนาจะประทับยังริมฝั่งโขง ฝ่ายบ้านเมืองจึงส่งพระองค์เสด็จไปยังชายแดนเวียดนาม ณ เมืองคำเกิด แขวงบอลิคำไซ ต่อมาจึงทรงร่ำรวยจากการค้าขายระหว่างชายแดนลาวเวียดนาม ทรงดำรงตำแหน่งเป็นกรมการเมืองชั้นผู่ใหญ่และที่ปรึกษาราชการเมืองคำเกิด
พ.ศ. ๒๔๖๒ วัดหัวเวียงรังษีได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาดังปรากฏความว่า ...มีพระบรมราชโองการประกาศไว้แก่ชนทั้งปวงว่า ที่เขตพระอุโบสถวัดหัวเวียง ตำบลธาตุพนม อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม โดยยาว ๑ เส้น ๑๘ วา โดยกว้าง ๑ เส้น ๑๖ วา พระครูพนมนครคณาจารย์เจ้าคณะจังหวัดนครพนม พร้อมด้วยพระครูเจ้าคณะแขวง ได้ให้กราบบังคมทูลพระกรูณา ขอเปนที่วิสุงคามสิมา พระเจ้าแผ่นดินสยามได้ทรงยินดีอนุโมทนาอนุญาตแล้ว โปรดให้กรมการ ปักกำหนดให้ตามประสงค์ ทรงพระราชอุทิศที่นั้นให้เปนที่วิสุงคามสิมา ยกเปนแผนกหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขตร เปนที่วิเสสสำหรับพระสงฆ์มาแต่จาตุทิศทั้งสี่ ทำสังฆกรรมมีอุโบสถกรรมเปนต้น พระราชทานตั้งแต่ณวันที่ ๒๙ มกราคม รัตนโกสินทรศก ๑๓๘ พระพุทธศาสนกาล ๒๔๖๒ พรรษา เปนวันที่ ๓๓๖๗ ในรัชกาลปัตยุบันนี้...

ถึงแก่กรรม

ในช่วงบั้นปลายของเจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) นั้นทรงใช้ชีวิตอย่างสงบ ณ นครหลวงเวียงจันทน์ ซึ่งเป็นเมืองหลวงของประเทศลาว โดยเจ้านายทางฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงมิได้ปลดพระองค์ออกจากตำแหน่งพระอัคร์บุตรแต่ประการใด พระองค์ไม่ปรารถนาจะกลับไปประทับอยู่ ณ อำเภอธาตุพนมซึ่งเป็นเมืองที่พระองค์จากมา เป็นเหตุให้โฮง (เรือน) ที่ดิน และทรัพย์สินทางฝั่งขวาแม่น้ำโขงของพระองค์ตกเป็นของอนุชาและบุตรหลานของอนุชาทั้งหมด หลังจากถึงแก่กรรมแล้วทายาทบุตรหลานทางฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงได้จัดพิธีพระศพอย่างเรียบง่าย เนื่องด้วยเป็นช่วงวิกฤตการณ์ทางการเมืองของลาว โดยมีทายาทบุตรหลานจากอำเภอธาตุพนมบางส่วนเดินทางไปร่วมงาน และไม่ปรากฏหลักฐานว่ามีการเชิญพระอัฐิของพระองค์กลับคืนมาก่อธาตุเจดีย์ยังธาตุพนมแต่ประการใด เจ้านายเมืองธาตุพนมองค์หนึ่งที่เดินทางเข้าร่วมพิธีศพของพระองค์คือ เจ้าพระอุปฮาชา (เฮือง รามางกูร) ผู้เป็นอนุชาร่วมพระบิดามารดา หลังเสร็จสิ้นงานพระศพ เจ้าพระอุปฮาชา (เฮือง รามางกูร) ได้นำตัวท้าวสุวัณณคำมีซึ่งเป็นบุตรท่านสุดท้ายของเจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) กลับมาเลี้ยงดูและรับเป็นบุตรบุญธรรมยังอำเภอธาตุพนมด้วย

สกุลบุคคละ

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประชาชนไทยมีการตั้งนามสกุลเหมือนกับประเทศอื่นๆ โดยให้ตราพระราชบัญญัติขนานนามสกุลเมื่อวันที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๕ มีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๕๖ เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) ได้เสด็จจากนครหลวงเวียงจันทน์มายังอำเภอธาตุพนมเพื่อมาเยี่ยมเยือนญาติพี่น้องทางฝั่งไทยตามคำเชิญชวนของทายาทบุตรหลาน พระองค์ได้ถือโอกาสจดทะเบียนสกุลเพื่อเป็นศิริมงคลไว้แก่ทายาทบุตร์หลานที่สืบเชื้อสายจากเจ้าเมืองและขุนโอกาสเมืองธาตุพนมสายตรงทั้งหมด ตามคำขอร้องของทายาทบุตรหลาน ณ ที่ว่าการอำเภอธาตุพนม โดยใช้ชื่อสกุลว่า บุคคละ เขียนเป็นภาษาอังกฤษว่า Bhuccala คำว่า บุคคละ มาจากภาษาบาลีว่า ปุคฺคล หมายถึงบุคคล ซึ่งเป็นคำมงคลอันมาจากสร้อยราชทินนามของเจ้าพระยาแสนศรีสุวัณณไชยปุคคละหรือเจ้าพระยานาเหนือ (ท้าวคำมุก) พระบิดาในเจ้าพระยาเมืองฮามนามฮุ่งศรี (คำอยู่) ผู้เป็นพระปัยยกา (ทวด) ของเจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) และเป็นคำอันมาจากสร้อยราชทินนามของเจ้าพระยาหลวงบุตร์โคตรวังศาเสดถบัวระพาสุวัณณไชยปุคคละ (เจ้าบุตรโคตร) พระบิดาในเจ้าพระยาแสนศรีสุวัณณไชยปุคคละ (ท้าวคำมุก) เจ้าพระยาหลวงบุตร์โคตรวังศาเสดถบัวระพาสุวัณณไชยปุคคละ (เจ้าบุตรโคตร) ทรงเป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ ๓ หรือสมเด็จพระเจ้าสิริบุญสารพระมหากษัตริย์แห่งนครหลวงเวียงจันทน์ (พระราชบิดาในสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์) กับพระนางนาถจันทรมาสศรีราชเทวีแห่งเวียงกะบองขอนหรือเมืองโคตรบองในฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ดังนั้น สกุลบุคคละจึงนับเป็นสกุลที่เก่าแก่ที่สุดสายแรกของทายาทบุตรหลานเจ้านายเมืองธาตุพนม และเป็นราชตระกูลสายหนึ่งที่สืบเชื้อสายจากราชวงศ์เวียงจันทน์ก่อนตกเป็นประเทศราชของราชอาณาจักรสยามด้วย
อนึ่ง ภายหลังจากที่เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) ถึงแก่พิราลัยแล้ว เจ้าพระอุปฮาชา (เฮือง รามางกูร) ผู้เป็นพระอนุชาได้เปลี่ยนสกุลบุคคละมาเป็นสกุลรามางกูร พระองค์ได้เชิญชวนให้ทายาทบุตรหลานเจ้านายเมืองธาตุพนมทั้งหมดที่ถือกำเนิดและใช้สกุลว่าบุคคละให้เปลี่ยนสกุลมาเป็นสกุลรามางกูรทั้งหมด อย่างไรก็ตาม ทายาทบุตรหลานบางส่วนยังคงไม่เห็นด้วย จึงเป็นเหตุให้ทายาทเจ้านายเมืองธาตุพนมที่ใช้สกุลบุคคละยังคงสืบสายสกุลมาจนถึงปัจจุบันแต่มีจำนวนไม่มากนัก สำหรับทายาทบุตรหลานเจ้านายเมืองธาตุพนมที่ใช้ชื่อสกุลว่าบุคคละซึ่งอาศัยอยู่ในตัวอำเภอธาตุพนมนั้น ปัจจุบันเหลือจำนวนน้อยมาก