โรงเรียนตราษตระการคุณ

ช่วงที่ 1 : สำนักเรียนหนังสือไทยวัดไผ่ล้อม สู่ เวฬุสุนทรการ

ในสมัยรัชกาลที่ 5 ณ วัดไผ่ล้อม เมืองตราด ภิกษุเจ้ง อายุประมาณ 30 ปีเศษ เป็นพระสงฆ์ที่บวชมานานจนชาวบ้านเรียกว่า ขรัว ได้ทำหน้าที่ให้การศึกษาแกเยาวชน ความเข้มงวดกวดขันทำให้การสอนได้ผลดี เป็นที่นิยมชมชื่นของชาวบ้าน มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันดีในนามของ สำนักท่านขรัวเจ้ง วัดไผ่ล้อม
พ.ศ. 2442 สำนักเรียนของท่านขรัวเจ้งที่ตั้งขึ้นมาด้วยใจรัก เริ่มขยายใหญ่ขึ้น มีนักเรียนรวม 40 - 60 คน  แต่ท่านก็ยังเป็นครูสอนเองแบบให้เปล่า ในปีการศึกษานี้มีการสอบวัดผลการเรียนอย่างเป็นทางการครั้งแรงในเมืองตราด เจ้าคณะมณฆล ซึ่งในเวลานั้นคือ สมเด็จพระวชิรญาณวงศ์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า ครั้งยังเป็น พระสุคุณคณาภรณ์เป็นเจ้าคณะมณฆลเป็นประธานในการสอบไล่นักเรียนได้มาเห็นสำนักของท่านขรัวเจ้งวัดไผ่ล้อมที่จัดการสอนมาก่อนวัดอื่นๆในจังหวัดตราด จึงมีบัญชาให้จัดตั้งเป็น โรงเรียนแห่งแรกของจังหวัดตราด ชื่อ สำนักสอนหนังสือไทยวัดไผ่ล้อม การตั้งโรงเรียนแผนแบบใหม่อย่างเป็นทางการครั้งแรกในจังหวัดตราดนี้ พระอาจารย์เจ้งรับหน้าที่เป็นครูสอนเองดังเดิมได้รับนิตยภัตร (เงินเดือน) เดือนละ 25 บาท
พ.ศ. 2456 โรงเรียนมีจำนวนนักเรียนเพิ่มมากขึ้น สถานศึกษาบนกุฏิสองหลังจึงคับแคบ ประกอบกับจะได้ขยายเป็นโรงเรียนระดับมัธยมศึกษา ด้วยความร่วมมือจากผู้ว่าราชการเมืองตราด พระยาสุนทรทราธรธุรกิจ (หมี ณ ถลาง) จัดการบอกบุญเรี่ยไรเงินสร้างอาคารเรียนชั่วคราว ให้ชื่อว่า โรงเรียนเวฬุสุนทรการ ซึ่งมัความหมายถึงความสัมพันธ์ระหว่างวัดไผ่ล้อมกับพระยาสุนทรทราธรธุรกิจผู้เป็นกำลังสำคัญในการจัดสร้างอาคารเรียนใหม่ปรากฏชื่อในสมุดโรงเรียนว่า โรงเรียนประจำจังหวัดเวฬุสุนทรการ เป็นโรงเรียนตัวอย่างประจำจังหวัดตราด

ช่วงที่ 2 : เวฬุสุนทรการ สู่ ตราษตระการคุณ

ปี พ.ศ. 2461 พระตราษบุรีศรีสมุทร์เขตต์ (ธน ณ สงขลา) ผู้ว่าราชการจังหวัดตราดคนใหม่ได้พิจารณาเห็นว่าโรงเรียนเวฬุสุนทรการไม่เหมาะที่จะเป็นโรงเรียนตัวอย่างประจำจังหวัดตราดจึงเรี่ยไรเงินจากข้าราชการ พ่อค้า ประชาชน ก่อสร้างอาคารเรียนขึ้นใหม่ ใกล้กับสโมสรเสือป่า (ปัจจุบันคือที่ว่าการอำเภอเมือตราดหลังเก่า)
พ.ศ. 2463 ใช้เวลาก่อสร้างประมาณ 3 ปีเศษ รวมค่าก่อสร้าง 4,670.50 บาท และได้ทำพิธีเปิดเมื่อวันที่ 21 มีนาคม พ.ศ. 2463 โดยเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี เสนาบดีกระทรวงธรรมการ (กระทรวงศึกษาธิการ) เป็นประธาน และให้นามโรงเรียนนี้ว่า โรงเรียนตราษตระการคุณ อันเป็นมงคลนาม และเป็นอนุสรณ์แด่พระตราษบุรีศรีสมุทรเขตต์ (ธน ณ สงขลา) ซึ่งเป็นกำลังสำคัญในการสร้างอาคารเรียนหลังนี้ อาคารเรียนที่สร้างขึ้นเป็นอาคารไม้ใต้ถุนสูง ภายในโล่ง จุนักเรียนได้ 160 คน การเรียนการสอนแบ่งเป็นระดับประถมศึกษา คือ ป.1 - ป.4 กับระดับมัธยมศึกษา คือ ม.1 - ม.3 (เทียบเท่า ป.5 - ป.7 ในสมัยต่อมา)
พ.ศ 2479 มีการจัดตั้งโรงเรียนสตรีประจำจังหวัดตราดขึ้น คือ โรงเรียนสตรีประเสริฐศิลป์ในปัจจุบัน (ตั้งอยู่ในบริเวณโรงเรียนอนุบาลตราดในปัจจุบัน) โรงเรียนตราษตระการคุณได้ย้ายนักเรียนประถมศึกษาทั้งหมด กับนักเรียนหญิงไปเรียนที่โรงเรียนสตรีประเสริฐศิลป์ รวมทั้งครูสตรีก็ย้ายตามนักเรียนไปด้วย โรงเรียนตราษตระการคุณจึงมีแต่นักเรียนชายล้วนและมีการเรียนการสอนระดับมัธยมศึกษาเท่านั้น โรงเรียนตราษตระการคุณใช้สถานที่นี้เป็นที่เล่าเรียนมาตั้งแต่ พ.ศ. 2463 สืบจนถึง พ.ศ. 2484 เป็นเวลานานถึง 22 ปี
พ.ศ. 2483 โรงเรียนได้รับจัดสรรงบประมาณให้ก่อสร้างอาคารเรียนขึ้นใหม่ตามแบบ ร.1 โดยได้รับการสนับสนุนเป็นอย่างดีจาก พล.ร.ท.สินธุ์ กมลนาวิน รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการในสมัยนั้น มีพิธีเปิดอาคารเรียนหลังใหม่นี้ เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2485 โดยหลวงนรนิติผดุงการ ผู้ว่าราชการจังหวัดตราด สิ้นเงินค่าก่อสร้าง 14,475 บาท ส่วนอาคารหลังแรกนั้น ภายหลังได้รื้อถอน เพราะชำรุดทรุดโทรมมาก เครื่องก่อสร้างที่พอจะใช้ได้ ก็นำไปเป็นโรงพลศึกษาขึ้นอีกหลังหนึ่ง 
พ.ศ. 2495 กระทรวงศึกษาธิการได้อนุเคราะห์ให้เงินจรมาสร้างอาคารเรียนขึ้นอีกหลังหนึ่ง เป็นหลังที่ 2 เป็นเงิน 20,000 บาท 
พ.ศ. 2506 กระทรวงศึกษาธิการ อนุมัติเงิน 150,00 บาท มาสร้างอาคารเรียนหลังที่ 3 เป็นอาคาร 2 ชั้น จำนวน 4 ห้องเรียน

ช่วงที่ 3 : ตราษตระการคุณในทุ่งกว้าง

พ.ศ. 2510 กระทรวงศึกษาธิการ ได้อนุมัติเงินงบประมาณ 150,000 บาท และเงินบำรุงการศึกษา 15,000 บาท สร้างหอประชุมและโรงอาหารโรงเรียนตราษตระการคุณ จังหวัดตราด ได้จัดการเรียนการสอนเจริญก้าวหน้ามาตามลำดับ แต่การที่มีนักเรียนเพิ่มขึ้นมากทุกปี ประกอบกับพื้นที่บริเวณโดยรอบสนามหน้าศาลากลาง จังหวัดตราด ซึ่งเป็นพื้นที่ใกล้เคียงโรงเรียนไม่สามารถขยายตัวได้อีกเพราะติดสถานที่ราชการอื่น ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาโรงเรียนในภายหน้า นายประจำ ประทีปฉาย ศึกษาธิการจังหวัดตราด และ นายลพ ชูแข อาจารย์ใหญ่คนแรกของโรงเรียนตราษตระการคุณ จังหวัดตราด มีความคิดตรงกันว่าต้องหาที่ดินผืนใหม่ให้โรงเรียนตราษตระการคุณ และที่ดินผืนนั้นน่าจะเป็นทุ่งเนินตาแมวอันรกร้างและกว้างใหญ่พอที่จะรองรับลูกหลานชาวตราดให้มีที่เรียนเพียงพอได้ทั้งในปัจจุบันและอนาคต ซึ่งที่ดินผืนนี้ห่างจากสถานที่ตั้งเดิมเพียง 1.5 กิโลเมตร จึงทำการจับจองได้เนื้อที่ 139 ไร่ 1 งาน 70 ตารางวา ด้วยความเห็นชอบและสนับสนุนจากนายสงัด รอดมั่น ที่ดินจังหวัด และนายจรัส เทศวิศาล ผู้ว่าราชการจังหวัดตราดในสมัยนั้น
พ.ศ. 2513 กรมสามัญศึกษา อนุมัติให้ย้ายโรงเรียน และได้จัดสรรเงินงบประมาณให้สร้างอาคารเรียน แบบ 318 (นับว่าเป็นอาคารโครงสร้างแบบตึกหลังแรกของจังหวัดตราด) จำนวน 1 หลัง บ้านพักครู 2 หลัง ส้วมนักเรียน 1 หลัง ระยะแรกมีปัญหามาก แต่ในที่สุดก็ผ่านพ้นไปด้วยดีแม้จะเสียเวลาไปบ้างสิ้นเงินงบประมาณ 2,250,000 บาท
พ.ศ. 2515 ขนย้ายนักเรียนบางส่วนมาเรียนที่ท้องทุ่งเนินตาแมว
พ.ศ. 2518 ย้ายนักเรียนมาครบทั้งหมดทุกชั้น ทิ้งสถานที่ตั้งแห่งเก่าและอาคาร 3 หลัง ไว้เป็นสมบัติของโรงเรียนอนุบาลตราดสืบไป ซึ่งสมัยนั้นตรงกับนายสุรจิตร ภัทรคามินทร์ ผู้บริหารโรงเรียนคนที่ 14 เมื่อย้ายนักเรียนทั้งหมดเรียบร้อยแล้ว โรงเรียนตราษตระการคุณ จังหวัดตราด ได้เข้าโครงการ คมภ. 2 รุ่นที่ 5 ซึ่งโครงการเงินกู้จากธนาคารโลกและได้รับความช่วยเหลือในด้านผู้เชี่ยวชาญจากประเทศแคนาคา เป็นโครงการพัฒนาโรงเรียนมัธยมศึกษาส่วนภูมิภาค กรมสามัญศึกษาได้จัดสรรเงินงบประมาณสร้างอาคารเรียนวิทยาศาสตร์ หอประชุม โรงฝึกงาน พร้อมอุปกรณ์ทางด้านงานอาชีพ ศิลปะ และวิทยาศาสตร์ครบถ้วน

ศิษย์เก่าเกียรติภูมิ โรงเรียนตราษตระการคุณ จังหวัดตราด

- สุทธิพงษ์ จุลเจริญ อธิบดีของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น
- ศุภพงษ์ อุดมแก้วกาญจนา ดารา/นักแสดง