Bajau

Kima

Kima ialah nama sejenis kerang laut dan terdapat dalam beberapa spesis, antaranya lapiran, kima bohe' dan sollot-sollot (bersaiz kecil dan menyelit di celah-celah permukaan batu). Kima dijadikan lauk dalam makanan tradisi Orang Bajau. Kima ini boleh dimakan mentah-mentah (inta') setelah dihiris atau dipotong kecil-kecil dan dicampur dengan air limau dan lada serta rempah-ratus yang lain mengikut selera. Ia juga boleh dimasak bersama sayur. Ada juga kima yang dikeringkan di bawah sinar matahari dan biasanya ia dimasak bersama sayur.

Sagol/Ѕenagol

Sagol/Ѕenagol apabila digunakan sebagai kata kerja bermaksud mencampuradukkan. Sagol/Ѕenagol apabila digunakan sebagai kata nama bermaksud 'benda yang dicampuradukkan'. Secara khusus ia merujuk kepada sejenis masakan tradisional yang menggunakan isi ikan (biasanya ikan pari, ikan yu dan ikan buntal, secara umumnya ikan yang mempunyai hati yang besar) yang dicincang-cincang dan dimasak dengan kunyit. Untuk membuat sagol, ikan yu, pari atau buntal dicelur dahulu sehingga mudah membersihkan 'langnges' iaitu lapisan kasar pada kulit yu dan pari, atau 'iting' iaitu 'duri' pada ikan buntal. Penceluran (masak separuh masak) ini juga dilakukan untuk memudahkan isi ikan dihancurkan dan dicampur dengan kunyit yang telah dipipis.
Terdapat dua jenis masakan sagol/Ѕenagol iaitu sagol/Ѕenagol kering (tiada kuah) dan sagol/Ѕenagol basah (berkuah). Untuk mendapatkan rasa sebenar sagol/senagol, biasanya tidak menggunakan minyak makan tetapi menggunakan minyak hati ikan yang disagol itu, iaitu sama ada minyak hati ikan pari, atau minyak hati ikan yu atau minyak hati ikan buntal.

Putu

Makanan yang berupa ubi kayu yang diparut dan telah diperah airnya lalu dikukus. Lazimnya, Putu dimakan bersama Sagol, Kima, Tehek-tehek, Тayum dan beberapa makanan tradisional Bajau yang lain (selalunya makanan laut).Ia kenyal dan sedikit melekit. Rasanya seperti ubi yang dicampur tepung.

Tompek (Тinompeh)

Makanan yang berupa ubi kayu yang diparut dan telah diperah airnya. Ia kemudiannya digoreng tanpa minyak di dalam kuali, sehingga berwarna kekuning-kuningan.
Secara umumnya, makanan tradisional masyarakat Bajau ialah makanan laut dan makanan ubi-ubian dan tanaman huma yang lain. Makanan tradisi orang Bajau boleh dibahagikan kepada dua jenis utama iaitu makanan yang dimasak dan makanan yang dimakan mentah (inta'an). Makanan yang dimasak sama ada direbus, digoreng, dibakar dan dipanggang. Lazimnya, intaan (makanan mentah) terdiri daripada makanan laut seperti 'ballog-ballog', 'bantunan', tehe'-tehe', tayum, kilau, baat atau timun laut, lato', kima, tehe-tehe kabboggan atau nasi putih direbus dengan isi tehe tehe dalam cangkerang tehe-tehe dan sebagainya.

Tarian Igal Igal Βajau dan Dalling-Dalling Bajau

Tarian ini sangat dipelihara oleh masyarakat Bajau di Selatan Filipina. Kesedaran akan kepentingan memelihara budaya bangsa untuk menjamin kelangsungan budaya bangsa berkenaan telah mendorong masyarakat Bajau di Borneo Utara (Sabah) khususnya di Semporna bangkit dan mengembangkan seni tarian dalling-dalling di kalangan generasi muda. Ini dilakukan dengan membawa dalling-dalling dan Igal Igal ke majlis formal khususnya Regatta Lepa Semporna. Pada tahun 1998, Badan Galak Pusaka telah bekerjasama dengan Majlis Perbandaran Sandakan untuk menganjurkan Pertandingan Dalling-dalling Sempena Sambutan Hari Jadi Tuan Yang Terutama, Yang Dipertuan Negeri Sabah, yang pada masa itu disandang oleh Tun Sakaran Dandai. Semenjak itu, tarian dalling-dalling turut mula dikenali di daerah Sandakan dan Ѕemporna.
Perkataan dalling-dalling ialah kata ganda "dalling" yang berubah menjadi "dalling-dalling", daripada perkataan Sinamah (bahasa Bajau) yang bermaksud gerakan seluruh badan mengikut rentak tertentu. Tarian ini ialah tarian hiburan di majlis keramaian khususnya majlis perkahwinan. Tarian dalling-dalling diiringi oleh "sangbai" iaitu pantun memuji yang dinyanyikan oleh seorang penyanyi atau dua penyanyi. Secara tradisionalnya, penyanyi yang menyampaikan nyanyian (disebut kalangan dalam Sinamah) ialah pemuzik. Alat muzik yang digunakan pula dipanggil gabbang. Kadang-kadang pemuzik dibantu oleh seorang penyanyi lain yang lazimnya wanita, terutama apabila atur cara majlis dijangka mengambil masa yang lama yang kadang-kadang mencecah semalaman.
Kajian awal oleh Badan Galak Pusaka mendapati tarian dalling-dalling akan semakin rancak dan menghiburkan apabila ia ditarikan oleh penari secara berpasangan dan kedua-dua penyanyi dalam keadaan 'magbono' kalangan atau berbalas pantun. Dalam keadaan sedemikian, semua watak (penyanyi, pemuzik dan penari) akan menunjukkan kepakaran masing-masing untuk diiktiraf sebagai yang terbaik oleh hadirin.

Tarian Limbai & Runsai (Bajau Samah Kota Belud)

Tarian Limbai merupakan satu tarian traditional suku kaum Bajau Samah Kota Belud. Tarian Limbai biasanya ditarikan ketika majlis perkahwinan semasa menyambut ketibaan pengantin lelaki yang diarak ke rumah pengantin perempuan.
Sebaik sahaja rombongan pengantin sampai, perarakan dihentikan sementara, lalu tarian Limbai dipersembahkan di hadapan pengantin. Ia merupakan upacara khas sebagai isyarat menjemput pengantin lelaki naik ke rumah untuk melakukan istiadat ijab qabul yakni pernikahan.
Tarian limbai diiringi oleh irama kulintangan. Kumpulan muzik ini mengandungi enam orang pemain yang diketuai oleh seorang wanita yang memainkan kulintangan, dua orang pemukul gendang, dua orang pemain gong dan seorang pemain bebandil. Tarian ini mengiringi anggota-anggota rombongan pengantin lelaki naik ke rumah. Penari-penari melambai-lambaikan selendang mereka sebagai lambang mengundang dan mengucapkan selamat datang.
Selain tarian Limbai, Runsai juga merupakan tarian traditional suku kaum Bajau Samah di Kota Belud. Runsai selalu ditarikan di majlis perkahwinan pada sebelah malam. Tarian ini memerlukan antara enam hingga lapan orang penari termasuk dua orang wanita. Tarian ini menjadi bertambah meriah apabila diserikan dengan kalang iaitu pantun dua kerat yang dijual dan dibeli oleh penari lelaki dan perempuan.

Pakaian Tradisional

Pakaian Tradisinal Suku Kaum Bajau Kota Belud dikenali sebagai "Badu Sipak". Nama jenis pakaian tradisional bagi Ѕuku Кaum Bajau di Рantai Тimur Ѕemporna dikenali dengan nama "Alal Bimbang"

Bajau Samah Kota Belud/Tuaran

derakan=dada
tut=lutut
bukut=belakang
tekok=kepala
kelong=leher
lindoh=dahi
bentingol=degil
luara'=susah/kesusahan
sekinam=berlawan
ngeredok=nyenyak
setio=berjauhan
sesikot=berdekatan
sedembila=bersebelahan
pungkau=bangun
mantau=berdiri
ningko=duduk
pekom/pekam=bertiarap
pesirip=mengiring
kepoh=lompat/terjun
tatak=jatuh
iyak=baling
sesembet=berkejaran
selegundi'=layang-layang
ngelantu = lapar

limpang/pelimpang = baring

lumaan tanak = jalan/berjalan kaki

mapi = masak

kiti = kita

benad betis = lenguh/kebas kaki

somo = sama

mangan = makan

yan abar = apa khabar

turi = tidur 
 saging = pisang 

dendo = perempuan 
 laruk = tapai 

jomo = orang 
 kambul = selimut 

gaai/segai = mereka 
 payau = rusa 

dela = lelaki 
 baie = basi 

yangto'o = nenek 
 tarum = terung 

mato'o = datuk 
 ngeluteh = lesu 

eyang = emak 
 kilik = cerek 

iram/irom = hitam 
 peberinut = beransur balik 

ema = bapa 
 sian = siapa 

luma'an = jalan/berjalan 
 parak = berkecai/hancur 

nguta = muntah 
 limbo = lemas 

tio = jauh 
 seruan = bertunang 

sikot = dekat 
 limpas/pelimpas = lalu/tumpang lalu 
 lulaai = lari 

ngantuk = mengantuk 
 sekelat = selimut 

tegega = terkejut 
 odon = tangga 

ingin = suka 
 beluang = pintu 

gali/kernuan = geli 
 pendawan = tingkap 

tito'o = ketawa sesapu = penyapu 

pinggo = pergi ke mana 
 temang = lidi 

minggo = mana/di mana 
 kuri-kuri/beragam = main-main, bermain 

songom = malam 
 kaleh = dengar 

sekul = sekolah mekaleh = mendengar 

iyan/iyen = apa 
 betutur = bercakap 

kinum-kinum = senyum 
 beserita = bercerita 

delak' = lidah 
 mandi badak = malam berinai 

urung = hidung 
 sabuk = gayung/cebok 

moto = mata 
 situn = tempayan 

telingo = telinga 
 kebentianan = ???? 

siyen/sian = siapa 
 suang = sungai 

isak = satu 
 regisin = tali air 

duo = dua 
 ungkab = terkopek/buka 

telu = tiga 

empat = empat 

limo = lima 

enom/enam = enam 

pituk = tujuh 

wauk' = lapan 

siom/siam = sembilan 

sepu' = sepuluh 

buas = nasi 

gulai/rapa = sayur 

diing/di'eng = ikan 

tarak/ratas = redah 

Gu'uk/badi = parang 

bet'ta/tegol = lama 

nongot = berpeluh 

pesak/parak = pecah/ hancur
ai siku elling= sudah aku bilang

Bajau Kudat/Pendekar Tausug

Bajau Kudat ialah kumpulan beberapa sub-etnik Bajau yang bergabung dan menuturkan bahasa yang sama serta berkongsi budaya dan adat resam yang sama. Bajau Kudat yang asli ialah gabungan daripada sub-etnik Bajau iaitu etnik suku Banadan, Danauan serta Κagayan dengan etnik suku orang Suluk. Oleh itu, Bajau Kudat yang asli menuturkan kedua-dua bahasa iaitu Bahasa Bajau Banadan dan Bahasa Suluk sebagai bahasa harian mereka dan mereka juga dikenali sebagai Bajau Suluk. Dalam legenda juga dikenali sebagai Bajau Gunung seperti cerita Puteri Gunung Ledang, Puteri Santobong, Puteri Saadong dan puteri-puteri lain di Tanah Melayu, Pahlawan-pahlawan hebat dan bijaksana pada masa itu akan membina penempatan di kawasan gunung dan berkahwin dengan puteri-puteri kayangan yang menjaga gunung. Mat Salleh "Wira Pahlawan Sabah" merupakan salah seorang keturunan Bajau Suluk dan menetap di kawasan pergunungan Sabah sebelum mula berhijrah. Bajau Kudat kadang kala dikenali juga dengan panggilan Bannaran atau Dannawan atau Samah atau Bajau di kalangan kelompok Bajau yang lain. Manakala suku bangsa lain di daerah Kudat seperti Suku Brunei, Suku Bajau Samah, Suku Orang Sungai, Suku Rungus dan Suku Tambanuo yang mendiami kawasan Kudat memanggil orang-orang Bajau Kudat sebagai Bajau Suluk. Oleh itu, orang-orang Bajau Kudat agak unik kerana berkongsi bangsa, bahasa, budaya dan adat resam suku kaum Bajau dan Suluk dan daripada etnik Bajau yang lain. Keadaan ini disebabkan adanya asimilasi(percampuran) antara dua suku bangsa ini yang akhirnya menghasilkan Bajau Kudat/Bajau Suluk. Walau bagaimanapun, Bajau Suluk merupakan sub-suku yang paling sedikit dalam etnik Bajau dan menyebabkan mereka kurang dikenali ramai. Namun, darah pahlawan mereka seperti Mat Salleh dan Raja Islam Sulu menyebabkan mereka menjadi rujukan untuk menyelesaikan masalah. Kini, keturunan suku Bajau Suluk masih dikenali dengan kelebihan seperti lebih bijak, pandai, cantik berbanding sub-ethik bajau lain biarpun hidup bersama Bajau Kota Belud/Tuaran.
Petempatan utama Bajau dan Suluk Kudat ini adalah di Kampung Limau-Limauan (pada masa sebelum penjajahan British Limau-Limauan ialah ibu negeri dan Pusat Pentadbiran Kerajaan Bajau Kudat di bawah pemerintahan Maharajah Untung Haji Abdul Rahim moyang kepada Tun Datu Mustapha Bin Datu Harun dan juga Tuan Guru kepada Datu Paduka Mat Salleh), Kampung Talaga (Pusat Kekuasaan Bajau Kudat sebelum bertukar ke Limau-Limauan), Kampung Parapat Laut (Pecahan daripada Kampung Limau-LImauan), Kampung Landung Ayang Laut, Kampung Tanjung Kapor, Kampung Membatu Laut, Kampung Liwatan, Kampung Milau, Kampung Tampakan, Kampung Batu Putih dan beberapa perkampungan lain.
Bajau Kudat ialah Suku Bajau yang agak unik. Mereka menggunakan seratus peratus istilah dan bahasa Banarran-Suluk dalam kebudayaan, adat resam dan persuratan mereka. Dokumen lama ditulis dalam tulisan Bajau dan Suluk. Semua sebutan, huruf, istilah, tulisan, gaya lagu, bacaan dan kaedah pengajian al Quran menggunakan bahasa Аrab dan Jawi Bajau-Suluk kuno. Semua istilah nikah, kahwin dan pertunangan menggunakan bahasa Βajau dan Suluk Kuno dan bercampur dengan bahasa Melayu lama. Istilah-istilah seperti "Turul Taimah"(istilah yang seerti dengan "jawapan penerimaan lamaran") dan "Muka Laung"(buka mulut dalam bahasa Melayu Sabah) ialah contoh istilah bahasa Suluk Kuno yang digunakan dalam majlis dan adat pertunangan. Manakala istilah "Mahanda" adalah daripada bahasa Bajau yang bererti "meminang". Istilah "Tampan Maru" pula ialah istilah bahasa Bajau yang digunakan oleh kaum Bajau Kudat yang bererti denda akibat pelanggaran satu-satu adat pertunangan atau perkahwinan. Istilah seperti akat nika, mas kawin dan tunang berasal daripada Bahasa Melayu. Pasangan pengantin Bajau-Suluk atau Bajau Kudat ini selalunya akan diarak menggunakan usungan seperti seorang raja dan permaisuri. Keberangkatan dan ketibaan pengantin selalunya diiringi dengan irama titik palang ngan dan irama titik sambutan. Keberangkatan dan ketibaan pengantin atau pasangan pengantin juga akan diiringi dengan bunyi tembakan senapang yang selalunya tujuh das atau sembilan das bergantung kepada status-quo keluarga pengantin. Keberangkatan pengantin yang diarak akan dialu-alukan dengan syair tradisi dalam bahasa Suluk yang dikenali sebagai kalangan dan panji-panji berwarna merah yang dikenali sebagai panji dan sambulayang dengan kumpulan muzik tradisional akan turut sama menyertai rombongan pengantin.
Orang-orang lama Bajau Kudat hampir keseluruhannya mengakui dan mendakwa bahawa nenek moyang meraka berasal daripada keturunan manusia yang lahir daripada ruas bambu atau dikenali sebagai bambu "Kayawan". Berdasarkan kajian, satu-satunya manusia di Kepulauan Borneo dan Sulu yang diakui dalam Tarsila Kesultanan Sulu sebagai keluar daripada ruas bambu ialah Tuan Masaik iaitu Raja Islam Sulu yang pertama (memerintah dan mengasaskan Kerajaan Sulu Islam pada tahun 1280 Masihi sebelum Sultan Syariful Hashim menyatukan dan mendirikan Kesultanan Sulu pada tahun 1450 Masihi) yang berasal dari Tanah Besar Borneo Utara (Sabah) yang telah berkahwin dengan Puteri Raja Sipad daripada Suku Kaum Dayak Buranun (nenek moyang suku kaum Tausug atau Suk).
Antara tokoh ternama di Sabah yang pancar keturunannya daripada Bajau Kudat ialah Datu Paduka Mat Salleh (anak-anaknya seperti Halipan (Ungkung) daripada isterinya Dayang Bandang dan anak-anaknya daripada isteri kedua Dayang Shariffah masih terdapat keturunannya di Kampung Parapat Laut, Kampung Landung Ayang dan Kampung Talaga Kudat), Tun Datu Mustapha Datu Harun, Datu Aliuddin Datu Harun, Datu Salam Datu Harun, Maharajah Panglima Untung Haji Abdul Rahim, Shariff Osman Wira Marudu, Shariff Ligaddung (Digadung), Datu Khalil Jamalul dan ramai lagi.
Satu lagi ciri unik Bajau Kudat ialah rata-rata golongan tua daripada suku kaum ini mampu menuturkan lebih daripada dua bahasa persukuan di Sabah. Mereka mampu bercakap dengan fasih dan lancar bahasa suku-suku sub-etnik Bajau seperti bahasa Banadan, bahasa Kagayan, bahasa Bajau Samah (Bajau Kota Belud) dan bahasa-bahasa etnik suku Suluk, Sungai dan Rungus.
Pekerjaan utama golongan tua suku kaum ini ialah sebagai nelayan dan petani padi bukit. Walau bagaimanapun, generasi Bajau Kudat pada hari ini kebanyakannya bekerja di sektor kerajaan dan swasta.
Pada masa sekarang, Bajau Kudat masih lagi mengekalkan beberapa adat dan budaya lama yang telah diamalkan turun-temurun seperti adat Mag Gunting atau bergunting beramai-ramai di masjid dan adat Mag Duaah iaitu kenduri arwah beramai-ramai satu kampung di masjid pada masa Hari Raya Aidil Fitri dan Aidil Adha. Budaya Mag Gunting agak unik kerana setiap anak Bajau-Suluk yang baru lahir akan diadakan upacara bergunting rambut di masjid setiap kali masa hari raya atau dua kali setahun sahaja. Kanak-kanak lelaki yang akan digunting rambutnya akan diarak ke masjid bersama-sama dengan sebuah replika jong atau kapal layar yang dihias manakala anak perempuan pula akan diarak disertai dengan sebuah replika mahligai. Kedua-dua replika ini iaitu Jong dan Mahligai melambangkan seorang Putera Raja dan seorang Puteri Raja. Jong ialah kenderaan Putera Raja manakala Mahligai tempat tinggal seorang Puteri Raja.
Senjata tradisi Bajau Kudat ialah barung dan bakuku serta kalis. Barung, Bakuku dan Kalis ialah senjata tempur dan selalunya ia menjadi senjata pusaka keturunan. Barung menjadi senjata kebanggaan bagi orang-orang Bajau Kudat.
Bajau Kudat telah mendiami perairan Teluk Marudu (Kudat) sekurang-kurangnya seawal abad ke-13 lagi. Sarjana Barat mengakui bahawa kedatangan agaama islam ke Palawan dan Balabak (sekarang ini Filipina) adalah dari Teluk Marudu (Kudat) dan Teluk Darvel (Segama-Lahad Datu).
Ahli Pelayaran Belanda Van N Hort yang telah memetakaan daerah Marudo dalam peta dunia pelayarannnya pada tahun 1595 mengakui adanya petempatan dan pelabuhan di Teluk Marudu. Perkataan Marudu berasal daripada bahasa Bajau Kudat iaitu kata Ma Ilu Du Atau Maru Du yang bererti "Di situ-situ juga". Daerah Marudu ialah daerah tertua di Sabah yang dipetakan oleh sarjana Barat selain daerah Kinabatangan. Dalam Peta Belanda Melaka 1602 pula, nama wilayah Marudo dan Api-Api (Kota Kinabalu pada masa ini) telahpun dipetakan sebagai dua kawasan yang didiami oleh dua sub-etnik orang Bajo atau Bajau.
Alat muzik tradisoinal Bajau Kudat ialah Kulintangan, gong, tambul (Tambur), gabbang (dibuat daripada bambu) dan biola. Uniknya, Bajau Kudat ini mempunyai beberapa jenis irama lagu tradisional yang dimainkan menggunakan kulintangan, gong dan tambul. Antara irama atau dikenali sebagai jinis titik yang selalu dimainkan ialah titik samah, titik mangkabung, titik kagayan, titik suk (irama peperangan atau silat), titik ta (kita), taddoh habah (irama percintaan), titik kablitan (irama muzik yang diiringi tarian igal) dan ttik palangngan (irama pengantin berangkat dan tiba).
Kaum perempuan Bajau Kudat terkenal dengan tenunan kain pis iaitu kain dastar ikat kepala. Kain pis yang ditenun selalunya akan dijual kepada suku kaum Rungus yang selalunya bertaraf sekurang-kurangnya ketua kaum. Ini disebabkan kain pis ini harganya mahal dan pada masa dahulu ia dijual secara tukaran barang sama ada ditukar dengan barangan tembaga seperti gong dan gadur ataupun dengan kerbau. Kadangkala ditukar dengan padi. Sehelai kain Pis boleh mencecah harga tukaran 2 biji gong atau 2 ekor kerbau atau 10 karung padi bergantung kepada motif tenunan. Terdapat beberapa jenis motif tenunan antaranya ialah corak naga (paling mahal), burung merak dan awan larat yang mana ada nama-namanya tersendiri di kalangan ahli tenun Bajau Κudat.
Di Kudat juga terdapat suku Bajau Samah yang merupakan penghijrah dari daerah Kota Belud dan Dderah Tuaran. Mereka telah datang ke daerah Kudat semasa dan selepas pendudukan Jepun untuk mencari perlindungan. Kecuali Bajau Samah di perkampungan Sebayan, mereka ialah penduduk awal Bajau Samah di daerah Kudat.