Bahasa Kadazandusun

Dialek Kadazandusun

Seperti bahasa-bahasa lain yang mempunyai dialek dalam kumpulan bahasanya, bahasa Kadazandusun juga tidak terkecuali dengan perbezaan pertuturan atau bahasa yang digunakan mengikut kampung dan daerah. Contoh sahaja di Daerah Ranau yang mana walaupun mendiami dalam satu daerah tetapi setiap kampung akan mempunyai dailek tersendiri dalam percakapan. Maka dengan itu secara umumnya dialek Kadazandusun boleh dipecahkan kepada 4 yang utama iaitu:

Dusun Pantai Barat

Dusun Pesisir Pantai atau Coastal Dusunic (sebutan Kadazandusun: Dusun id Kotogisan) atau juga dikenali sebagai Coastal Kadazan atau Dusun Tangaa' (sebutan oleh Kadazan) atau Tangara' (sebutan Dusun Bundu-Liwan) di mana kumpulan ini mendiami kawasan tanah rata dan kawasan pinggir pantai di Daerah Penampang, daerah Papar, Membakut dan sekitarnya. Maksud Tangaa' atau Tangara' adalah "yang menuruni bukit" atau "turun dari bukit", akibat dari itu mereka digelar sebagai Tangaa' atau Tangara' oleh suku Dusun Tagahas iaitu suku yang tinggal berjiran dengan suku ini (mendiami kawasan Ulu Penampang). Namun zaman kini, kumpulan dialek ini lebih senang dikenali sebagai Kadazan sahaja iaitu Kadazan Penampang dan Kadazan Papar, atau Kadazan Membakut ini kerana dialek Penampang (uvang Penampang) sedikit berbeza dengan dialek Papar (uvang Papar). Contohnya bagi perkataan hujan (rain) dalam dialek Kadazan Penampang menyebutnya 'asam' manakala dialek Kadazan Papar pula menyebut sebagai 'yasam'
Bahasa Kadazan adalah salah satu sub-bahasa dalam Kadazandusun yang boleh dikatakan maju dan berkembang kerana penggunaan bahasa ini meluas dalam penulisan buku, journal mahupun surat khabar tempatan dan diajar di sekolah pada awal kemerdekaan sebelum ianya dimansuhkan. Bahasa ini mirip kepada dialek Liwan (Central Dusunic) tetapi setelah perkembangan kosa kata dan tatabahasa maka bahasa ini mampu berdiri sendiri tanpa disandarkan kepada mana-mana dialek serumpun. Jumlah penutur hampir 100,000 orang. Umumnya bahasa yang dituturkan di kawasan Penampang dan Papar ini menggunakan konsonan /Z/ bagi mengantikan huruf /Y/, /V/ mengantikan huruf /W/ manakala /L/ mengantikan huruf /R/, tetapi tanpa huruf /L/ menggantikan huruf /R/, dan juga /H/ pula mengantikan huruf /L/ dalam sesetengah perkataan.

Dusun Utara

Dusun Utara atau Northern Dusunic juga disebut (Dusun id kabaabatan) adalah penutur bahasa Kadazandusun yang tinggal di utara Sabah yakni meliputi Daerah kudat, Daerah Pitas, Kota Marudu dan sekitarnya. Uniknya Northern Dusunic khususnya Rungus ingin diri mereka dikenali atau dipanggil sebagai Momogun Rungus, pendapat mereka istilah Momogun adalah istilah yang benar bagi keturunan Kadazandusun dari Nunuk Ragang dan harus dipertahankan selama-lamanya serta nama Momogun ini mempunyai darjat dan nilai yang tinggi terhadap bangsa, kebudayaan dan keturunan.
Dialek ini mempunyai sedikit perbezaan dengan Coastal Dusunic atau mana-mana dialek Dusunic lain di mana mereka mempunyai cara sebutan yang unik. Northern Dusunic ini termasuklah Momogun Rungus, Dusun Tobilung dan Dusun Kimaragang, terdapat sub-dailek seperti Gandahon, Gonsomon, Nuluw, Tupak dan Pilapalzan [sub-dialek Momogun Rungus]. Walau bagaimanapun, Variasi dailek antara Momogun Rungus, Dusun Tobilung serta Dusun Kimaragang mempunyai sebutan dan intonasi yang berbeza dengan ketara. namun masih memahami antara satu dengan lain.

Dialek Kimaragang

Contoh dibawah contoh dialek Kimaragang berdasarkan kepada kajian Jim Johansson
Juga dikenali sebagai Dusun Sokid oleh Tanggara (Tanggaa) atau Kadazan yang mendiami kawasan pedalaman Sabah atau Dusun yang berlokasi di tengah Sabah merupakan kelompok terbesar dalam keluarga bahasa Kadazandusun. Berdasarkan kepada laporan Ethnologue bahawa kawasan yang didiami oleh kumpulan ini ialah Beaufort, Kota Belud, Kota Kinabalu, Kota Marudu, Kinabatangan, Keningau, Labuk-sugut, Penampang, Papar, Ranau, Tambunan, Tuaran dan Daerah Tawau (minoriti). Mereka membentuk 1/3 jumlah keseluruhan dalam keluarga Kadazandusun yang ada di Sabah. Dialek-dialek dalam Central Dusun ini boleh bertutur dan memahami antara dailek. Maksudnya tidak mempunyai masalah berkomunikasi sesama mereka. Berikut adalah dailek-dialek yang dituturkan dalam kumpulan bahasa Central Dusun iaitu:
Juga dikenali sebagai dialek Dusun Mosilou, majoriti tinggal di Sugut dan Daerah Labuk, Mosilou Daerah Ranau, dan Ulu Penampang Sub-dialek ini juga terdapat di Kota Marudu setelah berlaku penghijrahan pada masa dahulu iaitu di Kampung Talantang 1 dan Talantang 2. Kadang-kadang suku ini dikenali sebagai Tilan-ilan, Dusun, Sugut, dan Tanggal. Terdapat dua dailek terbesar iaitu Talantang dan Tinagas. Contoh perkataan dialek Talantang ialah "mori-lah", "kopijo-benar: betul", "modju;poju-mandi". Jika dialek Kadazan sinonim dengan penggunaan fonem konsonan /z/ /v/ dan /l/ dan Dialek Bundu-Liwan sinonim dengan fonem konsonan /y/ /w/ dan /r/ tetapi dialek Talantang sinonim dengan fonem konsonan /j/ /w/ dan /r/. Berikut adalah contoh dialek Talantang dengan perbandingan bahasa Kadazandusun piawai:

Dusun Pantai timur / Kadazan Labuk-Kinabatangan

Dusun Pantai Timur (Dusun id kosilahon) atau Eastern Dusunic adalah meliputi Telupid, Beluran, Sandakan, Kinabatangan dan Tongod. Juga dikenali beberapa nama iaitu Eastern Kadazan, Sogilitan, Tindakon dan Tompulung Antara Dusun Pantai Timur yang terlibat ialah Dusun Mangkaak, Dusun Lamaag, sukang, Tindakon, Tompulung, Malapi, Minokok, Dumpas dan sebagainya.
Dialek Dusun Pantai Timur ini mempunyai perbezaan ketara dengan dialek serumpun yang lain seperti Coastal Dusun, Northern Dusun, dan Central Dusun. Bunyi dan sebutan mempunyai gaya tersendiri bila mana berkomunikasi sesama mereka. Kelompok Dusun Pantai Timur masih boleh memahami sesama dialek walaupun terdapat beberapa perkataan yang berbeza.

Central Dusun

Juga dikenali sebagai Dusun Sokid oleh Tanggara (Tanggaa) atau Kadazan yang mendiami kawasan pedalaman Sabah atau Dusun yang berlokasi di tengah Sabah merupakan kelompok terbesar dalam keluarga bahasa Kadazandusun. Berdasarkan kepada laporan Ethnologue bahawa kawasan yang didiami oleh kumpulan ini ialah Beaufort, Kota Belud, Kota Kinabalu, Kota Merudu, Kinabatangan, Keningau, Labuk-sugut, Penampang, Papar, Ranau, Tambunan, Tuaran dan Daerah Tawau (minoriti). Mereka membentuk 1/3 jumlah keseluruhan dalam keluarga Kadazandusun yang ada di Sabah. Dialek-dialek dalam Central Dusun ini boleh bertutur dan memahami antara dailek. Maksudnya tidak mempunyai masalah berkomunikasi sesama mereka. Berikut adalah dailek-dialek yang dituturkan dalam kumpulan bahasa Central Dusun iaitu:

Bahasa Kadazandusun piawai

Bahasa Kadazandusun adalah istilah yang digunakan merujuk kepada bahasa yang diajar di sekolah-sekolah di seluruh Sabah dan beberapa sekolah di Sarawak dan Semenanjung Malaysia yang berteraskan kepada dialek Bundu-Liwan piawai dan diperkaya dengan dialek-dialek lain dari kelompok Coastal Kadazan, Northern Dusun, Eastern Dusun dan dalam sub-dialek kumpulan Central Dusun itu sendiri. Cara ini dapat meningkatkan dan meninggikan martabat bahasa tersebut. Memartabatkan bahasa ini bukan sahaja dilihat dari segi peningkatan penutur dikalangan Kadazandusun atau penggunaan dalam siaran di radia-radio tempatan tetapi juga perlu melakukan penelitian, perancangan, dan seterusnya perlaksanaan dalam penulisan dan komunikasi yang meluas iaitu lebih kepada pengkodan bahasa Kadazandusun.

Fonologi

Fonetik bermaksud pengkajian terhadap bunyi bahasa pada sesuatu kaum atau bangsa. tujuan fonetik ini ialah menyusun bunyi yang dihasilkan dalam sesuatu bahasa yang wujud di dunia. Selalunya kajian terhadap fonetik bahasa menjurus kepada situasi penghasilan bunyi dan situasi fizikal bahasa. Manakala fonologi pula ialah kajian sistem bunyi pada sesuatu bahasa itu dengan tujuan menentukan persamaan bunyi yang sama atau fonemik. Akan dibincangkan Fonologi bahasa kadazandusun secara ringkas agar pembaca mendapat gambaran umum akan tatabahasa bahasa ini.

Boros Ngaran

Pengolongan Boros Ngaran (Kata Nama) adalah kata yang digunakan untuk menamakan orang (tulun), binatang (tayam), tempat tinggal (kinoyonon) dan benda (kakamot). Boros Ngaran terbahagi kepada tiga jenis iaitu:

Boros Ngaran Poimbida

Boros Ngaran Poimbida (Kata Nama Khas) adalah merujuk kepada benda, orang, tempat tinggal dan kesatuan dengan ejaan pada awal huruf adalah huruf besar. Dibahagikan kepada dua iaitu Boros Ngaran Poimbida Poimpasi (Kata Nama Khas Hidup) dan Boros Ngaran poimbida au Poimpasi (Kata Nama Khas Tak Hidup). Contoh Boros Ngaran Poimbida Poimpasi ialah [tulun: Ahmad, Jamil, Ah Kong, Kuntagil] dan [tayam - Tompok, Putut, Yasu, Gompurak]. Manakala contoh Boros Ngaran Pombida Au Poimpasi pula ialah [kinoyonon - Kota Kinabalu, Kuala Lumpur, Bangunan Tun Mustafa] dan [Koisaan - KDCA, USDA, ASEAN] serta {kakamot - Parker, Proton Saga]

Boros Ngaran Koizaai

Boros Ngaran Koizaai (Kata Nama Am) ialah bersifat umum sifatnya. Dibahagi kepada dua iaitu Boros Ngaran Koizaai Abstrak (Kata Nama Am Abstrak) dan Boros Ngaran Koizaai Konkrit (Kata Nama Am Konkrit). Contohnya Boros Ngaran Koizaai Abstrak ialah [tinipi-mimpi, rusod-roh, pitimungan-persatuan, sunduan-semangat] manakala Boros Ngaran Koizaai Konkrit ialah [longon-tangan, lamin-rumah, bawang-sungai, rahat-laut]

Boros Maan

Boros Maan atau Kata Kerja dibahagikan kepada dua ketegori iaitu:

Boros Ula

Boros Ula (Kata Adjektif) terbahagi kepada sembilan kategori iaitu:

Boros Toguangon

Boros Toguangon (Kata Tugas) adalah kata yang tidak mempunyai maksud tetapi mempunyai tugas. Ia boleh dilihat daam frasa, klausa dan ayat.

Pamansayan Boros

Pamansayan Boros atau Pembinaan ayat, dibahagikan kepada 4 iaitu

Posugkuon Gulu

Posugkuon Gulu atau Imbuhan awalan

Posugkuon Pangansip

Posugkuon Pangansip ialah juga dikenali sebagai imbuhan apitan. Antara imbuhan apitan dalam bahasa Kadazandusun ialah: