Sjumandjaja

Kehidupan awal

Sjumandjaja dilahirkan di Batavia (kini Jakarta) pada 5 Ogos 1934. Beliau merupakan anak kelima daripada lapan beradik, dan berketurunan Jawa tetapi tidak lama lagi menyesuaikan dirinya dengan budaya Betawi tempatan. Beliau belajar mengaji Al-Quran selama tiga hari, tetapi berhenti selepas banyak perselisihan dengan guru. Ketika berusia sepuluh tahun, bapanya meninggal dunia, meninggalkan Sjumandjaja dibesarkan oleh ibunya. Semasa pendudukan Jepun di Hindia Timur Belanda dari 1942 hingga 1945, beliau menyaksikan beberapa buruh paksa yang dipukul hingga mati berhampiran rumahnya semasa pembinaan Lapangan Terbang Kemayoran.
Semasa menghadiri sekolah menengah di Taman Siswa, Sjumandjaja tertarik dengan drama. Bersama dengan rakan sekolahnya S. M. Ardan dan Savitri (anak perempuan dramatis Sanusi Pane), beliau meletakkan pada penerbitan Utuy Tatang Sontani "Awal dan Mira"; seorang lagi rakan sekolah, Misbach Yusa Biran, mengarahkannya. Dalam tempoh ini, Sjumandjaja juga merupakan ahli Kumpulan Artis Senen, yang dinamakan sempena tempat pertemuannya di Senen, Bersama rakan sekelasnya dan beberapa orang lain seperti bakal Menteri Penerangan Harmoko. Bersama kumpulan itu beliau menulis cerita pendek, puisi, dan karya kritikan sastera.
Pada 1956, Sjumandjaja melakonkan peranan dalam filem Terang Bulan Terang di Tengah Kali, ditulis oleh Ardan dan diarahkan oleh Wim Umboh. Pada tahun yang sama, filem pendek beliau "Kerontjong Kemajoran" telah diadaptasikan dalam bentuk filem oleh syarikat penerbitan Persari di bawah tajuk Saodah. Pada tahun berikutnya, satu lagi cerpen Sjumandjaja, "Anakku Sajang" telah diadaptasikan oleh syarikat; beliau mengambil alih tugas penolong pengarah filem itu. Sjumandjaja menjadi kakitangan Persari pada tahun 1958, di bawah kepimpinan Asrul Sani.
Pada tahun 1959, Sjumandjaja menerima biasiswa kerajaan untuk belajar di Moscow. Selepas kursus persediaan sepanjang tahun, pada tahun 1960 ia mendaftar di Institut Sinematografi Negeri All-Union; Beliau merupakan pelajar Indonesia pertama untuk menghadiri institut ini. Seorang kaki perempuan di kampus, beliau lulus summa cum laude dari institut itu pada 1964 atau 1965. Penyertaan beliau, Bajangan, sebuah filem berdasarkan cerita oleh Erskine Caldwell, adalah profil hitam dan putih wanita yang menunggu selama 25 minit untuk menunggu cucunya. Beliau merupakan orang ketujuh yang menamatkan pengajian summa cum laude dari institusi itu, dan orang asing yang pertama.

Kerjaya filem

Selepas kembali ke Indonesia pada tahun 1965, Sjumandjaja bekerja di Kementerian Penerangan; dari tahun 1966 hingga 1968, beliau merupakan ketua pengarah filem dan berjaya meluluskan rang undang-undang yang menggunakan keuntungan dari import filem untuk membiayai penerbitan tempatan. Beliau kemudiannya meneruskan pengarahan dan penulisan skrip sambil mengambil masa lima tahun sebagai ketua Biro Seni Jakarta. Filem pertama arahannya, Lewat Tengah Malam (1971), diterbitkan oleh Allied Film Indonesia, membawanya di bawah pengawasan yang rapat oleh pemerintah yang dipimpin Suharto atas kritikan sosialnya, sementara Pengantin Remadja, yang beliau  tulis, memenangi anugerah pada Festival Filem Asia 1971. Ini diikuti oleh Flambojan (Periang; 1972).
Pada 1972, Sjumandjaja menubuhkan syarikat penerbitannya sendiri Matari Film; filem pertama syarikat itu, Si Doel Anak Betawi, yang diarahkannya, diiktiraf secara kritikal dan membawa kepada populariti untuk budaya Betawi dan bintang filem Rano Karno. Dua filem beliau yang seterusnya, Si Mamad (1974) dan Pinangan (1976), yang berdasarkan daripada karya Anton Chekhov, sementara Laila Majenun (1975) merupakan adaptasi West Side Story. Selepas memfilemkan Yang Muda Yang Bercinta, yang telah ditangguhkan oleh lembaga penapisan, pada tahun 1977, beliau mengambil satu lagi rehat untuk menangani masalah kesihatan. Dalam tempoh ini beliau menjadi seorang Muslim yang lebih taat.
Pada 25 Disember 1978, Sjumandjaja kembali dengan filem terbaru, Kabut Sutra Ungu, adaptasi novel oleh Ike Soepomo. Kabut Sutra Ungu diikuti oleh beberapa lagi filem termasuk Bukan Sandiwara (1980), sebuah biopik tokoh pembebeasan wanita Kartini R. A. Kartini (1981), dan Budak Nafsu (1983), yang berdasarkan daripada novel Fatimah oleh Titie Said. Filem terakhir Sjumandjaja sebelum kematiannya, Kerikil-Kerikil Tajam telah dikeluarkan pada 1984.
Selepas mengalami serangan jantung semasa solat di rumah Soepomo pada 19 Julai 1985, Sjumandjaja dibawa ke Hospital Cipto Mangunkusumo di Jakarta. Beliau meninggal pada jam 3:50 pagi. Waktu tempatan (UTC+7) dan dikebumikan keesokan harinya di Tanah Perkuburan Awam Kawi-Kawi. Beliau meninggalkan filemnya yang hampir siap, Jakarta Opera, yang telah berusaha untuk menyiapkannya. Ia kemudiannya disiapkan oleh Sutomo Gandasubrata.

Gaya pengarahan

Sjumandjaja dilaporkan sebagai pengarah yang sangat tegas dan tidak mahu menerima kritikan daripada pelakon. Menurut El Manik, yang melakonkan watak askar Jepun dalam filem Budak Nafsu, Sjumandjaja enggan mendengarkan kebimbangan El Manik bahawa seorang lelaki Jepun tidak dapat bertutur bahasa Indonesia dengan lancar, sebaliknya memberitahu pelakon untuk menulis dialog Jepun sendiri jika dia mahu. Gandasubrata teringat bahawa Sjumandjaja memecat bapa mertuanya sendiri dari Opera Jakarta ketika mereka tidak dapat melakukan jangkauan pengarah. Menurut penerbit Manoo Sukmajaya, Sjumandjaja akan menolak menerima tawaran pengarah jika ia menemukan naskah yang tidak menarik, menghargai nilai kreatif atas yuran pengarah.
Sjumandjaja dipengaruhi oleh banyak karya-karya Rusia, yang telah dilihatnya semasa di Kesatuan Soviet. Karya ini termasuk Mikhail Kalatozov Letyat Zhuravli (Kren Telah Terbang; 1957), Grigori Chukhrai Sorok Pervyy (Empat Puluh Satu; 1956), and Ballada o Soldate (Balada Askar; 1959). Romantisisme dalam karya selepas Stalinis ini tercermin dalam karya Sjumandjaja sehingga Kerikil-Kerikil Tajam. Karya-karyanya juga diklasifikasikan sebagai realisme sosial, dengan filem-filem seperti Si Mamad dan Atheis mencerminkan isu-isu yang berkaitan dengan masyarakat moden. Beberapa filemnya, seperti Yang Muda Yang Bercinta, mengandungi tema kesedaran diri dan penemuan, manakala Budak Nafsu mengandungi apa yang Marselli, menulis dalam Kompas, digambarkan sebagai "erotisme vulgar".
Teknik yang bijak, Sjumandjaja menggunakan kamera untuk menekankan naratif itu. Bajangan, karya pertamanya, Menggunakan tembakan panjang untuk menunjukkan kesamaran watak utama. Beliau sering menggunakan beberapa tembakan untuk menunjukkan isu-isu psikologi yang dihadapi oleh wataknya, memfokuskan kepada kedua-dua watak dan ruang di sekelilingnya. Beliau juga menggunakan rujukan kepada karya budaya yang terkenal; satu adegan dalam Kartini telah mencerminkan karya Leonardo da Vinci The Last Supper.

Penghargaan

Sjumandjaja menerima lima Anugerah Citra di Festival Filem Indonesia (FFI) untuk karya-karyanya, iaitu Lakonlayar Terbaik untuk Laila Majenun (FFI 1976), Pengarah Terbaik dan Lakonlayar Terbaik untuk Si Doel Anak Modern (FFI 1977), Pengarah Terbaik untuk Budak Nafsu (FFI 1984), dan Skrip Terbaik untuk Kerikil-Kerikil Tajam (FFI 1985).

Kehidupan peribadi

Perkahwinan pertama Sjumandjaja ialah bersama penari balet Farida Utoyo, yang beliau berjumpa dan berkahwin ketika di Kesatuan Soviet; Utoyo sedang belajar di Akademi Koreografi Negeri Moscow. Bersama Utoyo beliau mempunyai dua anak lelaki, Aridya Yudistira dan Sri Aksana (bekas pemain dram Dewa 19). Perpisahan pasangan itu pada awal tahun 1970-an menjadi inspirasi untuk Flambojan (1972). Selepas bercerai dengan Utoyo, Sjumandjaja berkahwin dengan pelakon Tuti Kirana sebelum keluaran Si Doel Anak Betawi. Pada tahun 1973 pasangan itu mempunyai seorang anak perempuan, Djenar Maesa Ayu, yang kemudiannya menjadi penulis-pengarah dan memenangi Anugerah Citra untuk filem sulungnya Mereka Bilang, Saya Monyet! (2007). Pada tahun 1982 hubungannya dengan Kirana memburuk, dan pasangan itu bercerai. Pada 1984, beliau mengahwini isteri ketiganya, Zoraya Perucha.
Sjumandjaja dikenali sebagai peminum berat, yang menyumbang kepada masalah kesihatannya. Bermula dengan bir semasa di sekolah menengah, dia kemudian beralih kepada minuman keras walaupun mengalami masalah hati semasa masih remaja. Menjelang akhir hayatnya, ketika menjadi lebih keagamaan, beliau minum lebih sedikit.