Lun Bawang

Kehidupan Lun Bawang berkait rapat dengan Kerajaan Brunei

Kehidupan orang Lun Bawang juga sangat berkait rapat dengan kerajaan Brunei bilamana Awang Alak Betaar yang berketurunan separuh Murut telah digelar Upai Semaring atau Awang Semaun. Awang Alak Betaar merupakan Sultan Brunei yang pertama iaitu dikenali sebagai Sultan Mahmud Shah. Nama seperti Pengiran, Dayang, Sultan dan Agong juga meluas dipakai oleh komuniti Lundayeh ini sejak zaman ke zaman. Ramai juga Lun Bawang telah berasmilasi dengan kebudayaan Melayu Brunei sejak zaman ke zaman hingga ke hari ini. Datu Taie merupakan salah satu pemimpin Lun Bawang di zaman era kerajaan Brunei.
Sejarah asal penempatan awal suku Lun Bawang adalah di tanah tinggi Kerayan Kelabit Kawasan Tengah Jantung Utara Borneo. Mereka juga telah berhijrah ke seluruh tanah Borneo termasuk Sabah, Sarawak, Kalimantan dan ke Brunei sekitar abad ke-16 dan ke-17. Lundayeh bermakna hulu orang atau orang-orang pedalaman. Mereka dikenali sebagai petani dan mempunyai penternakan amalan dan juga dikenali sebagai pemburu dan nelayan.

Kehidupan Lun Bawang sewaktu pemerintahan Kerajaan James Brooke

Pada lewat 1800-an hingga awal 1900-an, sebelum menerima agama, masyarakat Lun Bawang telah digambarkan sebagai hidup dalam keadaan yang tidak sihat gaya hidup. Mereka peminum burak tegar (arak beras), kelihatan mabuk lebih kerap, dan rumah panjang kelihatan tidak bersih. Gaya hidup mereka menyebabkan mereka terdedah kepada penyakit. Sebelum tahun 1900, jumlah Lun Bawang seramai 25 000 orang di bahagian utara Sarawak manakala pada tahun 1904 dan 1905, terdapat wabak cacar sekitar kawasan Lundayeh. Sebuah wabak yang mempunyai ketara mengubah perjalanan sejarah Lundayeh itu. Telah dicatatkan bahawa angka kematian telah mengurangkan kira-kira 25,000 orang penduduk kepada 3,000 penduduk Lundayeh itu.(Laporan Pegawai-Pegawai Daerah pada masa itu – Sarawak Gazette; Drunk Before Dawn). Dan dengannya, ada agama populasi Lundayeh bertambah daripada 3,000 orang pada 1905 kepada 5,000 orang pada tahun 1920-an dan kepada 15,000 orang pada tahun 2010 di Sarawak.

Peranan Lun Bawang semasa Perang Dunia Kedua

Ramai orang Lundayeh terlibat dalam Operasi Semut semasa peperangan Dunia kedua bersama dengan suku etnik lain seperti Iban, Murut, Kenyah, Kayan dan Dayak yang lain.

Budaya dan cara hidup

Cara hidup dan bahasa suku kaum Lun Bawang dan Kelabit banyak persamaan. Persamaan ini dapat dilihat juga dalam cara mereka semasa menanaman padi bukit (tana luun) dan sawah padi (Lati ba'). Nasi yang menjadi makanan mereka dibungkus dengan daun pisang atau itip dipanggil Nuba' Laya. Daging atau ikan yang telah diperam dengan garam serta disimpan di dalam buluh selama lebih sebulan dipanggil telu serta rasanya akan menjadi masam-masam masin yang sangat digemari suku kaum Lun Bawang. Begitu juga dengan salai (narar).
Mereka juga mendapat sumber garam dari telaga air masin yang lebih dikenali sebagai lubang main. Di kawasan pedalaman, penternakan kerbau dan lembu menjadi sumber ekonomi sampingan serta menjadi hantaran mas perkahwinan pihak pengantin lelaki kepada keluarga pihak pengantin perempuan yang dipanggil purut.
Suku kaum Lun Bawang kaya dengan kraftangannya. Dahulu kala, pakaian kaum lelaki diperbuat daripada kulit kayu yang dipanggil kuyu talun. Kain yang dililit di kepala pula dipanggil sigar sementara cawat yang dipakai dipanggil abpar. Parang panjang yang diikat di pinggang dibawa untuk pergi berperang dipanggil pelepet. Bagi kaum wanita pula, mereka mengenakan pata di kepala, beret di pinggang, bane di leher dan gileng atau pakel di tangan serta lengan. Suku kaum Lun Bawang juga sangat terkenal dengan alat muzik yang diperbuat daripada buluh. Mereka memainkan ini dalam kumpulan. Perempuan meniup suling dan lelaki meniup bass.
Di Sarawak bermula pada 1 Jun setiap tahun diadakan satu pesta yang dinamakan Irau Aco Lun Bawang dirayakan di bandar Lawas sempena perayaan hari Gawai Dayak dan di Sabah. Lundayeh merayakan Irau Rayeh Lundayeh Sabah 2 tahun sekali sempena hari Tadau Kaamatan di Daerah Sipitang. Semasa perayaan ini berlangsung, pelbagai pertunjukan kebudayaan daripada suku kaum Lun Bawang dapat disaksikan.

Agama

Pada umumnya, suku kaum Lun Bawang beragama Kristian yang telah disebarkan oleh mubaligh Kristian sekitar tahun 1928-1930-an. Di Sarawak, Sabah dan Brunei, kebanyakan mereka daripada aliran gereja Sidang Injil Borneo (SIB). Mendiang Datuk Racha Umung ialah Presiden pertama SIB dan ahli adun negeri Lawas (1960-an) serta menjadi ahli Parlimen Lawas-Limbang (P154), Sarawak yang kedua pada tahun 1974, sewaktu Tun Abdul Razak Hussein masih menjadi Perdana Menteri yang kedua Malaysia dan Timbalannya Tun Ismail Abdul Rahman dan diganti ke Tun Hussein Onn. O.K.K Mulok Bangau juga merupakan pemimpin ketua anak Negeri suku Lundayeh,ahli Majlis Daerah Sipitang dan Ketua cawangan Parti UPKO di Sipitang, Sabah pada tahun 1950an-1960an bersama dengan rakan-rakan seperjuangannya dalam UPKO, Tun Fuad Stephen, Datuk Peter Mojuntin dan O.K.K Koroh. Presiden SIB Sarawak, Pastor Kalip Basar yang telah terbunuh dalam nahas helikopter pada Julai 2003 dan YB Datuk Dr. Judson Sakai Tagal menteri muda Sarawak juga terbunuh dalam nahas helikopter pada 2004 di Ba'kelalan, Sarawak juga adalah daripada suku Kaum Lun Bawang dan membuat nama Lun Bawang lebih dikenali di Malaysia.

Taraf hidup

Sistem pendidikan agak lewat sampai antara suku kaum Lun Bawang, dan sehingga kini belum ada pembinaan sekolah menengah di kawasan Long Pasia atau Ba'kelalan. Mereka juga kurang mengisi peluang-peluang pekerjaan di syarikat-syarikat besar. Namun begitu, atas usaha yang berterusan, ramai antara mereka berjaya menjadi golongan ahli profesional. Setakat ini ada lebih daripada 20 orang peguam dan 10 orang bergelar doktor daripada suku bangsa Lun Bawang pada 2012 serta lebih kurang 100 orang Lundayeh di Sabah menerima pendidikan dan ada lebih kurang 233 orang Lun Bawang di Sarawak menerima pendidikan.