مظفر اقبال

پیشینهٔ کاری

اقبال مؤسس مرکز علوم اسلامی در آلبرتای کاناداست (هنگام تأسیس در سال ۲۰۰۰، مرکز اسلام و علم نام داشت). او تا کنون بیست و سه کتاب نوشته‌است. اقبال سردبیر یک نشریهٔ در باب علم و تمدن از دیدگاه اسلام و علوم اسلامی است. تازه‌ترین پروژهٔ او انتشار اولین دانشنامه قرآن توسط مسلمانان است (دانشنامهٔ یکپارچهٔ قرآن) (IEQ).
اقبال آثاری در باب اسلام، تصوف، مسلمانان و ارتباط آن‌ها با مدرنیته منتشر کرده‌است.
اقبال در سال ۲۰۰۳ در برنامهٔ «از متخصصان بپرس» شبکهٔ پی‌بی‌اس (یکی از بزرگترین شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی آمریکایی)  حضور یافته و در باب علم و اسلام به بحث پرداخت.
در مقاله‌ای دربارهٔ علوم اسلامی، نیویورک تایمز به نقل از اقبال به عنوان یک شیمیدان و بنیانگذار مرکز اسلام و علم آورده‌است که علم مدرن هیچ سخن راهگشایی دربارهٔ هدف زندگی ندارد، در حالی که علم در جهان اسلام از هدف جدایی‌ناپذیر بود.
اقبال یکی از کارشناسان مدعو گروه فیزیک و کیهان‌شناسی مرکز الهیات و علوم طبیعی بوده‌است که در کنار دانشمندانی از جمله آندری لیندا از دانشگاه استنفورد، جان پولکینگورن از دانشگاه کمبریج، پائول دیویس از دانشگاه مک کواری و چارلز تاونز از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی در آن حضور یافته‌است. این گروه در بازهٔ سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۳ گفتگوهای عمومی فشرده و سنگینی در باب علم و معنویت داشت.

واکنش‌ها

رکسانه دی. مارکوت، در نقد کتاب «اسلام و علم» که در سال ۲۰۰۲ منتشر شده، نوشته‌است که این کتاب «مقدمهٔ تاریخی شیوا و موجزی از تحولات فکری ارائه می‌دهد که هر دو بُعد دینی و علمی تمدن اسلامی را شکل داده‌اند.»
یکی دیگر از نقدهایی که در باب کتاب «اسلام و علم» اقبال منتشر شد را محمد سهیل عمر نگاشته‌است. نقد او، پس از توصیف مفصل محتوای کتاب، و موافقت با اقبال در خصوص اینکه درک غربی از علم از فرانسیس بیکن به بعد نسبت به علم اسلامی گستاخ بوده‌است، نتیجه گرفته که این کتاب یک اثر مهیّج و بهبودبخش است که بسیاری از آشفتگی‌های پیرامون گفتمان اسلام و علم را اصلاح می‌کند.
اما امیرمحمد گمینی، استادیار پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران، در نقد کتاب شکل‌گیری علم اسلامی، که برندۀ نقد کتاب برگزیدۀ سال 1397 شد، می‌نویسد: بر خلاف عقیدۀ اقبال دانشمندان اسلامی متون دینی را به عنوان منبع علوم طبیعی استفاده نمی‌کردند. اقبال به هیچ وجه نتوانسته نشان دهد دقیقاً در کدام یک از آثار علمی تمدن اسلامی استفاده‌ای به غیر از کسب انگیزه از متون دینی شده است. اقبال در این کتاب نه تنها از اثبات ادعای خود عاجز است بلکه حتی نمی‌تواند در آن حرف نو یا پژوهشی جدید عرضه کند. تمام مطالب این کتاب برگرفته از پژوهش‌های دیگران است و هیچ نکتۀ نوینی در آن پیدا نمی‌شود. نقش اسلام در علوم طبیعی آن دوره چیزی بیش از «انگیزه بخشی» نبوده است و برخلاف اقبال نمی‌توان از این موضوع نتیجه گرفت که «عاملی که این علم را اسلامی کرد، پیوندهای جدایی­ ناپذیر آن با جهان­‌بینی اسلامی و مفهوم خاص طبیعت بود که قرآن فراهم آورده بود.» ما در هیچ کجای این کتاب نمی‌فهمیم منظور نویسنده دقیقاً از این «مفهوم خاص طبیعت در قرآن» چیست! نویسنده در هیچ کجای کتابش نشان نمی‌دهد که دقیقاً در کدام یک از آثار علمی اسلامی می‌توان نشانه‌ای از این «پیوندهای جدایی­ ناپذیر» یافت.
گمینی دربارۀ آثار دیگر اقبال می‌نویسد: مظفر اقبال یک مهندس شیمی است که هیچ مقالۀ پژوهشی در زمینۀ تاریخِ نجوم، ریاضیات، پزشکی و فیزیک در تمدن اسلامی در مجلات معتبر این رشته ندارد. اما حدود 20 کتاب دربارۀ اسلام نوشته که چند تایش دربارۀ علوم تمدن اسلامی است. وی بارها به ایران سفر و سخنرانی کرده است و متأسفانه از ترجمۀ فارسی بعضی کتاب هایش در ایران استقبال شده است.

کتاب‌های اقبال

اقبال بیست و سه کتاب را نوشته، ویراستاری و ترجمه کرده‌است. یک لیست کامل از آثار وی در آدرس ذیل در دسترس است: مظفر اقبال (انتشارات)