دماوند (تهران)

نام و ریشه‌شناسی

نام دماوند نامی کهن است که در طول تاریخ دچار دگرگونی‌های بسیار گشته‌است. در کارنامه اردشیر بابکان به صورت دنباوند و در کتیبه‌های ساسانی چون کتیبهٔ شاپور اول در نقش رستم و 
کتیبهٔ نرسی در پایکولی به صورت دُمباوَند و در کتاب جغرافیای موسی خورنی دُمباوَند آمده که ریشه در نام پهلوی آن دارد.
دماوند در مورد کوه به از دم زبان پهلوی به معنی گرما یا بخار و گاز است و وند که پسوند نسبت است تشکیل شده‌است و دارای معنی ظرفی که دارای گرما یا بخار است می‌باشد اما دربارهٔ نام‌گذاری شهر می‌توان گفت که دمب، دمبال، دما و دمال به علاوه آوند یا وند به معنای شهری است که دنباله ظرف یا دنباله کوه واقع شده‌است؛ بنابراین اگرچه نام کوه و شهر یکی است ولی دارای بار معنایی متفاوت می‌باشد. دماوند برای کوه به معنی ظرف آتش یا دارنده آتش یا بخار و برای شهر به معنی دنباله ظرف یا دنباله کوه واقع شده می‌باشد. این شهر از گذشته تا به امروز بر دامنه کوه واقع شده‌است.

دربارهٔ این نام کسروی عقیده دارد که:
«دماوند و نهاوند شباهت زیادی به یکدیگر دارند: هر دو از دو کلمه ترکیب یافته و در کلمه وند در آخر شریک و یکسان می‌باشند، به‌علاوه در نام‌گذاری این دو آبادی دوری و نزدیکی را نسبت به جایی یا شهری میزان گرفته‌اند و آنچه که نزدیک بوده نهاوند و آن دیگری را دماوند گفته‌اند و نها یعنی پیش و روبرو و دما یعنی پشت و دنبال؛ بنابراین نهاوند یعنی شهر و آبادی یا قلعه ایستاده در پیش رو و دماوند یعنی شهر و آبادی یا قلعه ایستاده در دنبال و پشت»
حمدالله مستوفی در کتاب نزهةالقلوب آورده‌است که دماوند قصبه‌ای است که آن را پشیان (و یا میشان) خوانند.

جغرافیا

دماوند از گذرگاه امامزاده هاشم که راه ارتباطی تهران به آمل محسوب می‌شود تا مسیر ارتباطی تهران به فیروزکوه و ساری واقع شده‌است. در میان مرکز شهر که از درختان پوشیده شده‌است رود تار جریان دارد که طغیان‌های آن در گذشته، چندین بار مرکز شهر را ویران ساخته‌است. این شهر همانند کوه آن از دید تاریخی در عراق عجم قرار گرفته‌است و متصل‌کنندهٔ آن با طبرستان و دیلم و قومس بوده‌است و یک شهر ییلاقی به حساب می‌آید. این شهر بهمراه دهکده‌های اطراف آن در میان کوه‌های البرز مرکزی واقع شده‌اند.

تاریخچه

دماوند یکی از کهن‌ترین شهرها و اولین شهرهای اسطوره‌ای تاریخ ایران است به صورتی که بنای آن هم‌زمان با اصطخر فارس و بلخ به کیومرث نخستین پادشاه ایران می‌رسد.

پیش از اسلام

به علت مطالعات باستانشناسی اندک در این شهر اطلاعات کمی در مورد تاریخ این خطه در دوران مادها و هخامنشیان وجود دارد. آنچه از منابع تاریخی بدست می‌آید در زمان هخامنشیان مواد تجاری دماوند، شمشاد و آهن بوده‌است. در کاوشهای باستان‌شناسی اخیر در منطقه ولیران دماوند تعدادی گور با شیوه‌های تدفین متفاوت متعلق به اوایل دوران اشکانیان و چهار ریتون سفالی و همچنین سکه‌هایی متعلق به مهرداد دوم(۱۲۴ تا ۸۷ پیش از میلاد)، اردوان دوم، سنتروک، ارد اول از دوران اشکانی کشف شده و همچنین در بخش غربی محوطه بقایای قلعه‌ای متعلق به دوران ساسانیان و چند سکه نقره از زمان خسرو دوم کشف شد.
در کتیبهٔ شاپور اول در کعبه زردشت (۲۴۰–۲۷۰ میلادی) و کتیبهٔ پایکولی از زمان نرسی (۲۹۳–۳۰۲ میلادی) از ساتراپ‌های دماوند نام برده شده‌است. همچنین روی یک مهر ساسانی که در دماوند کشف شد، نام دُمباوَند حک شده‌است. این مهر اکنون در موزهٔ کلکته نگهداری می‌شود.

پس از اسلام

پس از حمله اعراب به ایران و در سال ۲۲ هجری هنگام رسیدن لشکر اعراب به اطراف ری، فرمانروای ری سیاوخش پسر مهران پسر بهرام چوبین از مردم دنباوند، طبرستان، گرگان و قومس برای رویارویی با اعراب کمک خواست اما نهایتاً در جنگ شکست خورد. پس از سقوط ری و برافتادن خاندان بهرام، مسمغان مردان‌شاه از نعیم بن مقرن فرمانده سپاه اعراب درخواست صلح کرد که فدیه‌ای بدهد و نیازی به یاور و حفاظ ندارد و نعیم پذیرفت. طبری متن این صلح‌نامه را به این صورت آورده‌است:
«بنام خدای رحمان رحیم.
این مکتوب نعیم بن مقرن است برای مردانشاه مسمغان دنباوند و مردم دنباوند و خوار و لارز و شرز: تو و هر که در بازماندن همانند تو باشد در امانید، که مردم سرزمین خود را بازداری و هر ساله دویست هزار درم، از وزن هفت، بدهی و از عامل مرز مصون مانی. مادام که چنین باشی کس بر تو هجوم نیارد و بی اجازه به تو وارد نشود مگر آنکه دگرگونی آری و هر که پیمان ندارد و هر که از تسلیم وی ابا کند، نیز.»
از این زمان تا اواخر بنی امیه و قیام ابومسلم خراسانی اطلاعاتی از این خاندان دردست نیست. در اواخر بنی امیه ابومسلم از مسمغان درخواست کرد تا خراجی که قبول کرده‌است بپردازد اما مسمغان این درخواست را رد می‌کند؛ در مقابل ابومسلم سپاهی را به سوی مسمغان می‌فرستد که کاری از پیش نمی‌برد و به مسمغان تا دوران خلافت منصور عباسی گزندی نمی‌رسد. در زمان منصور بین مسمغان و برادش ابرویز اختلاف و رنجش پیش می‌آید و ابرویز به نزد خلیفه می‌رود که مصادف می‌شود وقایع قیام راوندیه و خلیفه را در سرکوب قیام همراهی کرده و اعتماد او را جلب می‌کند.
در سال ۱۴۱ هجری خلیفه پسرش مهدی را با سپاهی که ابرویز هم ان را همراهی می‌کند به سمت ری گسیل می‌کند، در این ایام مسمغان و اسپهبد خورشید که در حال جنگ بودند چون از حرکت سپاه خلیفه آگاه شدند با یکدیگر صلح کرده و به مقابله با سپاه اعراب برمی‌خیزند در این جنگ مسمغان نیز مانند اسپهبد خورشید کشته می‌شود و همسر و دخترش به اسارت می‌رود و بدین ترتیب طبرستان و ناحیه دماوند به‌طور کامل فتح می‌گردد، اگرچه حکومت محلی مسمغان توسط ابرویز که ادعای وراثت از برادر را داشت با تبعیت از دربار خلیفه در ناحیه دماوند ادامه می‌یابد چنان‌که در سال ۲۵۰ قمری در واقعه اتحاد امراء دیلم و رویان برای حمایت از داعی کبیر و مخالفت با سلطه حکام طاهریان در طبرستان مسمغان دماوند نیز شرکت داشت. مقارن با ایام ظهور آل زیار و آل بویه نام و نشان این خاندان نیز که به سطح حکومت محلی کوچکی و تابعی از خلیفه نزول کرده بود از بین رفت.
ابوبکر شبلی صوفی که پدرش از نزدیکان خلیفه بود نیز مدتی در این ناحیه حکومت داشته‌است و پس از مرگش برج یادمانی که امروزه موسوم به برج شبلی است به پاس خدمات او در ایام حکومتش بنا شده‌است.
چندی از جغرافیدانان پیش از عصر صفوی، کوه دماوند و کوهپایه‌های آن را جزو جبال و عراق عجم به‌شمار آورده‌اند. مستوفی بافقی در اواخر دوره صفوی دماوند، سمنان و دامغان را جزو طبرستان به‌شمار آورده‌است درحالی که در گزارش‌های به جا مانده از عصر قاجار دماوند در محدوده عراق عجم قرار داشته‌است و به نوشته میرزا فضل‌الله از بهترین مناطق عراق شمرده شده‌است. جیمز موریه و هاینریش بروگش در سفرنامه‌های خود در مورد مراسمی در اواخر ماه اوت (اوایل شهریور ماه) اشاره کرده‌اند که توسط مردم این منطقه به مناسبت شکست ضحاکپرداخته‌اند. این شهر پس از گزیدن تهران به عنوان پایتخت روند رشد بیشتری به خود گرفت و تبدیل به ییلاقی برای مردم و حکومتیان و درباریان شد. محصولات کشاورزی فراوانی در دماوند کشت می‌شده‌است و مهم‌ترین محصول باغی دماوند در دوران قاجار را قیسی دانسته‌اند که به روسیه صادر می‌شده‌است و درآمد بسیاری داشته‌است. جان ویشارد در اواخر دوره قاجار در خاطرات خود نوشته:  
«... این میوه را خشک می‌کنند و به میزان زیادی به روسیه حمل می‌شود. مقدار صادرات به قدری زیاد است که می‌گفتند پولی که از بابت آن پرداخت می‌شود نرخ مبادلهٔ ارز را تغییر می‌دهد.»

جمعیت‌شناسی

جمعیت این شهر براساس سرشماری سال ۱۳۹۵ ایران، ۴۸٬۳۸۰ نفر می‌باشد.
زبان مردم شهر دماوند تاتی است و در ۴ محله اصلی شهر (درویش، قاضی، چالکا و فرامه) به زبان تاتی صحبت می‌شود. از محله‌های دیگری که در محدوده شهر دماوند قرار گرفته‌اند می‌توان به جیلارد (گیلیارد)، گیلاوند، مشا، ولیران، روح‌افزا، چنار شرق، شلمبه، حصار بالا، اصطلک، احمدآباد، و اوره اشاره کرد.
که همگی تات زبان و در محلات شمالی شهر از جمله دشتبان، دشتک، دشتمزار و چشمه‌علا به زبان زبان تبری نیز صحبت می‌شود.
دماوند دومین شهر بزرگ و پرجمعیت تات‌نشین در ایران است. مناطق اطراف دماوند از دیرباز محل سکونت گروهی از کلیمیان ایران بوده که امروزه از ایشان به علت مهاجرت به اسرائیل و آمریکا و تعداد کمی به تهران کسی در این شهر باقی نمانده‌است. عیسوی در گزارشی تعداد یهودیان دماوند را در سال ۱۸۶۷ میلادی ۱۵۰ نفر نوشته‌است و پس از ۱۵ سال، اعتمادالسلطنه نیز از حضور بیست خانوار یهودی در دماوند خبر داده‌است. گورستان کلیمیان گیلیارد از مکان‌های مقدس کلیمیان ایرانی است.

تاکسیرانی

دماوند در حال حاضر دارای اتوبوس شهری نمی‌باشد و وظیفهٔ حمل و نقل کنونی تنها به عهدهٔ تاکسیرانی است که دارای روی‌هم‌رفته ۴۰۰ تاکسی در خطوط مختلف سطح شهر می‌باشد. شهردار دماوند، عباس صفری در اردیبهشت ۱۳۹۵، خبر از طرح ایجاد پایانهٔ درون‌شهری در دماوند داد.

مسافربری

در تاریخ ۳۱ تیرماه ۱۳۹۶، شهردار دماوند خبر از راه اندازی پایانهٔ برون‌شهری دماوند با هزینه‌ای ۶۰۰ میلیون تومانی داد. رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان تهران نیز در ۲۰ دی‌ماه ۹۶، خبر از اولویت قرار داشتن طرح قطار شهری از تهران به پردیس و دماوند داد و اعلام کرد مطالعات طرح قطارشهری تا پردیس پایان یافته‌است.

بهداشت و درمان

در این شهر در حال حاضر دو بیمارستان؛ سوم شعبان و حضرت فاطمه وجود دارد که از این دو بیمارستان حضرت فاطمه در حال بازسازی است. بیمارستان سوم شعبان دماوند در محوطه‌ای به مساحت ۱۱٬۰۰۰ مترمربع و زیربنای ۵٬۶۰۰ متر مربعی، دارای ۶۲ تخت فعال می‌باشد که به گفتهٔ رئیس دانشگاه شهیدبهشتی تهران ۵۰ تخت دیگر نیز باید به آن اضافه گردد. این بیمارستان در سال ۱۳۷۰، با ۳۰ تخت شروع به کار نمود و از سال ۱۳۸۲ فعالیت خود را در ساختمان جدید در نزدیکی محلهٔ جیلارد ادامه داده‌است. این بیمارستان در حال حاضر به عنوان کلینیکی تخصصی، دارای تجهیزات پاراکلینیک مثل دستگاه‌های تصویربرداری و آندوسکوپی مانند دستگاه سی‌تی اسکن می‌باشد.