هوهانس خان ماسحیان

ابتدای زندگی و تحصیلات

هوانس خان ماسحیان در سال ۱۲۴۳ خورشیدی (۱۸۶۴ میلادی) دیده به جهان گشود. وی تحصیلات خویش را ابتدا در تهران و سپس در پاریس به پایان رساند.
هوانس خان (آوانس) ماسحیان در ۲۸ فوریه ۱۸۶۳ میلادی، در کوچه ارامنه، محله شاه‌عبدالعظیم، تهران دیده به جهان گشود. پدر وی زرونی ماسحیان، از زرگران و جواهرسازان مشهور دربار قاجار بو و در میان درباریان به ابراهیم خان زرگرباشی معروف بود.
...
مادر هوهانس، آنا یرواندیان، عضو یکی از خانواده‌های فاضل و سرشناس تبریز بود. هوهانس خان تحصیلات خود را در پاییز سال ۱۸۶۹ میلادی در کلیسای تادئوس و بارتوقیمئوس مقدس در محل دروازه شاه‌عبدالعظیم نزد خلیفه مگردیچ آغاز کرد. و یک سال بعد وارد مدرسه هایگازیان شد. در ۱۸۷۸ دوره مدرسه هایکازیان را با موفقیت به پایان رساند و چون شاگرد ممتاز مدرسه بود مسئولان مدرسه به او نشان صلیب طلا اهدا کردند.
برای تسلط و آموزش زبان فرانسه، او را به شهر تبریز نزد دایی اش، آندون خان یرواندیان فرستادند. او یکی از معلمان مظفرالدین میرزا ولیعهد بود. و زبان فرانسه تعلیم می‌داد. هوهانس خان مدت سه سال نزد دایی خود به فراگیری و تکمیل زبان فرانسه پرداخت. در سال ۱۸۸۱ برای کسب معلومات بیشتر به کشور فرانسه رفت و در شهر پاریس در کلژ دو فرانس به تحصیل پرداخت؛ پس از سه سال فارغ‌التحصیل شد و به تهران مراجعت کرد.

فعالیت‌های سیاسی

پس از بازگشت به ایران ابتدا سمت مترجمی و سپس مشاورت سفیر ایران در لندن، برلین، درسدن و توکیو را عهده‌دار بود. در سال‌های فعالیت در تهران سمت دبیری وزارت امورخارجه و مدیریت بخش‌های متعدد آن را به عهده داشت. وی همچنین در سال ۱۳۰۶ (۱۹۲۷) به عنوان نماینده ارامنه وارد مجلس شورای ملی شد.
هوهانس خان در تهران در دارالترجمه دولتی استخدام شد و سمت مترجمی ناصرالدین‌شاه را نیز به عهده گرفت. شاه به او لقب «خان» داد. در سال ۱۸۸۷ میلادی وقتی که یک هیئت سیاسی به نمایندگی از سوی شاه برای تبریک گفتن به ملکه ویکتوریا که پنجاهمین سال ولادت او را در انگلستان جشن گرفته بودند به عنوان مترجم همراه هیئت شد. در این سال هوهانس خان ملقب به «عمادالوزاره» شد و یک قطعه (نشان شیر و خورشید درجه سوم) به او اهدا گردید.
در سال ۱۸۹۴ میلادی هیئتی سیاسی از سوی دربار ایران به قصد عرض تسلیت به خاطر درگذشت الکساندر سوم و گفتن تبریک به خاطر تاجگذاری نیکلای دوم فرزند او، به دربار سن پترزبورگ رفت. هوهانس خان که ملقب به «مساعدالسلطنه» شده بود، به سمت مترجمی آن هیئت برگزیده شد. در این سفر تزار نیکلای دوم به هوهانس خان مساعد السلطنه «نشان درجه سوم سنت آنا» اعطا کرد.
هوهانس خان مساعد السلطنه در سال ۱۸۹۵ میلادی به ریاست دفتر وزیر کشور منصوب شد. او در سال ۱۸۹۷ میلادی به عنوان مترجم، همراه هیئتی سیاسی از ایرانیان، برای عرض تبریک دربار ایران به مناسبت شصتمین سالگرد تولد ملکه ویکتوریا به انگلستان سفر کرد. پس از بازگشت به ایران به وزارت خارجه منتقل شد و سرپرستی دارالترجمه وزارت امور خارجه را به عهده گرفت. در سال ۱۸۹۸ میلادی در مدرسه دارالفنون، شعبه علوم سیاسی، به تدریس حقوق بین‌الملل و تاریخ جهان پرداخت. در سال ۱۹۰۵ میلادی به عنوان معاون کنسول ایران در کشور آلمان تعیین شد و به برلین رفت و در همان سال نمایندگی از سوی دولت ایران در کنفرانس بین‌المللی کشتیرانی و سواحل دریاها و ایستگاه‌های رادیوئی شرکت کرد.
هوهانس خان نزدیک به پنجاه جلد کتاب از نویسندگان مشهور اروپا مانند: الکساندر دوما، پیر لوئی، چارلز دیکنز و نویسندگان دیگر، برای مطالعه ناصرالدین شاه ترجمه کرد.
او هنگامی که در تهران بود تعدادی نمایشنامه از آثار نویسندگان اروپایی ترجمه کرد و در اختیار انجمن دوستداران تئاتر که در سال ۱۸۸۱ میلادی تأسیس شده بود قرار داد. او با شرکت انتشاراتی ارمنیان در شهر تفلیس برای چاپ نمایشنامه‌هایی که از ویلیام شکسپیر ترجمه می‌کرد قراردادی منعقد کرده بود. نخستین نمایشنامه او هملت بود که در سال ۱۸۹۴ میلادی منتشر شد. از دیگر ترجمه‌های او از شکسپیر می‌توان به آثار:(آن طور که می‌خواهید، رومئو و ژولیت و نمایشنامه تاجر ونیزی) را نام برد.
هوهانس خان در سال ۱۹۰۸ میلادی به نمایندگی از سوی دولت ایران در کنفرانس بین‌المللی نویسندگان در شهر برلین شرکت جست. (۳۸۴)
او تا سال ۱۹۱۱ میلادی در سفارتخانه ایران در برلین خدمت می‌کرد. (۳۸۴) در همان سال ابوالقاسم ناصرالملک نایب السلطنه؛ ریاست دفتری او را به عهده هوهانس خان گذاشت.
هوهانس خان در سال ۱۹۱۲ میلادی به سمت وزیر مختار ایران در آلمان برگزیده شد و به آن کشور عزیمت کرد. ...
در بهار سال ۱۹۱۶ .... در شهر لندن به نمایندگی از ایران در مجمعی به نام شکسپیرشناسی شرکت نمود.
هوهانس خان در ۱۹۲۵ میلادی از سوی ارمنیان جنوب ایران به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب گردید. در دوره نمایندگی در مجلس شورای ملی بود که دولت ایران هوهانس خان را به سمت وزیر مختاری ایران در انگلستان برگزید و او را به انگلستان فرستاد. آخرین پست سیاسی هوهانس خان سفیر کبیری ایران در ژاپن بود.
روز ۱۷ تیر ۱۳۰۹ ش در مقام نخستین سفیر ایران در ژاپن معرفی شد و آخرین سفر خود را آغاز کرد.

القاب

در ادبیات سیاسی ایران از وی با القاب «عماد الوزرا» و «مساعدالسطنه» یاد شده‌است.

درگذشت

هوانس خان ماسحیان در سال ۱۳۲۰ (۱۹۴۱) دیده از جهان فروبست و مقبره وی هم‌اکنون در کلیسای مریم مقدس تهران قرار دارد.

هوهانس خان پس از گشایش سفارت ایران و انجام مأموریت خود در کشور ژاپن بیمار و رهسپار ایران شد. او در راه بازگشت به ایران در شهر خاربین، منچوری در گذشت. او را به تهران آوردند و روز ۱۲ فروردین ماه ۱۳۱۱ طی تشریفات رسمی در ده ونک در محوطه کلیسای میناس مقدس دفن کردند. به این مناسبات در روزنامه ایران روز پنجشنبه ۱۱ فروردین ۱۳۱۱ اطلاعیه‌ای به شرح زیر درج گردید: 
خاطر عموم را محترماً مستحضر می‌دارد. روز جمعه ۱۲ فروردین ماه ۱۳۱۱ یک ساعت قبل از ظهر مجلس ترحیم آوانس خان مساعد السلطنه وزیر مختار سابق ایران در لندن، برلین و توکیو در مدرسه ارامنه واقعه در خیابان نادری منعقد خواهد بود و پس از اختتام مجلس مزبور جنازه برای تدفین به سمت ده ونک حرکت داده خواهد شد.
پس از درگذشت اوانس خان روزنامه‌های خارج از کشور، به او لقب «ارمنی بزرگ» دادند.

یادبودها

در سال ۱۹۶۴ میلادی که برابر با چهارصدمین سال تولد شکسپیر و صدمین سال تولد اوانس خان ماسحیان مساعدالسلطنه بود، ارمنیان تهران برای بزرگداشت او مراسم باشکوهی برپا کردند و از اوانس خان تجلیل نمودند.