چهاردهی کابل

جغرافیای وادی چهاردهی

ولسوالی چهارده شرقاً به سلسله کوه‌های شیر دروازه، تخت نبوزک و پل آرتل، از طرف جنوب کوه قورغ و للندر، از طرف غرب به قلعه قاضی و مرغ گیران و از طرف شمال به دهبوری فاضل بیک و قلعه کاشف حدود داشت. چهاردهی جمعاً دارای ۳۸ قریه خورد و بزرگ بوده که دهات مشهور و قدیمی آن ده دانا، ده مراد خان، علاولدین بالا، علاولدین پایین، جای ریس، چهار قلعه، گلخانه، ده قلندر؛ چهارقلبه، سر آسیاب، چهلستون، قلعه مسلم، سه بنگی، قلعه کاشف، قلعه قاضی فاضل بیک، انچی باغبانان و … می‌باشد.»
«اصلاً چهاردهی از پل آرتل که یخدان" هم نامیده می‌شد، بطرف غرب آغاز و ادامه میابد. در یخدان گذرگاه که در زیر سایه کوه شیر دروازه قرار دارد دو چاه بزرگ قرار داشت که در آن یخ برای شهر نگهداری می‌گردید. سردی "یخدان " در زمستان زبانزد همه بود. تقریباً اکثریت قریه‌های آن در در دامنه‌های کوه‌های "قوروغ" شیردروازه و رشخور قرار دارند. این سرزمین اگر از بالای قصر تپه تاجبیگ دیده شود، فقط بمانند یک نیمکاسه تخم دیده می‌شود.»(۱)
وادی چهاردهی نظر به آب و هوای گوارا و باغ‌های پرمیوه اش، روزگاری میله جا شاهان، مقام‌های عالی رتبه دولتی و شهر نشینان کابل بود. عدهٔ از آنها قلعه‌ها و باغ‌ها درین مناطق داشتند که تابستان را در آنجا به سر می‌بردند که می‌توان از قصر دارالامان (قبلاً افشار تپه)، قصر تاجبیک، قصر چهل ستون، باغ بابر، گل باغ، حرمسرای ابراهیم بیگ پادشاه بخارا و … نام برد.

فرهنگ

سپورت مردم چهارده دنده کلک توپ دنده و پهلوانی بود که درین رشته جوانان نامدار بودند. پهلوانان نامور این دیار پهلوان برات، پهلوان بهرام، پهلوان افضل، پهلوان عزیز بچی ډاکتر، فیض بچی قوماندان، صدیق زرگر، پهلوان حسن، پهلوان آصف کوه کن، پهلوان عبد الحق (کور)، پهلوان کریم ګلکار، پهلوان محمود، پهلوان اسلم کابلی، ملاه محمد قهرمان سبک وزن در کشتی آزاد ا، شجاع الدین قهرمان سنگین وزن، وغیره می‌باشد.
مردم چهار ده خیلی متدین وخدا پرست بوده از خود محلات مقدس غرض ریاضت و عبادت دارند «زیارت مشهور چهارده عبارتند از زیارتگاه شاه آغا صاحب، شاه قطب حیدر، آخند محمد امین، پادشاه صاحب گلخانه، مدت خان شهید در علاوالدین بالا، میر کابلی، سرنو، ملابرزگ تخنیکم، دوشهید ده قلندر، آستانه پشت قصر دارالامان، بابازنگی ده دانا، سلطان پادشاه ریشخوروبابا صاحب چهارقلبه و … یادآور شد.»
در حقیقت وادی زیبای چهاردهی (چاردهی) از چهار قریه منشع گرفته‌است.
در جنوب چهاردهی از پل آرتل که یخدان" هم نامیده می‌شد، بطرف غرب آغاز و ادامه میابد. در یخدان گذرگاه که در زیر سایه کوه شیر دروازه قرار دارد دو چاه بزرگ قرار داشت که در آن یخ برای شهر نگهداری می‌گردید. سردی "یخدان " در زمستان زبانزد همه بود. تقریباً اکثریت قریه‌های آن در در دامنه‌های کوه‌های "قوروغ" شیردروازه و رشخور قرار دارند. این سرزمین اگر از بالای قصر تپه تاجبیگ دیده شود، فقط بمانند یک نیمکاسه تخم دیده می‌شود.

ملیت و زبان

باشنده گان اصلی این وادی عبارت اند از "فرملی هاً که اصالتا همه پشتون اند ولی بعضی شان پشتو صحبت می‌کنند (قلعه قاضی، گلخانه، چهار قلعه، قلعه بهادرخان، بخش از تنگی و للندر). یک قسمت از فرملی‌ها که با اقوام دیگر امتزاج یافته‌اند کاملاً  فارسی زبان اند (قلعه مسلم. سر آسیاب، تنگی فرملی‌ها، موسهی چاردهی و تعداد از محلات کوچک در امتداد سمت غربی چهاردهی.
قریب به نصف اهالی اصلی چهادهی متشکل از تاجیکها اند که اکثراً در سمت شرقی و شمال وادی چهاردهی زندگی می‌کنند (گلباغ، رشخور، قلعه فتوح، چهلستون، قلعه غیبی، آقاعلی شمس، جنگلک، گذرگاه، دهمزنگ و دهبوری. مردم قریه قلعه لوگری و بیش از نصف قلعه فتوح در اصل تاجیک و از قوم لشکری اند. در قریه قلعه فتوح و یکی دو قریه همجوار آن قوم مربوط به اهل تشیع که " هزاره گدی" یاد می‌شوند، زنده گی میگنند. در روابط نزدیک ولسی و اجتماعی خیلی‌ها با هم خلط اند. قریه ده دانا متشکل از اقوام خواجه‌ها، فرملی‌ها و تاجیک‌ها اند.
هزاره‌ها که تقریباً ۱۵ – ۱۸ درصد باشنده گان اصلی چهاردهی را تشکیل می‌دهند بیشتر در ساحه قلعه واحد، قلعه شاده، دوغ آباد و جای رئیس زندگی دارند. باآنکه این باشنده گان اصلی در تاٌمین روابط شان با اقوام دیگر سختگیرتر بوده‌اند ممکن گذشته و تجارب تاریخی که توسط شاهان وقت تحت فشارهای مختلف قرار داشته‌اند، عامل همبستگی ذات البینی و محدود بودن روابط شان خارج از این حلقه ذات البینی شان بوده‌است.
کوچی‌ها که در فصل گرما به دامنه‌های کوه‌های اطاراف چهاردهی می‌آمدند، روابط نسبتاً خوبی را با مردم محل داشتند، گرچه تعداد از آن‌ها مربوط قوم " هزاربز" در قریه چهلستون متوطن شدند.

شغل

پیشه مردم چهارده از سال‌های متمادی زراعت و مالداری بود که برای شهریان کابل سبزی جات میوه جات و لبنیات تهیه می‌نمودند. کنون بالاثر ازدیاد نفوس به شغل‌های کار در دوایر دولتی، انفرادی تجارت و غیره مصروف می‌باشند.