نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور

قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی

این قانون بعد از تصویب لایحه شماره ۳۶۳۰۲/۲۵۸۸۲ مورخ ۲۸/۷/۱۳۸۱ دولت در مورد تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی در جلسه علنی روز یکشنبه مورخ ۱۷/۱۲/۱۳۸۲ مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ ۲۵/۱۲/۱۳۸۲ به تأیید شورای نگهبان‌رسیده‌است. بر اساس این قانون تأسیس، ساخت، تجهیز و بازسازی، توسعه، مدیریت، نظارت و سایر امور کتابخانه‌های عمومی در سراسر کشور به موجب این قانون انجام می‌شود.

ترکیب هیئت امناء

بر اساس ماده ۲ این قانون هیئت امنا کتابخانه با ترکیب زیر شکل می‌گیرد:
الف- وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (رئیس هیئت امنا).
ب- رئیس شورای عالی استانها.
ج- معاون ذیربط از سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور.
د- یک عضو از کمیسیون فرهنگی به پیشنهاد آن کمیسیون و تصویب مجلس شورای اسلامی به عنوان ناظر.
ه - رئیس کتابخانه ملی ایران.
و- پنج نفر از صاحبنظران و شخصیتهای علمی فرهنگی کشور که حداقل دو نفر آنان را بانوان تشکیل دهند به پیشنهاد وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و با حکم رئیس‌جمهور برای مدت چهارسال انتخاب می‌شوند که یک نفر از آنان به انتخاب وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان دبیرکل هیئت امنا مسئولیت اداره امور دبیرخانه را به عهده خواهد داشت.

منابع مالی

بر اساس ماده ۵ قانون، منابع مالی اداره امور کتابخانه‌ها به شرح ذیل است:
الف- کمک‌های دولت در بودجه سالیانه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ب- درآمدهای حاصله موضوع ماده (۶) این قانون.
ج- هدایا و کمک‌های مردمی سازمان‌ها، مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی و بخش خصوصی و مجامع بین‌المللی.
د- موقوفات.
ه - درآمدهای اختصاصی انجمن‌ها و کتابخانه‌های عمومی از محل انجام فعالیت‌های فرهنگی آموزشی مرتبط و دریافت حق عضویت.
ماده ۶- شهرداری‌ها مکلفند همه ساله حداقل نیم درصد (۰٫۵٪) از درآمدهای خود را به منظور اداره امور کتابخانه‌ها در اختیار انجمن‌های کتابخانه‌های عمومی شهر مربوطه قرار دهند.

ب) نیم درصد شهرداری‌ها

منبع دوم تأمین هزینه کتابخانه‌های عمومی ماده ۶ قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی است که حداقل نیم درصد از درآمد شهرداری‌ها را شامل می‌شود.
ماده ۶ این قانون صراحتاً شهرداری‌ها را مکلف کرده‌است که حداقل نیم درصد از درآمد خود را به منظور اداره امور کتابخانه‌ها در اختیار انجمن‌های کتابخانه‌های عمومی شهر مربوطه قرار دهند. با این حال سال‌های متمادی پس از تصویب قانون شهرداری‌ها از این موضوع سرباز می‌زدند یا اینکه با مبالغی بسیار اندک، با مدیران کتابخانه‌های عمومی کنار می‌آمدند. همان‌طور که در این قانون تصریح شده‌است این منابع مالی باید در اختیار انجمن کتابخانه عمومی شهر قرار گیرد. اما در سال ۱۳۹۱ این منابع در حساب ستاد نهاد کتابخانه‌های عمومی تجمیع شد که بر اساس اعلام مجلس غیرقانونی تشخیص داده شد مجموعه‌ای از چالش‌های اینچنین باعث شد که تبصره‌ای به شرح ذیل در تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۹۳ توسط مجلس به ماده ۶ قانون اضافه شود:
«تبصره- در صورت امتناع هر یک از شهرداریها از تأدیه نیم درصد (۵/۰٪) مذکور، وزارت امور اقتصادی و دارایی (خزانه‌داری کل کشور) مکلف است بر اساس فهرست اعلامی از طرف دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مبالغ مربوطه را از سر جمع اعتبارات مربوط به درآمد شهرداریها (سازمان شهرداری‌ها و دهیاریهای کشور) یا درآمد موضوع مواد(۳۸) و (۳۹) قانون مالیات بر ارزش افزوده از سهم همان شهر کسر و نسبت به پرداخت آن در وجه کتابخانه‌های عمومی همان شهر اقدام نماید.»

ساختار سازمانی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور

بر اساس قانون، دبیرخانه هیئت امنای نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور زیر نظر هیئت امنا فعالیت می‌کند. دبیرخانه هیئت امنا متشکل از سه معاونت و چند اداره کل مستقل و ادارات کل استانی است.
۱- حوزه دبیرکل
۱–۱- دفتر دبیرکل
۲–۱- دفتر ارزیابی عملکرد، بازرسی و پاسخ گویی به شکایات
۳–۱- اداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل
۱-۳-۱- اداره تبلیغات و اطلاع‌رسانی
۲-۳-۱- اداره ارتباطات و امور رسانه‌ها
۳-۳-۱- اداره تشریفات و مناسبت‌ها
۴–۱- اداره‌کل حراست
۱-۴-۱- اداره حفاظت کارکنان و تعیین صلاحیت
۲-۴-۱- اداره حفاظت اسناد و مدارک
۳-۴-۱- اداره حفاظت فیزیکی
۵–۱- هسته گزینش
۶–۱- اداره‌کل امور عمرانی
۱-۶-۱- اداره برنامه‌ریزی و GIS
۲-۶-۱- اداره طراحی
۳-۶-۱- اداره نظارت
۷–۱- اداره‌کل امور مجلس و استان‌ها
۱-۷-۱- اداره امور مجلس
۲-۷-۱- اداره امور استان‌ها
۲- معاونت برنامه‌ریزی، پژوهش و فناوری اطلاعات
۱–۲- دفتر برنامه‌ریزی
۱-۱-۲- گروه آمار و اطلاعات
۲-۱-۲- گروه برنامه‌ریزی
۳-۱-۲- گروه تدوین استانداردها
۲–۲- دفتر پژوهش و آموزش
۱-۲-۲- گروه پژوهش
۲-۲-۲- گروه انتشارات و ارتباطات علمی
۳-۲-۲- اداره آموزش کارکنان
۳–۲- دفتر فناوری اطلاعات
۱-۳-۲- گروه نرم‌افزار
۲-۳-۲-گروه تحلیل و توسعه سیستم‌ها
۳-۳-۲- گروه سخت‌افزار، شبکه و زیر ساخت‌ها
۳- معاونت توسعه کتابخانه‌ها و ترویج کتابخوانی
۱–۳- اداره‌کل توسعه کتابخانه‌ها و مشارکت‌ها
۱-۱-۳- اداره امور کتابخانه‌ها و فهرست نویسی
۲-۱-۳- اداره نظارت و ارزیابی کتابخانه‌ها
۳-۱-۳- اداره امور انجمن‌ها و مشارکت‌ها
۲–۳- اداره‌کل تأمین منابع کتابخانه‌ها
۱-۲-۳- اداره بررسی، ارزیابی و تأمین منابع
۲-۲-۳- اداره نگهداری و توزیع منابع
۳–۳- اداره‌کل ترویج کتابخوانی و امور فرهنگی
۱-۳-۳-اداره ترویج کتابخوانی
۲-۳-۳- اداره کانون‌های فرهنگی و مخاطبین
۴- معاونت اداری و مالی
مدیر اجرائی صندوق‌های قرض الحسنه و همیاری
۱–۴- اداره‌کل منابع انسانی و امور پشتیبانی
۱-۱-۴- اداره استخدام و برنامه‌ریزی منابع انسانی
۲-۱-۴- اداره امور کارکنان
۳-۱-۴- اداره انتصابات و طبقه‌بندی مشاغل
۴-۱-۴- اداره کارپردازی و انبارداری
۵-۱-۴- اداره امور عمومی
۶-۱-۴- اداره امور رفاهی
۷-۱-۴- اداره اسناد و دبیرخانه مرکزی
۲–۴- اداره‌کل امورمالی و ذیحسابی (خزانه داری)
۱-۲-۴- اداره اعتبارات و تعهدات
۲-۲-۴- اداره دریافت و پرداخت
۳-۲-۴- اداره دفترداری و تنظیم حسابها
۴-۲-۴- اداره رسیدگی و تطبیق اسناد و حسابها
۵-۲-۴- اداره اموال و دارائی‌ها
۶-۲-۴- اداره نظارت بر درآمدها
۳–۴- دفتر امور حقوقی
۱-۳-۴- گروه امور حقوقی
۲-۳-۴- گروه امور املاک و مستغلات
۴–۴- دفتر بودجه، تشکیلات و بهبود مدیریت
۱-۴-۴-گروه بودجه عمومی
۲-۴-۴-گروه بودجه اختصاصی
۳-۴-۴- گروه تشکیلات و بهبود مدیریت

اولویت‌ها و اقدام‌های محوری نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور

این سند در سال ۱۳۹۷ بدون محدودیت زمانی تدوین شده‌است و ابلاغ سند جایگزین معتبر است. اساس این سند توجه به ظرفیت‌های اجتماعی کتابخانه‌های عمومی است .
این سند شامل ۶ سیاست است که با عنوان «اولویت» مشخص شده‌اند:
اولویت ۱. توسعه عادلانه «خدمت کتابخانه عمومی» و افزایش دسترسی به کتابخانه عمومی
اولویت ۲. اصلاح و توسعه زیرساخت‌ها و فرایندها به‌منظور افزایش بهره‌وری در نهاد
اولویت ۳. افزایش کارآمدی و منزلت اجتماعی منابع انسانی نهاد کتابخانه‌های عمومی
اولویت ۴. کاربرمحورکردن خدمات، برنامه‌ها و منابع کتابخانه‌های عمومی
اولویت ۵. توسعه آموزش کاربران با محور قرار دادن مسائل اجتماعیِ ملی و محلی
اولویت ۶. ارائه تصویری اجتماعی از جایگاه کتابخانه عمومی
ذیل هر اولویت چند اقدام محوری مرتبط با آن اولویت ذکر شده‌است که در مجموع شامل ۲۴ اقدام محوری را شامل می‌شود.