آرایه‌شناسی

آرایه‌شناسی (به فرانسوی: Taxonomie، تاکسونومی)(به انگلیسی: Taxonomy، تَکسانِمی)، کار و دانش رده‌بندی (دسته‌بندی) را گویند. ریشهٔ این واژه یونانی و برگرفته از τάξις (با تلفظ «تَکسیس» به معنی «ترتیب»، «چینش») و νόμος، (با تلفظ «نوموس» به معنی «قانون»، «علم») است.
آرایه‌شناسی یا همان فرایند طبقه‌بندی از یکاهای قابل طبقه‌بندی‌ای به نام آرایه‌ها، یا از انواع اشیایی که متناوباً و به دنبال هم در یک سلسله مراتب ساختاری چیده شده‌اند تشکیل یافته‌است که نوعاً با زیرمجموعه‌ها یا زِبَرمجموعه‌های آن (مجموعه‌ای که این را در بر گرفته‌است) رابطه دارند و همانند رابطه پدر-فرزندی است. در یک رابطهٔ زیرمجموعه‌ای یا زبرمجموعه‌ای، زیرگروه یک شیء (چیز) مطابق با یک تعریف همانند زیرگروه آن محدودیت یکسانی دارند کما که بیشتر هم باشد. برای مثال، ماشین یک زیرمجموعه‌ای از وسایل نقلیه‌است؛ بنابراین هر ماشینی یک وسیله نقلیه‌است، اما هر وسیله نقلیه‌ای ماشین نیست؛ بنابراین، یک چیز برای اینکه ابتدا یک ماشین و سپس یک وسیله نقلیه باشد به یک سری از محدودیت‌ها احتیاج دارد.

کاربردها

در اصل واژه آرایه‌شناسی به طبقه‌بندی موجودات زنده - که امروزه آن را به «آرایه‌شناسی آلفا» نیز شناسند - اشاره می‌داشت، با این وجود، امروز این واژه به مفهوم فراختر و عمومی‌تری کاربرد دارد و می‌تواند به دسته‌بندی هر چیزی و نیز به اصولی که متضمن چنین دسته‌بندی‌ای می‌باشد، دلالت کند.
تقریباً برای همهٔ موجودات جاندار، بی‌جان، مکان‌ها، فکرها، عقیده‌ها، وقایع، محتویات و رابطه‌ها و... این امکان هست که بر اساس رَویه‌ای آرایه‌شناختی طبقه‌بندی بشود.
این واژه همچنین ممکن است به رویه‌های خویشاوندی‌ای به جز سلسله مراتب پدر-فرزندی، مانند ساختارشبکه، با نوع دیگری از رابطه‌ها بکار بسته شود. آرایه‌شناسی ممکن است شامل تک فرزند با چند تا از والدین باشد؛ برای مثال ماشین شاید با دو والدین به نظر برسد: یکی «وسیله نقلیه» و دیگری «ساختار پولادی» درهرصورت این فقط به این معنی است که ماشین یک بخش از چندین آرایه‌شناسی مختلف است. یک آرایه‌شناسی شاید همچنین یک سازمان ساده‌ای از انواع چیزهایی در یک گروه یا حتی یک سیاههٔ الفبایی باشد. اما اصطلاح واژگان (Vocabulary) برای چنین سیاهه‌ای مناسبتر است. در کاربرد
رایج در مدیریت دانش، آرایه‌شناسی‌ها نسبت به هستی‌شناسی‌ها که دربارهٔ گونه‌گونی بیشتری از انواع رابطهٔ به کار می‌رود، کمتر دیده می‌شوند.
از دیدگاه ریاضی، یک آرایه‌شناسی سلسله مراتبی، یک ساختار درختی از دسته‌بندی‌هایی برای مجموعه‌ای از اشیاء داده شده‌است که سلسله مراتب محدود نیز نامیده می‌شود. در بالای (سر) این ساختار یک رده‌بندی منفرد وجود دارد (گره ریشه‌ای یا root node)، که برای همهٔ اشیاء به کار می‌رود.
گره‌های زیر این ریشه بیشتر رده‌بندی خاصی هستند که برای زیرمجموعه‌های مجموعهٔ شامل تمام اشیاء رده‌بندی شده بکار بسته می‌شوند؛ بنابراین برای مثال در رَویه‌های معمولیِ رده‌بندی علمی جانداران، ریشه که اندامگان (ارگانیسم) نامیده می‌شود، با گره‌هایی (nodes) برای طبقهٔ آرایه‌شناختی دنبال می‌شود: دامنه، فرمانرو، شاخه، رده و...

آرایه‌شناسی و طبقه‌بندی ذهنی

یک سری بر این عقیده هستند که ذهن انسان به‌طور طبیعی دانش خود پیرامون جهان را به صورت چنین سامانه‌هایی سازمان‌دهی می‌کند. این نگر بیشتر بر معرفت‌شناسی امانوئل کانت استوار شده‌است. انسان‌شناس‌ها مشاهده کرده‌اند که آرایه‌شناسی‌ها معمولاً درون سامانه‌های اجتماعی و فرهنگی محلی جاسازی می‌شوند و در خدمت نقش‌های اجتماعی مختلفی قرار می‌گیرند. شاید مشهورترین و بانفوذترین مطالعهٔ «آرایه‌شناسی‌های مردمی» (Folk Taxonomies)، «شکل‌های ابتدایی زندگی مذهبی» اثر جامعه‌شناس فرانسوی امیل دورکیم باشد.

آرایه‌شناسی‌ها مختلف

آرایه‌شناسی لینه‌ای، آشناترین این دست سامانه‌ها برای غیر آرایه‌شناسان است.

در آرایه‌شناسی شاخه‌بندی، ارگانیسم‌ها به Cladeهایی طبقه‌بندی می‌شوند که با گروه‌بندی آرایه‌ها با استفاده از خصیصه‌های اشتقاقی (برگرفته)، کشف می‌شوند. با استفاده از Cladeها به عنوان معیارهای جداسازی، آرایه‌شناسی شاخه‌بندی، به کمک کلادوگرام‌ها، می‌تواند آرایه‌ها را به صورت گروه‌های رتبه‌نیافته رده‌بندی کند. این آرایه‌شناسی، منحصراً بر پایهٔ شاخه‌بندی (هم‌نیایی) است.

آرایه‌شناسی‌های غیرعلمی

آرایه‌شناسی‌های دیگری، همچون آن‌ها که توسط امیل دورکیم و لِوی-استراوس (Lévi-Strauss) تحلیل شدند، گاه «آرایه‌شناسی‌های مردمی» (Folk Taxonomies) خوانده می‌شوند تا آن‌ها را از آرایه‌شناسی‌های علمی که به جای ساختمان جسمی و وضعیت ظاهری بر خویشاوندی‌ها و نسبت‌های تکاملی تمرکز دارند، تمییز دهند. هرچند، اصطلاح جدید و برساختهٔ رده‌بندی مردمی آشکارا از به‌هم‌آمیختن دو پارهٔ اصطلاح «آرایه‌شناسی مردمی» (Folk Taxonomies) به وجود آمده‌است، نباید این دو اصطلاح را با هم اشتباه گرفت. Fauxonomy (برساخته از faux فرانسوی به معنای نادرست، دروغین) نیز اصطلاح برساخته و هجوآمیز نویی است که در انتقاد به کمی توافق و همخوانی «آرایه‌شناسی‌های مردمی» با یافته‌های علمی، به کار برده می‌شود.