روز واقعه (فیلمنامه)

چکیدهٔ داستان

جوانِ نصرانی تازه‌اسلامی است به نامِ شبلی که به عشقِ راحله اسلام آورده و اینک در روز عروسی، یک روز پیش از واقعه عاشورا، آنگاه که اخبار کشتن مسلم بن عقیل می‌رسد، آوایی در سرش می‌پیچد که کمک می‌خواهد. شبلی پیِ آوا از جشن عروسی بیرون می‌زند و راهِ کوفه پیش می‌گیرد و به تاخت از بیابان می‌گذرد و در این سفر ماجراهایی از سر می‌گذراند؛ ولی سرانجام ساعتی پس از واقعهٔ عاشورا به کربلا می‌رسد.

فیلم

امکان ساخت فیلمی از این فیلمنامه برای بیضایی فراهم نشد. پس از جنگ، حسن جلایر حقوق فیلمنامه را از او خرید و آن را برای دریافت پروانهٔ ساخت به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی داد؛ که پس از دو سال و اندکی دست بردن در متن پذیرفته شد. در سال ۱۳۷۳، از روی این فیلمنامه فیلمِ روز واقعه را ساختند. کارگردانِ این اقتباس شهرام اسدی و تهیه‌کننده مرتضی شایسته است. اسدی بعدها فیلم دیگری به نام شب واقعه نیز ساخت.

بیضایی و تنگنای فیلم‌سازی

عبدالله اسفندیاری در گفتگویی آورده که بیضایی از اقتباس سینمایی شهرام اسدی خشنودیِ نسبی داشته‌است. بیضایی خود در گفتگویی با جواد طوسی در بهار ۱۳۸۸ گفته:
روز واقعه را نگذاشتند خودم بسازم. لااقل ده تا کارگردان عوض شد و من تعجب می‌کردم که این همه آدم نمی‌توانند این فیلم را بسازند. حتی گفتند واروژ کریم‌مسیحی این فیلم را بسازد. خوشحال می‌شدم اگر او این فیلم را می‌ساخت. حتی اسم آقای محمدرضا اصلانی را آوردند. خیلی‌ها عقیده داشتند که چند جای فیلم را باید عوض کنم، امّا من برای عوض کردن نرفتم. به هر حال آقای اسدی مهارتش را داشت که لااقل تعداد جاهایی را که می‌خواستند عوض شود به سه برساند و فیلمی بسازد شبیه فیلم‌هایی که قرار است از تلویزیون پخش شود. . . . اصلاً نمی‌خواهم بگویم راضی هستم یا نه. تمام حرف من این است که من این فیلم را این‌طور نمی‌دیدم. این فیلم شباهتی به فیلم‌هایی که داشتم ندارد.
از بخش‌هایی از کتاب که در فیلمِ شهرام اسدی نیامده می‌توان فصل دیدار با شهربانو در گذر از ویرانه‌های کهن را نام برد.
علیرضا شجاع‌نوری، که نقش اوّل فیلم را بازی کرد، یاد کرده که اسبی که اکبر هاشمی رفسنجانی (رئیس جمهور وقت) به نقش اوّل این فیلم اختصاص داده بود شجاع‌نوری را زمین زد و مجروح کرد و فیلمبرداری متوقّف شد؛ و سپس‌تر کار را با اسب دیگری پی گرفتند. با این که هاشمی رفسنجانی می‌خواست که این فیلمنامه فیلم بشود، در هشت سال دوران ریاست جمهوریش تنها یک فیلمِ بیضایی (مسافران (۱۳۷۰)) مجال ساخت یافت، و گرفتاری‌های فراوانی برای بیضایی و نویسندگان و اندیشندگان دیگر به بار آمد؛ به طوری که مسعود کیمیایی در گفتگو با امید روحانی دربارهٔ دیدار (یا به عبارتِ مجلّهٔ گزارش فیلم «بازجویی») سعید امامی با خودش و بیضایی به سال ۱۳۷۲، در همان هنگامی که فیلم روز واقعه در جریان ساخت بود، گفته: «. . . یکی از آقایان را در یک سال بعد، در یک شهر بزرگ که فیلمبرداری می‌کردم، دیدم. گفت شما دو تا . . . تو و بیضایی رو از تو دهن شیر بیرون آوردیم.»
سپس‌تر، رویدادهای این دوران - نیز با تجربهٔ بازجویی‌های ساواک - در برخی کارهای بیضایی مانند مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین بازتاب یافت.
در دی‌ماه ۱۳۸۲ هاشمی رفسنجانی در گفتگو با روزنامه کیهان در دفاع از سیاست فرهنگی دولتش اشاره کرد که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت او از سانسور فیلم‌ها کوتاه نیامده و مسافرانِ بیضایی هم از این قاعده مستثنی نبوده‌است: «شما وقتی می‌خواهید مثل بزنید، همان فیلم آقای بیضایی را مثل می‌زنید که خود شما می‌گویید ۳۰ ثانیه سانسور شد. بالاخره وزارت ارشاد چاقوی سانسور را بر زمین نگذاشت، ولی سعی می‌کردیم هنرمندان سینما را هم با خود داشته باشیم و به کمک آنها نیروهای موفق‌تری در همه بخشهای مهم تربیت کنیم که نیازی به سانسور نباشد.»

نمایش

فیلمنامهٔ روز واقعه به سال ۱۳۹۴ به کارگردانی محمّد رحمانیان بر صحنه خوانده شده‌است. رحمانیان هدف این فیلمنامه‌خوانی را اجرای همهٔ دیالوگ‌های فیلمنامه برشمرده، به طوری که بخش‌هایی که در فیلمِ شهرام اسدی حذف شده به گوش تماشاکنان برسد. پیش از آغاز نخستین اجرا در ۲۲ مهرماه، در حضور مهمانانی از جمله لوریس چکناواریان و هانا کامکار، رحمانیان بر صحنه رفت و با گریهٔ فروخورده یادی از بیضایی کرد:
. . . در یکی از صحنه‌های نمایشی که به صحنه برده بودم شهربانو جلوی امام حسین زانو می‌زند. بهرام بیضایی بعد از دیدن این صحنه از من پرسید دلیل این کار برای چه بود و چرا این‌طور نشان دادی که شهربانو جلوی امام حسین زانو زده‌است. من نیز گفتم برای این که از نظر من همه باید جلوی امام حسین زانو بزنند. امّا بیضایی به من گفت که سیدالشهدا برای این قیام کرد که نه کسی جلویش زانو بزند و نه او جلوی کسی زانو بزند. . . . بهرام بیضایی با این حرفش به من یاد داد که بیشتر از همه ما و کسانی که ادّعا دارند اسلام را می‌شناسد.
نمایشی رادیویی نیز از روی این فیلمنامه نوشته و ساخته و در چندین قسمت از رادیوی جمهوری اسلامی ایران پخش شده‌است.

در چشمِ دیگران

شهرام جعفری‌نژاد فیلمنامهٔ روز واقعه را «صریح‌ترین رجوع بیضایی به تاریخ اسلام» شمرده و تصاویری را که فیلمنامه از واقعهٔ کربلا داده «بسیار تأثیرگذارتر» از صحنه‌های مشابه در فیلم روز واقعه می‌داند. علی بهرامیان فیلم روز واقعه را کامیاب‌ترین فیلمِ سینمای دینی در ایران گفته و این را از فیلمنامه دانسته و می‌گوید: «من به خود آقای بیضایی هم گفتم که شما بهتر از همه روح واقعهٔ عاشورا و روح تاریخ آن زمان را دریافتید و درک کردید.»
الهام باقری نوشته که بیضایی در این فیلمنامه رستگاری مسیحی را در چهرهٔ حسین بن علی بازنموده و از این رهگذر این افسانه نیز «بستر تاریخی» یافته و «ماندگار» شده‌است.

نزد سیاست‌پیشگان

سال ۱۳۷۸ که عطاءالله مهاجرانی، وزیر وقتِ فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران، در دوره پنجم مجلس شورای اسلامی استیضاح شد، یکی از اعتراض‌های نمایندگانِ معترض مجلس این بود که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی امکان کارِ بهرام بیضایی را، که دارای گرایش مذهبی و سیاسیِ دلخواهِ این نمایندگان شمرده نمی‌شد، فراهم کرده. مهاجرانی، در پاسخِ نمایندگان معترض و در دفاع از کارِ وزارتخانه‌اش، در سخنرانی در مجلس به فیلمنامهٔ روز واقعه استناد کرد و چنین گفت:
از جناب آقای بیضایی، برادر عزیزمان جناب آقای نبوی نام بردند و ایشان را نکوهش کردند. در شام غریبان در تلویزیون جمهوری اسلامی ایران فیلم روز واقعه نشان داده شد. فیلم روز واقعه بدون تردید زیباترین، مؤثّرترین فیلمی است که پیام انقلاب عاشورای امام حسین علیه‌السّلام را تبیین کرده‌است. فیلمنامهٔ این فیلم را جناب آقای بیضایی نوشته‌اند. یعنی کسی که با شور، با عشق، با توجّه، فیلمنامه دربارهٔ امام حسین نوشته از زاویهٔ یک جوان مسیحی که نسبت به امام حسین توجّه می‌کند و این جمله را به کار می‌برد که «تمام حجّت من حسین هست». این جمله رمز، راز و عامل حرکت یک جوان است که به سوی کربلا حرکت می‌کند. خوب، چطور می‌شود ما بدون توجّه به این همه توجّه، این همه تلاش، کاری که هنرمندان ما انجام می‌دهند، به همین راحتی در مورد آن‌ها نام ببریم؟
— عطاءالله مهاجرانی در سخنرانی در مجلس شورای اسلامی به سال ۱۳۷۸،  استیضاح مهاجرانی وزیر ارشاد دولت خاتمی. یوتیوب. ۱۳۷۸. دریافت‌شده در ۲۳-۱۰-۱۳۹۵.

در فرهنگ عامه

دامون نوردین ترانه‌ای به نامِ «رگبار» خوانده که در آن به کارهای بیضایی، از جمله روز واقعه اشاره می‌شود. علی زند وکیلی نیز آهنگی به نام «روز واقعه» دارد. کتاب‌های دیگری نیز - مخصوصاً در موضوعات مربوط به امام سوّم شیعه - از پسِ این کتاب، «روز واقعه» نام یافته.