کورک (گیاه)

کورک نام گیاهیست که به صورت خودرو می‌روید و نام میوه آن گلک می‌باشد.
به فارسی در کتب طب سنتی «کبر»، «کورک»، «کورز»، «کورزه»، «کور» و به عربی «کبار» و به سریانی «قبار» نام بدره می‌شود. به فرانسوی Caprier و به انگلیسی Caper bush]]]] گفته می‌شود. درختچه پرشاخه است از خانواده کبریان نام علمی ان کبر (گیاه) می‌باشد.
غنچه‌های این درختچه‌ها را که ترشی می‌اندازند و خورده می‌شود نی «کورز» - «کورک» - «کبر» و به فرانسه Capre می‌نامند. واریته‌ای از این گیاه با نام علمی Capparis spinosa var canescens cosson. که مترادف ان C. herbacca Willd می‌باشد میوه ان به فارسی به نام «خیار کبر» و «خیار شنگ» معروف می‌باشد.

مشخصات

کورک درختچه‌ای است با شاخه‌های پوشیده از کرک، برگ‌های بزرگ متقابل با کناره صاف، بیضی، دراز، نوک تیز، به رنگ سبز روشن، در بن برگ دو زایده کوچک خار، گل‌های ان سفید و دارای چهار قسمت است. گل‌ها درشت و در حدود ۶۰ سانتی‌متر بلندی هر گل است.
فلورا ایرانیکا گرونه‌هایی را که در ایران می‌رویند واریته‌هایی از گونه C.spivosa می‌داند. تکثیر این درختچه از طریق قلمه است. طول متوسط قلمه در حدود ۲۵ سانتی‌متر که در حدود ۳ – ۲ سانتی‌متر ان را قسمت چوبی تشکیل می‌دهد و پس از تولید ریشه ان را به محل اصلی منتقل می‌نماید.
یک درختچه کورک ممکن است تا سی سال عمر کند و اگر منظور استفاده از جوانه و غنچه‌های ان برای ترشی باشد همه ساله پس ازبرداشت آن‌ها می‌توان از برگ و سرشاخه‌های ان به عنوان علوفه گوسفند و بز استفاده کرد ولی در مواردی که استفاده گیاه از نظر طبی باشد از میوه و ریشه و پوست ان استفاده می‌شود.
خیار شنگ یا خیار کبر کمی از میوه بلوط بزرگتر و در ابعاد یک خیار کوچک است. ابتدا رنگ ان مانند خیار سبز روشن است ولی پس از رسیدن مغز ان سرخ رنگ و تخم ان زرد و با رطوبت و طعم ان کمی شیرین و کمی تلخ و گس و هر قدر بیشتر رسیده باشد تلخی و گسی ان کمتر و شیرینی ان بیشتر است.
ریشه ان سفید، بزرگ، طولانی و پوست ان ضخیم و اغلب بعد از خشک شدن از مغز چوبی ان جدا شده طعم ان تلخ است. غنچه‌های نارس گل ان را در آب نمک انداخته و تلخی ان را می‌گیرند و بعداً در سرکه ترشی می‌اندازند که خیلی لذیذ است.

محل رویش این گیاه

این گیاه بومی مناطق گرمسیر آسیا می‌باشد. در هندوستان می‌روید و در ایران نیز در دامنه‌های کم ارتفاع البرز، در کازرون و بلوچستان در اراضی مرطوب و لم یزرع می‌روید. شمال ایران در دامنه‌های البرز، جاده فیروزکوه، مازندران، در اطراف تهران در کرج و اراضی ناکاشت، در آذربایجان در مرند، خوی در غرب در تفرش، نهاوند، اراک، گلپایگان، کرمانشاه در کوه پرو و در جنوب در اطراف آبادان و مناطق مرزی ایران و عراق و در گوتوند و شوش می‌روید. نام محلی ان در فارس کورک می‌باشد. همچنین این گیاه در مناطق استان بوشهر (دشتستان و سعدآبادو…) به وفور دیده می‌شود.

ترکیبات شیمیایی

از نطر ترکیبات و مواد عامله غنچه‌های نارس گل ان شامل گلوکوزید روتین است و در حدود ۴ درصد نیز پنتوزان دارد (بر مبنای وزن خشک) و به علاوه دارای روتیک اسید و پکتیک اسید و یک ماده فرار قی اور و ساپوین است درتخم ان در حدود ۳۵ درصد روغن وجود دارد.

خواص و کاربرد

کورک طبق نظر حکمای طب سنتی از نظر طبیعت گرم و خشک است وارقامی از آن که در مناطق گرمسیر می‌روید خیلی خشک می‌باشد. بین تمام اعضای آن که گرم و خشک می‌باشند فقط میوه ان گرمتر است و ریشه و پوست ریشه ان از سایر قسمت‌ها بیشتر گرم و خشک و از نظر خواص قوی تر است. از نظر خواص معتقدند که بازکننده گرفتگی‌های کبد و طحال است و لطیف‌کننده و محلل گازها و بادها بوده و اخلاط لزجه و سودا را قطع می‌کند.
جویدن پوست درختجه ان رطوبتهای دماغ را جذب می‌نماید و درد دندان را تسکین می‌دهد واگر پوست یا تخم ان را در سرکه بجوشانند و ان سرکه را مضمضه کنند درد دندان را تسکین می‌دهد و گرفتگی‌های دماغی را باز می‌کند و پاک‌کننده دماغ است و اگر با داروهای خوشبو مانند سنبل الطیب و اسطوخودوس خورده شود بلغم سینه را تحلیل بده و خارج می‌سازد و مسکن دردهای سینه است. اگر در نمک پرورده شود برای سینه تنگی نافع است و اگر دم کرده ان غرغره شود بلغم را از جهاز تنفسی دفع می‌کند. خوردن دم کرده ان مقوی احشا و آلات داخل شکم و بازکننده گرفتگی‌های کبد و طحال و مسهل خوبی برای اخلاط و مدر مؤثری برای تلخی سودا می‌باشد. درعین حال ضد کرم روده هاست.
ترشح ادرار و حیض را زیاد می‌کند و برای باز شدن قاعدگی در موارد قطع ان در زنان جوان مؤثر است. نیروی جنسی را افزایش می‌دهد و اگر نمک سود ان قبل از طعام خورده شود ملین است. بهترین دارو برای طحال می‌باشد خصوصاً اگر با عسل و سرکه پرورده شده باشد. اغلب پس از خوردن ان مانند مسهل و مدر عمل کرده و مواد غلیظ و سوداوی از طحال خارج می‌شود و پس از ان آرامش ایجاد می‌شود اگر با فلفل خورده شود برای باز کردن گرتفگی‌های کبد سرد خوب است و اگر برگ ان خورده شود اقسام کرم معده و روده را کشته و خارج می‌سازد. ضماد ان با ارد جو و سرکه ورم طحال را تحلیل می‌برد و ترشح ادرار و حیض را افزایش می‌دهد. ضماد پوست تازه و ریشه و همچنین ضماد برگ خشک کوبیده ان برای جراحت‌های بدخیم و خشک کردن آن‌ها خوب است. دردهای مفاصل و سیاتیک و نقرس و درد لگن خاصره را تسکین می‌دهدو برای تحلیل تورم غده مفید است.
غنچه ان قبل از شکفتن گرم و خشک استو در جمیع خواص مانند ریشه ان و کمی ضعیفتر است و ترشی سرکه ان لذیذ و اشتها اور و مفید برای طحال و بازکننده گرفتگی‌های کبد و طحال است.
میوه یا خیار کبر گرم تر است و تخم ان خیلگی رم و خشک است وساق و برگ ان کمی گرم و خشک و ضعیفتر از غنچه ان است. مقدار خوراکان تا ۳۲ گرم که با سرکه عسل و شکر خورده شود و مقدار خوراک از ریشه ان تا ۱۲ گرم و در دم کرده‌ها تا ۲۸ گرم است. برای گرم مزاجان مضر است از این نظر گرم مزاجان باید با سکنجبین بخورند برای مثانه مضر است و از این نظر باید با انیسون و اسطو خودوس خورده شود برای کبد مضر است و از این نظر باید با عسل خورده شود.
در طب سنتی هندوستان از پوست ریشه کبر به عنوان تونیک، مدر، نرم‌کننده سینه، ضد کرم، قاعده اور و مسکن درداستفاده می‌شود و در موارد روماتیسم، فلج و طحال بزرگ شده و غده‌های توبرکولی تجویز می‌شود. از برگ‌های له شده ان ضمادی درست می‌کنند و برای تسکین درد نقرس به کار می‌برند.