محمدباقر محقق سبزواری

زندگی‌نامه

محمدباقر در قریه نامن اطراف شهرستان سبزوار در سال ۹۸۷ ش (۱۰۱۷ هـ. ق) به دنیا آمد و فرزند محمدمومن شریف بود. وی در زمان سلطنت شاه عباس یکم بعد از فوت پدرش به همراه خانواده به اصفهان جهت ادامه تحصیل رفت. او پس از مدتی سرآمد علمای عصر خود شد به گونه‌ای که به درخواست شاه عباس دوم، سمت امامت جمعه مسجد جامع عباسی و منصب شیخ الاسلامی را پذیرفت و همچنین به مدیرت مدرسه ملا عبدالله، منصوب گرد ید.
او در مکتب فقهی فلسفی اصفهان که هم مکتب فقهی بوده و هم فلسفی پرورش یافته‌است. وی فقیهی اصولی، متکلم، حکیم متاله بود.
با خلیفه سلطان (وزیر اعظم شاه عباس بزرگ، شاه صفی یکم و شاه عباس دوم)، ملا محسن فیض کاشانی، آقا حسین خوانساری (شوهر خواهر وی) و خاتون آبادی مؤلف وقایع السنین رابطه صمیمی و دوستی والفت داشته‌است

در نگاه دیگران

عده ای از فقیهان و بزرگان معاصر ایشان در کتاب‌های خود از محقق سبزواری نام برده‌اند و وی را به علم و حکمت و جامعیت در علوم ستایش کرده‌اند که شامل:
شیخ حر عاملی دربارهٔ ایشان می‌نویسد: مولانا محمدباقر بن محمد مؤمن خراسانی سبزواری، دانشمند فاضل، محقق، متکلم، حکیم، فقیه و محدث جلیل القدر
محمدطاهر نصرآبادی اصفهانی در کتاب تذکره الشعرا (ص۱۵۱) می‌نویسد: مولانا محمد باقر از دارالمومنین سبزوار است. عارف معارف یقین و کاشف سرائر علوم دین مبین مقتدای فحول علما و پیشوای زمره فضلا است
سخنرانی آیت الله خامنه ای و اشاره به محقق سبزواری شیخ الاسلام بزرگ اصفهان

خانه شیخ الا سلام

محل سکونت محمد باقر خراسانی به دیوانخانه یا خانه شیخ الاسلام
مشهور است. در زمان شاه سلیمان صفوی (و احتمالاً شاه عباس دوم)، علامه محسن فیض کاشانی، از ملا محمد باقر سبزواری خواست که در اصفهان سکونت کند و منصب شیخ‌الاسلام این شهر را به عهده بگیرد. در محله سینه پایینی در نزدیکی باغ همایون (باب همایون) باغی سلطنتی بود که شاه ان را به محقق سبزواری واگذار کرد و خود دستور ساختن عمارتی عالی به سبک چهل ستون را داد. این ساختمان با متعلقا تش محل سکنای محقق سبزواری و همسرش سرو قد خانم (یکی از دختران اشراف دربار صفوی) قرار گرفت و دیوانخانه یعنی عمارت اصلی مرکز قضا و حکومت شرعی مملکت و بخصوص پای تخت گردید. ۶ نسل از نوادگان محقق سبزواری، منصب شیخ‌الاسلام اصفهان را به عهده داشتند و آخرین آن‌ها حاج میرزا علی اکبر شیخ الاسلام بود که در این خانه زندگی می‌کرده‌اند

موقوفات

محمّد باقر سبزواری پس از تعمیرات مدرسه باقریه در سال ۱۰۵۱ ه‍. ش (۱۰۸۳ هـ) موقوفاتی برای ادامه کار مدرسه تعیین کرد که شامل: دو قطعه زمین با دو میهمانخانه که اعیان ان دو با قرارداد اجاره به افرادی واگذار شده بود تا پس از ۱۵ سال بلاعوض در اختیار مدرسه قرار گیرد. دو باب منزل که بعداً به صورت مسافرخانه به اجاره واگذار شده بود و ۲۷ باب دکان در اطراف مدرسه. درآمد موقوفات بر اساس وقفنامه پس از کسر مخارج تعمیرات بدین ترتیب مصرف می‌شده‌است: ۰٫۱ به عنوان حق التولیه و ۰٫۳ برای خیرات (مرثیه خوانی و اطعام فقرای اثنی عشری به اختیار متولی) و ۰٫۶ برای روشنائی و نظافت و حقوق طلاب و خادم.
جیمز بیلی فریزر ـ سیاح انگلیسی ـ که در حدود سال ۱۲۰۴ ش (۱۲۴۰ ه‍. ق) به ایران آمده‌است از این مدرسه با هشتاد تا نود طلبه به عنوان مدرسه ای سازمان یافته یاد می‌کند
فاضل بسطامی ـ مؤلف فردوس‌التواریخ در سال ۱۲۶۳ ش (۱۳۰۱ ه‍. ق) ـ این مدرسه را از نظر مدرّسان، کارگزاران و طلاّبی که شب و روز به تعلیم و تعلّم اشتغال دارند بی نظیر می‌داند.
پس از واقعه کشف حجاب در ایران (۱۳۱۴ ش) و پدید آمدن تنگناهائی برای روحانیون اداره اوقاف مدرسه را در اختیار اداره فرهنگ قرار داد تا دانش اموازان در ان به تحصیل بپردازند. اما پس از بر کناری رضا شاه (۲۵ شهریور ۱۳۲۰) به همت آیت الله میرزا احمد کفائی مدرسه بار دیگر به طلاب علوم دینی واگذار شد. در ان زمان تولیت مدرسه با حاج میرزا عبدالله شیخ الاسلام از اولاد محقق سبزواری بود که در اصفهان سکونت داشت و فردی به نام مظفری کارمند بازنشسته فرهنگ نماینده وی در تصدی امور مدرسه بود. اداره اوقاف مدرسه را در ۱۳۴۶ ش بازسازی کرد و در سال ۱۳۵۰ ش با حفظ صورت نخستین با ۳۴ حجره یک مدرس یک کتابخانه شامل مخزن و قرائتخانه چهار اتاق برای امر دفتری و نگهبانی و آبدارخانه بازگشائی کرد. کتابخانه مدرسه در ان زمان چهارصد نسخه خطی و ۵۸۰ جلد کتاب چاپی داشت. در سال ۱۳۵۴ش، به دلیل طرح توسعه اطراف حرم مطهر، این اثر، کلاً تخریب شد و مدرسه و تمامی موقوفات آن در فضای سبز اطراف حرم مطهر قرار گرفت

وفات

علامه محقق در ۷۱ سالگی در روز ۳۰ فروردین ۱۰۵۸ ش (هشتم ربیع الاول ۱۰۹۰ه‍. ق) در اصفهان وفات کرد. پیکر ایشان از اصفهان به مشهد مقدس انتقال داده و در آن جا تشییع و در سرداب مدرسه میرزا جعفر به خاک سپرده شد. در سرداب مدرسه میرزا جعفر (آرامگاه شیخ حر عاملی) علاوه بر علامه محقق سبزواری، همسرش (سرو قد خانم) و نوادگانش: حاج میرزا محمد حسن شیخ الاسلام وحاج میرزا علی اکبر شیخ الاسلام و چند تن از علمای دیگر مدفون هستند که پس از طرح توسعه حرم، سنگ قبور آن‌ها منتقل شده و دیگر در این مکان وجود ندارند.