اعلامیه بی‌طرفی ارتش

بعد از بازگشت روح الله خمینی و به دنبال مذاکرات مهدی بازرگان و اعضای دولت موقت با ارتش، شورای فرماندهان ارتش ساعت ۱۰:۳۰ صبح روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ با حضور ۲۷ نفر تشکیل جلسه داد و با توجه به نافرمانی‌های سربازان و اوضاع عمومی و مذاکرات انجام شده، فرماندهان نظامی به این نتیجه رسیدند که ارتش باید اعلام بی‌طرفی کند
وقتی گوساله‌ای مثل رضاخان پهلوی، حکومت نوپای مشروطیت قاجار را که حاصل شهادتها، مجاهدتها و رشادتهای دلیر مردان این سرزمین بود، در عرض ۲۴ ساعت از زیرزمین خانه‌اش جمع می‌کند، ۵۳ سال بعد نتیجه‌ای جزء این را نخواهد داشت.
گفته می‌شود که ارتشبد قره باغی و ارتشبد فردوست نقش مهمی در این اعلام بی‌طرفی داشته‌اند.
متن اعلامیه بی‌طرفی ارتش از اخبار ساعت ۱۳ و سپس ۱۴ رادیو منتشر شد.

روند صدور بیانیه بی‌طرفی

در صبح روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ به درستور و درخواست قره‌باغی ریاست ستاد بزرگ ارتش داران جلسه ای با حضور امرا و اعضای ارشد ارتش تشکیل می‌شود. قره باغی در خاطراتش می‌گوید که در روز قبل او در جلسه شورای امنیت ملی مطمئن بوده که مقدار زیادی اسلحه در دست مخالفین بوده و شورش‌هایی در مدرسه‌های نظامی رخداده است و ارتش توان سرکوبی و دستگیری مخالفان را ندارد. همچنین سیستم اطلاعاتی درون ارتش به دلیل نفوذ انقلابیون توانایی خود را از دست داده و امکان استفاده مؤثر را ندارد.
در این جلسه بعد از بحث‌های بسیار تیمسار هوشنگ حاتم جانشین فرمانده ستاد با بیان موضوع خروج شاه و عدم بازگشت او و اعلام جمهوریت توسط آیت‌الله خمینی و قصد بختیار مبنی بر تغییر سیستم حکومت به جمهوری و با اشاره به تجربه مشابه ارتش ترکیه درخواست کرد که ارتش بیانیه بی‌طرفی صادر کند.

متن بیانیه

ارتش ایران وظیفهٔ دفاع از استقلال و تمامیت کشور عزیز ایران را داشته و تاکنون در آشوب‌های داخلی سعی نموده‌است با پشتیبانی از دولت‌های قانونی این وظیفه را به نحو احسن انجام‌دهد. با توجه به تحولات اخیر کشور، شورای عالی ارتش در ساعت ۱۰:۳۰ روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ تشکیل و به‌اتفاق تصمیم گرفته شد که برای جلوگیری از هرج و مرج و خون‌ریزی بیشتر، بی‌طرفی خود را در مناقشات سیاسی فعلی اعلام و به یگان‌های نظامی دستور داده شد که به پادگان‌های خود مراجعت نمایند. ارتش ایران همیشه پشتیبان ملت شریف و نجیب و میهن‌پرست ایران بوده و خواهد بود و از خواسته‌های ملت شریف ایران با تمام قدرت پشتیبانی می‌نماید.

سرنوشت امضاء کنندگان

برخی از امضاء کنندگان اعلامیه در چند روز نخست پیروزی انقلاب در سمت های خود باقی مانند و سپس برکنار شدند. برخی نیز سرنوشتی دیگر یافت و در دادگاه انقلاب به اعدام و یا زندان محکوم شدند. معدودی نیز توانستند از ایران بیرون رفته در خارج از کشور زندگی کنند.
منوچهر خسروداد ،عبدالعلی بدره‌ای، هوشنگ حاتم *  ناصر مقدم از جمله امرای اعدامی بودند و مابقی امراء مانند جلال پژمان، محمد رحیمی آبکناری پس از تحمل مدتی حبس از زندان خارج شدند.

سایر واکنش‌ها

اعلان بی‌طرفی ارتش واکنش‌های بسیاری را دربرداشت که می‌توان این موضوع را حقیقت پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ و خاتمه دوران پادشاهی در ایران دانست.

سید روح‌الله خمینی

خمینی نیز که عصر روز قبل و به دنبال اعلامیه حکومت نظامی فرمانداری نظامی تهران و رئیس ساواک، برای وادار کردن امرای ارتش شاهنشاهی پهلوی به تسلیم، تهدید به صدور فتوای جهاد کرده بود، طی یک اعلان عمومی، عقب‌نشینی ارتش و عدم دخالت آنان در سیاست را اعلام کرده و بیان داشت:
ملت شجاع ایران! خواهران و برادران آگاه! تهران اکنون که به خواست خداوند متعال پیروزی نزدیک است و نیروی ارتش عقب‌نشینی و عدم دخالت خودشان را در امور سیاسی ابراز و پشتیبانی خودشان را از ملت اعلام کرده‌اند، ملت عزیز و شجاع با کمال مراقبت از اوضاع و در عین حفظ آمادگی برای دفاع احتمالی، در صورتی که نیروی ارتش به پادگانهای خود رفته‌اند، آرامش و نظم را حفظ نمایند. … این جانب به امرای ارتش اعلام می‌کنم که در صورت جلوگیری از تجاوز ارتش و پیوستن آنان به ملت و دولت قانونی ملی اسلامی، ما آنان را از ملت و ملت را از آنان می‌دانیم و مانند برادران با آنان رفتار می‌نماییم. 
با این وجود کمتر از چهار روز بعد چهار نفر و در هفته های بعد تعداد بیشتری از این امرا به جوخه اعدام سپرده شدند.

دولت موقت

نخست‌وزیر دولت موقت طی بیانیه از تیمسار قره باغی به دلیل همکاری و اعلان همبستگی ارتش تشکر کرده و این امر را پیروزی انقلاب دانست:
خوشوقتم بدین وسیله به ملت مبارز و مسلمان ایران که امروز در راه پر پیچ و خم و پرگردنه انقلاب نجات بخش خود با شنیدن اعلامیه مورخ ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ شورای عالی ارتش به پیروزی دیگری نایل شده‌است تبریک بگویم. در این تصمیم امرای ارتش با کمال قدرت اعلام بی‌طرفی در امور سیاسی و پشتیبانی از تمام خواسته‌های ملت کردند و تیمسار ریاست ستاد ارتش (تیمسار قره باغی) در ملاقات حضوری همکاری خود را با دولت موقت اینجانب اظهار نمود. جا دارد از کلیه آقایان، افسران و سربازان نیز تشکر کنم.

فرمانداری نظامی

به دنبال اعلان بی‌طرفی ارتش، سپهبد مهدی رحیمی فرماندار نظامی تهران نیز که پیش از این دستور بازداشت خمینی و بازرگان و ۱۰۰ نفر دیگر و انتقال آنها با کشتی به جزیره‌ای در خلیج فارس را صادر کرده بود، طی بیانیه‌ای به نفرات خود دستور داد تا به پادگان‌ها برگردند. او نیز همان روزهای اول اعدام شد.