میراث فرهنگی ارمنیان در ترکیه

تاریخ

در جهان‌بینی و نگرش ملی ارمنیان اسامی مکان‌ها به منزلهٔ مجموعه‌ای به هم پیوسته از نظر طبیعی و جغرافیایی ارزشی خاصی دارد. ارمنیان خود را «های» به (زبان انگلیسی hay) و کشورشان را «هایاستان» به (زبان انگلیسی hayastan) می‌نامند.
این اسامی در واقع از نام هایک، که پدر ملت ارمنی به حساب می‌آید، گرفته شده‌است از این رو، این نام از نگاه قوم‌نگاری و مطالعهٔ علمی نژاد ارمنی و شناخت چگونگی تکامل فرهنگ این ملت، در خاستگاه اصلی خود؛ یعنی، ارمنستان، بسیار با اهمیت است.
از دیر باز نام هایک، هایاستان و آرمنیا به منزلهٔ کشور و ملتی باستانی شناخته شده. در واقع، در این منطقهٔ جغرافیایی است که کشاورزی، صنایع، شهرسازی، معماری، اخترشناسی، علوم دینی و اسطورههایی توسط ارمنیان به وجود آمده‌است.
علم جغرافیای تاریخی از منظر قوم‌نگاری و مطالعهٔ علمی نژاد ارمنی جایگاه خاصی را به لحاظ برشمردن ارزش‌های فرهنگی و تاریخی ملت ارمنی داراست. اسامی ای که مناطق مختلف سرزمین کوهستانی ارمنستان، به منزلهٔ جایگاه جغرافیای تاریخی ارمنیان، بدان نامیده شده به نوعی بیانگر نگرش قومی ارمنیان در مورد مصون نگاه داشتن کشور از تجاوز بیگانگان است.
دولت ترکیه از زمانی که ارمنستان غربی را به اشغال درآورده با پیگیری چنین سیاست‌هایی اقدام به تحریف و تغییر اسامی مکان‌های جغرافیایی ارمنستان غربی و کیلیکیه کرده و همواره سیاست خود را بر این اساس پی ریخته‌است.
از ۱۸۷۸ میلادی، مسئله ارمنی یکی از موضوعهایی است که در مجامع بین‌المللی به بحث و بررسی گذاشته شده. از همان زمان نیز شاهد فعالیت‌هایی از سوی دولتهای وقت ترکیه به منظور حذف اسامی ارمنی و کوهستان‌ها یا بلندیها بوده‌است.
دولت ترکیه، بر پایهٔ سیاست‌های پان تورانیسم و به منظور ادامهٔ سیاست قتل‌عام و نسل‌کشی فیزیکی ملت ارمنی، شروع به تحریف و تغییر اسامی مکان‌ها در ارمنستان غربی کردند. می‌توان شروع این روند را از ۱۸۷۸ میلادی و پس از عقد معاهدهٔ سان استفانو دانست.
در مادهٔ ۱۶ این معاهده، از ارمنستان و شش ولایت ارمنی ترکیه یاد شده اما پس از آن، در پیمان برلین (۱۸۷۸)، بند ۶۱، که به ارمنستان اختصاص داده شده، کلمهٔ ارمنستان حذف و فقط نام استان‌های ارمنی‌نشین ذکر شده‌است.
حکومتهای ترکیه به این نیز بسنده نکردند و به جای ارمنستان غربی کلمهٔ ترکیهٔ شرقی یا کردستان را رواج دادند. بدین ترتیب، در ۱۸۷۸ میلادی، حکومت ترکیه با ارسال تلگرافهای محرمانه برای استاندارهای خود آن‌ها را از کاربرد کلمهٔ ارمنستان در مکاتبات خود منع کرد و همچنین در مطبوعات نیز استفاده از کلمهٔ ارمنستان ممنوع شد.
پیگیری این مسئله از سوی حکومت عثمانی در ۱۸۹۰ میلادی عمق بیشتری یافت، زمانی که حکومت‌های تُرک در صدد برنامه‌ریزی کشتار و نسل‌کشی ارمنیان بودند.
در ۲۶ ژانویه ۱۹۱۴ میلادی، در توافقنامه‌ای که بین روسیه و حکومت ترکیه به امضا می‌رسد و در اثر فشار حکومت ترکهای جوان به روسیه، کلمهٔ ناحیه آناتولی شرقی جایگزین کلمهٔ ارمنستان می‌شود.
سیاست تحریف اسامی از سوی حکومت ترکیه نه فقط در مورد ملت ارمنی و ارمنستان بلکه در مورد ملت‌های بالکان و کشورهای اروپایی تحت سلطهٔ حکومت ترکیهٔ عثمانی نیز صورت می‌گرفت. از این رو، کشورهای اروپایی در کنفرانس صلح پاریس (۱۹۱۹) میلادی، در پاسخ به سؤال توماس وودرو ویلسون، اعلام کردند که یکی از اهدافشان «بیرون راندن حکومت عثمانی از اروپا به منزلهٔ حکومتی کاملاً دور و ناآشنا به تمدن اروپایی» است.

ارمنستان غربی و آناتولی شرقی

ارمنستان غربی به بخشی از سرزمین کوهستانی ارمنستان و منطقه‌ای از کرانهٔ رودخانهٔ کورا و ساحل دریای سیاه، به سمت ارمنستان کوچک و کوهستانهای پونتیک، به طرف دشت‌های شمال میان رودان، گفته می‌شود و تغییر این نام به آناتولی شرقی از سوی حکومت‌ها و منابع تُرک در راستای نادیده انگاشتن جغرافیای تاریخی این منطقه از جهان است در صورتی که آناتولی، در واقع، به منطقه‌ای از آسیای صغیر گفته می‌شود که فلات ارمنستان به هیچ وجه در آن قرار نمی‌گیرد.
کلمهٔ کوهستان‌ها یا فلات ارمنستان کلمه‌ای کاملاً علمی است که از لحاظ زمین‌شناسی به مناطق خاص جغرافیایی، که دارای شرایط یکسان از لحاظ جغرافیایی و زمین‌شناسی هستند، گفته می‌شود. فلات ارمنستان از لحاظ علمی عبارت است از برجستگیهایی در سطح زمین که پیدایش آن‌ها معلول شرایطی خاص در آسیا بوده. این برجستگیها را زمین‌شناس معروف آلمانی، اتو ویلهلم هرمان فن آبیش بلندیها یا کوهستان‌های ارمنستان نامیده است.
نام «آناتولی شرقی» کلمه‌ای کاملاً ساختگی محسوب می‌شود. در واقع آناتولی کلمه‌ای یونانی به معنای شرق و آناتولیکون در این زبان به معنای شرقی است. در زمان امپراتوری روم شرقی، بخشی از سپاه آناتولیون نامیده می‌شد زیرا در منطقهٔ آناتولیا قرار گرفته بود که براساس جغرافیای تاریخی و منابع علمی بر جای مانده از آن دوران به منطقهٔ آسیای صغیر گفته می‌شده و از آنجایی که آسیای صغیر در غرب کوهستان‌های ارمنستان قرار گرفته پس آناتولی و هیچ‌یک از بخش‌های غربی، مرکزی و شرقی آن، با توجه به نقشه‌های موجود و همچنین تقسیمات اداری آن زمان، نمی‌توانسته از مرزهای آسیای صغیر بیرون باشد. در نتیجه، آناتولی نمی‌تواند منطقه‌ای در غرب کوهستان‌های ارمنستان باشد.
در دایرهٔ المعارف تاریخ جهان، چاپ آمریکا، آورده شده که حکومت منوآ تمامی کوهستان‌های ارمنستان را دربر می‌گرفته در صورتی‌که آسیای صغیر یا آناتولی شبه جزیره‌ای است که از کوهستان‌های ارمنستان به طرف غرب و دریای اژه امتداد می‌یابد و در شمال آن دریای سیاه و در جنوب آن دریای مدیترانه قرار دارد.
در خصوص استفاده از کلمهٔ آناتولی شرقی به جای ارمنستان غربی، محقق روس، ایوان رادسیگِر، می‌نویسد:
«در حال حاضر محققان تُرک و جمهوری آذربایجان به جای استفاده از کلمهٔ ارمنستان غربی از کلمه‌ای ساختگی با عنوان آناتولی شرقی برای این منطقه استفاده می‌کنند که یکی از کشفهای محققان ساختگی این دو حکومت است. در ترکیه، اسامی بسیاری وجود دارد که به نوعی می‌توان گفت میراث امپراتوری روم شرقی هستند و در واقع، ریشه‌هایی یونانی دارند؛ برای مثال، کلمهٔ یونانی آناتولی، به معنای شرقی، به منزلهٔ مرکز حکومت تُرک که یونانیها از این نام آسیای صغیر را در نظر دارند در صورتی که عبارت آناتولی شرقی را می‌توان شرقستان شرقی ترجمه کرد. پس می‌توان نتیجه گرفت که همچنین شرقستان غربی، جنوبی و شمالی نیز وجود دارد و بسیار جالب است بدانیم که عکس العمل آن‌ها چگونه خواهد بود اگر کشورشان را چهار شرقستان یا سه شرقستان یا همان شرقستان نامگذاری کنند؟»
بنابراین، این محقق روس به صراحت عنوان می‌کند که آناتولی شرقی هیچ ارتباطی با کوهستان‌ها یا فلات مرتفع ارمنستان و خصوصاً، ارمنستان غربی نداشته و نخواهد داشت.