ابرکاربر

در رایانش و سیستم‌عامل‌ها کاربر ممتاز (به انگلیسی: Superuser) یک حساب کاربری ویژه است که برای انجام کارهای مدیریتی استفاده می‌شود. بسته به سیستم‌عامل، نام واقعی این کاربر می‌تواند، ریشه (به انگلیسی: root)، مدیر (به انگلیسی: administrator یا admin) یا سرپرست (به انگلیسی: supervisor) باشد. در برخی از سیستم‌عامل‌ها هم نام واقعی این کاربر اهمیت ندارد، در چنین سیستم‌هایی با تنظیم کردن یک پرچم بر روی حساب کاربری یکی از کاربران معمولی، می‌توان آن کاربر را از امتیازات ویژه برخوردار کرد.
در سیستم‌عامل‌هایی که از مفهوم کاربر ممتاز استفاده می‌کنند، معمولاً پیشنهاد می‌شود که برنامه‌های کاربردی به عنوان یک کاربر معمولی اجرا شوند و کارهای خودشان را به عنوان یک کاربر معمولی انجام دهند تا قادر نباشند در سرتاسر سیستم تغییر ایجاد کنند و به این ترتیب احتمال آسیب رساندن به سیستم کاهش یابد.

یونیکس و شبه یونیکس

در سیستم‌عامل‌های شبه یونیکس، به کاربری که از تمام حقوق و امتیازات (فایل‌ها و برنامه‌ها) در تمام حالت‌ها (تک‌کاربره یا چند کاربره) برخوردار است، کاربر ریشه (به انگلیسی: root) گفته می‌شود. اسامی جایگزین برای این کاربر عبارتند از baron در سیستم‌عامل بی‌اواس و همین‌طور avatar که در برخی از سیستم‌های یونیکس استفاده می‌شود. در سیستم‌عامل‌های بی‌اس‌دی معمولاً علاوه بر کاربر root، کاربر دیگری به نام toor وجود دارد. toor در حقیقت معکوس root است. بدون توجه به نام این کاربرها، شماره شناسایی آنها همیشه صفر است. کاربر ریشه می‌تواند کارهای زیادی انجام دهد که کاربران معمولی قادر به انجام آنها نیستند. همانند تغییر دادن مالک فایل‌ها و استفاده از پورتهای شبکه زیر ۱۰۲۴. شاید به این خاطر که کاربر root تنها کاربری است که می‌تواند مجوزهای دایرکتوری ریشه را تغییر دهد، نام root بر روی آن گذارده شده. این دایرکتوری در اصل به عنوان دایرکتوری خانگی کاربر ریشه شناخته می‌شود. اولین فرایندی که در سیستم آغاز به کار می‌کند و معمولاً اینیت (به انگلیسی: init) نامیده می‌شود، به عنوان کاربر ریشه اجرا می‌شود و از امتیازات این کاربر برخوردار است. تمام دیگر فرایندها چه به صورت مستقیم و چه به صورت غیر مستقیم، توسط اینیت به اجرا درمی‌آیند و آنها هم امتیازات خود را از والدشان به ارث می‌برند. تنها فرایندهایی که به عنوان کاربر ریشه در حال اجرا هستند، قادر هستند تا شناسه ID خودشان را به کاربر دیگری تغییر دهند. وقتی که فرایندی این کار را انجام داد، هیچ راه برگشتی نیست. انجام این کار گاهی اوقات دور انداختن امتیازات ریشه نامیده می‌شود و به این منظور استفاده می‌شود که احتمال آسیب‌رسانی به سیستم توسط فرایند مورد نظر کاهش یابد.
در برخی از سیستم‌ها همانند پلان ۹ هم کلاً هیچ کاربر ممتازی وجود ندارد.

چگونگی به دست آوردن دسترسی ریشه‌ای در لینوکس

با آگاه بودن از این که لینوکس در گونه‌های بسیاری به بیرون گسترانده شده‌است و پوسته‌های گوناگونی برای این سامانهٔ کارگر نوشته شده و به کار گرفته شده‌است، راه‌های گوناگونی می‌تواند برای کارهای گوناگون در دسترس کاربران گذاشته شود.
پوسته‌های گوناگون برای لینوکس و سیستم عامل‌های مشابه آن همواره بر آن هستند که رابط ترمینال را بتوانند در پیش روی کاربر آماده بسازند. این رابط یک میانجی است که فرمان‌ها در آن نوشته می‌شود و با فرشده شدن کلید enter روی تخته‌کلید، این فرمان‌ها اجرا می‌شوند.
اگرچه راه همواری برای به دست آوردن دسترسی ریشه‌ای در محیط گرافیکی سامانه‌های کارگر همانند لینوکس، نباید در پیش روی کاربران گذاشته شود، ولی برخی از برنامه‌ها و پوسته‌ها هستند که با اندکی دگرگونی این توان را دارند تا دسترسی ریشه‌ای را برای خود و کاربران فراهم کنند.

با رفتن به ترمینال یا پیشخوان فرمان

یکی از راه‌ها برای به دست آوردن توانمندی‌های فرامدیریتی و دسترسی ریشه‌ای، رفتن به ترمینال در لینوکس است.
با به کار بردن برنامه‌ها و فرمان‌های جانبی و اجرای برنامه‌ها از راه این برنامه‌ها و فرمان‌های جانبی، می‌توان دسترسی ریشه‌ای را به برنامه یا روند معینی داد و تا برنامه یا روند معین بسته نشود یا این اختیارات از او گرفته نشود و برنامه یا فرمان جانبی‌ای که این اختیارات و دسترسی ریشه‌ای را به برنامه یا روند معین رسانده‌است، در میانهٔ اجرا باشد، این برنامه یا روند معین، دسترسی ریشه‌ای را به سامانه در دست خواهد داشت.
سه تا از این برنامه‌ها که دسترسی ریشه‌ای را فراهم می‌آورند، su و sudo و gksu هستند که از آن‌ها می‌توان در ترمینال لینوکس، بهره جست.

su و sudo

این دو برنامه تا اندازه ای با هم فرق دارند.
شاید واج‌های لاتین برنامهٔ sudo برگرفته از واژگروه زیر باشد:
super user do
یعنی: انجام کارهایی که فراتر از کاربر ---عادی--- است.
این برنامه گرافیکی نیست و بهتر است برنامه‌هایی که نیاز به دسترسی ریشه‌ای دارند و محیطی گرافیکی به کاربر نشان می‌دهند، با این برنامه اجرا نشوند.

gksu

این برنامه نگارش گرافیکی از sudo است.
شاید فرمان به راه افتادن این برنامه که چهار واج لاتین است، از واژگروه زیر گرفته شده باشد:
gtk su
برای دادن دسترسی ریشه‌ای به برنامه‌هایی که محیط گرافیکی را به کاربر نشان می‌دهند، می‌توان از gksu بهره گرفت.