مارکو گریگوریان

ابتدای زندگی و خانواده

مارکو گریگوریان در ۵ دسامبر ۱۹۲۵ (۱۳۰۴ خورشیدی)، در خانواده‌ای ارمنی که در سال ۱۹۲۳ از قارص در ترکیه کنونی به روسیه مهاجرت کرده بود، در کروپتکین، کراسنودار روسیه دیده به جهان گشود. او سومین فرزند از یک خانوادهٔ ارمنی است که در زمان قتل‌عام ارمنیان از وان به کارس و سپس به روسیه مهاجرت کرده بودند. مارکو، در سال۱۹۲۵ م در کروپوتکین روسیه به دنیا آمد. در سال ۱۹۳۰ (۱۳۰۹) همراه خانواده اش به ایران مهاجرت نمود. و در شهر تبریز سکونت گزید. مادرش در همین شهر بر اثر بیماری جان سپرد. پدرش، که در روسیه دوزندهٔ لباس‌های نظامی بود، در ایران به دوزندگی لباس‌های عادی پرداخت. پدر بعد از مرگ همسر، به تهران آمد (پس از فوت مادرش خانوادهٔ او به تهران عزیمت نمود.) و پس از چند سال به اصفهان رفت.

تحصیلات ابتدایی

مارکو را به مدرسهٔ ارامنهٔ تهران فرستاد. کمی بعد به دستور رضاشاه مدارس اقلیت‌ها بسته شد؛ بنابراین آن‌ها به آبادان و بعد به اصفهان رفتند و در آن جا بود که مدارس دوباره باز شدند و او در مدرسه کانانیان در جلفای اصفهان درس خواند و دیپلم گرفت.
در سال ۱۹۴۰ خانوادهٔ گریگوریان به تهران بازگشت و مارکو وارد کالج آمریکایی تهران شد. در سال ۱۹۴۵ در ورزش‌های پرش سه گام، پرتاب نیزه، وزنه‌برداری و دو و میدانی صاحب مقام‌هایی شد. مارکو در سال ۱۹۴۸ در مدرسهٔ کمال الملک شروع به آموزش نقاشی کرد.
گریگوریان پس از دریافت دیپلم به تهران بازگشت و همزمان با تحصیل در کالج آمریکایی این شهر، دورهٔ آموزش نقاشی را در مدرسهٔ کمال‌الملک آغاز کرد.

سفر به ایتالیا

با این حال او برای آشنایی بیشتر با این هنر، تکمیل تحصیلات خود و استفاده از تجربهٔ استادان اروپایی در ۲۵ سالگی به ایتالیا سفر کرد. او با ثبت‌نام در آکادمی هنرهای زیبای رم، تحت آموزش روبرتو ملی قرار گرفت.
گریگوریان در سال ۱۹۵۰ (۱۳۲۹) عازم ایتالیا گردید و در آکادمی هنرهای زیبای رم به تحصیل پرداخت.

نگارخانه استتیک

پس از بازگشت از ایتالیا در سال ۱۹۵۴ (۱۳۳۳) اقدام به تأسیس نگارخانه استتیک در خیابان فردوسی تهران نمود. و نمایشگاه‌های متعددی را برای نقاش‌های مختلف در آنجا برگزار نمود و به این ترتیب در محیط کوچک و در بسته، فضایی مناسب برای ارائه دستاوردهای هنر معاصر، بالاخص هنر مدرن به وجود آورد.

دوسالانه تهران

گریگوریان در سال ۱۳۳۷ اولین دوسالانهٔ تهران را تحت نظارت ادارهٔ کل هنرهای زیبا در کاخ گلستان برگزار کرد. این کار باعث معرفی و نمایش آثار نقاشان نوگرا به جامعهٔ هنری ایران شد. این دوسالانه تا پنج دوره به فعالیت خود ادامه داد. سرپرستی گروه گرافیک در ادارهٔ کل هنرهای زیبا، نمایندهٔ ایران در دوسالانهٔ ونیز، تدریس در دانشگاه، برگزاری کنفرانس‌های مختلف در زمینهٔ هنرهای سنتی و مدرن و مشارکت در هیئت داوران این دوسالانه از دیگر فعالیت‌های این هنرمند بود.
مارکو در سال ۱۹۵۸ (۱۳۳۷) به عضویت هیئت داوری بین‌المللی دوسالانه ونیز برگزیده شد، در پی این امر، در سال ۱۳۳۷، پس از مراجعت به ایران، با نظر به دوسالانه ونیز، در فصل بهار اولین دوسالانه ایران را بنیاد نهاد که تا پنج دوره ادامه داشت. در همین سال با قید این که آثار مارکو شایستهٔ جایزه اول بینال بود، اما چون او در برپایی این نمایشگاه اصلی را داشته‌است کارهایش خارج از مسابقه قرار می‌گیرند؛ لذا جایزه اول - مدال افتخاری نصیب وی نمی‌شود.
در ادامه، به کوشش وی، و با همکاری اداره کل هنرهای زیبا، دوسالانه تهران برای نخستین بار شکل گرفت.

اقامت در ایالات متحده

و در آکادمی هنرهای زیبای رم ثبت نام کرد و تحت آموزش روبرتو ملی قرار گرفت و در سال ۱۹۵۴ م فارغ‌التحصیل شد. و با هنرمندان اکسپرسیونیست ایتالیایی آشنا شد. گریگوریان اولین نمایشگاه انفرادی خود را در ۱۹۵۱ م در رم برگزار کرد. در این دوره استعداد و خلاقیت هنرمند به ایجاد هماهنگی میان درون خویش و نیازهای هنر مدرن معطوف بود. در سال‌های بعد از جنگ دوم جهانی، شیوه‌های مدرن هنری، جایگزین واقع‌گرایی ایتالیایی شد و بیشتر موضوعات آثار هنرمندان در این دوره، بیان غم و اندوه و محرومیت مردم بود. پس وی تحت تأثیر وقایع جنگ و قتل‌عام ارمنیان و مهاجران وان، از جمله خانوادهٔ خود، به خلق بوم‌های بزرگی پرداخت که تغییر شکل موجود در این آثار، بار احساسی نقاشی‌ها را افزایش می‌داد. کارهای این دوره اش در رم، پاریس، و میلان به نمایش گذاشته شدند و در سال۱۹۵۲ م، وی موفق به اخذ جایزهٔ نخست نمایشگاه بین‌المللی مرکز جهانگردی ملی، در ایتالیا شد.
وی در مدت حضورش در ایتالیا با سبک هنری اکسپرسیونیسم آشنا شد و با آموخته‌های خود در این حوزه به ایران بازگشت. عنوان «هنرمندان اکسپرسیونیسم» برای نقاشانی به کار برده می‌شد که برای بیان اعتراض خود در نقاشی‌هایشان از رنگ‌های تند، شکل‌های معوج و ضربات مکرر قلم‌مو استفاده می‌کردند.
پس از این دوره، گریگوریان به خلق آثاری با استفاده از خاک و کاهگل روی می‌آورد.
مارکو کار با خاک را از سال ۱۹۶۰ شروع کرد و این ماده، حال و هوایی شرقی و فوق‌العاده آشنا به فضای او می‌دهد. در عین‌حال، به ساختن نقش برجسته‌های انتزاعی از نان سنگک، دیزی آبگوشت، گاری دستی یا کمان حلاجی از آن جمله‌اند.
و در سال ۱۹۶۲ (۱۳۴۱) به نیویورک رفت. شهر نیویورک روی شخصیت هنری گریگوریان سرمایه‌گذاری نمود و حساب باز کرد و او تبدیل به یک استاد در کارهای بافت و ترکیبی شد.
۱۹
او با کار شبانه‌روزی، توانست کارهای خود را گسترش دهد و آثار بسیاری خلق کند تا بتواند در گالری‌های آمریکا به نمایش بگذارد. او آثار خود را در چندین نمایشگاه به نمایش گذاشت. در همین دوره به تدریس در دانشگاه پرداخت و در سال۱۹۶۳ م کنفرانسی در مورد هنرهای سنتی ایران در دانشگاه توین سیتی انجام داد و تعدادی از آثارش را نیز به نمایش گذاشت.
مارکو در سال۱۹۶۴م، با دخترش به نیویورک رفت. در این زمان روش جدیدی برای نمایش آثار هنرمندان باب شده بود و هنرمندان می‌توانستند در گالری شخصی خود، آثارشان را به نمایش بگذارند؛ و با این روش از قدرت و نفوذ صاحبان گالری‌ها کم شد. مارکو توانست در کارگاه جدیدش، هر شش ماه یک بار آثار جدیدش را به نمایش بگذارد.
هنرمندی به نام ایلسا گتز از او حمایت نمود و مارکو با کار شبانه‌روزی موفق شد تا تعداد قابل توجهی از آثار کاهگلی خود را خلق نماید و از این طریق بتواند نظر گالری داران را برای راه اندازی نمایشگاه جلب نماید.

تدریس

در سال ۱۹۷۰ (۱۳۴۹) مارکو به عنوان استاد میهمان، به دانشگاه تهران دعوت و به هیئت استادان دانشکده هنرهای زیبا پیوست.

گردآوری نقاشی قهوه‌خانه‌ای

یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های این هنرمند گردآوری آثار هنری سنتی ایران است. مخصوصاً جمع‌آوری تابلوهای نقاشی که به نقاشی قهوه‌خانه معروف شده‌اند. مارکو، تنها بازماندگان نقاشی قهوه‌خانه‌ای را در تهران یافت و از طریق سفارش پرده‌های نقاشی از آن‌ها حمایت نمود تا دوباره نقاشی را شروع کنند و به آن‌ها اسم نقاشان «دوره‌گرد» را داد. مارکو از ارزش و اهمیت نقاشی قهوه‌خانه‌ای و علی‌الخصوص جایگاه ارزشمند نخستین بانیان آن - حسین قوللر آغاسی و محمد مدبر - به خوبی آگاه بود و با گردآوری آثار استادان این شیوه نقاشی - از قهوه‌خانه‌ها و از گوشه و کنار کشور نمایشگاهی در «خانه ایران» پاریس ترتیب داد که سخت مورد استقبال قرار گرفت و سپس توسط موزهٔ نگارستان تهران خریداری گردید. بدین ترتیب نقاشی قهوه‌خانه به عنوان یکی از شاخه‌های هنرهای تجسمی در فرهنگ مردمی ما، توجه عموم را برانگیخت.

از دیگر فعالیت‌های گریگوریان در حوزهٔ هنر سنتی، پژوهش‌های او در زمینهٔ نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای و حمایت از هنرمندان این سبک از جمله محمد مدبر و حسین قوللرآغاسی بود. او آثار این هنرمندان را از شهرهای مختلف جمع‌آوری کرد و در نمایشگاهی به نمایش گذاشت که به شدت از آن استقبال شد. گریگوریان دربارهٔ هنر این هنرمندان گفته بود:
«من آنها را از اعماق خاک گرفته‌ام. تاریخ کشف نکرده‌ام، آنها زنده‌اند و در همین شهر ما، کمی آن طرف‌تر از خانهٔ شما زندگی می‌کنند. ببینید چطور نقاشان پرمایه و بزرگ در قعر گمنامی می‌پوسند و آثار پراکندهٔ آنان به تدریج نابود می‌گردد و نقاشان مقلد، عرصه برای ابراز وجود می‌یابند».
 او همچنین مقالاتی را در این زمینه منتشر کرد.

مجموعه آشویتس

گریگوریان در سال۱۹۶۰ م نمایشگاهی از سیزده اثر خود را در استودیو میثاقیه ترتیب داد. نمایشگاه با عنوان «دروازهٔ آشویتس» شامل دوازده نقاشی پیوسته (هر یک به طول سه متر) بود که متأثر از جنگ جهانی دوم و کوره‌های آدم سوزی خلق شده بودند. سیزدهمین قطعه در ادامهٔ نقاشی‌های فیگوراتیو قبلی، اثری انتزاعی بود و در آن سطحی با خاک و خاکستر ساخته شده‌است. این اثر، نمودی از مرگ و خاکستری است که از جنگ به جا مانده‌است.
مارکو گریگوریان در مقدمه کتابی دربارهٔ این نمایشگاه می‌نویسد: 
«این فریاد من است، دلهره آمیز و مهیب، گره ای است که در عمق تاریک روحم باز شده و اینک آرامشی در درون خود احساس می‌کنم، زیرا راهی از درون عاصی و ملتهب خود به دنیای عینی یافته‌ام. از دروازهٔ آفرینش اینک فریادی خسته و دردناک به گوش شما می‌رسانم که دنبالهٔ فریاد بشری است که از بدو تاریخ تا به امروز لحظه ای آرام نیافته‌است. این فریادی است که تاریخ از اعماق شعله‌ور خود و به آن هنگام که انسان برای بهزیستی قیام کرده‌است، می‌کشد و عقدهٔ بشری است که راهی برای گشودن خود یافته‌است. اگر این راه، پر پیچ و خم و تاریک است، من جز این راهی برای گشودن عقده دیرینه ام نشناخته‌ام.»
از کارهای مهم مارکو گریگوریان، ۱۳ قطعه موسوم به آشویتس است که در عرض دو سال ‎۱۹۵۷–۱۹۵۹ خلق شده‌اند و حاصل آن نمایشگاهی بود که در سال ۱۹۵۹ برگزارشد. هم‌اکنون کپی مجموعه آشویتس در موزه هنری خاور نزدیک ایروان نگهداری می‌شود. مارکو در این مورد گفته‌است:
«جنایت‌های نازی‌ها و کوره‌های آدم‌سوزی هر انسانی را منقلب می‌کند. به ویژه هنرمند را. در نمایشگاه آشویتس می‌خواستم برخورد انسان با انسان را نشان دهم، بدون آنکه احساس شخصی خود را درکار دخالت دهم. فجایع و جنایاتی را که انسان انجام می‌دهد ترسیم کرده بودم. در واقع، این یک سند و رساله بود علیه انسان‌ها که خود را اشرف مخلوقات می‌دانند.»
مارکو دوره‌های مختلف فعالیت در زمینهٔ نقاشی داشته از جمله: تابلوهای پست‌امپرسیونیستی که پس از بازگشت از ایتالیا به وجود آورد، دورهٔ کوره‌های آدم‌سوزی اردوگاه آشویتس، دورهٔ مظاهر زندگی روزمره از قبیل دیزی، آبگوشت، نان سنگک، پسته و غیره، و در آخر دوره تابلوهای کاهگلی و آثاری که به آن تعلق دارند. به‌طور کلی وی فردی پیشروتر از زمانهٔ خود بود.

پس از انقلاب (خروج از ایران)

او سه سال بعد از ایران رفت. مارکو دربارهٔ دلیل رفتنش گفته بود:
«رفتن من به آمریکا دلیلی جز دوری از کار حرفه‌ای سینمایی که داشت مرا آلوده می‌کرد، و نیز ادامه کار اصلی‌ام نقاشی، نداشت.»
در سال ۱۹۷۸ (۱۳۵۷) در زمان افتتاح موزه هنرهای معاصر، نلسون راکفلر کارهای گریگوریان را تحسین و چهار اثر از وی خریداری نمود. راکفلر یک اثر کاهگلی دیگر از گریگوریان از گالری گورکی نیویورک خریداری کرد و به موزهٔ هنرهای مدرن نیویورک بخشید.
گریگوریان از سال ۱۹۷۹ ایران را ترک کرد و در سال ۱۹۸۰ (۱۳۵۹) در نیویورک، «گالری گورکی» را به یاد نقاش ارمنی - آرشیل گورکی دایر نمود و نمایشگاه‌های مختلفی از آثار کاهگل در این گالری بر پا نمود.
او گالری گورکی را در نیویورک تأسیس کرد و طی سال‌های ‎۱۹۸۱–۱۹۸۵ چندین بار کارهای خاکی و برجسته انتزاعی خود و همچنین مجموعۀ باارزشی را که شامل آثار هنری قدیم و جدید ایران بود و با خود از ایران برده بود، در این گالری به معرض نمایش گذاشت.
مارکو مجموعۀ ارزندهٔ خود را که از ایران برده بود، در این گالری به نمایش گذاشت. این مجموعه دربرگیرنده طیف وسیعی از آثار هنری قدیم و جدید ایران، از ساخت‌های مفرغی تا تابلوهای زندیه و قاجاریه و تابلوهای شاهنامه‌ای آندره سوروگین (درویش) و نقاشی‌های عامیانه ایران و پرده‌هایی از نقاشان معاصر بود.

اقامت در ارمنستان

وی در سال‌های اخیر نمایشگاه‌هایی به صورت انفرادی در مسکو و ایروان و گرجستان برپا کرد و هم چنین در سال ۲۰۰۰ در دوسالانه گیومری شرکت جست. در مورد او می‌توان گفت که نقاشی پیشروتر از زمانهٔ خود بوده‌است.

در سال ۱۹۸۹، مارکو به دعوت اتحادیه نقاشان شوروی به آن جا سفر کرد و از شهرهای مسکو، لنینگراد و ایروان دیدن کرد و پس از آن، تصمیم گرفت ارمنستان را برای ادامهٔ زندگی انتخاب کند. در سال۱۹۹۰ م، هنگامی که ارمنستان استقلال یافت، به ارمنستان رفت و در سال ۱۹۹۱ آثار کاهگلی اش را در ایروان به نمایش گذاشت. او دربارهٔ این نمایشگاه می‌گوید: 
«تعداد سی تا چهل کار گِلی را در همین‌جا، در ایروان ساختم، چون کاه در هوای آزاد پخش می‌شد، حیاط خانه و موزهٔ پاراجانف، را چهاردیواری مناسبی برای انجام کارها پیدا کردم. همان کارها را در ایروان به نمایش گذاشتم، و در همان زمان با دولت ارمنستان، مقدمات تأسیس موزهٔ هنرهای خاور نزدیک را فراهم کردم.»

او می‌گوید: 
«هنرمند طی سال‌ها با گردآوری مجموعه‎ای از با ارزش‌ترین آثاری هنری و با صرف مخارج زیاد به دنبال مامن اصلی می‌گردد. زمانی می‌رسد که احساس می‌کند مجموعه‌ای از فرهنگ و هنر یک ملت را با خود دارد و اینک باید این ودیعه به تاریخ هنر ملت بازگردانده شود تا نمایشگر ریشه‌های گمشده آن باشد.»
بعد از آن مارکو گالری دیگرش را در منطقه ییلاقی گارنی با هدف دعوت از هنرمندان کشورهای مختلف برای خلق آثار خود دایر نمود. تا بحال هنرمندانی چند از کشورهای مختلف بدانجا رفت‌وآمد داشته‌اند و آثاری که در آنجا خلق شده به نقاط مختلف دنیا برده شده‌اند.
در روستای گارنی که در کوه‌های سر به فلک کشیده قرار دادر و زمانی شکارگاه خسرو پرویز بود با کمک مارکو گریگوریان کارگاه فرش‌بافی تأسیس گردید که طرح‌های فرش جدید او را که الهام گرفته از نقش‌های شوش و اورارتو است می‌بافند و به‌طور کلی با نقش‌های فرش ارمنی متفاوتند. برای او این فعالیت جدای از کارهای نقاشی و آثار تجسمی اوست.

آثار کاهگلی

او در سال‌های زندگی در ارمنستان کارهای کاهگلی، مجسمه‌سازی و قالیبافی را هم دنبال می‌کرد. قالی‌هایی که با تشویق او توسط قالیبافان معاصر ارمنی بافته شدند، از بهترین‌های این هنر هستند. آخرین نمایشگاه مارکو در سال ۲۰۰۴ و با عرضهٔ سه نسل از نقاشی ایران در موزهٔ ملی ارمنستان برپا شد. او در سال‌های آخر عمرش بیشتر به کشیدن پرتره می‌پرداخت.

موزه خاورمیانه

وی در سال‌های ۱۹۹۱–۱۹۹۲م، مجموعهٔ کم‌نظیر خود را به ایروان منتقل کرد و آن را به نام «مجموعهٔ مارکو و سابرینا گریگوریان» در موزه ای به نام موزهٔ خاورمیانه، که خود آن را تأسیس کرده بود، جای داد و این آثار را به مردم ارمنستان اهدا کرد. او این اشیا را طی چهل سال گرد آوری کرده بود؛ در این مجموعه، آثار روسی، هنرهای دستی خاورمیانه و اروپا نیز دیده می‌شوند. بخش هنرهای ایرانیِ این موزه منحصر به فرد و شامل اشیای تمدن‌های پیش از آریایی، از هزارهٔ چهارم پیش از میلاد، از جمله سفال‌های ایلام، مفرغ لرستان و همچنین اشیای مربوط به دوران پیش از اسلام، فرهنگ اسلامی، قاجاریه، زندیه و نقاشی قهوه‌خانه ای و آثار هنرهای کاربردی و دستی مردم ایران و غیره است. این اشیا در چهار تالار، با نام‌های مارکو گریگوریان، اسلامی، روسی و اروپایی جای گرفته‌اند.
او در ایروان موزه کوچکی را به نام موزه هنری خاور نزدیک افتتاح نمود و به دولت ارمنستان هدیه کرد. موزه محل نگهداری و نمایش آثار خود اوست.
آخرین فعالیت‌های هنری او به جز «موزهٔ خاورمیانه» که اصلی‌ترین فعالیت هنری اوست، شرکت در نمایشگاه‌های بینال گیومری (ارمنستان) و همچنین شرکت در «نمایشگاه گرجستان» بوده‌است.

نمایشگاه‌ها

طی این سال‌ها مارکو نمایشگاه‌هایی را در ایروان، قبرس، آلمان، گرجستان و اردن برگزار کرد. آثار او در موزه هنرهای مدرن نیویورک، موزه ملی ایتالیا در رم، موزه هنرهای معاصر تهران و موزه هنرهای معاصر کرمان، موزهٔ ملی ارمنستان، موزهٔ سردارآباد ارمنستان، موزهٔ هنرهای مدرن ارمنستان، موزهٔ پاراجانف ارمنستان و همچنین در مجموعه‌های شخصی نلسن راکفلر (شاهکارهای هنر مدرن نیویورک)، مجموعهٔ بانک مرکزی نیکوزیا (قبرس)، و مجموعه‌های شخصی دیگر نگهداری می‌شود.

هنرپیشگی

مارکو در کنار نقاشی به هنرپیشگی نیز پرداخته‌است. از سال ۱۳۴۰ به سینما روی آورد. وی با نام هنری گریگوری مارک به عنوان هنرپیشهٔ نقش اول در هشت فیلم ایرانی به نام‌های شهر بزرگ، آرامش قبل از طوفان، کلید، گرگ صحرا، طلای سفید، گذرگاه آخر، مردی در طوفان، و مأموریت امکان‌ناپذیر بازی کرده‌است.
خسرو پرویزی در سال ۱۳۳۹ مارکو گریگوریان به خاطر تیپ سینمایی و شباهتش به بازیگران معروف آمریکایی، ریچارد ویدمارک و گریگوری پک، برای بازی در فیلم جدیدش، آرامش در قبل از طوفان، انتخاب کرد و پای مارکو به سینما باز شد و شهرت یافت …
در سال ۱۳۵۳، درست در زمانی که در ایران به عنوان هنرپیشه‌ای موفق شناخته می‌شد، از کار بازیگری در سینما کناره‌گیری کرد

مارکو، با وجود اینکه جزو هنرپیشگان تراز اول بود، کار هنرپیشگی را کنار نهاد و پس از چندی با مجموعه‌ای که گردآورده بود راهی آمریکا شد. مارکو دربارهٔ رفتن به آمریکا گفت: 
رفتن من به آمریکا دلیلی جز دوری از کار حرفه‌ای سینمایی که داشت مرا آلوده می‌کرد، و نیز ادامه کار اصلی‌ام نقاشی، نداشت.

زندگی شخصی

مارکو گریگوریان در سال ۱۹۵۵ م به رم بازگشت و با فلورا آدامیان ازدواج کرد و سال بعد تنها دخترش سابرینا به دنیا آمد. البته این ازدواج بیش از چند سال طول نکشید و به طلاق انجامید.
در ژوئن ۱۹۸۶ (خرداد ۱۳۶۵) تنها دخترش، سابرینا، به علت حمله قلبی درگذشت. این اتفاق شوم ضربه مهلکی به زندگی هنرمند وارد آورد.

درگذشت

مارکو گریگوریان در اثر حمله دزدانی که به قصد ربودن اموالش به خانه اش حمله کرده بودند مدتی در بیمارستان بستری شد و سرانجام در روز دوشنبه ۲۷ اوت ۲۰۰۷ (۵ شهریور ۱۳۸۶) اثر ایست قلبی (نارسایی قلبی؟)، در سن ۸۲ سالگی در شهر ایروان، ارمنستان درگذشت. و در قطعه هنرمندان پانتئون کومیتاس به خاک سپرده شد.

نظرات

خسرو سینایی در فیلم خود به نام هنر مدرن ایران (محصول ۱۹۵۵) که به زبان انگلیسی است، در مورد مارکو چنین می‌گوید:
«مارکو گریگوریان یکی از پیشروان هنر محیطی یا به نظر بعضی پیشرو هنر پاپ آرت است… مارکو با اکسپرسیونیسم شروع کرد و رنگ‌های چشمگیر و خطوط پرقدرت، آثارش را مشخص می‌کردند. او همچنین فرم‌های انتزاعی را تجربه کرد و چنان‌که خودش می‌گوید، پس از کشیدن تابلوهای آشویتس و سوزاندن آدم‌ها توجهم به خاکستر جلب شد و از خاکستر به خاک رسیدم.»