جلال‌الدین تهرانی

زندگینامه

پدرش سید علی شیخ‌الاسلام مرندی از علما و رجال دینی شهرستان مرند بود. پدرش لقب شیخ الاسلام را از مظفرالدین شاه قاجار گرفته و پدر بزرگش سید ربیع قاضی القضات شیخ الاسلامی بود. (سید ربیع معروف به قاضی سازنده حمام (قاضی) تاریخی شهرستان مرند به تاریخ ۱۲۸۶ ه‍.ق می‌باشد. سید جلال مدتی در مدرسه تربیت درس خواند سپس در مدرسه سپهسالار به تحصیل علوم دینی مشغول شد. سید جلال تهرانی پس از تحصیلات مقدماتی دینی به نجوم روی آورد. انتشار چند شماره گاهنامه او از نخستین گام‌های عرضه علم ستاره‌شناسی به عموم در ایران است.

عرصه سیاست

او در سال ۱۳۰۷ در جریان دستگیری سید حسن مدرس همراه او بود و مدتی زندانی شد. در ۱۳۲۶ در کابینه احمد قوام، وزیر مشاور شد. در ۱۳۲۸ در کابینه محمد ساعد وزیر مشاور بود، سپس وزیر پست و تلگراف و تلفن شد. در فروردین ۱۳۲۹ در کابینه علی منصور نیز وزیر پست و تلگراف و تلفن بود. در خرداد ۱۳۳۰ نایب‌التولیه آستان قدس رضوی شد. در بهمن ۱۳۳۲ وزیر مختار ایران در بلژیک و در از مهر ماه ۱۳۳۷ سناتور انتصابی از آذربایجان شد.
وی از مخالفان اصلاحات ارضی در دوران پهلوی دوم بود و پس از ایراد سخنرانی علیه این قانون، در سالن کشاورزی خراسان، از استانداری خراسان و نیابت تولیت آستان قدس رضوی استعفا کرد. در وقایع خرداد ۱۳۴۲، به لحاظ نزدیکی با روح‌الله خمینی، اقداماتی در راستای نجات وی به عمل آورد. وی در سنا با نخست‌وزیران انتخابی شاه، یعنی حسنعلی منصور و امیر عباس هویدا به مخالفت برخاست و غالباً به لوایح دولت رأی کبود می‌داد. سید جلال تهرانی تنها سناتوری بود، که به لایحه مصونیت مستشاران آمریکایی (کاپیتولاسیون) که بعداً به صورت قانون درآمد رأی مخالف داد.

انقلاب ۱۳۵۷

در تاریخ ۲۴ دی ۱۳۵۷ در جلسه شورای سلطنت، که در حضور محمدرضا پهلوی تشکیل شد، جلال‌الدین تهرانی به دلیل روابط دوستانه‌ای که با روح‌الله خمینی داشت و با هدف استفاده از او برای مذاکره، به ریاست شورای سلطنت انتخاب شد. دو روز پس از خروج محمدرضا شاه از ایران، در تاریخ ۲۶ دی، جلال‌الدین تهرانی به پاریس رفت تا با روح‌الله خمینی ملاقات کند. خمینی او را به شرط استعفا از شورای سلطنت پذیرفت. وی در دوم بهمن ماه، پس از انتشار استعفانامه با روح‌الله خمینی ملاقات کرد.
متن استعفای سید جلال‌الدین تهرانی:
یکشنبه ۱ بهمن ماه ۱۳۵۷ هجری شمسی مطابق با ۲۲ شهر صفرالمظفر ۱۳۹۹ هجری قمری. قبول ریاست شورای سلطنت از طرف اینجانب فقط برای حفظ مصالح مملکت و امکان تأمین آرامش اجتماعی آن بود ولی شورای سلطنت به سبب مسافرت اینجانب به پاریس که برای نیل به هدف اصلی بود تشکیل نگردید. در این فاصله اوضاع داخلی ایران سریعاً تغییر یافت به طوری که برای احترام به افکار عمومی با توجه به فتوای حضرت آیت‌الله العظمی خمینی دامت برکاته مبنی بر غیرقانونی بودن آن شورا آن را غیرقانونی دانسته کناره‌گیری کردیم.
از خداوند و اجداد طاهرین و ارواح مقدسه اولیای اسلامی مسئلت دارم که مملکت و دولت مسلمان ایران را در ظل عنایت حضرت امام عصر عجل الله فرجه از هر گزندی مصون داشته و استقلال وطن عزیز ما را محفوظ فرمایند.
شرح استعفای سید جلال‌الدین تهرانی از کتاب پشت پرده انقلاب (ص ۱۱۳) اینبار مأمور بودم که سید جلال تهرانی را به آپارتمان خیابان فوش ببرم. با دریافت این دستور، باز بوی توطه به دماغم خورد.

کتابخانه

سید جلال الدین تهرانی منزل خود را در سه راه امین حضور تهران و کتابخانه و قسمتی از اشیاء نجوم و تمامی اثاثیه و مجموعه بی نظیری از اجناس عتقیه خود را وقف آستان قدس رضوی کرد و برخی از ابزارآلات اخترشناسی متعلق به خود را به دانشگاه تهران اهدا نمود.
از وی حدود ۳۸۰ جلد نسخه خطی به جای مانده که وقف کتابخانه آستان قدس رضوی شده‌است.
«جلال الدین تهرانی از علمای علم نجوم ایران که دارای کتابخانه بزرگی می‌باشد، راجع به میرزا جلال الدین محمد حکیم جنابدی می‌فرماید: «ایشان از مشاهیر و استوانه‌های علم نجوم بوده‌است.»

درگذشت

او سرانجام در سن ۹۱ سالگی در سال ۱۳۶۶ شمسی در منزل مسکونی‌اش واقع در شانزه لیزه اقامتگاه وارن فوت کرد. وی در زمان فوتش فرزندی نداشت و همسرش در قید حیات نبود.

محل دفن

جسد سید جلال الدین تهرانی در سال ۱۳۷۰ (شهریور ماه) به ایران منتقل و در مهر ماه همان سال در کنار مقبره خانوادگی‌اش در حرم امام رضا حد فاصل رواق دارالحفاظ و رواق دارالسیاده به خاک سپرده شد.