سفینةالبحار

سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، مهم‌ترین و معروف‌ترین اثر پیرامون بحارالأنوار است توسط شیخ عباس قمی گردآوری شده‌است.

سفینةالبحار کتاب فهرست موضوعی بحارالانوار علامه مجلسی است در مدت ۲۰ سال به پایان رسیده‌است. شیخ عباس خود می‌نویسد این کتاب بهترین اثر بجا مانده از وی است. او آن را در دو جلد تنظیم نموده و در جهت آسان نمودن مراجعه به بحارالانوار نوشته‌است.
توضیحاتی دربارهٔ مولف کتاب
محدث قمی نامش عباس وشهرتش محدث و نام پدرش محمد رضا است. محدث در سال 1294هجری قمری در قم متولد می‌شود.
محدث در خانواده ای مومن و پرهیزگار به دنیا آمده بود. مادر او هرگز او را بدون طهارت شیر نداده بود و پدر او از پرهیزگاران آن زمان بود. او فراگیری‌های اولیه را در  نزد ميرزا محمد ارباب کسب می‌کند سپس در سن بیست سالگی که برابر سال1316 هجری قمری بود برای کسب فضایل و کمالات به نجف اشرف مهاجرت می‌کند.
محدث ارتباط خود با میرزا حسن نوری (ره) مولف کتاب مستدرک الوسایل را بهترین نعمت الهی می‌داند. محدث در سال 1318 هجری قمری به حج بیت الله مشرف می‌شود و سپس به قم و دیدار خانواده می‌پردازد و بلافاصله از آنجا به نجف و به محضر استاد خویش باز می‌گردد. او در تدوین کتب و آثار استاد خویش مرحوم حاجی نوری بسیار کمک کرد. او پس از دو سال که از فوت استادش مي گذشت به قم هجرت باز مي گردد و به مدت هفت سال در این شهر به کسب علم در محضر اساتید مختلف می‌پردازد. سپس او برای دومین بار به حج بیت الله مشرف می‌شود. دو سال بعد او عازم مشهد مقدس می‌شود او ارتباط خود با آیت الله حاج آقا حسین قمی را از برکات حضرت رضا (ع) میداند. او در همان شهر ازدواج می‌کند وشش ماه بعد از مشهد برای سومین بار عازم حج بیت الله می‌شود. سپس او به مشهد باز می‌گردد و تألیف کتب مختلف می‌پردازد. از جمله آثار وی می‌توان به مفاتیح الجنان- الفوائد الرجبیه- بییت الاحزان- منازل الآخرة- فوائد الرضویه و.... ومهمترین اثر وی سفینة البحار ومدینة الحکم و الآثار اشاره کرد. محدث قمی پس از بیست سال مجاورت حضرت رضا(ع) عازم نجف اشرف شد و تألیف و ترویج مذهب جعفری پرداخت  تا در شب سه شنبه 1352هجری قمری دار فانی را وداع گفت و جنازه وی با شکوه بی نظیری از طرف علما و فضلا تشییع شد و در حرم امیرالمومنین(ع) به خاک سپرده شد.
تو ضيحاتي پيرامون کتاب
علم حديث
مولف در مقدمه کتاب دربارهٔ اهميت علم حديث چنين بيان ميدارد که: در ميان خرد مندان و سر شناسان که از راه علم و عقل در  راه حقيقت قدم گذاشته‌اند ثابت است که اهميت علم حديث و آثار اهل بيت عصمت و طهارت از بهترين علوم اسلاميه است و همواره بايد به چشم عظمت وعزت بدان نگريست چون سود اين علم براي جامعه اسلامي از ساير علوم بيشتر است.
اين است که اينجانب با ياري خداوند از آغاز جواني بر کسب اين علم حريص بودم و هر چه بيشتر مي کوشيدم تا از بهترين فنون آن برخوردار شوم .
هدف تاليف
شيخ عباس قمي در مقدمه کتاب خود بيان ميدارد که: من براي کسب هرچه بيشتر علم حديث کتب مختلفي را جستجو کردم و خواندم واز بوستان اخبار اهل بيت ميوه چيدم و توشه‌ها برگزيدم که دست روزگار نيروي هيچگونه تصرفي در آن‌ها پيدا نکرده بود. من کتابي را در ميان کتب حديثي يافتم که روزگاران همانند آن را در زيبايي و ارج و بها به خود نديده است وآن کتاب بحارالانور مرحوم علامه مجلسي است. و از آنجا که ديدم اخبار مربوط به هرگونه نيازي که طالبان وپژوهندگان دائر در اطراف مجلدات است و در بابهاي مختلفي به صورت متفرق و پراکنده آورده شده و طالبان اين رشته از دقايق بهره بري مفيد از آن محروم اندو به آساني نميتوانند بدان دست پيدا کنند بهمين سببب پس از ياري پروردگار مهربان و مددکاري از جانب او تصميم گرفتم تا فهرستي به صورت الفبا از آن به منظور بهره بري آسان تر از آن کتاب تاليف کنم .
محتوا کتاب
شيخ عباس فقط به تاليف فهرستي از کتاب بحارالانوار نپرداخت بلکه در کتاب سفينة الابحار خود در ذيل هر ماده اي که در آغاز هر مبحثي آورده شده‌است حديثي بمناسبت آن ماده ازاهل بيت عصمت و طهارت نقل کرده‌است. البته ايشان سعي کردند تا امکان براي هر ماده از احاديثي استفاده کنند که مختصر باشد. در ضمن ايشان در اين کتاب در بعضي موارد اندکي از گزارش زندگي سرشناسان، ياران پيامبر اکرم  وپيشوايان دين را به نگارش در آورده‌است .
بنابراين کتاب حاضر در درجه اول فهرستي است براي کتاب عظيم وپرحجم بحار الانوار که در 25جلد تاليف شده‌است ثانيا اين کتاب خود از ماده اي که در کتاب علامه مجلسي وجود داشته يک الي دو حديث مختصر آورده‌است .ثالثا در هر جا که مولف نياز ديده دربارهٔ برخي افراد سرشناس يا برخي رويدادها به‌طور مختصر توضيح داده است.
همين دو ويژگي آخر اين کتاب را جدا از فهرست بودن براي کتاب بحار الانوار داراي ارزش مي کند. اين ويژگي هاي کتاب محدث قمي باعث شده تا در ديد کارشناسان علم حديث اين کتاب مورد توجه فراوان قرار گيرد.
اين کتاب در2 جلد به زبان عربي تاليف شده که بعدها توسط حاج شيخ محمد باقر  ساعدي و کمک حاج شيخ محمد رضا اعدادي به فارسي ترجمه شده‌است.
رمز گذاري‌ها و شيوه استفاده از کتاب
با توجه به حجم بسيار زياد کتاب بحار الانوار محدث قمي براي اينکه محقق به احاديثي که علامه مجلسي در آن باب از ائمه نقل کرده‌است برسد سه رمز جدا طراحي کرده‌است. بدينگونه که رمز اول نشان دهنده شماره مجلد کتاب بحار الانوار است وان را به صورت حروف آورده‌است. رمز دوم که با عدد حرف ابجد مشخص ميشود نشان دهنده شماره بابي است  که در آن جلد آن ماده مورد نظر در آن وجود دارد. ورمز سوم شمار ي صفحه ايست که حديث آن ماده در آن جلد آورده شده‌است.
البته در نظر داشته باشيد که گاهي اوقات دو يا چند رمز جلوي آن ماده آورده ميشود و اين بخاطر همان پراکنگي است که در کتاب بحار الانوار وجود دارد.
اينک رمزهاي مجلدات  بحار الانوار باتوجه به کتاب ترجمه شده سفينة البحار را  بين ميکنيم:
(ا) رمز مجلد اول (ب) رمز مجلد دوم (مع) رمز مجلد سوم (د) رمز مجلد چهارم (ه) رمز مجلد پنجم (و) رمز مجلد ششم (ز) رمز مجلد هفتم (ح) رمز مجلد هشتم (ط) رمز مجلد نهم (ي) رمز مجلد دهم (يا) رمز مجلد يازدهم (يب) رمز مجلد دوازدهم (يج) رمز مجلد سيزدهم (يد) رمز مجلد چهاردهم چون مجلد پانزدهم بحار مشتمل بر چهار جزء است جزء اول در ايمان جزء د وم  در اخلاق جزء سوم در کفر و جزء چهارم در معاشرت بدين مناسبت براي جزء اول اين مجلد رمز (يمن) جزء دوم (خلق) جزء سوم (کفر) جزء چهارم (عشر) استفاده کرديم.
(يو) رمز مجلدد شانزدهم (ضه) رمز مجلد هفدهم
و از آنجا که جلد هيجدهم مشتمل بر دو جزء طهارت و صلوات است رمز جزء اول (طه)و رمز جزء دوم (صل) است.
و از آنجا که جلد نوزدهم شامل دو جزء قرآن و دعاست رمز قسمت اول (قر) ورمز قسمت دوم (عا) است.
(ک) رمز مجلد بيستم (کا) رمز مجلد بيست و يک (کب) رمز مجلد بيست و دوم (کج) رمز مجلد بيست و سوم (کد) رمز مجلد بيست و چهارم و(اجازات) رمز مجلد بيست و پنجم است که ويژه ي اجازات مولف و ديگر از اعلام است.
براي مثال درماده عسل در باب عسل چنين آمده است که (يد قفه 865)که يد رمز مجلد چهاردهم است قفه شماره باب 185را نشان ميدهد و 865 صفحه اي که ازآن ماده حديث وجود دارد را نشان ميدهد.
مثالا در ماده بصل در باب البصل و الثوم مي نويسيم (يد قعج 865) –يعنب اين باب در مجلد چهاردهم در باب 173 اين جلد و در صفحه 865 قرار دارد و اگر آنچه آورده شده در صفحه ديگري از همان باب آمده باشد عدد آن صفحه را بعد از واو عاطفه  يا پس از کتابي که ازآن نقل شده متذکر ميشويم.
در کتاب مقدمه ترجمه شده سفية البحار براي هر کتابي که علامه مجلسي احاديث خود را به آن ارجاع داده رموزي آورده شده‌است که علاقه مندان براي فهم اين رموز را به کتاب سفية البحار ترجمه حاج شيخ محمد باقر ساعدي ارجاع ميدهم.