کوسم سلطان

اوایل زندگی

کوسم اصالتاً یونانی بود. گفته می‌شود که او دختر یک کشیش در جزیره تینوس بود که قبل از ازدواج آناستازیا بات نام داشت. البته این اطلاعات کاملاً موثق نیستند. او به عنوان برده توسط حکمران بوسنی خریداری شده و در سن چهارده سالگی به حرم‌سرای سلطان احمد اول فرستاده شد. بعد از گرایش به اسلام نام او را به ماه‌پیکر (به معمای اندامی مانند ماه) تغییر دادند. بعدها سلطان احمد او را کوسم نامید.

خاصگی سلطان

در ابتدای سلطنت احمد تغییراتی در اداره حرمسرای سلطان به‌وجود آمد. صفیه سلطان مادر بزرگ قدرتمند احمد که اداره حرم را به‌عهده داشت از قدرت برکنار شد و در ۱۴ ژانویه ۱۶۰۴ به کاخ قدیمی منتقل گردید. یک سال بعد در نوامبر سال ۱۶۰۵ خندان سلطان والده سلطان احمد و رئیس حرمسرا درگذشت. این موقعیت سبب شد که کوسم که یکی از بانوان خاص حرم بود در راس هرم قدرت اداره حرم قرار گیرد.
کوسم، به عنوان یکی از زنان خاص حرم‌سرای احمد یکم، وظیفه‌ای طولانی مدت به عنوان نگهبان شاهزاده‌ها در دربار داشت و به نظر می‌رسد که تغییرات قابل توجهی که در الگوی جانشینی تاج و تخت در زمان احمد به‌وجود آمد نتیجه تلاش‌های وی باشد. کوسم اهمیت منافع شخصی خود را دریافته بود به ویژه این که او دیگر به عنوان یکی از زنان خاص حرم نبود بلکه مادر شاهزاده‌ای بود که در انتظار تخت پادشاهی بود. به گفته سفیر ونیزی کوسم برای نجات مصطفی از کشته شدن بوسیله برادرش با این هدف که پسر خود را نیز از این سرنوشت نجات دهد لابی کرد. کوسم در زمان زندگی خود به‌عنوان خاصگی سلطان روزانه ۱۰۰۰ آپرس دریافت می‌کرد.
سفیر رومی گزارشی از ضرب و شتم یکی از زنان حرم‌سرا به‌دستور سلطان در سال ۱۶۱۲ را داده به این دلیل که ماه‌پیکر را رنجانده بود. احتمال دارد که این زن ماه‌فیروز سلطان همسر دیگر احمد و رقیب کوسم باشد. او همچنین تلاش کرد که مصطفی برادر شوهر خود را از اعدام نجات دهد و موانع سر راه ماه فیروز که مشغول لابی به نفع پسرش بود را از بین ببرد.

دوران تبعید

سلطان احمد مانند پدرش، محمد سوم و مادرش خندان سلطان در جوانی (۲۸ سالگی) در ۲۲ نوامبر ۱۶۱۷ درگذشت. مرگ او سبب شد کوسم سلطان موقعیتش را در کاخ توپ کاپی از دست داد و در زمان سلطنت برادر شوهرش مصطفی یکم و ناپسریش عثمان دوم در کاخ قدیمی زندگی کند. کوسم در این دوران روزانه ۱۰۰۰ آسپرس دریافت می‌کرد. در سال ۱۶۱۹ عثمان دیدار سه روزه‌ای از کاخ قدیمی داشت. کوسم سلطان ابراز علاقه خاصی به او نشان داد. او می‌خواست از نبود والده سلطان در حرم عثمان استفاده کرده و خود والده سلطان شود اما با اینکه عثمان در کودکی تحت آموزش کوسم بزرگ شده بود نقشه او نتیجه‌ای نداد.

دوره اول

ماه‌پیکر، زمانی که پسرش مراد چهارم در تاریخ ۱۰ سپتامبر ۱۶۲۳ به سلطنت رسید دوباره قدرت را به دست آورد. پس از آن نه تنها لقب والده سلطان را به کوسم دادند بلکه به دلیل کم سن بودن پسرش به عنوان نایب سلطنه نیز شناخته می‌شد. در طول زمامداری پسرش از ۱۰ سپتامبر ۱۶۲۳ تا ۱۰ می ۱۶۳۲ در بیشتر موارد زمامداری سلطان مراد چهارم او بود که با تسلط بر پسرش امپراتوری را اداره می‌کرد. او حتی زمانیکه که دیگر به عنوان مشاور سلطان سمتی نداشت در جلسات دیوان از پشت پرده شرکت می‌کرد. با اینکه مراد چهارم از سال ۱۶۳۲ رسماً حکومت را اداره می‌کرد اما وی برای رفع مشکلات امپراتوری عثمانی به کمک مادرش نیاز داشت و همواره با مادرش مشورت می‌کرد کوسم همچنین از سال ۱۶۳۳ یک حزب قدرتمند را برای اداره دولت رهبری کرد.

دوره دوم

پسر دیگر کوسم به نام ابراهیم در ترس و وحشت از کشته شدن به دستور برادرش زندگی می‌کرد. زندگی ابراهیم تنها به دلیل وساطت مادرش حفظ شده بود. بعد از مرگ مراد، ابراهیم تنها وارث سلطنت بود. پس از درخواست وزیر اعظم کمانکش کارا مصطفی پاشا برای به دست گرفتن سلطنت، ابراهیم مشکوک شد که مبادا مرگ برادرش ساختگی بوده و راهی برای به تله انداختن او می‌باشد. با وساطت کوسم و وزیر اعظم و آزمایش شخصی وی از بدن برادر مرده‌اش او تصمیم گرفت که تاج و تخت را بپذیرد.
زمانیکه در سال ۱۶۴۰ ابراهیم یکم جانشین برادرش شد نشان داد که ثبات اخلاقی لازم برای اداره حکومت را ندارد. این امر کوسم را در راس قدرت نگه داشت. از آنجایی که ابراهیم یکم تنها بازمانده مرد پادشاهی عثمانی بود، مادرش او را تشویق می‌کرد تا خود را با زنان حرم سرگرم نگه دارد. مشغولیت پادشاه به حرم‌سرا به کوسم اجازه داد تا قدرت را به‌دست گرفته و به نام پسرش حکمرانی کند کوسم در این دوره هم همچون دوره مراد چهارم با کمک کمانکش مصطفی پاشا دولت را اداره می‌کرد اما پاشا در سال ۱۶۴۴ با توطئه همسران ابراهیم، اعدام و کوسم سلطان به باغچه فلوریا تبعید شد.
رفتارهای ابراهیم یکم گمانه زنیهایی را برای خلع وی به راه انداخت. در سال ۱۶۴۷ وزیر اعظم صالح پاشا، کوسم سلطان و شیخ الاسلام عبدالرحیم افندی تلاش ناموفقی برای خلع ابراهیم و جانشینی پسر وی انجام دادند. صالح پاشا اعدام و کوسم از حرم تبعید شد. سال بعد جان نثاران و علما شورش کردند. در ۸ اوت ۱۶۴۸ ابراهیم از پادشاهی، دستگیر و در کاخ توپ کاپی زندانی شد. کوسم به برکناری پسرش رضایت داد. وزیر اعظم از شیخ الاسلام درخواست کرد که دستور اعدام سلطان ابراهیم را اعلام کند و اعلام شد که اگر دو خلیفه وجود داشت یکی را بکشید. کوسم رضایت خود را اعلام کرد و گفت اگر او زنده بماند نه شما و نه من را زنده نخواهد گذاشت و ماقدرت حکومت را از دست خواهیم دارد. تمام مملکت در فساد است. سپس ابراهیم در ۱۸ اگوست ۱۶۴۸ اعدام شد.

دوره سوم

سرانجام کوسم نوه ۶ ساله‌اش محمد چهارم را به دیوان معرفی کرد و گفت بیایید ببینید می‌خواهید با او چه کنید. بدین ترتیب کوسم خودش را به عنوان نایب السلطنه معرفی کرد و بین سالهای ۱۶۴۸ تا ۱۶۵۱ آزادانه فرمانروایی کرد. با پادشاهی محمد لقب والده سلطان (مادر سلطان) بایستی به مادر وی یعنی تورخان سلطان داده می‌شد. به هر حال تورخان به‌دلیل جوانی و بی تجربگی نادیده گرفته می‌شد و به جای وی کوسم به مقامات عالی سلطنتی دست یافت. کوسم مادر دو سلطان بود بنابراین تجربه بیشتری داشت.

مرگ

تورخان سلطان، والده محمد چهارم یکی از افرادیست که در به قتل رسیدن کوسم سلطان دست داشت. تورخان آنقدر زن جاه طلبی بود که نمی‌توانست مقام خود را به همین راحتی به کوسم بدهد. وی در جدال خود با کوسم برای به‌دست آوردن عنوان والده سلطان، توسط خواجه ای که رئیس حرم بود و از طرف وزیر اعظم حمایت می‌شد در حالیکه کوسم از حمایت جان نثاران دربار برخوردار بود. اگر چه مقام کوسم به‌عنوان والده سلطان برای دولت خوشایند بود اما مردم از دخالت جان نثاران در امور حکومت ناراضی بودند. در این جنگ قدرت کوسم تصمیم گرفت محمد را خلع و یکی دیگر از نوه‌های خود را جانشین او کند این جابجایی بیشتر به دلیل کنارگذاشتن عروسش با کسی بود که کوسم بتواند راحت تر بر او تسلط داشته باشد. این نقشه به خاطر خیانت ملک خاتون یکی از خدمتکاران کوسم سلطان و خبررسانی او به تورخان شکست خورد.
به هرحال کوسم سه سال بعد از نایب‌السلطنه شدن به قتل رسید و شایعاتی وجود دارد مبنی بر اینکه تورخان دستور قتل والده کوسم سلطان را صادر کرده‌است و برخی از منابع دیگر عنوان کرده‌اند که کوسم توسط خواجه مسئول حرم سلیمان آغا با استفاده از پرده‌های اتاق خفه شده یا به به وسیله موهای بلندش به قتل رسیده. بعد از مرگ او جسدش را از کاخ توپ‌قاپی به قصر قدیمی منتقل کردند و در مقبره همسرش احمد اول در مسجد آبی دفن کردند. پس از مرگ او مردم استانبول سه روز عزای عمومی اعلام کردند و به وی لقب والده شهید دادند.

فرزندان

ماه‌پیکر سلطان و سلطان احمد یکم صاحب هشت فرزند شدند و از بین پسرانش مراد چهارم و ابراهیم یکم به سلطنت رسیدند.
شاهزاده محمد (تولد ۱۶۰۵ استانبول – مرگ ۱۲ ژانویه ۱۶۲۱ استانبول در مقبره احمد یکم در مسجد آبی دفن شد) او به فرمان عثمان دوم اعدام شد.
گوهرخان سلطان (تولد حدود ۱۶۰۵ استانبول – مرگ ۱۶۶۰ استانبول، در مقبره پدرش در مسجد آبی دفن شد) سه بار ازدواج کرد.
عایشه سلطان (تولد حدود ۱۶۰۶ استانبول – مرگ ۱۶۵۸ استانبول، در مقبره احمد یکم در مسجد آبی دفن شد) هشت بار ازدواج کرد.
فاطمه سلطان (تولد حدود ۱۶۰۸ استانبول – مرگ ۱۶۷۰ استانبول، در مقبره احمد یکم در مسجد آبی دفن شد) هشت بار ازدواج کرد.
خانزاده سلطان (تولد حدود ۱۶۰۹ استانبول – مرگ ۱۶۵۴ استانبول در مقبره ابراهیم یکم در ایاصوفیا دفن شد) دو بار ازدواج کرد.
مراد چهارم، (تولد ۲۵ ژوئیه ۱۶۱۱/۱۲ استانبول – مرگ ۸ فوریه ۱۶۴۰ استانبول در مقبره احمد یکم در مسجد آبی دفن شد) هفدهمین سلطان امپراتوری عثمانی بود.
شاهزاده قاسم (تولد ۱۶۱۳ استانبول – مرگ ۳ فوریه ۱۶۳۸ استانبول در مقبره محمد سوم در ایاصوفیا دفن شد) او به فرمان مراد چهارم اعدام شد.  
ابراهیم یکم (تولد ۵ نوامبر ۱۶۱۵ استانبول – مرگ ۱۸ اگوست ۱۶۴۸ استانبول در مقبره مصطفی یکم در ایاصوفیا دفن شد) هجدهمین سلطان امپراتوری عثمانی بود.

آثار

کاروانسرای والده‌خان را در زمان مراد چهارم به دستور والده کوسم سلطان ساختند. هدف کوسم این بود که درآمد این کاروانسرا وقف مسجد چینی‌لی بشود که در اسکودار خودش ساخته بود. در کتاب حدیقه‌الجوامع اثر ایوان سرایی حسین افندی نوشته شده که مسجد چینی‌لی که آن را والده‌خان ساخته‌است، درآمدش براساس وقف کاروانسرای والده‌خان بوده‌است. کوسم سلطان هم چنین خیریه‌ای بزرگ برای کمک به یتیمان و نیازمندان راه اندازی کرده بود و هزینه‌های آن را با ثروت خود پرداخت می‌کرد.