اسدالله بیات زنجانی

تحصیلات

او در روستایی آق‌بلاغ حومه در دهستان زنجانرودبالا از توابع بخش مرکزی شهرستان زنجان و در ۲۵ کیلومتری شهر زنجان زاده شد است. خانواده او که از راه کشاورزی تأمین می‌شد، خانواده متوسطی به‌شمار می‌رفت. در مکتبخانه روخوانی قرآن، گلستان سعدی، تاریخ معجم و بعضی از دیگر کتب ادبیات فارسی را فراگرفت و در ۱۳ سالگی به شهر زنجان رفت و در حوزه علمیه زنجان برای ۶ سال به تحصیل پرداخت. در ۱۹ سالگی به قم رفت و در حوزه علمیه قم نزد اساتیدی چون علامه طباطبایی، مرتضی حائری یزدی، کاظم شریعتمداری، روح‌الله خمینی، میرزا هاشم آملی، محقق داماد، حسینعلی منتظری، محمد علی اراکی، محمد مفتح، مرتضی مطهری و محمداسماعیل صائنی زنجانی ادامه تحصیل داد.

فعالیت سیاسی

تا پیش از انقلاب ایران (۱۳۵۷)، بارها به دلیل فعالیت سیاسی ممنوع‌المنبر شده و در زندان کمیته مشترک ضدخرابکاری و زندان قصر محبوس گردید.

پس از انقلاب

پس از پیروزی انقلاب اسلامی به عضویت حزب جمهوری اسلامی درآمد و مدتی نیز به کار قضاوت پرداخت. سپس وارد بدنه قانونگذاری و اجرائی کشور شد و با رأی مردم ماه‌نشان، از توابع استان زنجان، به دورهٔ اول مجلس شورای اسلامی راه یافت و در دوره‌های دوم و سوم مجلس شورای اسلامی نیز نماینده مردم زنجان وطارم بود. او از اعضا و مؤسسین مجمع روحانیون مبارز، مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم و مجمع نمایندگان ادوار مجلس به‌شمار می‌رود.
با پایان کار مجلس سوم، بیات زنجانی مجدداً فعالیت‌های علمی خود در حوزه علمیه را ادامه داد و به تدریس درس خارج فقه و اصول پرداخت. همزمان، با ارائه دو پایان‌نامه در مقام استادیاری دانشگاه نیز به فعالیت علمی پرداخت. با این‌حال در سال ۱۳۸۳ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از انتشار رساله توضیح المسائل بیات زنجانی جلوگیری کرد.

موضع‌گیری‌های سیاسی

بیات زنجانی در حوادث پس از انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸، نسبت به جنبش سبز موضع حمایت اتخاذ کرد و در این راستا با میرحسین موسوی دیدار داشت. در پی تظاهرات گسترده جنبش در روز عاشورا، برخی از مسئولین نظام جمهوری اسلامی شرکت‌کنندگان در این تظاهرات را آشوبگر و محارب نامیدند. در واکنش به این موضوع بیات زنجانی با انتقاد از «محارب» خواندن معترضان از سوی مقام‌های جمهوری اسلامی، گفت کسانی محارب هستند که «مردم را به خاک و خون کشیده‌اند.» او در دیدار با شورای مرکزی و شورای عمومی انجمن اسلامی دانشکده حقوق دانشگاه تهران، گفت که نمی‌توان کسانی که «با دست خالی آمده و فقط و فقط به رویه یا رفتاری اعتراض» دارند را محارب نامید.
پس از کشته شدن عده‌ای از معترضان، بیات خواستار قصاص عاملان این کشتارها و عذرخواهی مسئولین از مردم شد.
او در واکنش به اعتراضات صورت گرفته به سید حسن خمینی در چهارده خرداد ۸۹، نامه‌ای دلجویانه به وی نوشت. او همچنین حمله کنندگان به مسجد علی‌محمد دستغیب را تلویحاً به محاربه با خدا متهم نمود.

حکومت

بیات زنجانی به مردمسالاری اعتقاد داشته و معتقد است که دموکراسی واقعی را باید طوری پیاده کرد که افراد منتخب، نماینده حقیقی مردم باشند. او همچنین حکومت خودکامه را سرآغاز شرک به معبود می‌داند.

ولایت فقیه

اودر پرسش یکی از مقلدان خود دربارهٔ ولایت فقیه گفته‌است:
اصل ولایت فقیه امری سیاسی و فقهی و مورد اختلاف بین فقیهان است و اگرچه به نظر صحیح می‌آید لیکن نه خودش اصل دین و نه انکارش کفرآور و فسق است. کسانی که غیر از این را می‌گویند نیز اهل بدعت بوده و از باب نهی از منکر باید آنان را طرد کرد و اگر عالمی نیز اینگونه حرف بزند، موجب سلب عدالتش می‌شود و پشت سر او نمی‌شود نماز خواند.

فتوایی تازه در مورد روزه

آیت الله بیات زنجانی در فتوایی تازه، آب نوشیدن را در شرایطی خاص برای روزه داران جایز دانسته و آن را چنین ابراز داشته‌است: «با استناد به موثقه عمار و روایت مفضل ابن عمر از امام صادق (ع) که در باب ۱۶ وسایل الشیعه از ابواب «من یصح منه الصوم» آمده است، کسانی که روزه می‌گیرند ولی تاب و تحمل تشنگی را ندارند، فقط به اندازه‌ای که جلوی تشنگی شان را بگیرد می‌توانند آب بنوشند و در این حالت روزه‌شان باطل نبوده و قضا هم ندارد.»
این فتوا، مخالفت‌های زیادی را از ناحیه برخی مراجع و پاره‌ای از شخصیت‌های علمی حوزه علمیه به دنبال داشت. عمده دلیل این مخالفان، مخالفت این نظریه با اجماع فقهاء چه در زمان گذشته و چه در حال حاضر بود. در این میان، البته برخی پا را فراتر نهاده و آن را قیاس فقهی دانستند که در روایات شیعی، از عمل شیطان شمرده شده است.
جالب است که مخالفان با این نظریه، اکثراً وارد بحث علمی نشده و به بررسی سندی و دلالی دو حدیث مورد استدلال ایشان نپرداختند، بلکه به مخالفت فتوای وی با اجماع فقهاء پیشین بسنده نمودند.
دربارهٔ این فتوا آیت‌الله سید رضا برقعی مدرس، استاد سطوح عالی حوزه علمیه، ضمن اینکه اظهار داشته مشابه چنین نظراتی در فقه بسیار است، این حکم در راستای اجرای وظیفه شرعی مکلف اعلام شده است و نباید از چنین احکامی تفسیر غلطی داشت؛ افزود: «به‌طور مثال ما حکمی به نام ذوالعطاش داریم یعنی کسی که بسیار عطشان است. این فرد می‌تواند با رعایت جوانب روزه داری آب به قدر رفع عطش بنوشد و روزه او صحیح هم خواهد بود.» وی گفت: «صدور چنین فتوایی شجاعت و تهور می‌خواهد… دین اسلام دین سخت و جمودی نیست. آیت‌الله زنجانی در صدور چنین حکمی پا را فراتر از حکم منصوص گذاشته و آن هم برای این است که مکلف بتواند وظیفه‌اش را انجام دهد.»

در خصوص DNA

وی انجام آزمایش DNA را برای اثبات رابطه پدر و فرزندی قابل استناد ولی برای اجرای زنای محصنه غیرقابل استناد می‌داند.

واکنش حکومت

سایت این مرجع تقلید شیعه در ۱۰ مهر ۱۳۸۹ فیلتر شد اندکی بعد دفتر او در ۱۲ مهر ۱۳۸۹ با یک اطلاعیه شدیداللحن به انتقاد از این موضوع پرداخت. مدتی بعد از دیدار این مرجع تقلید با مهدی کروبی نیز جلوگیری شد.

شرکت کنندگان در کلاس‌ها

محسن میردامادی، محمدرضا عارف و محمدرضا خاتمی در کلاس‌های شرح منظومه وی که همزمان در دوره اول مجلس شورای اسلامی برگزار می‌شد شرکت داشته‌اند. همچنین سعید حجاریان در کلاس‌های البدایة و النهایة وی و داوود دانش جعفری در جلسات درس اخلاق وی شرکت داشته و غلامرضا کرباسچی کفایه و مکاسب را نزد وی آموخته است.