شاهزاده محمد میرزا خزایی

اصل و تبار خانوادگی

پس از وفات فتحعلیشاه و شورش‌های پی در پی شاهزادگان قاجار و با شکست حسینعلی میرزا فرمانفرما و حسنعلی میرزا شجاع‌السلطنه افراد خانواده‌های ایشان در خطر قرار گرفتند. به همین دلیل پسر سوم فرمانفرما همسران خود را به نزد اقوام و طایفه خود فرستاد تا از دست مأموران محمد شاه قاجار در امان باشند. مادر حسین میرزا هم که اصالتاً از طایفه خزل بود به نهاوند نزد اقوام پدری خود رفت و به این ترتیب پسراش حسین میرزا خزایی در نهاوند و بدون پدر بزرگ شد و جز نام پدر خود که نجف قلی میرزا والی است از پدر نشان دیگری نداشت. بدین ترتیب فرزند نجف قلی میرزا یعنی حسین میرزا در نهاوند زاده و سکونت یافت تا صاحب فرزند شد که معروف‌ترین آنان محمد میرزا است.
پس از اینکه حسین میرزا در میان ایل خزل که بعدها به خزایی معروف شدند زندگی کرد نوادگان وی هم همگی نام فامیل خزایی را انتخاب کردند تا از مسائل سیاسی و … به دور باشند. از برادران وی اطلاع چندانی به ثبت نرسیده‌است ولی این میزان مشخص است که ظاهراً نباید از نسل آن برادران فرزندانی بر جای مانده باشد که برای اثبات این گفته به اسناد معتبر احتیاج است که متأسفانه چنین اسنادی وجود ندارد.

زندگی

از تاریخ ولادت وی اطلاع زیادی در دست نیست ولی چنان مشخص است که در سال ۱۳۰۵ اعدام شده‌است. محمد میرزا پس از اطلاع از خلع احمد شاه قاجار آخرین شاه قاجار با کمک خوانین محلی و افراد خود در نهاوند به حمایت از نصرت الدوله (احتمالا این نصرت الدوله همان عبدالحسین میرزا فرمانفرما است که مدتی هم در غرب کشور والی بوده‌است و هیچ ارتباطی با نادر میرزا پسر عبدالحسین میرزا ندارد) و قاجاریه قیام کرد و با قوای قزاق وارد جنگ شد و این نبرد نهایتاً به شکست وی انجامید. پس از این نبرد وی به همراه پسران خود دستگیر و اعدام گردید ولی تنها یکی از آنان نجات یافت و اعدام نشد. آنگونه هم که مشخص است اعدام وی در سال ۱۳۰۵ بوده‌است و احتمالاً قیام وی در همان سال ۱۳۰۴ روی داده‌است ولیکن دربارهٔ تاریخ قیام وی به علت عدم وجود سند معتبر نمی‌تواند با قاطعیت اعلام نظر کرد.
در میان مردم محلی و کرد زبانان وی را به علت آنکه کوچکترین پسر پدر خود بوده‌است براگوجر یا کدخدا براگوجر هم می‌خوانند.
لازم است ذکر شود که فرماندهی قیام فوق، برعهده یکی از خوانین محلی بوده و پس از سرکوب قیام ذکر شده، قریب به پنجاه تن از خوانین و شاهزادگان و رجال صاحب اعتبار نهاوند و اطراف به جرم مخالفت با دولت اعدام شده‌اند.

املاک

شاهزاده محمد میرزا خزایی در مناطق برجکی، تپه یزدان، گیوکی و احتمالاً در فیروز آباد صاحب ملک و املاک بوده‌است ولی عمده شهرت وی در تاریخ به علت قیام او است، دربارهٔ محدوده املاک وی اسناد و مدارک معتبری مانند سند یا قباله در دست نیست و به این ترتیب نمی‌توان با قاطعیت دربارهٔ حدود املاک وی صحبت کرد، هم چنین شایان ذکر است که هیچ روستا یا منطقه ای نیست که کاملاً جز املاک وی بوده باشد و احتمالاً او در مناطق ذکر شده صاحب خانه و چند متر زمین کشاورزی بوده و نباید از این مطلب حاکمیت مطلق وی بر مناطق ذکر شده برداشت شود.

الف) دودمان‌های خارجی که با ایشان نسبت فامیلی دارند

۱. تمام نوادگان حسینعلی میرزا فرمانفرما با سلاطین عمان به سبب ازدواج یکی از دختران فرمانفرما با سعید بن سلطان بن احمد یکی از پادشاهان پیشین دودمان حاکم بر عمان نسبت فامیلی دارند و نوادگان پسری وی پسر دایی سلاطین عمان به حساب می‌آیند.

ب) دودمان‌های ایرانی که با ایشان نسبت فامیلی دارند

۱. از معروف‌ترین این خاندان‌ها می‌توان به خاندان معزی اشاره نمود. فاطمه خانم دختر حسینعلی میرزا فرمانفرما با شاهزاده بهرام میرزا معزالدوله ازدواج نمود و از ایشان صاحب یک دختر و یک پسر به نام‌های بلقیس خانم و سلطان ابراهیم میرزا شد و به این سبب این دودمان با نوادگان سلطان ابراهیم میرزا نسب فامیلی دارند.