ولایتعهدی علی بن موسی الرضا

مقدمه

به خلافت رسیدن مأمون عباسی، که پس از مرگ پدرش هارون الرشید، با جدال برادر بر سر حکومت آغاز شد، پیدایش عصری جدید را در حکومت عباسیان رقم زد؛ عصری که موجب رشد و گسترش علویان در عرصه سیاسی و اجتماعی شد. پس از تلاش‌های ایرانیان در به قدرت رساندن عباسیان برخوردهای سیاسی و مخالفت با نفوذ ایرانیان در میان عرب‌ها شدت گرفت. می‌دانیم که اولین اقدام عباسیان در کشتن ابومسلم خراسانی با واکنش‌های سیاسی و نظامی خراسانیان و نیز قیام‌های متعدد بر ضد آن‌ها در منطقه خراسان روبرو شد و در نهایت سبب شد تا در جنگ امین و مأمون بار دیگر ایرانیان بر مسند قدرت تکیه زنند. مأمون که از مادری ایرانی بود، در محیطی ایرانی نیز پرورش یافته بود، تعلق خاطری به ایرانیان داشت و خصوصیات این جامعه را به خود گرفت. از جمله این ویژگی‌ها نگاه غیرمتعصابه وی به خاندان علی بن ابی طالب بود.
مأمون به جهت خستگی از قیام‌ها و خروج‌های اطراف و اکناف حکومتش که غالباً توسط علویان صورت می‌گرفت، به این نتیجه رسید تا علی بن موسی را که رهبر علویان محسوب می‌شد؛ به ولایتعهدی خود مصوب کند و با این کار، آتش قیام علویان را کمی بخواباند.عباسیان که با شعار «الرضا من آل محمد» بر سر کار آمده‌بودند، ولی پس از به‌دست گرفتن حکومت، با علویان سخت مقابله کردند؛ اکنون حیات خود را در ولایتعهدی علی بن موسی الرضا می‌دیدند.

احضار علی بن موسی به مرو

مسعودی چگونگی دعوت از علی بن موسی الرضا را اینگونه شرح می‌دهد: «به سال دویست مأمون، رجاء بن ضحاک و یاسر خادم را پیش علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی فرستاد که او را بیاورند و او را محترمانه پیش مأمون بردند.»
در مسیر حرکت علی بن موسی الرضا از مدینه تا مرو، اختلافاتی وجود دارد؛ برخی مسیر حرکت وی را «مدینه، بصره، اهواز، فارس، اصفهان، قم، ری، سمنان، دامغان، نیشابور، طوس، سرخس و مرو» می‌دانند. در مقابل برخی مسیر حرکت ایشان را «مدینه، مکه، قادسیه، بصره، اهواز، بهبهان، اصطخر فارس، طبس، نیشابور و مرو» می‌دانند. در کتاب اطلس شیعه، مسیر حرکت چنین آورده شده‌است: «مدینه، نقره، هوسجه، نباج، حفر ابوموسی، بصره، اهواز، بهبهان، اصطخر، ابرقوه، ده شیر (فراشاه)، یزد، خرانق، رباط پشت بام، نیشابور، قدمگاه، ده سرخ، طوس، سرخس، مرو.»

پذیرش ولایتعهدی

از سخنان و عملکرد علی بن موسی الرضا مشخص می‌شود که ولایتعهدی را از روی اختیار نپذیرفته و مجبور به پذیرش شده‌است. از جمله این موارد، مقاوت درآمدن به مرو بود؛ شیخ صدوق چنین گزارش می‌کند که مأمون در نامه‌نگاری‌های متعددی، از علی بن موسی درخواست عزیمت به مرو و خراسان را ارائه می‌نمود و علی بن موسی این درخواست را با بهانه‌ها و دلایل مختلف رد می‌کرد، همین موضوع سبب شد تا مأمون به اجبار علی بن موسی را به مرو بیاورد. از دیگر دلایلی که برای اجبار به این سفر اقامه شده‌است، کیفیت وداع با جدش محمد و خروجش از منزل بوده‌است. به گونه‌ای که اقوام و خویشان وی دررفتن او عزاداری برپا کردند. همچنین اقدامات وی در طول مسیر و سخنرانی‌های در این‌خصوص بیانگر اجباری بودن این سفر است. با این حال، حتی با رسیدن علی بن موسی به مرو؛ وی از پذیرش ولایتعهدی امتناع می‌نمود و این امتناع، دو ماه به طول انجامید. همچنین شیخ صدوق گزارشی را نقل می‌کند که در آن مأمون، علی بن موسی الرضا را تهدید به مرگ کرد تا ولایتعهدی را قبول نماید.
به گزارش طبری، سرانجام در ششم رمضان ۲۰۱ ه‍. ق، مأمون، علی بن موسی الرضا را به ولیعهدی خود منصوب کرد و دستور داد تا نمادها و علم‌های سیاه (که نماد بنی عباس بود) به سبز تغییر رنگ بدهند.

اهداف علی بن موسی الرضا از پذیرش ولایتعهدی

پژوهشگران برای پذیرش ولایتعهدی علی بن موسی الرضا که توسط مأمون به آن اجبار شده بود، دلایلی را ذکر کرده‌اند:
از جمله اهداف علی بن موسی، افشاگری دربارهٔ مأمون بود؛ از آنجا که مأمون فردی سیاس بود، برای افشاء نیت‌های مخفی او، به نزدیکی به وی و افشاگری از موضعی نزدیک به او نیاز بود؛ علی بن موسی در ایام ولی عهدی خویش چهره واقعی مأمون را به همه شناساند و با افشا ساختن نیت‌ها و هدف‌های وی، هرگونه شبهه و تردیدی را از نظر مردم برداشت. علت دیگری که مطرح شده‌است، جلوگیری از اختلافات داخلی می‌باشد؛ علی بن موسی در عهدنامه ولایتعهدی، پس از بیان مقدمه در مورد اصل پیشنهاد قبول خلافت، یکی از دلایل پذیرش ولایتعهدی را مسئله ترس از پراکندگی دین و متزلزل شدن وضع مسلمانان بیان می‌کند. همچنین تقویت پایگاه مردمی از اهداف وی شمرده می‌شود؛ حوادث، سخنان و اتفاق‌های اعجازگونه که در مسیر مدینه تا مرو از علی بن موسی دیده و شنیده می‌شد، پایگاه مردمی وی را چندین برابر نمود و موقعیت خاندان رسالت را در نظر مردم بسیار بالا برد. حفظ جان علویان نیز یکی از اسباب پذیرش ولایتعهدی بود؛ در صورت امتناع از پذیرش فرمان مأمون در پذیرش ولایتعهدی، موقعیت علویان و شیعیان علی بن موسی، به خطر افتاده و شکنجه و حتی قتل و جنگ در کمینشان بود.

پس از ولایتعهدی

مأمون به شکرانه این کار، حقوق یک سال ارتش را پرداخت و به سراسر کشور بخشنامه کرد که علی بن موسی ولیعهد اوست و او را رضا نامید. اما پس از آنکه علی بن موسی دربارهٔ ولایتعهدی ابراز نظر کرد و آن را با شرط عدم دخالت در همه امور حکومتی پذیرفت، مأمون دخترش ام حبیبه را که هفت سال سن داشت، به عقد وی درآورد و دختر دیگرش را به نام ام فضل به عقد محمد بن علی (جواد) درآورد. به گزارش صدوق، همه این اتفاقات در همان روز پذیرش ولایتعهدی رخ داده‌است.
پس از پذیرش ولایتعهدی، مأمون اقدام به جلسه مناظره‌ای نمود که در آن، عالمان ادیان و مذاهب مختلف حضور داشتند. جعفر مرتضی عاملی می‌نویسد: «مأمون برای مغلوب ساختن امام رضا علیه‌السلام شروع به گردآوری علما و معتزلیان و اهل کلام که اصحاب جدل و کلام و استدلال و موشکافی بودند نمود تا با امام رضا علیه‌السلام درافتند و در هر مجلسی از قدر علمی امام بکاهند؛ و او را در زمینه بزرگ‌ترین چیزی که خود و پدرانش علیهم‌السلام ادعا می‌کردند، یعنی علم و شناخت آثار و علوم پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله، که بر حسب اعتقاد شیعیان، بزرگ‌ترین شرط و لازمه پیشوایی امام بود، شکست دهند.» برخی دیگر، علاقه مأمون در برگزاری مناظرات و ایجاد فضای باز برای تبادل اعتقادات را مطرح کرده‌اند. برخی به معتزلی بودن مأمون دست آویخته‌اند تا وی را علم دوست و پیگیر در مسائل اعتقادی نشان بدهند. با این حال، نقدهایی به موارد اخیر وارد شده‌است؛ چرا که مأمون تنها در دوران ولایتعهدی علی بن موسی اقدام به برگزاری چنین مناظراتی نموده‌است و این با علم دوستی و علاقه به تبادل اعتقادات و فضای باز اعتقادی، سازگاری ندارد.
با پذیرش ولایتعهدی از جانب علی بن موسی الرضا، عباسیان بر مأمون اعتراضاتی نمودند؛ آنها نگران از دست دادن جایگاهی بودند که از پدرانشان و با سختی به دست آورده بودند. اینها سبب شد تا مأمون اهدافش را از ولایتعهدی علی بن موسی، بیان کند. او زیر نظر گرفتن علی بن موسی و علویان، حمایت علویان از عباسیان، کوچک کردن مقام علی بن موسی و تنزل وجهه اجتماعی او معرفی می‌کند.
در نهایت پس از دو سال ولایتعهدی علی بن موسی الرضا، وی در سال ۲۰۳ ه‍.ق بدرود حیات گفت. اما پس از وفات او، به مدت حداقل دوسال، به نام وی سکه ضرب می‌شد. برخی علت ضرب این سکه‌ها پس از وفات ولیعهد را، ابراز علاقه مأمون به وی و برخی نیز ساخت قالب‌های این سکه‌ها قبل از وفات علی بن موسی یاد کرده‌اند.

اهداف مأمون از نصب ولیعهد

آنچه مسلم است، مأمون قصد انتقال قدرت به علی بن موسی یا علویان را نداشته‌است؛ این مطلب با دلایل مختلف ثابت شدنی است. برای این اقدام مأمون اهدافی ذکر گردیده‌است، از جمله:

نرم کردن علویان

علویان به جهت بدعهدی‌های عباسیان در واگذاری حکومت به خاندان نبوت؛ از حکومت عباسیان بسیار خشمگین بوده و دست به قیام‌های متعدد می‌زدند؛ در همین قیام‌ها بصره، اهواز، یمن، فارس، مدائن و حتی مکه به دست علویان فتح شد. مأمون و مشاورانش برای آرام کردن علویان در خراسان و سایر بلاد اسلامی، اقدام به اعطاء ولایتعهدی به یکی از علویان کردند. سلطانی گنابادی در این‌باره می‌نویسد: «اغلب بلاد برآشفتند و آشوب بر همه جا مستولی گردید. فضل بن سهل منشأ آشوب‌ها را در نظر مأمون میل شدید علویان به خروج جلوه می‌داد و برای تسکین اغتشاشات و استقرار انتظام در امور بلاد، چنین مصلحت بینی می‌کرد که مأمون یک نفر از علویان را به ولایتعهدی خود تعیین کند تا هم جوش و خروش علویان تسکین یابد و اضطرابات ملکی رفع شود و هم صله رحم به جای آورد و در نزل خدا و رسولش ماجور و مثاب باشد.» دونالدسون نیز جلب گروه‌های مختلف شیعه را دلیل این کار مأمون می‌داند.

قداست بخشیدن به حکومت

از آنجا که امامان شیعه در دید مردمان عادی و حتی غیر شیعیان، قداست خاص خود را داشته‌اند، برخی هدف مأمون از پیشنهاد ولایتعهدی خود به علی بن موسی الرضا، امام هشتم شیعیان را قداست بخشیدن به حکومت و ایجاد حس تبعیت از حکومتش معرفی کرده‌اند. به عقیده او، پذیرش ولایتعهدی حکومتش توسط علی بن موسی، بهترین دلیل برای مشروعیت این حکومت می‌بود.

زیر نظر گرفتن رهبر علویان

از آنجا که علی بن موسی الرضا، رهبر علویان محسوب می‌شد و اکثر قیام‌های علویان در حجاز و کوفه رخ می‌داد؛ مأمون با ولایتعهدی و آوردن علی بن موسی به مرو، قصد زیر نظر گرفتن کامل او را داشت. شیخ صدوق در گزارشی از عبیدالله بن عبدالله، دربارهٔ علت آوردن علی بن موسی به مرو، زیر نظر گرفتن او توسط مأمون را ذکر می‌کند.

اثبات عدم صلاحیت علویان برای حکومت

از آنجا که در شهرهای مختلف، علویان دست به قیام زده‌بودند، مأمون قصد داشت تا با روش‌هایی، عدم صلاحیت آنان را در اداره حکومت به مردم بفهماند. او برای این‌کار مسیر حرکت علی بن موسی الرضا را طوری تعیین نمود تا وی از شهرهای شیعه‌نشینی چون اهواز و بصره عبور کند و با برادرانش که در این دو شهر دست به قیام زده‌اند روبرو شود تا مردم با اخلاق و منش و تقوای او آشنا شده و وقتی او به مرو عزیمت کرد و ولایتعهدی را پذیرفت، شیرازه حکومت برادرانش از هم بپاشد.

نذر مأمون

برخی به نذر مأمون مبنی بر اینکه «اگر بر برادرم امین پیروز شوم، خلافت را به برترین مردم از خاندان ابی‌طالب بسپارم» را دلیل ولایتعهدی علی بن موسی الرضا می‌دانند. اما این احتمال با فاصله زمانی دو ساله بین پیروزی مأمون بر امین و ولایتعهدی علی بن موسی، بعید به‌نظر می‌رسد.

لقب رضا

پس از آنکه علی بن موسی، ولایتعهدی را پذیرفت، وی توسط مأمون به لقب رضا ملقب شد. به این معنا که وی به ولایتعهدی راضی شده‌است. اما بزنطی گزارش کرده‌است که محمد بن علی (فرزند علی بن موسی) در پاسخ پرسش او دربارهٔ شایعه لقب داده شدن علی بن موسی به رضا، آن هم توسط مأمون، گفته‌است: «دروغ می‌گویند و خیانت می‌کنند، بلکه خدا او را ملقب به رضا نموده‌است.»

متن عهدنامه

پس از پذیرش ولایتعهدی از جانب علی بن موسی، سندی رسمی توسط مأمون تهیه گردید و علی بن موسی به عنوان ولیعهد و مأمون به عنوان خلیفه، آن را امضاء کردند. متن این سند، به شرح زیر است:
«این نوشته‌ای است که عبداللّه بن هارون الرشید امیرالمؤمنین برای علی بن موسی بن جعفر نوشته‌است.
اما بعد: خدای عزّوجل اسلام را به عنوان دین برگزید و از بندگانش رسولانی را برگزید که نشان دهنده راه او و راهنمای مردم به سوی او باشند. اولین آنان بشارت به آخرین آنها داد و آخرین آنها گذشتگان آنان را تصدیق کرد تا نبوّت به محمّد صلّی اللّه علیه و آله منتهی شد. پس از توقف پیامبران، و اطفای علم، و انقطاع وحی، و نزدیک شدن ساعت، خدا نبوّت را به او ختم کرد و او را برای آنها شاهد و مسلط بر آنها قرار داد، و کتاب مقدسش را بر او فرو فرستاد که باطل نه از قبل و نه از بعد در آن راه نیافته‌است. وحیی از حکیم پسندیده به آنچه حلال و حرام، و وعد و وعید، و آگاهیدن و بر حذر داشتن، و امر به آن و نهی از آن است. برای اینکه دلیل قاطعی از او بر خلقش باشد تا اینکه کسی که باید هلاک شود با دلیلی روشن هلاک شود، و کسی که باید زنده باشد با دلیلی روشن زنده باشد، و خدا شنونده و داناست؛ و او تبلیغ فرمود از خدای عزّ و جل حق رسالت خود را، و دعوت نمود خلایق را به راه او به طریقی که به آن امر نموده بود از حکمت و موعظه حسنه و مجادله به آنچه احسن است، بعد از آن به جهاد و غلظت تا او را به جوار رحمت خود گرفت و برای او اختیار کرد آنچه را که برای او در نزد خود آماده کرده بود. پس چون نبوّت منقضی شد و به محمّد وحی و رسالت را ختم گردانید، قوام دین و نظام امر مسلمین را به خلافت قرار داد، و اتمام و عزّ آن، و قیام به حق اللّه در آن به طاعت که به آن قائم است فرایض الهی و حدود و شرایع اسلام و سنن او، و مجاهده نمایند به آن اعدای او را. پس بر خلفاست که فرمانبرداری او کنند، و استحفاظ و استرعاع دین او نمایند، و نگاهداشت بندگان او به واجبی کنند؛ و بر مسلمانان است فرمانبرداری خلفای خودشان، و معاونت ایشان بر حقوق الهی و عدل او را از امنیت راه‌ها، و حفظ خون‌ها، و صلاح ذات البین، و جمع کردن الفت، و در خلاف این اضطراب حبل مسلمین، و اختلاف و اختلال در ملت ایشان، و مغلوب و مقهور بودن دین ایشان، و استعلاء دشمنان ایشان، و تفرّق کلمه و جمعیت، و زیان دنیا و آخرت.
پس برای آنکه در روی زمین او خلیفه است و مؤتمن اوست بر خلقش، واجب است که بر نفس خود مشقّت نهد و آنچه را که رضای حق تعالی و طاعت اوست اختیار کند، و مواقف و مسائل او را مهیا نماید، و به حق حکم کند، و در آنچه حق تعالی او را متحمل و متکفل آن ساخته بدان عمل نماید، که خدای متعال درباره داوود گوید: «یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ»، و باز فرمود: «فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ». و به ما رسیده‌است که عمر بن خطّاب گفت: اگر گوساله‌ای در کنار فرات ضایع شده باشد از آن می‌ترسم که خدا از من سؤال کند؛ و به خدا سوگند که مسئول از خاصه نفس او موقوف است بر عمل او در آنچه میان او و میان خدای تعالی است که عرضه شود بر امر کبیر و بر خطر عظیم. پس چگونه باشد به مسئول از رعایت امّت، و به خدا اعتماد است، و به سوی اوست مفزع، و رغبت در توفیق و عصمت، و تشدید و هدایت به چیزی که در اوست ثبوت حجّت و فوز از خدای تعالی به رضوان و رحمت؛ و نظرکننده تر است از برای نفس خود و نصیحت کننده تر ایشان از برای خدای تعالی در دین او و بندگان او از خلفای او در زمین. او کسی است که به طاعت خدای متعال و به کتاب و سنّت نبی او عمل کند در زمان خود و بعد از آن، و سعی‌کننده‌تر رأی خود و نظر او در آن کس که متولی عهد ساخته فرموده او را از برای امامت مسلمانان و رعایت ایشان بعد از او، و نصب نموده او را که به حال ایشان پردازد، و در میان ایشان الفت اندازد، و پراکندگی ایشان را جمع کند، و خون ایشان را حفظ نماید، و آنان را از جدایی به اذن خدا حفظ کند و فساد و ذات البین و اختلاف ایشان و دفع وسوسه شیطان و کید او از ایشان.
به درستی که خداوند عزّوجل عهد را بعد از خلافت از تمام امر اسلام و کمال و عزّ او و صلاح اهل او قرار داده و خلفای خود را الهام فرموده از استوار ساختن عهد بر آن کسی که او را اختیار کنند بعد از ایشان آنچه به آن بزرگ شمرده شد به آن نعمت، و جمع کرده می‌شود در او عافیت، و خدای متعال به این مکر اهل شقاق و عداوت و سعی در فرقت و چشم‌داشت فتنه را می‌شکند؛ و همیشه امیرالمؤمنین تا آن زمان که خلافت به وی تفویض شده بود مذاق تلخی آن را می‌چشید و سختی و شدت مؤنت آن را می‌کشید، و آنچه را که بر او واجب بود از ارتباط طاعت الهی و مراقبت او به اتمام می‌رسانید. رنج بر بدن خود نهاده، و چشم را بی خواب کرده، و فکر را دراز کشیده در امری که در آن عزّ دین و قمع مشرکین و صلاح امّت و نشر عدل و اقامه کتاب و سنّت بود و منع آن این را از خفض و دعت، بر خود نهاده بود این محنت را از جهت علم او به احوال آخرت و به آنچه حق تعالی فرموده که از آن مسئول خواهد شد و به امید محبت آنکه چون برسد به حق تعالی معلوم باشد بر همه که دین او را اصلاح کرده و بندگان او را به طاعت واداشته و ولایت عهد را اختیار نموده و حق تعالی را به جای آورده، و اکنون برای اختیار عهد خلافت و رعایت امّت بعد از او و شایسته‌تر به این آن کس است که افضل باشد در ورع و در دین و در علم، و امیدوارترین کس از برای قیام در امور و حقوق الهی. من در این امر به حق تعالی مناجات کردم و استخاره نمودم و از خدا خواستم آنچه را که رضا و طاعت او در آن است به من الهام کند. در طول شب در طلب آن بودم و التماس می‌کردم که از خاندان عباس و علی بن ابی طالب (ع) فکر او و نظر او منحصر شد به دانش او که شرایط و مذهب او را به علم خود می‌دانست، و هیچ چیزی از قدرت او مخفی نبود که به آن برسد یا امور آنها را با علم خودش امتحان کند تا اینکه مسائل برای او کشف شود.
پس بهترین کس در این امر بعد از استخاره اوامر خدا را و سعی و تفحص و کوشش در قضای حق او در میان بندگان و شهرهای او در این دو خانواده، علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام بود و او را فضل تمام و علم مالاکلام بود و ورع ظاهر داشت و زهد خالص و گوشه‌گیری از دنیا و انزوا از مردم.
و همه کس یکدل و یک زبانند که در اوست کلمه جامعه که روز به روز به ظهور می‌آمد و پیوسته از او فضل بی منتها به حصول می‌رسید. پس برای او بیعت گرفت که پس از وی ولیعهد باشد به امید و متوکل به خدا که خدا می‌داند این را برای اسلام و مسلمین انجام داد و برای درخواست سلامت و ثبات حجت و نجات در روزی که مردم از برای رب العالمین قیام نمایند؛ و بعد از این مأمون اولاد و اهل بیت و خاصان و امیران و ملازمان و خادمان خود را فرا خواند تا بیعت کنند با سرعت و سرور و با علم به ایثار مأمون به سبب طاعت و غلبه بر هوای نفس که به فرزند و اقربای ایشان که از رحم و نزدیک بودند به آنها تفویض نکرد.

و نام آن حضرت را رضا نهاد چون رضای او در نزد وی حاصل بود، پس تمامی اهل بیت مأمون با او بیعت کردند و آن کس که در مدینه بود از امرا و لشکریان و عامه اهل اسلام با او بیعت کردند. به برکت اسم الهی و حسن حکم و قضای او از برای دین و بندگان او، بیعتی که به سوی او دست‌های ایشان دراز شد و سینه‌های ایشان گشوده گشت در حالتی که به خواست و اراده مأمون عالم بودند و در این امر برای خود و شما شاکر بودند که به امیرالمؤمنین مأمون الهام شد از قضای حق و رعایت شما و حرص او بر رشد شما و صلاح شما در حالتی که امیدوار در این جمع به الفت شما و حقن و حفظ خون شما و جمع پراکندگی و سد رخنه‌های شما و جمعیت قوت دین و برانداختن دشمنان شما و استقامت امور شما؛ و بشتابید به طاعت الهی و طاعت رسالت پناهی و طاعت امیر المؤمنین که آن امن است اگر به سوی او شتاب کنید؛ و خدا را شکر گویید و حظّ او را ان شاء الله بشناسید.»
سپس علی بن موسی الرضا به درخواست مأمون در ذیل خطبه بالا، سند ولیعهدی را چنین بنوشت:
«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، الحمد للّه الفعّال لما یشاء، و لا معقب لحکمه، و لا راد لقضائه یعلم خائنة الاعین، و ما تخفی الصّدور، و صلاته علی نبیّه محمّد خاتم النّبیین و آله الطّیّبین الطّاهرین.
می‌گویم: و من علی بن موسی بن جعفر هستم. بدرستی که او -که خدا او را به استقامت کمک کند و در راه حق موفق بدارد- حق ما را شناخت به آنچه که دیگران نسبت به آن جاهل بودند. پس ارحامی را که قطع شده بود پیوند داد، و نفوسی را که ترسیده بودند ایمنی بخشید، بلکه وقتی به تلف نزدیک بودند آنها را احیا کرد، و در حالتی که محتاج و فقیر بودند آنها را توانا و غنی ساخت؛ و این برای رضای پروردگار جهانیان است که جز از او پاداش نمی‌خواهد، و زود باشد که خدا شاکران را جزای خوب دهد و مزد نیکوکاران را ضایع نکند؛ و او عهد خلافت و امارت کبرای خود را به من واگذار کرد اگر بعد از او باقی بمانم. چه بسا کسی که عقده‌ای را می‌گشاید و خدای سبحان امر به بستن آن می‌کند و اگر کوزه شکست خدا پیوستن و استواری آن را می‌خواهد، پس به حقیقت مباح می‌گرداند حرام او را، و حلال می‌کند حرام او را. پس اگر امام را سرزنش نمایند و حرمت اسلام را پاره کنند -چنان‌که در گذشته کردند- صبر نسبت به این امور پیش آمده در پیش می‌گیرند، که شیوه او این است که ذکر شد و متعرّض ضررها نمی‌شود به جهت ترس از پراکندگی و تفرقه مسلمانان، و از جهت نزدیک بودن به زمان جاهلیت و منتظر فرصت بودن که ممکن است آفتی بسرعت به وجود آید.
و من خدای را بر نفس خود گواه می‌گیرم که اگر متولّی امر مسلمانان گردم و خلافت به حوزه من در آید دربارهٔ مردم به‌طور عام و دربارهٔ بنی عباس به‌طور خاص عمل کنم به طاعت خدا و طاعت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله، و خون حرامی را نریزم، و فرجی را مباح نکنم، و مالی را حلال نگردانم مگر آن خونی را که حدود خدا به ریختن آن حکم کند، و فرایض او آن را مباح داند؛ و آنچه سعی و طاقت من است مبذول دارم و نفس خود را بر آن عهد استوار گردانم که خدای تعالی از آن پرسد و می‌فرماید: وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا؛ و اگر احداث کنم یا تبدیل یا تغییر کنم مستحق غیر شوم و متعرّض عقوبت گردم، و از خشم خدا به خدا پناه می‌برم و در توفیق به اطاعت او به او رو می‌آورم و از او می‌خواهم که بین من و معصیتش حایل شود و به من و مسلمانان عافیت عطا فرماید.
و جامعه و جفر هر دو دلالت بر ضدّ این کنند. وَ ما أَدْرِی ما یُفْعَلُ بِی وَ لا بِکُمْ، إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ یَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ الْفاصِلِینَ. لیکن من امتثال امر امیرالمؤمنین نمودم و اختیار رضای او کردم، خدا مرا و او را حفظ کند؛ و خدا را بر نفس خود گواه گرفتم به این، کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً (و تنها گواهی خدا کافی است).

و به خط خود در حضور امیرالمؤمنین -اطال اللّه بقائه- نوشتم، در حضور فضل بن سهل و سهل بن فضل و یحیی بن اکثم و عبداللّه بن طاهر و ثمامة بن اشرس و بشیر بن معتمر و حمّاد بن نعمان در ماه رمضان سال ۲۰۱ هجری.»
سپس شاهدان در انتها نوشتند:
«ترسیم کرد امیرالمؤمنین -اطال اللّه بقائه- قرائت این صفحه را که صفحه عهد و پیمان است، امید اینکه به آسانی از پل صراط بگذرد. پشت و روی این صفحه را در حرم سرور ما رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بین روضه و منبر در محل دید و گوش بزرگان بنی هاشم و سایر اولیا و لشکریان قرار دادند بعد از استیفای شرایط بیعت بر آنها به آنچه امیرالمؤمنین بر آنها و بر جمیع مسلمین حجت را واجب گردانیده و از جهت بطلان شبهه که مورد اعتراض افکار جاهلین باشد: ما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیْه.» (فضل بن سهل)
«گواهی می‌دهد یحیی بن اکثم بر مضمون این نامه پشت و روی آن و با خط خودش به تاریخ نوشت.» (یحیی بن اکثم)
«حمّاد بن نعمان به مضمون این نامه پشت و روی آن شهادت می‌دهد.» (حمّاد بن نعمان)

«بشر بن معتمر به مانند آن گواهی داد و به خط و تاریخ خودش نوشت.» (بشر بن معتمر)