صادق مستشارالدوله

زندگینامه

میرزا صادق سال ۱۲۴۲ شمسی‌ در کوی خیابان تبریز متولد شد. پدرش میرزا جواد خان، برادر کوچک میرزا یوسف خان مستشارالدوله مولف کتاب معروف یک کلمه بود. او از کارمندان عالی‌ رتبه وزارت خارجه و مدتی‌ مستشار سفارت ایران در استانبول بود. میرزا جواد، لقب مستشارالدوله را بعد از فوت برادرش دریافت کرد و این لقب در خاندان مزبور موروثی شد و بعد از درگذشت میرزا جواد، لقب او به فرزند ارشد و بزرگ خاندان یعنی‌ صادق صادق اهدا شد که پیش از این لقب صدیق حضرت داشت. میرزا صادق دوره مقدماتی را نزد پدرش به پایان رساند و در همین دوران زبان فرانسه را نیز آموخت. دوره متوسطه را در تبریز به اتمام رساند، سپس به عثمانی رفت و در مدرسه سلطانی استانبول ادامه تحصیل داد. بعد از اخذ مدرک حقوق در کنار پدر به عنوان کارمند سفارت ایران در استانبول به کار پرداخت و با مطبوعات آزادیخواه آنجا همکاری می‌کرد.

دور نخست فعالیت ها

وی در سال ۱۲۷۰ شمسی‌ به ایران بازگشت و ریاست دارالانشای وزارت عدلیه و تجارت را به عهده گرفت و مدتی‌ هم مدیر دیوان مظالم عامه در وزارت عدلیه بود. پس از انقلاب مشروطه، در مجلس اول به عنوان نماینده طبقه عیان تبریز وارد مجلس شد. پس از اینکه فکر اصلاح قانون اساسی‌ مورد توجه نمایندگان قرار گرفت، یک کمیسیون ۷ نفره بدین منظور تشکیل شد که میرزا صادق هم عضو آن بود.
در زمانی‌ که حامیان محمدعلی شاه قصد حمله به مجلس را داشتند، میرزا صادق و تنی چند از نمایندگان به فکر دفاع مسلحانه از مجلس افتاند. در این درگیری طرفداران شاه شکست خوردند و درخواست صلح کردند. بعد از این واقعه مجلس، شاه را تحت فشار گذاشت تا سعدالدوله و امیربهادر را تبعید و به قانون اساسی‌ اعلام وفاداری کند. بنابراین یک هیئت ۶ نفره از نمایندگان همراه مستشارالدوله نزد شاه رفتند. ،مجلس در تعامل با شاه ناکام ماند که در نهایت اختلافات به رویارویی علنی مبدل شد.

دوران استبداد صغیر

پس از به توپ بستن مجلس، عده‌ای از نمایندگان از جمله مستشارالدوله در باغ شاه زندانی شدند که مستشارالدوله پس از ۷ ماه به منشیگری محمدعلی شاه منسوب شد. در دوران استبداد صغیر، شاه به منظور ریشه کن کردن مشروطه درصدد تأسیس یک دارالشورا برآمد و به همین منظور ۲۰ نفر از طرفداران و مخالفان را مأمور تدوین اساسنامه دارالشورا کرد که مستشارالدوله هم در میان آن‌ها بود. پس از حرکت مجاهدان به سمت تهران، نظارت شاه بر امور کمرنگ شد و کمیسیون به مرور تعداد اعضا را به ۱۲ نفر کاهش داد. طرفداران شاه کنار گذاشته شدند و اداره آن به دست صنیع‌الدوله و مستشارالدوله افتاد.

فتح تهران و مجلس دوم

پس از فتح تهران یک کمیسیون ۶ نفر که مستشارالدوله هم در آن عضویت داشت به نمایندگی‌ از مجلس عالی،‌ اداره امور را به دست گرفت. این کمیسیون در اولین اقدام محمدعلی شاه را از سلطنت برکنار و پسرش احمد میرزا را به شاهی انتخاب کرد. از دیگر وظایف این کمیسیون فراهم کردن زمینه انتخابات و بازگشایی مجلس دوم بود. در دور دوم مجلس، مستشارالدوله به نمایندگی‌ از تبریز وارد مجلس شد و به ریاست آن رسید اما او که دیگر آن شور انقلابی گذشته را نداشت به اعتدالیون تمایل پیدا کرد. هنگامی که ستارخان و باقرخان به تهران آمدند، مجلس با تصویب لایحه ای لقب سردار ملی‌ و سالار ملی‌ را به آن‌ها اعطا کرد. و به هر یک لوحی زرین یا سیمین تقدیم شد که روی آن نوشته شده بود:
مجلس به نام تمامی‌ ملت بر فداکاری‌های آن دو سردار در راه کسب حقوق ملی‌ سپاسگزاری می‌کند

دور دوم فعالیت سیاسی

مستشارالدوله در سال ۱۲۸۹ از نمایندگی‌ کناره‌گیری کرد و وزیر داخله شد. او از مخالفین قرارداد ۱۹۱۹ بود و به همین دلیل، وثوق‌الدوله به کاشان تبعیدش کرد. در کابینه سردار سپه وزیر معارف و در آذر ماه ۱۳۰۴ به ریاست مجلس موسسان برای تغییر سلطنت انتخاب شد. در سال ۱۳۰۹ شمسی‌ سفیر ایران در آنکارا و در سال ۱۳۲۱ وزیر مشاور قوام بود. با افتتاح مجلس سنا در سال ۱۳۲۸ به عنوان سناتور انتصابی آذربایجان برگزیده شد تا آنکه زندگی‌ این مرد سیاست سال ۱۳۳۲ در ۸۸ سالگی به پایان رسید.