صولت‌السلطنه هزاره

تاریخ قوم هزاره

هزاره‌ها اقوامی بودند که در فاصله قرن‌های ۷ تا ۹ هجری خورشیدی از حدود کاشغر و ختن به دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه‌های هندوکش آمده و در بخش‌های شمالی و غربی رودهای هلمند و ترنک، یعنی از دامنه‌های هندوکش و کوه بابا گرفته تا هرات و اطراف هریرود سکنی گزیدند.
تا پیش از آنکه بر اساس عهدنامهٔ پاریس در دورهٔ ناصرالدین شاه سرزمین افغانستان از ایران جدا شود خراسان بزرگ بخشی از غرب این سرزمین را در بر می‌گرفت و اقوام و ایلات مختلف در آن سکونت داشتند. یکی از این اقوام هزاره‌ها بودند. این قوم که پس از کشیدن خط مرزی میان ایران و افغانستان در دو سوی مرز سکونت اختیار کردند در تاریخ معاصر خراسان و به ویژه شهر مشهد نقش‌های متعددی بر عهده داشته‌اند. رهبری این قوم در اواخر دورهٔ قاجار و همچنین دورهٔ پهلوی با محمدیوسف خان هزاره، معروف به «صولت السلطنه» بود.

اوایل زندگی و جوانی

محمد یوسف خان هزاره از طایفه هزاره که بیشتر آن‌ها در افغانستان ساکن هستند بود. جد او یوسف‌خان میرپنج در مرز افغانستان و باخرز و روستای محسن‌آباد سکنی داشته‌است. پدر او شجاع‌الملک از زمان‌های گذشته مرزدار خراسان بود و امنیت حدود جام و باخرز و خواف را به عهده داشت. مادر او رفیعه‌خانم، دختر پلنگ‌توش خان جلایر بود.او دارای چهار برادر به نام‌های صارم‌الملک، منتصرالملک، احمدخان و محمدخان بود. محمد رضاخان شجاع الملک دو همسر اختیار کرد٫ نخست همسری هزاره و فرزندانش از او صارم الملک و آغا بی بی خانم (همسر شوکت السلطنه تیموری) سپس دختر یلانتوش خان جلایر (خاندان حاکم کلات) و فرزندانش از او محمد یوسف صولت السلطنه، علی نقی خان منتصرالملک، محمدخان و احمدخان و ناهید خانم بودند.
او در جوانی در زمره مشروطه‌خواهان قرار داشت و در انتخابات مجلس پنجم شورای ملی توانست با کسب ۵۳درصد آرا جزء نمایندگان مشهد شود.
او برای آنکه به انقراض سلسله قاجاریه و سپردن سلطنت به دودمان پهلوی رأی ندهد در جلسهٔ تغییر سلطنت مورخ ۴ آبان ۱۳۰۴ شرکت نکرد. همین موضوع باعث شد که رضا شاه به او اجازه ندهد تا در مجلس ششم و مجلس بهارستان نامزد نمایندگی شود.
پس از تثبیت قدرت رضا شاه و سیاست سخت‌گیری او به خوانین مناطق مرزی به دستور او ایرج مطبوعی، فرمانده لشکر نهم شرق به صولت‌السلطنه اتهام قاچاق و ارتباط با بیگانگان زد و خواستار اخراج صولت‌السطنه از خراسان شد. پس صولت‌السلطنه دستگیرشده و ابتدا به زندان قصر در تهران فرستاده شد و سپس در سال ۱۳۱۴ او را به همراه خانواده به فارس تبعید نمودند.

شورش خراسان

رضاشاه در پی سیاست اسکان و سرکوب عشایر برای آنکه از جانب بربرها آسوده‌خاطر باشد، صولت السلطنه را از مشهد احضار و در تهران زندانی نمود. بعد از حدود دو سال، در سال ۱۳۱۴ ش/ ۱۹۳۵ م، همراه با خانواده‌اش به فارس تبعید شد و در محل جدید به جای املاک خراسان زمین‌های در یزد و فیروزآباد فارس به آن‌ها داده شد. با وجود شرایط دشوار، هزاره‌ها تلاش‌های عمرانی و کشاورزی گسترده‌ای در فارس داشتند که نتایج چشمگیری نیز به بار آورد. اما در پی حوادث شهریور ۱۳۲۰ و بازگشت خان‌های قشقایی به فارس که صاحبان اصلی املاک واگذار شده به هزاره‌ها بودند و قطع عواید املاک مزبور، وضع دگرگون شد.
او پس از آنکه متفقین ایران را اشغال کردند و رضاشاه از کشور گریخت به تهران بازگشت. پس از آنکه تلاش‌هایش برای احقاق حق و پس‌گرفتن املاک در تهران طرفی نبست و حتی تهدید به مرگ شد، به خراسان رفت و در مشهد با تعدادی از رؤسای قبایل
محلی و خوانین ارتباط برقرار کرد و از آن‌ها برای همکاری در راستای به دست آوردن قدرت از دست رفته کمک خواست.
به این ترتیب او با کمک برادرش، منتصرالملک، شورشی را آغاز کرد که نقطهٔ شروع آن در شهر مرزی تربت جام بود.
شورش صولت السلطنه در دی ماه سال ۱۳۲۰ آغاز شد. نیروهای او پس از اشغال تربت جام، تایباد را هم متصرف شدند. مدتی بعد نیروهای شورشی باخرز و فریمان را هم به اشغال خود درآوردند و مصمم به تصرف شهر مشهد شدند. این در حالی بود که صولت السلطنه هنوز در مشهد بود و از این شهر شورش را رهبری می‌کرد.
او پس از آنکه نیروهایش شهر فریمان را تصرف کردند اعلامیه‌ای در مشهد منتشر کرد. در بخشی از این اعلامیه آمده بود:
 با صدای رسا می‌گوییم که مخالف هر نوع رژیم دیکتاتوری هستیم، اگرچه در هر مملکتی حکم فرما باشد. ما جز حکومت دموکراتی حاضر نیستیم
زیر بار هیچ نوع حکومتی برویم و از سایر هموطنان عزیز استدعا داریم که با ما همدست شده تا مملکت از زیر بار جور و ستم نجات یابد.
— صولت‌السلطنه هزاره، متن اعلامیه مشهد
در جریان وقایع شورش سال ۱۳۲۰، رابط دولت و صولت‌السلطنه، امیرتیمور کلالی بود.

درگذشت

سرتیپ بیگلری در بهمن ماه ۱۳۲۰ با قوای نظامی به خراسان آمد وصولت السلطنه را در سنگ بست و فریمان سرکوب کرد. در این محل روز ۱۳ بهمن ۱۳۲۰ و در سرمای شدید زمستان نبردی سنگین میان دو طرف درگرفت که ۲ روز به‌طول انجامید و با شکست سنگین نیروهای صولت‌السلطنه به‌پایان رسید.صولت‌السلطنه هزاره دژ کلات را مرکز فعالیت خود قرار داد. در این موقع علی منصور (منصورالملک) به استانداری خراسان منصوب و مشغول به کار شد.
بنا به پیشنهاد او قوای نظامی به سرپرستی سرتیپ نخجوان به خراسان آمدند در اثر اقدامات استاندار و اخطار نظامیان صولت السلطنه تسلیم شد و به تهران اعزام گردید و سایر خوانین نیز دستگیر و افراد آن‌ها نیز خلع سلاح و پراکنده شدند.
صولت السلطنه هزاره باردیگر در سال ۱۳۲۲ هـ. ش از تهران خارج شد وخود را به باخرز رسانید، علی منصور یک نفر از افسران ناحیهٔ ژاندارمری خراسان را به نام ستوان یکم جمتاش با نامه‌ای نزد صولت السلطمه به با خرز فرستاد و او را دعوت کرد که به مشهد بیاید تا حضوری مذاکره و برای انجام خواسته‌های او تصمیم اتخاذ شود. ستوان یکم جمتاش به محل اقامت صولت السلطنه رفته و پیام استاندار را می‌رساند و در مورد آمدن او به مشهد اصرار می‌ورزد وکار به مشاجره می‌کشد و در اثر تیراندازی جمتاش به صولت السلطنه وبا هدف قرار دادن متقابل جمتاش توسط صولت هردو کشته شدند.

میراث

شجاع‌الملک روستای احمدآباد را به نام پسرش صولت‌السلطنه، احمدآباد صولت نامید که امروزه نیز توسط مردم به همین نام خوانده می‌شود. روستاهای یوسف‌آباد، نقی‌آباد و محمدآباد نیز به نام پسران دیگرش احداث شدند.

کتاب

کاوه بیات در کتاب شورش خراسان و صولت السلطنه هزاره (زمستان ۱۳۲۰) به زندگی و فعالیت‌های او پرداخته‌است. این کتاب بار اول توسط انتشارات پروین در سال ۱۳۷۰ و برای بار دیگر در قالب یکی از عناوین مجموعه «برگی از تاریخ» که توسط انتشارات جهان کتاب چاپ می‌شود، به انتشار می‌رسد.