علوم تصمیم و مهندسی دانش

رشته علوم تصمیم و مهندسی دانش یک رشته منحصربه‌فرد، میان رشته‌ای در مجموعه مهندسی است که در سال ۱۳۸۹ بنا به پیشنهاد گروه محاسبات نرم ایجاد و مشخصات، برنامه‌ها و سرفصلهای دروس آن به دانشگاه‌های مربوطه ابلاغ گردید. این رشته ارتباط تنگاتنگی با رشته هوش مصنوعی دارد و شاید بتوان آن را شاخه‌ای از محاسبات نرم در هوش مصنوعی به حساب آورد و به همین دلیل در حوزه‌های علوم دانش، محاسبات نرم، علوم کامپیوتر(علوم رایانه)، مدیریت فناوری اطلاعات و مدیریت کارایی کسب و کار بخوبی قابل تعریف می‌باشد در همین زمینه می‌توان به کاربرد خاص و مورد مطالعاتی(Case Study) گرایش‌های مربوط به رشته علوم اقتصادی و شاخه‌های وابسته به آن اشاره داشت. در سال 1395 ساختار  این رشته در مقطع کارشناسی ارشد تغییر و یکی از 7 شاخه  رشته علوم کامپیوتر تعریف گردید و براساس آن رشته علوم کامپیوتر گرایش علوم تصمیم و دانش مصوب و برنامه  درسی آن نیز تغییرات جزیی نمود و سعی شد در آن پویایی بیشتری در مباحث روز حوزه‌های مرتبط دیده شود.

آینده رشته

کاربردی بودن این رشته در فضای علوم محاسباتی، تکنولوژی اطلاعات، علوم اقتصادی و علوم تصمیم‌گیری از مزایای منحصربه‌فرد این رشته می‌باشد. هدف از ایجاد این رشته نهادینه کردن آن در دستگاه‌ها و بخش‌هایی است که سیاست گذاری از وظائف آنهاست، و در دستگاه‌های اجرایی دولتی و دستگاه‌های تصمیم گیر مانند معاونت راهبردی و بانک مرکزی کاربرد تخصصی دارد.
رشته مهندسی دانش و علوم تصمیم در الگوهای تصمیم‌گیری کشور کاربرد دارد و حتی می‌تواند در رهیافتهای الگوها نیز قابلیت‌های منحصربه‌فردی داشته باشد (مانند الگوی نظام جامع کشور من‌جمله الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت و ..)

ارتباط با سایر گرایشها و رشته‌ها

از دروس ارائه شده این رشته می‌توان به ارتباط این رشته با سه رشته اصلی  کامپیوتر در دو شاخه علوم کامپیوتر، هوش مصنوعی، مدیریت شاخه مدیریت دانش، مهندسی صنایع، علوم اقتصادی گرایش‌های مهندسی (نظیر مهندسی مالی، مهندسی سیستم‌های اقتصادی و اجتماعی و..) پی برد که در این رشته‌ها ارتباط با علوم کامپیوتر، علوم اقتصادی و بالاخص هوش مصنوعی به دلیل ماهیت مدلسازی آن مشهود است.

کاربردها

از آنجا که مدیریت دانش، مدیریت دانایی یا مدیریت اندوخته‌های علمی (KM) در دسترس قرار دادن نظام‌مند اطلاعات و اندوخته‌های علمی است، این رشته به تحلیل ساختارهای علمی و در دسترس قرار دادن نظامند آن‌ها جهت کاربردهای تصمیم‌گیری و زمینه‌های کاربردی مانند روانشناختی (نمونه تحلیل منابع انسانی)، اجتماعی (نمونه تحلیل آسیبهای اجتماعی) و بالاخص اقتصادی است (نمونه بازار بورس) و حتی در بعضی از علوم زیست‌محیطی و نیز مدیریت ساختاری دانش در سازمان‌ها می‌تواند مدل ارائه نماید. تا بتوان نسبت به عینیت بخشیدن به ذهنیت‌ها، و استفاده از ابزارهای صحیح اقدام نمود.
هدف این رشته ایجاد ساختار مبتنی بر بستر سازی و مدلسازی شرایط مجازی، تحلیل و تصمیم با استفاده از مدل‌های محیطی و تسریع در پاسخگویی مبتنی بر چهارچوبهای دانش می‌باشد. اگر چه رشته‌های علوم ریاضی و مرتبط با آن دارای کاربردهای مختلف در ارائه مدل می‌باشد اما همچنان مسائل زیادی در چهارچوب علوم ریاضی قابل حل نمی‌باشند، از اینرو بنظر می‌رسد با ترکیب علوم مختلف (نظیر مهندسی، ژنتیک و حتی شیمیایی) بتوان روش‌های مهندسی نوینی در جهت پاسخگویی به این نیازها استخراج نمود. مهندسی دانش در همین چهارچوب تعریف می‌گردد.

ترکیب درست اجزا

برخی تصور می‌کنند که در نام این رشته بخش دوم به بخش اول تقدم دارد و نام این رشته باید مهندسی دانش و علوم تصمیم در نظر گرفته می‌شد. اگرچه با توجه به اهداف این رشته و عمومیت دانش علوم تصمیم نسبت به مبحث مهندسی دانش به نظر می‌رسد ترکیب حاضر یعنی رشته علوم تصمیم و مهندسی دانش عنوان صحیح تری برای این رشته می‌باشد.

پذیرش دانشگاه‌ها

در مقطع کارشناسی ارشد از مهرماه سال ۱۳۸۹ دو دانشگاه تربیت معلم تهران (خوارزمی) و دانشگاه علوم اقتصادی اقدام به پذیرش دانشجو نموده و سپس دانشگاه صنعتی امیرکبیر به صورت الکترونیکی (دوره مجازی) و همچنین دانشگاه آزاد اسلامی واحد مبارکه این رشته را راه‌اندازی نموده‌اند. دانشگاه تهران در دانشکده علوم و فنون نوین، از سال ۱۳۹۲ در این رشته شروع به جذب دانشجو نموده‌است. همچنین از مهرماه سال ۱۳۹۳ دانشگاه حکیم سبزواری (دانشگاه تربیت معلم سبزوار) در دانشکده ریاضی و علوم کامپیوتر اقدام به پذیرش دانشجو نموده‌است. باتوجه به کاربردی بودن این رشته بنظر می‌رسد پذیرش دانشجو در مقطع دکتری این رشته در سال‌های آتی انجام خواهد پذیرفت.

مهندسی دانش یا مدیریت دانش

همان‌طور که در مدیریت تکنولوژی و مهندسی تکنولوژی خاستگاه در منشأ متفاوت است در ساختار دانش نیز دو مقوله مدیریت و مهندسی علی‌رغم وجوه تشابه زیاد در منشأ دارای اختلافات بنیادین می‌باشد. بطور کلی مدیریت به مباحث علوم انسانی پرداخته و از اطلاعات فنی یا تخصصی فارغ می‌باشد و بیشتر به جنبهٔ شغل آفرینی، اقتصاد و جامعه‌شناسی و علومی از این قبیل پرداخته می‌شود در علوم مهندسی عملاً مباحث فنی مورد نظر می‌باشد تا به ارائه راه حلهای مناسبی جهت بهبود کیفیت تولید، بازدهی بالا نائل گردد. در تعریف مدیریت دانش رویکرد نظام مند یافتن، درک کردن و استفاده از دانش برای دستیابی به اهداف سازمانی است و از طریق کاهش زمان و هزینهٔ آزمایش و خطا یا تکرار، ایجاد ارزش می‌کند ولی مهندسی دانش مدلسازی حقایق و ایجاد پارامترها با توجه به شرایط محیطی و نیازمندیهای مدل می‌باشد تا بتوان راهکار مناسب را از مدل استخراج کرد در تعامل بین مدیریت دانش و مهندسی دانش، مهندسان دانش در سازمان استخراج دانش خبرگان سازمان و مستندسازی تجارب را برعهده دارند بطوریکه انجام این مسئولیت مستلزم آگاهی از شیوه‌های گوناگون استخراج دانش ضمنی خبرگان و بهره‌گیری از بهینه‌ترین شیوه است. از دیگر وظایف مهندسان دانش می‌توان به همکاری در برگزاری انجمن‌های خبرگی، انجام فرایندهای درخواست دانش و… اشاره داشت که انجام هریک از وظایف مذکور نیازمند گذراندن آموزش‌های خاص است. بدیهی است که تصمیم سازی و علوم آن (علوم تصمیم) در زمره هر دو مقوله می‌تواند کاربرد داشته باشد. از همین رو یک درس سه واحدی بنام مدیریت دانش جهت بکارگیری جنبه‌های مدیریتی در مهندسی دانش در مجموعه دروس انتخابی دانشجویان پیش‌بینی شده‌است.