فوگ

فوگ (به انگلیسی: Fugue) یک ساختار موسیقایی کنترپوانتیک است که در دو یا چند صدا و بر یک «درونمایه» یا «سوژه» ساخته می‌شود. سوژه در ابتدا معرفی و تعریف شده سپس مجدداً در تمامی قطعه بارها بازنوازی، تقلید و تکرار می‌شود. این تکرار و توالی هر بار در درجه و گام‌های متفاوتی بیان می‌شود. در موسیقی قرون وسطی، این اصطلاح به‌طور گسترده‌ای برای نشان دادن هر گونه اثر در سبک «کانن» بود، در دورهٔ رنسانس به نوعی سبک «موسیقی تقلیدی» یا «ایمیتاسیون» شناخته می‌شد و در قرن هجدهم به نام «فوگ» خوانده شد که به عنوان فرآیندی کامل‌تر از پدیدهٔ «موسیقی تقلیدی» به حساب می‌آمد. پس از دورهٔ باروک و تکامل این سبک توسط آهنگسازانی چون باخ، پیچیدگی در سبک‌ها رو به افول نهاد و نقش فوگ در آثار کمرنگ شده و به جای آن فرم سونات در سمفونی‌ها رواج یافت. اما با این حال آهنگسازانی نظیر موتزارت، بتهوون و حتی آهنگسازان مدرنی چون شوستاکوویچ آثاری در این زمینه خلق کردند.

تاریخچه

اصطلاح فوگ به موسیقی قرون وسطی برمی‌گردد. فوگ ابتدا به نوعی کنترپوان تقلیدی از جمله کانن‌ها که امروزه به عنوان فرمی جدا شناخته می‌شود، نامیده می‌شد. قبل از قرن شانزدهم، تکنیک‌هایی شبیه فوگ‌نویسی در قطعات سازی و آوازی و فرم‌هایی چون فانتزیا، «کانزونا»و «ریچرکار»شنیده می‌شد.
فوگ به عنوان یک اصطلاح موسیقی برای اولین بار در سال (۱۳۳۰م) اتفاق افتاد. زمانی که یک تئوریسین موسیقی به نام «ژاکوب لیژ»، یک اثر خود را به نام «موسیقی آینه‌ای» نوشت. فوگ از روش تقلید ظهور کرد، هنگامی که تکرار موسیقی، از نت متفاوت دیگری شروع می‌شود.
«جوزفو زارلینو» آهنگساز، نویسنده و نظریه‌پرداز در دورهٔ رنسانس، یکی از اولین کسانی بود که تفاوت بین دو نوع کنترپوان‌نویسی در فوگ و کانن (که به نام تقلید خوانده می‌شد) را تشخیص داد. در ابتدا، این امر برای کمک به بداهه‌نوازی بود ولی در دههٔ (۱۵۵۰م)، این شیوه ترکیبی شد. سپس روش «پالسترینا» آهنگساز ایتالیایی است که آثارش بر اساس کنترپوان مدال و موسیقی تقلیدی، و نوشتار «فوگ مانند» وی مبنای «موتِت»هابود. سبک «پالسترینا» در روش‌های تقلیدی و «موتِت»ها از فوگ امروزی متفاوت بود و هر متن و موضوعی به‌طور جداگانه معرفی می‌شد، در حالی که سوژهٔ فوگ در فرم جدید، سراسری است.

تعریف

فوگ یا فوگااز ریشه‌ای لاتین و کلمه‌ای قدیمی است و درلغت به معنی فرار، ناپایداری و پرواز (از شاخه‌ای به شاخه‌ای پریدن) است. این کلمه در آثار مصنّفان کهن نیز یافت می‌شود ولی با مفهومی که موسیقیدانان جدیدتر به کار برده‌اند متفاوت است. در دوره باروک نام فوگ به نوعی از آهنگسازی منظم و گسترده نسبت داده می‌شد و آن را عالی‌ترین شیوهٔ نگارش در دانشِ کنترپوان می‌دانستند.
تعریف جامعی از فنِ فوگ امکان‌پذیر نیست. فوگ‌ها از نظرِ سبکِ آهنگسازان و دوره‌های زمانی با یکدیگر تفاوت دارند و حتی فوگ‌های یک آهنگساز هم ممکن است از لحاظ سبک و محتوا با هم فرق داشته باشد. اما یک الگوی اصلی و قابل تشخیص وجود دارد که تمام فوگ‌های بزرگ را با عالی‌ترین شکل، معنا و مفهوم می‌بخشد.

ساختار فوگ

ساختار اصلی فوگ بر مبنای پولیفونی (چند صدایی مستقل) می‌باشد و قسمت «اکسپوزیسیون»(گشایش) یا «بیانِ سوژهٔ اصلی» مهمترین بخش آن است.

کنترسوژه

ملودی ثابتی که سوژه یا جواب را همراهی کند، «کنترسوژه»می‌نامند. در فوگ دو بخشی می‌توان تنها یک کنترسوژه داشت. در سه بخشی دو کنترسوژه، در چهار بخشی سه کنترسوژه و … به نسبت افزایش بخش‌ها، می‌توان کنترسوژه داشت. اگر فقط یک بخش کنترسوژه داشته باشد بقیه بخش‌ها با کنترپوان آزاد همراهی می‌شوند.

اپیزود

اپیزودها نقش مهمی در بسط و گسترش فوگ ایفا می‌کنند و از سوژه استخراج می‌شوند. اپیزودها در فواصل سوژهٔ فوگ، توجه شنونده را از سوژهٔ اصلی منحرف کرده تا ورود دوبارۀ سوژه را جذاب،  جلوه و کیفیت مخصوصی بدهد. اپیزودها نقش رابط را در تکرارهای فوگ دارند و از سوژه روانتر و ساده‌تر است.

بسط و گسترش

در بسط و گسترش فوگ از انواع فنون از جمله کانن، تغییر در ریتم سوژه یا جواب، تزیین سوژه، ساده کردن سوژه، تغییر مکان اجزا سوژه، حذف اجزا سوژه، تکرار اجزا سوژه، انتقال سوژه از یک صوت به صوت دیگر، فشرده کردن سوژه، افزودن سوژه و… استفاده می‌شود.

کنتر-اکسپوزیسیون

پس از «بیان اصلی»، فوگ وارد ورودی‌های دیگری می‌شود. قسمت‌هایی که در آن‌ها سوژه و جواب به صورت‌های گوناگون و متعدد وارد می‌شوند و «کنتر-اکسپوزیسیون»نامیده می‌شوند. یک فوگ دارای کنتر-اکسپوزیسیون‌های متعددی است که به وسیلهٔ اپیزودها از هم جدا می‌شوند. باخ در اکثر فوگ‌های خود در این مرحله، از تونیک، نمایان، گام نسبی، نمایان آن، و گاهی زیرنمایان استفاده کرده‌است ولی در فوگ‌های آهنگسازان کلاسیک و رومانتیک مانند بتهوون، از گام‌های دورتری برای قسمت کنتر-اکسپوزیسیون استفاده شده‌است.

فشردگی سوژه

استرتوبه معنی فشرده سازی و عبارت از فنی است که سعی می‌کند جواب سوژه را در بخش بسط و گسترش، هر چه ممکن است به سوژه نزدیک کند و زمانی استفاده می‌شود که آهنگساز قصد دارد سوژه را هر بیشتر نمایان کند و تأثیر زیبا و مؤثر ایجاد کند و گاهی اوقات به قسمت پایانی فوگ وصل می‌شود.

قسمت پایانی

قسمت پایانی یا کدا، غالباً با تکرار سوژه یا قسمت‌هایی از آن بر روی نت پدال در «دومینانت» یا «تونیک» یا در قالب یک «استرتو» به انتها می‌رسد.