سیدابوالاعلی مودودی

زندگی

در سال ۱۹۰۳ در شهر اورنگ‌آباد از ایالت حیدرآباد هند به دنیا آمد و نوجوانی‌اش را به عنوان یک روزنامه‌نگار گذراند. در سال ۱۹۲۷ نخستین اثر مهم خود را با عنوان «جهاد در اسلام» در شماره‌های متوالی یک روزنامه می‌نوشت. چند سال بعد، او ماهنامه‌ای تحت به نام «ترجمان القرآن» که به ترجمه و تفسیر قرآن اختصاص داشت منتشر کرد و تا پایان زندگی خود در سال ۱۹۷۹ به انتشار آن ادامه داد. وی به دعوت اقبال لاهوری از حیدرآباد به لاهور مهاجرت کرده بود.

    مودودي نجات بشر را در گرو عمل به احكام اسلام و قرآن ميداند و هدف زندگيش را تحقق اين موضوع ميداند. وي ميگويد:
” من پس از تأمل فراوان بر آيين اسلام ايمان آوردم. تن و روان من گواهي ميدهد كه براي بهبودي زندگي و رستگاري بشريت، هيچ راهي بجز اين نيست كه انسان اسلام را بر گزيند.
من نه تنها غير مسلمان بلكه مسلمان را نيز به اسلام دعوت ميكنم. هدف من از اين دعوت تنها حفظ اين جامعه به ظاهر اسلامي كه از مسير واقعي اسلام بسيار فاصله گرفته نيست، بلكه اين است كه بگويم: اي انسانها بياييد به اين ظلم و ستمي كه تمام دنيا را فرا گرفته است، خاتمه دهيم. خدايي و حاكميت انسانها را بر انسانها پايان داده و بر اساس طرح قرآن، جهان تازه اي كه براي انسان عزت، شرف، كرامت، استقلال، برابري، عدالت، و آزادي به ارمغان مي آورد، به وجود بياوريم.”
روش برخورد با مخالفان
مودودي در اعلاميه اي كه ميتوان گفت نتيجه تجربيات زندگي وي است، ميگويد: “تقريباً دو سوم عمرم را در مطالعه، تحقيق، تفكر و تأمل گذرانده ام. با خواندن، تأمل كردن و تجربه نمودن در اين مدت، ديدگاه ويژه اي به دست آوردم. آرا و افكاري كه از اسلوب فكري ويژه خود برايم شكل گرفته، حاصل سالها مطالعه است كه بعضي چيز ها را حق و صواب تشخيص  داده ام و با اطمينان روحي به آنان ايمان دارم، و بعضي چيز ها را كه باطل تشخيص دادم و با تشخيصي فقيهانه به اصلاح آنها پرداختم. اين شيوه را تنها در شخص خود محدود نكردم بلكه هزاران انسان را به آنچه كه آن را حق ميدانسته ام هدايت كردم و پيوند هزاران انسان را از آنچه كه باطل ميدانستم قطع كردم. اكنون اگر كسي گمان ميكند، ميتواند تفكر و عقيده مرا با زور و زندان تغيير دهد، بايد بداند كه جاي مناسب براي او مسند قدرت و ايوان هاي حكومتي نيست، ‌بلكه مناسب تر ين جا مركز روانپزشكي است. اگر او اميدوار است كه من در اثر فشار و شكنجه، وجدان و ضميرم را در دست او به گرو گذاشته و در آينده افكارم را متناسب با شرايط سياسي و جوّ حاكم ارائه بدهم، صريح اعلام ميكنم كه دچار اشتباه است. قلب و ذهن من براي پذيرش واقعيت ها همواره باز است، ميتوان عقل و راي مرا با دلايل علمي و عقلي تغيير داد اما ايمان و وجدان من متاع قابل خريد و فروش نيست. تا كنون هيچ كسي به اين هدف نرسيده است و در آينده نيز اگر كسي چنين تلاشي بكند، به آن نخواهد رسيد.”
صبر و استقامت در راه خدا
مودودي در مورد واكنش اعضاي زنداني شده جماعت اسلامي در برابر زندانيان ميگويد:
«آري صدها تن از مردم به خاطر هوس هاي نفساني و شيطاني و به جرم قتل، سرقت و غيره سالهايي را در زندان سپري ميكنند. آنان نه در دنيا آرامش دارند و نه در آخرت. اما، ما كه كارمان نه براي خود بلكه براي دين خداست و از او انتظار پاداش دائم داريم، آيا زيبنده است كه در برابر دشمنان خود به واكنش هاي انتقام جويا نه دست بزنيم و خونسردي خود را از دست بدهيم و مضطرب باشيم؟ من برا اين باورم كه بندگان حق اگر دچار مصائب شديدي هم بشوند، باز هم نبايد خم به ابرو بياورند.»
شيوه برخورد با توهين مخالفان
مودودي در باره اهميت نقد ميگويد:
«من در تمام طول زندگي از سوي مخالفان ناسزا شنيده ام ولي الحمد لله هرگز ناسزا نگفته ام. من اصولاً خط مشي هر كس را كه صحيح تشخيص داده ام تاييد كرده ام و هر خط فكري را كه مخالف آن بودم با صراحت مورد نقد قرار دادم. نه تملق عادت من بوده است و نه ناسزا گويي. بلكه احترام همه كساني را كه در مسايل قومي يا ديني با آنان اختلاف نظر داشته ام، رعايت كرده ام من معتقد به انتقاد سازنده هستم و به نظر من غير از خدا و رسول خدا هيچكس برتر و بالا تر از نقد نيست.»
حاصل مطالعه
   علاوه بر مطالبي كه تا كنون ذكر شد، مودودي حاصل مطالعه و زندگي خود را چنين بيان ميكند:
«من از مطالعاتم به اين نتيجه رسيده ام كه در تاريخ قدرت هاي مادي كه تلاش ميكردند در درون قلعه ها پناه بگيرند، هرگز دوام پيدا نكردند. زيرا پرهيز از مبارزه و پناه بردن به قلعه، نشانه بزدلي و ناجوانمردي است. خداوند زمين را براي آن خلق نكرده است كه بزدلان و ناجوانمردان روي آن فرمانروايي كنند.
من به اين نتيجه رسيده ام، كساني كه زندگيشان بر محور مكر و دروغ استوار است و رو شدن حقايق را براي خود زنگ خطر ميدانند، همچنين كساني كه براي حفاظت حاكميت خود متوسل به قوه قهريه ميشوند، ديگ چو بينشان تا دير زمان بر آتشدان نخواهد ماند. توسل به قوه قهريه و خشونت منافي با موازين عقل و منافي با قوانين فطرت است. تجربيات بسيار طولاني و هزار ساله تاريخ نشان ميدهد كه كساني كه در پناه خشونت و قوه قهريه زيسته اند، هر چند كه براي چند صبا حي توانستند خوي و خصلت بهيمي خود را به نمايش بگذارند، ولي چراغ زندگي آنان دوام نداشته و به زودي به خاموشي گراييده است.»
اين گفته مودودي در گذشته مصداق پيدا كرده و در حال و آينده نيز تاريخ گواهي ميدهد كه اين برداشت يكي از واقعيت هاي لايزال قدرت الهي و از قضاوتهاي غير قابل انكار فطرت است.

پیش از او

سید جمال‌الدین اسدآبادی از نخستین شخصیت‌های جهان اسلام بود که برای پایه‌گذاری اسلام سیاسی و بنیادگرایی و نقش آفرینی اجتماعی آن تلاش کرد. این افراد با آنکه می‌خواستند از آموزه‌های دینی به منظور تشویق برای برای مقابله با استعمار خارجی بهره بگیرند، اما بهره‌جویی از تجارب علمی و سیاسی که تمدن غربی را به عظمت و توانایی خارق‌العاده رسانده بود نفی نمی‌کردند. تا دهه‌های چهل و پنجاه سده بیستم میلادی، معمولاً اندیشمندان مسلمان می‌کوشیدند اسلام را سازگار با تمدن مدرن نشان دهند و از تقابل تمدن غربی با اسلام جلوگیری کنند. با شکست این بینش، "اسلام ایدئولوژیک و سیاسی" به آسانی راه خود را در میان جوامع اسلامی باز کرد. این بینش، پروژه‌ای تمدن‌ساز نبود و تلاش می‌کرد از آموزه‌های اسلامی، برنامه سیاسی سازمان‌یافته‌ای بیرون بیاورد و "دولت اسلامی" را پایه‌گذاری کند. در حقیقت اسلام سیاسی ریشه در تفکرات افرادی از قبیل مودودی دارد.

ادامه راه گذشتگان

ابوالاعلی مودودی نخستین کسی بود که مصرانه تلاش کرد رویکرد سیاسی محض به اسلام داشته باشد. او مؤسس جماعت اسلامی پاکستان است. حزبی که در پی احیای اسلام در شبه قاره هند و سپس در پاکستان بوده‌است. او جماعت اسلامی پاکستان را در سال ۱۹۴۱ پایه‌گذاری کرد. تشکیلات او با الگوبرداری از احزاب کمونیست اروپا سازمان یافته بود. با آن‌که «جماعت اسلامی پاکستان» مانند «اخوان‌المسلمین» توفیق سیاسی و اجتماعی چندانی به دست نیاورد، اما تأثیر بینش بنیان‌گذار آن سازمان بر اندیشه مدرن اسلامی، بسیار عمیق بود.
جماعت اسلامی مخالف تشکیل کشور پاکستان بود. استدلال مودودی به شکلی واضح و علنی این بود که اسلام را نمی‌توان و نباید به یک دولت- ملت محدود دانست. اما پس از تقسیم هند مودودی به پاکستان رفت و برای تشکیل حقوق شرعی یا حقوق اسلامی به تلاشی خستگی‌ناپذیر دست زد.
خواسته اصلی حزب جماعت اسلامی، تشکیل حکومت اسلامی و اجرای احکام اسلام در کشور پاکستان بود.

اصطلاحات چهارگانه در قرآن

مودودی در کتاب جنجال‌برانگیز «اصطلاحات چهارگانه در قرآن» در سال ۱۹۴۱ میلادی ادعاهایی کرد که تا پیش از او وجود نداشتند. او مدعی شد که پس از عصر نزول قرآن، "مفاهیم اساسی قرآن" که از نظر او، عبارت‌اند از «اله» و «رب» و «دین» و «عبادت»، در درازای سده‌های متوالی از نظرها مخفی ماند و مسلمانان نسبت به آن‌ها دچار سوء تفافهم شدند و به کنه معانی آن‌ها پی نبردند. آن‌ها «اله» را به معنای بت و «رب» را به معنای پروردگار و «عبادت» را هم‌معنی خداپرستی و قربانی کردن و سجده و نماز و «دین» را مذهب پنداشته‌اند. یعنی تمام تاریخ اسلام، پر از جهل و ضلالت و انحطاط بوده‌است. او همچنین ادعا کرد که مفاهیم اساسی قرآن، حاکمیت و سلطه «اله» و «رب» است و دین و عبادت راه‌هایی برای رسیدن به این دو هستند.
این ادعاهای او صدای اعتراض ابوالحسن ندوی، دوست و هم‌سنگر سابق مودودی، را نیز درآوردند. ندوی در کتاب «تفسیر سیاسی اسلام در نوشته‌های مودودی و سید قطب» نوشت که مودودی و پیرو آن سید قطب، حتی رابطه انسان با خدا را رابطه‌ای سیاسی عنوان کرده و رابطه حاکم و محکوم نشان داده‌اند. در حالیکه تعلق و رابطه خالق با مخلوق، رابطه‌ای مستحکم‌تر و عمیق‌تر است. سیاسی شدن رابطه خدا و بنده، باعث ایجاد رابطه‌ای بی‌روح و خشک بین مومن و خداوند و بدون معنویت و اخلاص درونی می‌شود.
به گفته ابوالحسن ندوی، مودودی حتی «الهیات اسلامی» را نیز تحریف و سیاسی کرده‌است. زیرا شرک در حاکمیت، با شرک در الوهیت و عبادت، برابر یا حتی بدتر از آن است. زیرا نخستین و مهم‌ترین هدف پیامبران در طول تاریخ، تصحیح عقاید مردم در رابطه به خدا و بندگی وی بوده‌است.
مودودی در این کتاب تصریح می‌کند که هیچ‌کدام از عبادات اسلامی مانند نماز، روزه، زکات و حج اموری مطلوب لذاته نیستند و تنها ابزاری برای تشکیل حکومت اسلامی هستند. ندوی در نقد این ادعا می‌گوید که معنی چنین بینشی این است که مسلمانان برای روح و جوهره پرستش و اخلاص، کمال نفس، و خشوع درونی خود ارزشی قائل نشوند و به قدرت و ثروت و مقاصد دنیوی روی بیاورند.
به گفته ندوی، پیامد این ادعا که هدف بعثت پیامبران، ایجاد انقلاب سیاسی بوده که از درون آن، تمدنی با اقتصاد و اجتماع سالم برآید و اینکه که خشنودی خدا و رستگاری در آخرت در گرو ایجاد نظامی اسلامی است، این خواهد بود که مومنان به جای توجه به آخرت و طلب رضای پروردگار، همه تلاش خود را را برای به دست آوردن «قدرت سیاسی» به خرج می‌دهند و مسیر ماده‌پرستی را می‌پیمایند.

پیروان

سید قطب بیشترین تأثیر را از مودودی گرفت.
سید ولی نصر (فرزند سید حسین نصر) در کتاب «پیش‌قراولان انقلاب اسلامی؛ جماعت اسلامی پاکستان» مدعی شده که سید روح‌الله خمینی، کتاب «حکومت اسلامی» (ولایت فقیه) را با تأثیرگیری از مودودی نوشته است.
گلبدین حکمتیار، سیاست‌مدار و جنگ‌سالار افغان به غیر از پیروی از اندیشه‌های مودودی، حتی تشکیلات سازمانی و روش‌های کاری خود را کاملاً از جماعت اسلامی پاکستان برگرفته‌است.

دستگیری

در سال ۱۹۵۳ که رساله قدیانی ستیز او منجر به بروز اعمالی غیرقانونی در سراسر پاکستان شده بود دستگیر شد. دادگاه حکومت نظامی، حکم اعدام او را صادر کرد. در زندان بارها از او خواسته شد تا درخواست بخشودگی کند و خواستار تخفیف مجازات اعدامش شود اما مودودی از این کار سر باز زد. با همین اقدام بود که جایگاه او به عنوان یک چهره اسلامی در سده بیستم تثبیت شد. با این وجود مجازات او بعدتر تخفیف یافت و از زندان آزاد شد.

مرگ

او در آوریل ۱۹۷۹ به علت مشکلات قلب و کلیوی برای درمان به شهر بافلو در ایالت نیویورک، ایالات متحده آمریکا رفت و پس از چند عمل جراحی در ۲۲ سپتامبر ۱۹۷۹ درگذشت. مراسم تشییع جنازه او در شهر بافلو برگزار شد ولی در محل نامعلومی در منطقه ایچرا در شهر لاهور به خاک سپرده شد.