گورستان خاوران

گورستان خاوران، نام گورستانی برهوت در جنوب‌شرق تهران و در حاشیه جاده خاوران است. این گورستان در کنار چند گورستان مربوط به اقلیت‌های دینی قرار دارد. در گذشته این گورستان را لعنت‌آباد می‌نامیدند، از این گورستان همچنین با عنوان گل‌زار خاوران نیز یاد می‌شود.
در این گورستان هزاران تن از زندانیان سیاسی و عقیدتی اعدام‌شدهٔ زندان‌های تهران، در تابستان ۱۳۶۷، به صورت مخفیانه و بدون نام و نشان، در گورهای دسته‌جمعی مدفون شده‌اند.
خانواده‌های قربانیان اعدام‌ها، برخی از فعالان سیاسی و دانشجویی و کارگری به‌طور سنتی در اولین جمعه شهریور و آخرین جمعه اسفند در گورستان خاوران گردهم می‌آیند.

موقعیت جغرافیایی

گورستان خاوران، پس از سه‌راه افسریه در جنوب‌شرق تهران، کیلومتر ۱۵ بلوار امام رضا که در واقع سرآغاز جاده تهران-مشهد است، قرار دارد.
این گورستان از چند بخش که متعلق به اقلیت‌های مذهبی است تشکیل شده‌است. به ترتیب از شرق ابتدا گورستان هندوها و بعد گورستان مسیحیان واقع است و سپس گورستان بهاییان و در کنار آن محل دفن زندانیان سیاسی قرار دارد. گورستان بهاییان دارای امکاناتی مانند محل پارک اتومبیل و غسالخانه و سرویس بهداشتی است، اما قطعه زندانیان سیاسی زمینی بایر و فاقد هرگونه امکاناتی است.
پیش از دفن زندانیان سیاسی برخی این گورستان را لعنت آباد لقب داده بودند.

سابقه

آیت‌الله حسین‌علی منتظری، که هنگام اعدام‌ها از مقامات رده بالای جمهوری اسلامی و قائم مقام رهبری بوده‌است، بعدها در خاطرات خود مطالبی دربارهٔ اعدام‌های سال ۶۷ نوشته‌است که نشان می‌دهد اعدام تمامی زندانیان سیاسی که تا آن زمان بر عقیده خود پابرجا بودند، به دستور روح‌الله خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی چند روز پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت توسط ایران، در اواخر تابستان سال ۱۳۶۷ انجام شده‌است. و از مصطفی پورمحمدی وزیر کشور سابق دولت محمود احمدی‌نژاد و وزیر دادگستری دولت حسن روحانی به عنوان عضو هیئت سه نفره‌ای نام برده‌است که آن‌زمان هزاران تن از زندانیان سیاسی شامل اعضای سازمان مجاهدین خلق را که در حال گذراندن دوران محکومیت خود بودند مورد بازجویی قرار داده و به تشخیص خود دستور اعدام شمار زیادی از آنان را صادر کردند.
نام و تعداد دقیق اعدام‌شدگان آن سال هنوز کاملاً مشخص نشده‌است. گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل متحد شمار زندانیان سیاسی را که بدین شیوه و به صورت دسته جمعی اعدام شدند، ۱۸۷۹ نفر اعلام کرده‌است، هرچند آیت الله منتظری این رقم را در خاطرات خود بین ۲۸۰۰ یا ۳۸۰۰ نفر دانسته و تأیید می‌کند که رقم دقیق را به‌خاطر ندارد. گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی نیز فهرستی از نامهای ۴۴۸۱ نفر که به گفته آن‌ها به صورت دسته جمعی اعدام و دفن شده‌اند منتشر نموده‌اند.
پروانه میلانی یکی از اولین کسانی بود که در سطح بین‌المللی از طریق مصاحبه با رسانه‌های خارج از ایران و با نوشتن شکواییه‌های متعدد به سران جمهوری اسلامی نسبت به مسئله اعدامهای دهه ۶۰ افشاگری کرد و در سطح بین‌المللی کشتار زندانیان سیاسی در ایران را مطرح نمود.

بزرگداشت یاد زندانیان اعدام شده

تا چند سال کسی از محل دفن اعدام شدگان خبر نداشت و کسانی هم که خبر داشتند اجازه نداشتند در این محل حضور یابند اما از اواخر دهه ۷۰ هر سال در ماه شهریور خانواده‌ها و دوستان اعدام‌شدگان، و برخی از فعالان سیاسی و دانشجویی و کارگری برای گرامی‌داشت یاد اعدام‌شدگان در گورستان خاوران جمع می‌شوند و به سخنرانی و خواندن سرود می‌پردازند.
خانواده‌های دفن شدگان با تخریب و بازسازی این گورستان مخالف هستند. اما نیز برخی پیگیر ساخت مرقدی برای مردگان خود هستند.

وقایع سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸

در سال ۱۳۸۴ تعدادی از خانواده‌های اعدام شدگان به شهرداری تهران اجازه دادند که اقدام به ساماندهی گورستان خاوران کند اما شماری دیگر اعلام کرده‌اند که تنها در صورتی با ساماندهی موافقت خواهند کرد که چگونگی و زمان اعدام مدفون شدگان و محل دفن تک تک اعدام شدگان مشخص شود.
در سال ۱۳۸۷ عده‌ای از اعضای خانواده‌های دفن شدگان در گورستان خاوران از خاکبرداری گسترده با بولدوزر و کاشت درخت در محوطه گورستان خبر دادند. سازمان عفو بین‌الملل از مقام‌های ایران خواست که فوراً به تخریب گورهای بی‌نام و نشان انفرادی و دسته جمعی در گورستان خاوران پایان دهند. کانون مدافعان حقوق بشر نیز از دولت ایران خواست تا نسبت به بازسازی گورستان خاوران اقدام کند. آیت‌الله منتظری در اینباره گفت: «در رژیم سابق با مرده‌ها دیگر کاری نداشتند. آیا این قبرستان‌هایی که خراب می‌کنند قبرستان کفار بوده‌است؟ حتی در مورد کفار هم اهانت بر میت جایز نیست»

فیلم‌های مستند

در فیلم مستند «خاوران» جمعی از خانواده‌های بازماندگان اعدام‌های سیاسی دهه ۶۰ به روایت سیر چگونگی کشتارهای آن دهه و وضعیت تدفین و نگهداری از گورستان خاوران می‌پردازند<refYouTube - مستند خاوران در یوتیوب</ref>.