سیاره فراخورشیدی

سیارهٔ فراخورشیدی یا سیارهٔ غیرخورشیدی (به انگلیسی:  Exoplanet یا Extrasolar planet) سیاره‌ای است که خارج از سامانه خورشیدی قرار دارد و به دور یک ستاره (غیر از خورشید) در حال گردش‌است. نخستین شناسایی علمی وجود یک سیارهُ فراخورشیدی در سال ۱۹۸۸ انجام شد با این حال، نخستین تأیید در سال ۱۹۹۲ صورت گرفت. از آن به بعد، و تا اول مهُ ۲۰۱۷، شمار سیارگان فراخورشیدی شناسایی شده ۳٬۶۰۸ سیاره بوده که ۲۷۰۲ سیاره در ۶۱۰ سامانهُ سیاره‌ای مختلف، تأیید نیز شده. و این تعداد روز به روز در حال افزایش است.
مطالعهٔ سیاره‌های فراخورشیدی جزو موضوعات نوین در دانش اخترشناسی‌است و شامل دو شاخهٔ کلی کشف و شخصیت پردازی این‌گونه سیاره می‌شود. نخستین سیارهُ فراخورشیدی در اوایل دههٔ ۹۰ میلادی کشف شد و از سال ۲۰۰۲ علاوه بر کشف، بررسی شخصیت پردازی این سیاره‌ها نیز آغاز شد.
رصدهای زمینی و فضایی سیارات فراخورشیدی به دو دلیل عمده کار چندان آسانی نیست. نخست اینکه سیارات به‌طور کلی نسبت به ستارگان اندازه‌های بسیار کوچکی دارند و سیارات فراخورشیدی در فاصله‌های بسیار دوری از زمین واقع‌اند. دیگر اینکه سیارات با ستارهٔ میزبانشان اختلاف درخشندگی فوق‌العاده زیادی دارند. وابسته به‌نوع ستاره و اندازه و دمای سیاره، ستاره می‌تواند از حدود ۱۰۰۰ تا یک میلیون برابر پرفروغ‌تر از سیاره‌های پیرامون خود باشد؛ بنابراین تفکیک نور بازتاب شده از سیاره از نور ستاره بسیار مشکل‌است. به عنوان یک تشبیه، رصد یک سیارهٔ غول‌پیکر مانند مشتری در مدار نزدیکترین ستاره‌ها به خورشید، مانند این‌است که در تهران بایستیم و بخواهیم سر یک مورچه، که در جزیره کیش در حال راه رفتن در کنار یک نورافکن به شدت پرنور را مشاهده کنیم!
با وجود تمام این سختی‌ها، اخترشناسان توانسته‌اند روش‌ها و ابزارهایی برای آشکارسازی و مطالعهٔ خصوصیات سیارات فراخورشیدی ابداع کنند. تاکنون حدود شش روش آشکارسازی یافت شده که به‌استثنای یکی، در بقیه سیاره به‌روش غیر مستقیم بررسی می‌شود.

اندازه و دیگر کمیت‌ها

بسیاری از آن‌ها بزرگ‌تر از سیارهٔ مشتری هستند. در سال‌های اخیر با بهبود فناوری رصدی، ۱۳ سیارهٔ فراخورشیدی هم‌اندازه با کرهٔ زمین نیز کشف شده‌است.
در میان سیاره‌های فراخورشیدی نمونه‌های شگرفی دیده می‌شوند، برای نمونه سیاره‌ای مشابه به سیاره کوروت- ۷بی (COROT-7b) در ۲۶۰ سال نوری از زمین وجود دارد که سرعت گردش آن به دور ستارهٔ مادر چنان بالاست که هر سال در این سیاره تنها سه روز به درازا می‌کشد.
دانشمندان بر این باورند که سیاره‌های بیشماری بوده یا هستند که توسط ستارهٔ خود فرو بلعیده شده یا از مدار و منظومه خود به بیرون پرت شده و در فضای خالی سرگردان گشته‌اند.
در ۲ ژانویه ۲۰۱۳ پژوهشگران و ستاره‌شناسان مؤسسه فناوری کالیفرنیا اعلام کردند که در کهکشان راه شیری به ازای هر ستاره دست کم یک سیاره موجود است. این مؤسسه تعداد سیاره‌های فراخورشیدی را ۱۰۰ تا ۴۰۰ میلیارد عدد، برآورد کرده‌است. پژوهش بر روی سیاره‌های ستارهٔ کپلر ۳۲ نشان می‌دهد که سامانه‌های سیاره‌ای ممکن است الگو و قاعده‌ای برای ستاره‌های کهکشان راه شیری به‌شمار بروند.
در سال ۲۰۱۳ ستاره‌شناسان مرکز اخترفیزیک هاروارد-اسمیتسونین در گزارش خود اعلام کردند دست کم ۱۷ میلیارد سیاره فراخورشیدی زمین‌سان در کهکشان راه شیری مستقر می‌باشد.
ستاره‌شناسان مأموریت کپلر می‌گویند سیاره‌ای فراخورشیدی همانند زمین موجود است که در قابل سکونت ستارهٔ خود قراردارد. دانشمندان می‌گویند این سیاره که به اسم کپلر ۶۹سی نامیده شده همانند سیاره‌های سامانه خورشیدی در مداری ویژه پیرامون ستاره‌ای می‌چرخد. این سیارهٔ فراخورشیدی احتمالاً نخستین سیاره‌ای‌است که در آن زندگی خارج از زمین وجود دارد.

علائم و اختصارات

حروف کوچک b بعد از نام ستاره، برای نامگذاری اولین سیارهٔ آن سیستم است مانند (۵۱ Pegasi b). برای نامگذاری دومین سیارهٔ کشف شده در یک سیستم، از حرف کوچک (c) استفاده می‌شود، مانند، (۵۱pegasi c)و سومین سیارهٔ کشف شده آن سیستم (۵۱pegasi d) و به همین ترتیب. از حرف a استفاده نمی‌شود زیرا به خود ستاره بر می‌گردد.
ترتیب حروف کوچک … ,a،b,c به ترتیب زمان کشف، بر روی سیارات یک سیستم گذاشته می‌شود نه به ترتیب نزدیکی به ستاره. به‌طور مثال در سیستم Gliese 876 نزدیکترین سیاره به آن Gliese 876 d می‌باشد. قبل از کشف ۵۱pegasi b سیارگان فراخورشیدی به ترتیب نزدیکی به ستارهٔ مادر نامگذاری می‌شدند: برای مثال PSR1257+12 c و PSR1257+12 b :کشف شدند PSR۱۲۵۷+۱۲ اولین سیاره‌هایی که اطراف تپ اختر بودند. سیارهٔ نزدیکتری که بعداً کشف شد، PSR1257+12 a نام گرفت نه PSR1257+12 d. بعضی از سیاره‌های فراخورشیدی نیز اسم‌های مستعار دارند. به‌طور مثال HD 209458 b، اوزیریس و 51 Pegasi b، بلروفون نام دارند.