کمپانی هند شرقی بریتانیا

پیدایش

ماجراجویان انگلیسی پس از شکست ناوگان اسپانیایی آرمادا در سال ۱۵۸۸ به‌شمار زیادی کشتی‌های اسپانیایی و پرتغالی دست یافتند. این کشتی‌ها و بارهای پرارزش آنها، دریانوردان انگلیسی را قادر می‌ساخت به دور دنیا رفته و به ثروت بیشتر دست یابند. بازرگانان لندنی عریضه‌ای به ملکه الیزابت یکم نوشتند و از او خواستند به ایشان اجازهٔ سفر دریایی به اقیانوس هند بدهد. هدف ایشان این بود که شکستی سنگین به انحصار اسپانیایی‌ها و پرتغالی‌ها بر تجارت با شرق دور وارد کنند. الیزابت این اجازه را صادر کرد و در روز ۱۰ آوریل ۱۵۹۱ جیمز لنکستر با کشتی ادوارد بوناونچر و دو کشتی دیگر از بندر توربای انگلستان به سمت دماغه امید نیک و سپس دریای عرب حرکت کردند. این جزو نخستین سفرهای ماورای بحار انگلیسی‌ها به‌شمار می‌رود. آن‌ها بعداً از اطراف دماغهٰ کانیاکوماری در جنوب هند به سمت شبه‌جزیره مالایا نیز رفتند و در راه چند کشتی اسپانیایی و پرتغالی را شکار کردند و در سال ۱۵۹۴ به انگلستان بازگشتند.
بزرگترین غنیمت انگلیسی‌ها که باعث شد تجارت ایشان رونق یابد، تسخیر کشتی عظیم پرتغالی به نام مادر خدا (Madre de Deus) توسط سر والتر رالی و جرج کلیفورد در نبرد فلورس (۱۵۹۲) بود. روزی که این کشتی را به بندر دارتموث در دوون آوردند، این بزرگترین کشتی‌ای بود که تا آن هنگام در کل انگلستان لنگر انداخته بود. این کشتی پر بود از صندوق‌های جواهرات، مروارید، طلا، سکه‌های نقره، عنبر، پارچه، پرده‌های نگارین، فلفل، میخک، دارچین، جوز هندی، بنجامین، رنگ قرمز، قرمزدانه مکزیکی و آبنوس. چیز دیگری که پُرارزش‌تر از آن غنایم می‌نمود، دفترچهٔ جهت‌یابی بود که مختصات مناطق تجاری هند، چین و ژاپن را نشان می‌داد. همین غنائم بود که انگلیسی‌ها را برای رسیدن به فرصت‌های تجاری بیشتر تحریک کرد.
در سال ۱۵۹۶ سه کشتی انگلیسی دیگر به سمت شرق رفتند ولی همگی ناپدید شدند. با این حال یک سال بعد رالف فیچ که یک بازرگان ماجراجو بود ظاهر شد و با کمک همراهانش به یک سفر زمینی پانزده ساله به میان‌رودان، خلیج فارس، اقیانوس هند، هندوستان و آسیای جنوب شرقی رفت. پس از آن فیچ در خصوص امور هند به دیگران مشاوره می‌داد. او اطلاعات ذیقیمت‌تری هم در اختیار لنکستر گذاشت.

سال‌های بنیان‌گذاری

این شرکت با نام شرکت بازرگانان لندن تجارت‌کننده اَندَر هند شرقی (انگلیسی: The Company of Merchants of London Trading into the East Indies)، به دست محفلی از تاجران نوآور و تأثیرگذار، بنیان نهاده شد؛ که، توانستند امتیازنامه سلطنتی را برای انحصار تجارت در هند شرقی برای زمانی پانزده ساله به دست آورند. کمپانی ۱۲۵ سهام دار، و سرمایه‌ای برابر ۷۲٫۰۰۰ پوند داشت. به هر روی، در هند شرقی نخست کمی بر کنترل هلندی‌ها بر تجارت ادویه اثر گذاشت، اما در همان ابتدا نتوانست پایگاهی ماندگار بنیان نهد. سرانجام، کشتی‌های کمپانی به هندوستان رسیدند و در سورات پهلو گرفتند؛ که به عنوان نقطه ترانزیت تجاری در ۱۶۰۸ بنیان نهاده شد. دو سال بعد به محض شناسایی تجارت خانه‌ها، تصمیم به ساخت نخستین کارخانه این کمپانی در شهرک ماچیلیپاتنام در کرانه کوروماندل در خلیج بنگال گرفته شد. سودهای سرشار گزارش شده از سوی کمپانی پس از پیاده شدن در هندوستان که احتمالاً به واسطه کاهش در هزینه‌های جاری منبعث از نقاط ترانزیت بود، در آغاز شاه جیمز اول را به اعطا پروانه‌های مشابه برای دیگر شرکت‌های تجاری در انگلستان واداشت؛ اما در ۱۶۰۹، او امتیازنامه کمپانی را برای زمانی نامحدود تمدید کرد، با افزودن بندی که تصریح می‌کرد که اگر تجارت برای سه سال پیاپی سود نمی‌داشت امتیازنامه برای همیشه ملغی می‌شد.

اثر

این کمپانی مستقر در لندن مسئول آفرینش استعمار بریتانیا بود. کمپانی در ۱۷۱۷، فرمانی سلطنتی از فرمانروای گورکانی دریافت کرد که این کمپانی را از پرداخت عوارض واردات کالا به بنگال معاف می‌کرد؛ این یک مزیت اقتصادی قطعی در بازار هندوستان به‌شمار می‌رفت. پیروزی قطعی سر رابرت کلایو در نبرد پلاسی در ۱۷۵۷، عامل اصلی در بنیان‌گذاری نیروی نظامی و نیروی اقتصادی کمپانی هند شرقی بود. فرانسوی‌ها در حدود ۱۷۶۰، به بیرون از هندوستان، به استثنای شماری از تجارت خانه‌ها در کرانه‌هایی همانند پوندیچری، رانده شدند.
کمپانی همچنین به راه‌های میان هندوستان و بریتانیای کبیر توجه نشان می‌داد. در اوایل ۱۶۲۰، کمپانی ادعای مالکیت بر منطقه کوه میز در آفریقای جنوبی، را مطرح کرد، سپس دست به اشغال و فرمانبر کردن سنت هلن زد. کمپانی در هنگ کنگ و سنگاپور نیز چنین کرد؛ کاپیتان کید را به کار گرفت تا از دزدی دریایی جلوگیری شود، و دست به برداشت محصول چای در هندوستان زد. از دیگر رویدادهای قابل توجه در تاریخ کمپانی، آن بود که، ناپلئون را در سنت هلن زندانی کرد، و سود سرشاری از الیهو یال برد. فراورده‌هایش پایه جنبش چای بوستون در آمریکای مستعمراتی بود.
کشتی سازی‌های این کم‍‍پانی مدلی برای سن پترزبورگ فراهم آوردند که عناصر اجرائی آن در بوروکراسی هندی برجا ماند، و ساختار شراکتی آن نخستین نمونه موفق از یک شرکت سهامی عام بود.
به هر حال، مطالبات مسئولان کمپانی در خزانه داری بنگال به شکلی تراژیک منجر به عجز استانی در شکل قحطی شد که میلیون‌ها نفر را در سال‌های ۱۷۷۰ تا ۱۷۷۳ به کشتن داد.

ساختار

کمپانی هند شرقی را یک سرپرست و ۲۴ مدیر رهبری می‌کردند که با هم هیئت مدیره را می‌ساختند. آن‌ها منتسب و زیر نظر هیئت مالکان بودند. هیئت مدیره دارای ده کمیته زیر نظر بود.

نفوذ در هندوستان

تاجران هر از چندی با همتایان هلندی، فرانسوی و پرتغالی خود در اقیانوس هند درگیر می‌شدند. یک رویداد تعین‌کننده که توجه جهانگیر امپراتور گورکانی را به کمپانی جلب کرد، پیروزی آن‌ها بر پرتغالی‌ها در نبرد سؤالی در ۱۶۱۲ بود. شاید با پی بردن به پوچ بودن جنگ‌های تجاری در دریاهای دور، انگلیسی‌ها تصمیم گرفتند تا جای پایی در سرزمین هندوستان بیابند، با تحریم رسمی هر دو کشور، از پادشاه خواستند تا دست به فرستادن مأموران سیاسی بزند. در ۱۶۱۵، سر توماس رو از سوی جیمز اول پادشاه انگلستان مأمور شد تا جهانگیر امپراتور گورکانی هند را ببیند جهانگیر بر بیش تر شبه قاره هند، و نیز افغانستان امروزی فرمان می‌راند. هدف از این مأموریت تنظیم پیمان نامه‌ای تجاری بود که به کمپانی حقوق انحصاری ساخت کارخانه در سورات و دیگر نواحی را می‌داد. در برابر از کمپانی خواسته شد تا تحفه‌ها و هدایایی از فروشگاه‌های اروپایی را به درگاه امپراتور پیش کش کند. این مأموریت کاملاً موفقیت‌آمیز بود و جهانگیر از طریق سر توماس رو نامه‌ای به پادشاه فرستاد. او نوشت:
در راستای آنچه ضامن مهر به شاهی شما است، من به همه بندرها و مملکت‌های قلمرو خودم فرمان داده‌ام تا پذیرای هر بازرگان از ملت انگلیس باشند که ایشان دوستان من اند؛ در هر جایی که خواستند زندگی کنند، هر طور که خواستند و به هر بندری که خواستند بروند. نه پرتغال نه هیچ‌کس دیگر حق تعرض به آن‌ها را ندارد، و در هر شهری که خواستند بمانند، من به هر یک از فرمانداران و ناخداها فرمان داده‌ام تا حلقه به گوش آن‌ها باشند؛ تا هر چند و چون که خواستند بخرند، بفروشند، و ببرند به کشورشان.
برای اثبات مهر و دوستی ما، من میل دارم تا اعلی حضرت مهستی، بازرگانانش را فرمان دهد تا با کشتی‌های خود هر تحفه و کالای نفیسی که مناسب کاخ من است بیاورند؛ و این که هر از گاهی نامه‌ای شاهانه به من بنویس، تا شاید من هم با سلامت و موفقیت تو در کارها شادی ام را بازیابم؛ جاویدان و ماندگار دوستی ما.