میرزا مهدی‌علی‌خان بهادرجنگ

سرگذشت

میرزا مهدی‌علی‌خان در سال ۱۱۶۶ هجری قمری (۱۷۵۲ میلادی) در خراسان به دنیا آمد. پدرش میرزا محمدصادق‌خان، حکیم‌باشیِ نادرشاه افشار بود. نیاکان او هنگام پادشاهی صفویان، وزارت خراسان را بر عهده داشتند. حکیم‌باشی در هنگام قتل نادرشاه در اردوی او حضور داشت. در زمان حکومت شاهرخ‌میرزای افشار به عنوان سفیر ایران در روم برگزیده شد. میرزا محمدصادق‌خان فرزندش میرزا مهدی‌علی‌خان را به این مأموریت فرستاد.
میرزا مهدی‌علی‌خان در ربیع‌الاول ۱۱۸۵ به استانبول حرکت کرد. پس از این که اخبار شورش‌ها و ناآرامی‌های مشهد به گوش او رسید، مأموریت خود را ترک کرد و به سفر شام، مکه و عتبات رفت. در سال ۱۱۹۳ هجری قمری به یکباره به طرف بندر سورت هندوستان رفت. بعضی هم گفته‌اند دلیل مهاجرت او از خراسان به سوی هند، اختلاف وی با پسران نادرشاه افشار بوده است. 
او به همراه خانواده و فرزندانش به حیدرآباد و سپس به لکهنو رفت. در آنجا توانست به دربار سلطان اوده راه یابد و القابی چون نواب و بهادر جنگ از وی دریافت کرد. بعدها در سن ۲۷ سالگی به بنارس رفت و با جاناتان دانکن آشنا شد. دانکن از سرشناس‌ترین اعضای کمپانی هند شرقی بریتانیا بود. دوستی آن دو به حدی بالا گرفت که پس از انتصاب دانکن به ریاست حکومت بمبئی در سال ۱۷۹۵ میلادی، میرزا مهدی‌علی هم به دنبال وی به آن شهر رفت.

کمپانی هند شرقی بریتانیا

کمپانی هند شرقی بریتانیا برای حفظ نفوذ و قدرت خود در هند لازم می‌دید تا در مناطق و کشورهای اطراف هندوستان نفوذ داشته باشد. کمپانی می‌کوشید از طریق مذاکره با قدرت‌های محلی، رقبای اروپایی خود را از مناطق اطراف هندوستان دور کند. بزرگترین رقیب این شرکت، فرانسوی‌ها بودند. از سوی دیگر سران شرکت می‌ترسیدند که قدرت‌های محلی نظیر ایران و افغانستان برای آزادسازی هندوستان از چنگ این شرکت اقدام کنند. لذا با بکارگیری فرستاده‌های کارآزموده به این مناطق سعی می‌کردند ابتدا آنها را تشویق به اخراج عوامل فرانسوی کنند و سپس ایشان را علیه هر نیرویی که شرکت را تهدید می‌کرد می‌شوراندند. این کار نیز با عقد معاهدات محکم می‌شد.
فرمانفرمای هند که لقب مدیر کمپانی هند شرقی بریتانیا بود، برای رفع خطر حاکم کابل به شدت نیاز به همکاری دربار ایران داشت که در این زمان در اختیار فتحعلی‌شاه قاجار بود. از این رو میرزا مهدی‌علی‌خان برای این مأموریت حساس انتخاب شد.
با توجه به تسلط میرزا مهدی‌علی‌خان بر اوضاع ایران و زبان فارسی وی را به عنوان نمایندهٔ مقیم بوشهر (بالیوز) منصوب کردند. این نمایندگی از سال ۱۷۷۸ میلادی در این شهر تأسیس شده بود و این نخستین بار در تاریخ این کمپانی بود که به یک بومی بیگانه برای چنین مأموریتی اعتماد می‌شد. ورود میرزا مهدی‌علی به بوشهر هم بی‌دردسر نبود، طوری که بالیوز قبلی به نام نیکولاس هنکی اسمیت که انگلیسی هم بود حاضر به تحویل نمایندگی به وی نشد تا اینکه با نامهٔ عتاب‌آمیز حاکم بمبئی مواجه شد.
او در سال ۱۷۹۸ از سوی جاناتان دانکن حاکم بمبئی مأموریت گرفت به سراغ امام مسقط رفته و نظر او را به سوی کمپانی هند شرقی جلب کند. امام مسقط به فرانسوی‌ها نزدیک بود و اخبار حرکت کشتی‌های انگلیسی‌ها را به فرانسوی‌ها می‌داد. میرزا مهدی‌علی مأموریت‌های دیگری هم داشت، از جمله: تلاش برای افزایش واردات کمپانی هند شرقی به ایران؛ کوتاه کردن دست تجار روس از ایران؛ و جلوگیری از نفوذ فرانسه در ایران. میرزا مهدی‌علی‌خان همهٔ این مأموریت‌ها را با ذکاوت تمام انجام داد و در همهٔ آن‌ها موفق بود. برای مثال وی به هیچ وجه اجازه نداد که دربار ایران از ترس سران کمپانی نسبت به حاکم کابل آگاه شود و به جای آن شرح مفصلی از فجایع سنی‌های افغانی نسبت به شیعیان لاهور داد تا احساسات مذهبی ایرانی‌ها را تحریک کند. این اقدامات حتی فراتر از خواسته‌های بریتانیایی‌ها بود.
بی‌اعتمادی اعضای کمپانی هند شرقی به یک بیگانه در نهایت باعث شد تا فرمانفرمای کل هندوستان، سِر جان مَلکُم را به دربار ایران بفرستد و از میرزا مهدی‌علی‌خان بخواهد همکاری کامل با او داشته باشد. این در حالی بود که میرزا مهدی‌علی در خوش‌خدمتی به انگلیسی‌ها بیش از آنچه آن‌ها خواسته بودند هم پیش رفته بود. اعضای کمپانی بر این باور بودند که گزارش‌های او اغراق‌آمیز است و وی در ذکر موفقیت‌های خود مبالغه می‌کند. میرزا مهدی‌علی به شدت از رفتار کمپانی ناراحت شد اما منافعی که از کمپانی به او می‌رسید به حدی بود که رفتارهای تند نمایندهٔ جدید کمپانی هم وی را از ادامهٔ خدمت ناامید نکرد.
نخستین سفر جان ملکم به ایران هر چند با موفقیت کامل همراه نبود ولی وی توانست یک قرارداد تجاری و سیاسی با ایرانی‌ها امضا کند. در بازگشت هیئت بریتانیایی به هندوستان، حاجی خلیل‌خان ملک‌التجار که پیش از آن در قزوین با کمپانی هند شرقی بریتانیا معامله‌های تجاری انجام می‌داد، به عنوان وزیر مختار ایران به هند رفت اما در پی یک اغتشاش که بین سپاهیان هندی و همراهان او در گرفت کشته شد. میرزا مهدی‌علی‌خان که در بوشهر مستقر بود با اطلاع یافتن از این واقعه، شروع به پخش اخبار دروغ و ارسال آن‌ها به شهرهای دیگر از جمله دربار شاه ایران کرد. اخبار کذب وی بر این استوار بود که مرگ حاج خلیل خان به دلیل اشتباه و سوءرفتار خودش بوده است و شخص دیگری در این واقعه تقصیر نداشته است. مسئولین حکومت هند (بویژه سر جان ملکم) پس از آگاهی از این اقدام، میرزا مهدی‌علی‌خان را در سال ۱۸۰۳ میلادی به بمبئی فرا خواندند و با حقوق ماهانه ۸۰۰ روپیه از خدمت مرخص و بازنشسته کردند. پس از او جاناتان هندری لاوِت از سوی کمپانی به عنوان بالیوز بوشهر منصوب شد. او کسی بود که پیش از آن، گزارش‌های میرزا مهدی‌علی را برای مقامات کمپانی به انگلیسی ترجمه می‌کرد.
میرزا مهدی‌علی‌خان تنها یک سال بعد در ژوئیه ۱۸۰۴ (تیر ۱۱۸۳) درگذشت. مرگ او باعث ناراحتی شدید جاناتان دانکن شد و دستور داد جسد وی را به خرج او و به مبلغ ۲۰ هزار پوند به نجف برده و دفن کنند. کمپانی حاضر نشد این رقم را به دانکن بپردازد. اما در میان راه کشتی حامل پیکر میرزا مهدی‌علی به دام کشتی‌های فرانسوی افتاد و آنها جنازهٔ وی را به دریا انداختند.