نبرد گوادالته

اوضاع هیسپانیا قبل از نبرد

اقوامی همچون سوئوها و آلان‌ها پس از غارت فرانسه به هیسپانیا مهاجرت کرده و در آن‌جا ساکن شدند. اما پس از ضعف روم ویزیگوت‌ها طبق توافقی که با امپراتور روم داشتند، بر جنوب گل و هیسپانیا مسلط شدند. آن‌ها به مرور زمان تمام اقوام ساکن در هیسپانیا را به شمال آفریقا راندند و تسلط خود را بر هیسپانیا کامل کردند. مرکز ویزیگوت‌ها، طولطوم، که یکی از مراکز مهم یهودیان در عهد رومیان بود که با پذیرش آئین مسیحیت توسط بومیان آنجا، ویزیگوت‌ها قدرت و نفوذ خود را در منطقه گسترش دادند. ویزیگوت‌ها با اینکه از قبایل ژرمن بودند و رسومات خود تبعیت می‌کردند، اما بعد از استقرار در هیسپانیا برای تحکیم پایه‌های حکومت خود، در زمینهٔ نظامی، قانون و مذهب از رومیان تبعیت کردند تا بتوانند نزدیک به ۳۰۰ سال در این منطقه تا زمان ورود مسلمانان به منطقه، حاکمیت هیسپانیا را در دست بگیرند.

اوضاع سیاسی

در سال ۷۱۱ میلادی به دلیل وفات پادشاه، وتیزا، بین پسرش اژیکا و فرمانده سپاهش ردریک به دلیل اختلافات شخصی و رسیدن به قدرت نزاع بود که کدام یک به سلطنت برسد؛ در آخر ردریک با کمک اشراف و طبقات روحانی موفق شد رقبا خود را کنار بزند و کنترل بخش اعظمی از جنوب هیسپانیا را در اختیار بگیرد و جانشینان وتیزا به شمال هیسپانیا عقب‌نشینی بکنند، بنابراین دودستگی و جدایی بین ویزیگوت‌ها ایجاد شد و این عمل باعث شد مسلمانان راحت‌تر هیسپانیا را فتح کنند. در این کشور قوانین رومی حاکم بود و به این دلیل نجیب‌زادگان و اشراف از حقوق انسانی برخوردار بودند و با سایر مردم رفتاری متفاوت داشتند. در آن زمان قشر مذهبی جامعه (کاتولیک‌ها) که همان مردان دین بودند، انتشار هر مذهبی را حرام اعلام کرده بودند. رجال دینی تا حدی نفوذ داشتند که در کارهای حکومتی هم دخالت می‌کردند. این احتمال وجود دارد که در چنین شرایطی مردم هیسپانیا خواهان تحول و آزاد شدن از فشار بزرگان دین باشند.

وضعیت امویان

امویان در سال ۶۷۰ میلادی شهر قیروان امروزی را به عنوان یک پایگاه نظامی بنا کردند. کمی بعد، این شهر به صورت مرکز اصلی نیروی دریایی مسلمانان در مدیترانه درآمد. بین سال‌های ۶۹۷–۷۰۵ میلادی، مسلمانان قسمت‌های شمالی آفریقا را فتح کردند و بسیاری از قبایل آن نواحی -مانند بربرها- به دین اسلام گرویدند. بربرها به ارتش مسلمین پیوستند و قدرت آن را افزایش دادند.
در کنار شهر طنجه، شهری بود به نام سبته که هنوز به دست مسلمانان فتح نشده‌بود و حاکم آن فردی بود به نام کنت یولیان که نقش مهمی در حرکت مسلمانان به سوی اندلس داشت. یولیان که از دوستان حاکم پیشین هیسپانیا بود، برای انتقام‌گیری از ردریک یا برای منصرف کردن مسلمانان از قلمرو خود، سبته، تلاش کرد تا مسلمانان را متوجه آن سوی تنگه کند. وی ضمن تحریک مسلمانان برای فتح اندلس، اطلاعات و امکانات خود را نیز در اختیار آن‌ها قرار داد و نیز با وعدهٔ یاری مسلمانان تعهد کرد تا آنان را با کشتی‌های خود از تنگه عبور دهد. به دنبال این ارتباط، ابتدا یک گروه پانصد نفری از مسلمانان به فرماندهی فردی به نام ابو زرعه مالک بن طریف به منظور کسب خبر و گردآوری اطلاعات لازم، وارد اندلس شد. این گروه با گردآوری اطلاعات و گرفتن غنایم چشمگیر بازگشتند. موفقیت این گروه اندک، مسلمانان را به فتح شبه جزیرهٔ ایبری امیدوار کرد و آنان برای ورود به اندلس مصمم شده و به تجهیز قوا و برنامه‌ریزی برای این کار پرداختند.

موسی بن نصیر

از آغاز زندگی وی اطلاعاتی اندکی وجود دارد اما وی در اوایل جوانی به برخی از مناصب سپاهی و اداری رسید و قبل از رسیدن به امارت افریقیه، در چند حمله دریایی به قبرس و جزایر نزدیک آن شرکت کرده‌است. وی در زمان عبدالملک بن مروان، که بردار خود را بشر بن مروان امیر بصره کرده بود، به عنوان همکار بشر به بصره رفت اما بعد از آمدن حجاج بن یوسف به عراق، به جرم اختلاس متهم شد اما با شفاعت عبدالعزیز بن مروان از مرگ راهی یافت و به همراه وی عازم مصر گردید و پس از مدتی در سال ۸۶ تا ۸۹ هجری به حکومت افریقیه رسید.
موسی در اولین اقدام پس از استقرار، شورش‌های بربرها را که قد علم کرده بودند، سرکوب کرد و تمامی قبایل بربر مثل هواره، زنانه، کنامه و منهاجه و … را تابع خود نمود و سپس عازم مغرب شد و تا طنجه که آخرین پناهگاه شورشیان حمله کرد و آنجا را فتح کرد و طارق بن زیاد به عنوان امیر آن امارت منصوب کرد. بعد از آن که به صحاری مغرب الاقصی لشکرکشی کرد و تمامی توطئه‌گران را سرکوب کرد و غنائم زیادی را کسب کرد.
بعداز پایان نبرد و جنگ‌ها، وی مبادرت به نشر اسلام در میان قبایل بربر پرداخت و توانست خیل عظیمی از بربرها را سمت اسلام سوق دهد. وی برای مقابله با حملات احتمالی رومیان، کارخانه کشتی‌سازی در نزدیکی قرطاجنه تأسیس کرد تا نیروی دریایی برای ادامه فتوحات در اختیار داشته باشد و حتی پسر خود، عبدالله را برای فتح جزایر اطراف فرستاد و پسرش توانست متصرفاتی از سرزمین گوت‌ها بدست آورد، هرچند که این فتوحات پسر موسی، پایدار نبودند. تا سرانجام با فرستاده شدن نامه‌ای از طرف کنت یولیان مبنی بر همکاری با نیروهای مسلمان برای فتح هیسپانیا به وی رسید. موسی پس از مشورت و نامه نگاری با با خلیفه در دمشق، مجوز حمله به ویزیگوت‌ها را از خلیفه کسب کرد. بنابراین نایب حکومت خود، طارق بن زیاد را به همراه کنت یولیان عازم هیسپانیا کرد.

طارق بن زیاد

طارق بن زیاد در تاریخ و افسانه‌های اسپانیایی به نام طارق یک چشم شناخته می‌شود. وی، فرمانده ارتش اموی در شمال آفریقا و والی شهر طنجه و اطراف آن بود که در غزوات مغرب مهارت و شجاعت بسیاری از خود نشان داده بود. در ابتدا، طارق جانشین موسی بن نصیر، والی خلیفه اموی، در شمال آفریقا بود و به فرمان او عازم شبه جزیره ایبریا شد، تا اولین کوشش خود را برای فتح این منطقه انجام دهد. عده‌ای ادعا می‌کنند که او به وسیله ویزگوت‌ها برای مداخله در جنگ‌های داخلی آن‌ها دعوت شد (به واسطه اختلاف بین یولیان، حاکم سبته، و ردریک). در ماه رجب سال ۹۲ هجری (آوریل سال ۷۱۱ میلادی) موسی بن نصیر، لشکری را که متشکل از ۷ هزار تن عرب و بربر بود، به سرداری طارق بن زیاد، به سمت هیسپانیا روانه کرد.

عبور از تنگه طارق و استقرار در آن‌جا

در سال ۷۱۱، سپاهیان طارق به کمک کشتی‌های یولیان از آب عبور کردند و در جبل طارق پیاده شدند. این کوه تا قبل از آن به نام ستون‌های هرکول نامیده می‌شد و پس از آن به نام جبل الطارق معروف شد. به‌گفته بعضی از منابع، پس از پیاده شدن نیروها، طارق دستور داد کشتی‌ها را آتش بزنند تا بدین‌گونه راه بازگشتی برای آن‌ها نباشد.
مسلمانان در این منطقه، پایگاهی برای سپاهیان و لنگرگاهی برای ارتباط با ساحل مغرب ساختند و دیواری به دور آن کشیدند که به سور العرب مشهور شد. لشکر مسلمانان از این نقطه به سیطره بر ساحل ممتد تا دورترین نقطهٔ جنوبی شبه‌جزیره ایبریا در بندری که امروزه جزیره خضراء نامیده می‌شود، پرداخت.ردریک با وجود اشتغال به سرکوب شورش‌هایی در بنبلونه، به محض اطلاع از ورود طارق، بی‌درنگ لشکری به فرماندهی خواهرزاده‌اش، بنج، عازم دفع طارق کرد، اما وی در نبرد با مسلمانان شکست خورد و کشته شد.

شرح نبرد

طارق در روز ۲۷ آوریل سال ۷۱۱ میلادی به جزیرهٔ الخضرا، که در دست تئودومیر، عامل ردریک بود حمله کرد. ردریک به همراه اشراف و اسقفان و هر یک از اتباع آن‌ها، سپاهی بسیار بزرگ را آماده کرد تا با طارق وارد جنگ شود. تعداد این سپاهیان را ۹۰ هزار تا ۱۰۰ هزار نفر گفته‌اند. طارق که متوجه تعداد زیاد سپاهیان ردریک شد به موسی بن نصیر نامه نوشت و از او درخواست کمک کرد. موسی ۵ هزار نفر دیگر را نیز به کمک او فرستاد. در این حال تعداد سپاهیان طارق به ۱۲ هزار نفر می‌رسید. ویزیگوت‌ها چند برابر مسلمانان بودند و مسلمانان در سرزمین دشمن و در مکانی که کوه‌ها و دشت‌های صعب‌العبور وجود داشتند، می‌جنگیدند. عده‌ای روایت می‌کنند که این نبرد در کرانه نهر گوادالته که در خلیج قادس در نزدیکی شهر شریش است، اتفاق افتاد، یعنی در شمال شهر شذونه. و عده‌ای دیگر معتقدند که این نبرد در جنوب دریاچه کوچک خنده که با رود بارباته می‌پیوندد و در نزدیکی رأس طرف الغار به اقیانوس می‌ریزد، اتفاق افتاده‌است، یعنی در محل بکه یا لکه و این نظر در تحقیقات جدید ترجیح داده شده‌است. در جنوب این منطقه سلسله تپه‌های مرتفع وجود داشت و در ساحل دریاچه خنده و نهر بارباته در ۲۸ رمضان سال ۹۲ هجری
(۱۷ ژوئیه ۷۱۱ میلادی) که مسلمانان و مسیحیان به جنگ با یکدیگر رفتند. وجود این نهر در بین این دو لشکر باعث شده‌بود که آن‌ها سه روز از هم دور باشند و تنها نبردهایی ساده بین طرفین درگیر اتفاق افتد، گفته شده‌است در این زمان که طارق متوجه رنجش لشکریانش شده‌بود، آنان را به تحمل و شکیبایی و شهادت دعوت کرد و سخنرانی حماسی بین آن‌ها داشت. صحت این سخنرانی مشخص نیست زیرا بیشتر مورخان اسلامی بخصوص متقدمین به آن اشاره‌ای نداشتند و سبک ادیبانه‌ای که این سخنرانی دارد، موجب تردید مورخان شده‌است.
در روز چهارم دو لشکر حملهٔ اصلی خود را آغاز کردند. این جنگ بین لشکر انبوه مسیحیان و سپاهیان اندک مسلمانان چهار روز ادامه داشت. ضعف سپاهیان ردریک و کینه‌ای که سرداران و همپیمانانش به او داشتند، نقطهٔ ضعف او بود. سپاهیان اسلام هرچند تعداد کمتری داشتند، اما متحد و ثابت بودند و نفاقی در بین آن‌ها نبود. نبود نظم، پایمردی و سلحشوری، عاقبت باعث شکست ردریک شد. در روز هفتم، سپاهیان او هزار هزار دست به فرار زدند و طارق در این نبرد پیروز شد. ردریک آخرین پادشاه گوت پس از شکستش فرار کرد و کسی او را پیدا نکرد. روایات بسیاری در رابطه با مرگ او هست. برخی از روایات می‌گویند که پس از شکست فرار کرده و کشته شده‌است؛ یا به یکی از دیرهای پرتغال فرار کرد و در آن‌جا رهبانیت اختیار کرد و تا مدتی بدون این‌که کسی او را بشناسد زندگی کرده‌است. مورخی دیگر می‌گوید طارق، پیکر ردریک را یافت سرش را برید و آن را برای موسی بن نصیر فرستاد. موسی هم آن را برای خلیفه هدیه فرستاد. نظری دیگر این است که تا آخرین نفس در میدان نبرد جنگید و از مردم و تخت شاهی دفاع کرد تا این‌که کشته شد؛ و در آخر گفته‌اند که او پس از شکستش سوار بر اسب شد و فرار کرد اما در آب رودخانه غرق شد، مسلمانان این روایت را صادق می‌دانند.
هر چند در این پیروزی، مسلمانان نیز تعداد زیادی از نیروهای خود را از دست دادند و برخی از آن‌ها به اسارت رفتند، اما روحیهٔ آنان بسیار تقویت شد و نقاط ضعف در نیروهای گوت را شناختند، بنابراین طارق با وجود تلفات و زخمی‌های فراوان، روند فتوحات را ادامه داد. او می‌دانست در نبرد مهمی پیروز شده‌است، اما هنوز بخش اعظمی از مناطق در دست ویزیگوت‌ها بود که بعد از عقب‌نشینی به طولطوم، به تجدید نیرو پرداختند تا نبرد با مسلمانان را از سر بگیرند. طارق با توصیه کنت یولیان، نیروهای خود را به گروه‌ها و دسته‌های کوچکتری تقسیم کرد تا آن‌ها را عازم فتح شهرها و مناطق دیگر شبه‌جزیره کند و خود نیز با بخش زیادی از لشکر خود عازم طولطوم، پایتخت ویزیگوت‌ها، شد.
نبرد شذونه، پایان دولت ۳۰۰ ساله ویزیگوت‌ها بود با این حال مقاومت‌های محلی و منطقه‌ای زیادی شکل گرفت که ابتدا تأثیری بر روند فتوحات مسلمانان نداشت. بزرگترین غنیمت جنگی برای مسلمانان فتح هیسپانیا بود. پس از این حمله و فرار ویزیگوت‌ها به دژها و کوه‌ها، مسلمانان تصمیم بر حملهٔ دوباره به باقی لشکر ویزیگوت گرفتند، بقایای این لشکر در استجه جمع شده‌بود، به این امید که بتوانند لشکر فاتح را به عقب برانند جنگی بین آن‌ها درگرفت که در نهایت ویزیگوت‌ها را نابود کرد و مسلمانان، دژها و شهرها را یکی پس از دیگری، تصرف کردند.