شیر دروازه‌ای

شیر دروازه‌ای یا شیر کشویی (به انگلیسی: Gate valve) گونه‌ای از شیر صنعتی است که در آن از یک دریچه دایره‌ای یا مستطیلی برای باز و بسته کردن مسیر جریان سیال استفاده می‌شود و گاهی اوقات به آن Slide Valve نیز گفته می‌شود.
در این شیر عضو مسدود کننده جریان به‌صورت عمود بر جریان حرکت می‌نماید.
ساختمان ساده آن، دارای بدنه، یک صفحه گوه ای شکل یا صفحه سوراخدار، کلاهک (Bonnet) آب‌بندی، دو حلقه آب‌بندی (Seat-ring)، ساقه (stem) و یوک (Yoke) می‌باشد.
شیرهای دروازه ای دارای انواع Wedge Gate Valve - Through Conduit Gate Valve - Knife Gate Valve می‌باشد.

ساختار کلی و عملکرد

این نوع شیر در دسته‌بندی شیرآلات قطع و وصل جریان (on- off) قرار داشته و در حالت نیم باز دچار آسیب خواهند شد.
عضو مسدود کننده جریان (گوه ای یا تخت)، که بوسیله ساقه شیر حرکت خطی عمود بر جریان خواهد داشت وظیفه باز و بسته کردن شیر را بر عهده دارد.
دو سیترینگ در بدنه قرار داده شده‌است که در اثر تماس آن باسطوح آب‌بندی عضو مسدود کننده جریان مسیر مسدود می‌گردد. آببندی در این شیرها به صورت تماس فلز به فلز(METAL TO METAL / METAL SEATED) می‌باشد.

استانداردها

استاندارد ساخت شیرهای گوه ای API600 - BS1414 - ASME B16.34، استاندارد تست API-598، استاندارد طول شیر (FACE TO FACE) بر اساس ANSI B16.10 و نشانه گذاری (MARKING) بر اساس MSS-SP-25 می‌باشد.
استاندارد ساخت شیرهایی که عضو مسدود کننده تخت دارند API 6D - API 600است. استاندارد تست بر اساس API 6D، طول شیر(FACE TO FACE) و نشانه گذاری (MARKING) بر اساس API6D می‌باشد.
استاندارد ساخت شیرهای چاقوی MSS-SP-81 می‌باشد.

انواع شیرهای دروازه

این شیرها دارای طراحیهای متنوع از لحاظ ساختار می‌باشند.

شیر دروازه ای گوه ای (WEDGE GATE VALVE)

این نوع از شیرهای دروازه ای دیسک به‌صورت گوه با زاویه ۳ تا ۵ درجه بوده و سیترینگ‌ها نیز دارای همین زوایه هستند. شیر دروازه ای گوه ای بیشتر در مسیر سیال‌های مایع (آب، نفت در گازوئیل، روغن و…) کاربرد دارد.
مشخصات فنی بر اساس استاندارد BS 1414:
Bolted bonnet gate valves - Outside screw and yoke - Rising stem with flexible wedge
مزایا:
وزن و قیمت پائین در مقایسه با سایر شیرهای قطع و وصل جریان - نصب آسان - آب‌بندی مناسب (تا زمانیکه شیر تحت نوسانات دمایی زیاد نباشد)- سهولت در تعمیر
معایب:
آسیب دیدن حلقه‌های آب‌بند (سیترینگ‌ها) و محل آب‌بندی روی گوه در صورت نیمه بازبودن - ته‌نشین شدن رسوبات در فاصله بین دو سیترینگ و ممانعت از بسته شدن کامل شیر - غیرقابل پیگ رانی بودن - ارتفاع بیشتر در مقایسه با سایر شیرهای عمومی

شیرهای دروازه ای خط لوله (THROUGH CONDUIT GATE VALVE)

بیشترین کاربرد این شیرها در خطوط لوله انتقال است. این شیرها FULL PORT بوده و قابلیت عبور توپک (پیگ رانی) را دارند. در این شیرها توربولانس و افت فشار کمتر است.
در وسط عضو مسدود کننده جریان سوراخی وجود دارد که هنگامی که شیر درحالت کاملاً باز قرار دارد، در راستای پورت شیر قرار می‌گیرد.
آببندی این شیرها بر اساس تماس فلز با غیر فلز (SOFT SEATED) می‌باشد.
دیسک این شیرها که به آن SLAB نیز اطلاق می‌گردد، دارای دو سطح کاملاً صیقلی و موازی است در نتیجه سطح سیترینگ‌ها نیز موازی خواهند بود. به همین علت به این شیرها PARALLEL SEAT نیز گفته می‌شود. بر روی سیترینگ‌های فولادی حلقه ای از جنس نرم (معمولاً PTFE یا R PTFE) نصب می‌شود (SEAT INSERT). سیستم سیترینگ‌ها همانند شیرهای توپی توسط مجموعه ای از فنرها به سمت عضو مسدود کننده جریان که به‌صورت صفحه ای تخت و سوراخدار است هدایت می‌شوند. فشار سیال نیز به حرکت سیترینگ‌ها به سمت دیسک کمک می‌کند.
تریم در این شیرها عبارتند از: سطح دیسک، سطح سیترینگ، ساقه، بک سیت بوشینگ و گلند.
این شیرها اکثراً دارای سیستم تزریق گریس بوده و در صورت مشاهده نشتی می‌توان با تزریق گریسهای مخصوص آببند اضطراری (EMERGENCY SEAL) آنرا آب‌بندی نمود. این گریس‌ها عمدتاً پایه سنتتیک (synthetic base) می‌باشند.

شیرهای دروازه ای چاقویی (KNIFE GATE VALVE)

ساختمان این نوع شیر تشابه زیادی با شیرهای گوه ای دارند با این تفاوت که بجای گوه، دارای دیسک نازک با لبه تیز هستند و به همین واسطه بیشتر برای سیالات دارای ذرات جامد کاربرد دارند. صنایع کاغذ سازی، دوغابهای صنعتی و نفت خام از این دسته هستند.
این شیرها FACE TO FACE بسیار کمی دارند و فضای کمی را اشغال می‌کنند. دو سطح دیسک در این نوع شیر با یکدیگر موازی و در نتیجه سطوح سیترینگ‌ها نیز با یکدیگر موازی هستند، به همین علت جزو خانواده شیرهای PARALLEL SEAT قرار می‌گیرند.
جنس دیسکها در صورتیکه از فولادهای کربنی انتخاب شوند به روش ENP یا HCR پوشش می‌گردند. شیرهای چاقویی در دو نوع دارای کلاهک و بدون کلاهک BONNET-LESS ساخته می‌شوند.
در این شیرها نیز مانند شیرهای THROUGH CONDUIT سیتهای فلزی نسبت به بدنه دارای لقی خاصی هستند که این فضا توسط اورینگهای محیطی پر شده و آببند می‌گردد. در نوع Resilient Seat داخل سیتها شیاری تعبیه شده که SEAT INSERT در داخل آنها پرس می‌شود که سطح آن بطور دائم با سطح دیسک در تماس است.
این شیرها تحمل فشارهای بالا را ندارند. به همین علت بیشتر برای فشار ۱۰ الی ۲۰ بار مورد استفاده قرار می‌گیرند.