استراتژی بازدارندگی

مفروضه‌های بازدارندگی نامتقارن

برای تحقق بازدارندگی، شرایط و فرضیه‌های متعددی در نظر گرفته می‌شود که نخستین مورد، غلبه خردگرایی در نزد تصمیم گیرندگان رقیب است. فرض وجود حداقل عقلانیت در اندیشه و رفتار رقیب، مفروض اساسی در به‌کارگیری راهبرد بازدارندگی است. با وجود چنین عقلانیتی است که رقیب می‌تواند با سبک- سنگین کردن و برقراری توازن میان هزینه‌ها و فرصت‌ها، به حسابگری پرداخته و در صورتی که تهدید ارزش‌های خود را به اندازه کافی جدی و مؤثر ببیند، برای حفظ بقای خود مجبور به تغییر رفتار خواهد شد.
توانایی و قابلیت ممانعت از تهاجم، یکی دیگر از مفروض‌های تحقق بازدارندگی و ممانعت از حمله است. در صورتی که طرف مقابل اقدام به حمله‌های مکرر و ایجاد وحشت نماید بازدارندگی به وجود نخواهد آمد.
توانایی تحمیل هزینه سنگین، ستون سوم بازدارندگی علیه بازیگر مقابل است. بازیگر مقابل باید این اطمینان را داشته باشد که بازیگر بازدارنده در صورت نیاز، حتماً عوامل بازدارنده را به کار گرفته و وی را به شکلی سنگین متضرر خواهد ساخت. از سوی دیگر تعهد وی به حفظ موجودیت خود به عنوان دولت- ملت، عامل اساسی در بازدارندگی است.
آنچه موجب رشد توجهات به استراتژی بازدارندگی شده ظهور بازیگران جدید در عرصه بین‌الملل مانند جنبش‌ها و گروه‌های مقاومت که کنش آن‌ها به صورت نیابتی و نامتقارن صورت می‌گرفت. همان‌گونه که «اشتاینبرگ» می‌گوید: سیاست بازدارندگی در رویارویی با گروه‌های اسلامگرا و جنگ‌های نامنظم موفقیت نداشته‌است. این امر نشان دهنده ناکامی سیاست‌های استوار بر بازدارندگی کلاسیک است. پس از حملات ۱۱ سپتامبر توجه استراتژیست‌ها بیش از پیش به تجدیدنظر در بازدارندگی کلاسیک و طرح استراتژی جدیدی براساس دفاع و تعقیب دشمنان نامرئی و غیردولتی جلب شده‌است. نمونه‌هایی از موفقیت این نیروهای غیردولتی و ناکامی استراتژی بازدارندگی را می‌توان عقب‌نشینی نیروهای آمریکا از بیروت در سال ۱۹۸۳ پس از حمله حزب‌الله، عقب‌نشینی این کشور از سومالی در ۱۹۹۳ و عقب‌نشینی شوروی از افغانستان در سال ۱۹۸۸ دانست. دلایل ناکامی‌های استراتژی بازدارندگی در موارد فوق را، می‌توان در چند محور مورد بررسی قرار داد.
همان‌گونه که هالستی، در تحلیل علل ناکارآمدی تئوری بازدارندگی در روابط بین‌الملل بیان کرده‌است، اعتماد بیش از اندازه نسبت به محاسبه هزینه- فایده از سوی طرف مقابل، بدون در نظر گرفتن ارزش‌ها، خطاست. از نظر هالستی، نقش مسائل ایدئولوژیک و ایثارگرانه گاه چنان بر تصمیم‌گیری‌ها غلبه پیدا می‌کند که امکان محاسبه را تضعیف کرده و موجب شکست در استراتژی می‌شود. نکته دیگر در ضعف ستون «قابلیت کاربرد توان بازدارنده» است. نیروهای غیردولتی اغلب بازیگرانی هستند که به راحتی در میان مردم جای می‌گیرند و طرف بازدارنده برای هدف قرار دادن آن‌ها باید مردم را نشانه بگیرد. این مسئله در بعد نامتعارف دشوارتر است، زیرا بدون توجه به برتری استراتژیک، نمی‌توان سلاح‌های نامتعارف را علیه جنبش‌ها و بازیگران غیردولتی بکار گرفت. از سوی دیگر، به دلیل ماهیت غیردولتی آن‌ها، تبعات برخورد و تهاجم، چندان متوجه این نیروها نمی‌شود و از آنجا که برخلاف دولت- ملت‌ها، تعهدی به حفظ زیرساخت‌ها یا حفظ قدرت ندارند، کارایی این ستون بازدارندگی نیز فرو می‌ریزد.

مکانیسم‌های بازدارندگی نامتقارن

برپایه آنچه گفته شد، می‌توان خطوط استراتژی بازدارندگی را، بر چند پایه زیر استوار کرد:

بازدارندگی نظامی مستقیم

ستون اول عبارت است از مجموعه تاکتیک‌های نظامی نوین که به قول ساموئل بار: «تهاجم نظامی و تخریب، هسته اصلی بازدارندگی و دو فاکتور اسراییل در برابر بازیگران غیردولتی به‌شمار می‌روند.» برخلاف نظریه کلاسیک بازدارندگی که هدف آن، استفاده از نیروی نظامی و تنبیه نیست بلکه هدف تهدید به تنبیه برای بازداشتن از کنش طرف مقابل است، در این الگو، از تهاجم و نابودی زیرساخت‌های طرف مقابل، به‌طور گسترده‌ای استفاده می‌شود. بازدارندگی تاکتیکی علیه گروه‌های نامتقارن، عبارت از این است که گروه‌های دیگر می‌دانند اگر حتی یک حمله انجام دهند (حمله‌ای که جزء قواعد بازی بازدارندگی کلاسیک بود) منجر به «انتقام گسترده و حتمی» خواهد شد.

بازدارندگی از طریق «دولت میزبان

در دکترین بازدارندگی، وابستگی یا تعهد بازیگر غیردولتی به دولتها، کانال بسیار مهمی در بازداشتن آن‌ها به‌شمار می‌رود. مصداق این مؤلفه را می‌توان در مورد فتح مشاهده کرد، که تهدید منافع عینی تشکیلات خودگردان، عامل محدود کردن دامنه فعالیت‌های این گروه در مبارزه شده‌است. تعهد حزب‌الله به لبنان یا ورود حزب‌الله به فرایند «لبنانی شدن» به عنوان یکی از فاکتورهایی که نقش مهمی در بازدارندگی جدید دارد، مورد توجه متخصصان است. هر قدر سازمان‌ها و جنبش‌ها در دست‌یابی به قدرت و حکمرانی در کشور میزبان موفق تر باشند، بازدارندگی آن‌ها آسان‌تر خواهد بود. زیرا دارایی‌های یک دولت دارایی‌هایی عینی و قابل انهام می‌باشد، لذا برای گروه جهادی که وارد فرایند سیاسی شده تعدیل کنش‌ها برای حفظ آن‌ها قابل توجه می‌باشد. گروه‌های مبارز٫ ترجیحات «دولت- گونه» را درونی کرده و از منظری دولت- گونه به تحلیل هزینه - فرصت فعالیت‌های خود می‌پردازند. کانال دیگر برای بازدارندگی از طریق دولت میزبان، عبارت است از کاربرد جامعة بین‌المللی زیرا نگرانی کشورها از ابتلا به تحریم‌های بین‌المللی همیشه نیروی بازدارندة بالقوه‌ای بوده‌است.

تحت فشار گذاشتن مردم «میزبان

کارایی این مکانیسم مستلزم این است که کشور مورد نظر از رژیمی دموکراتیک برخوردار باشد. مهمتر اینکه این الگو نیازمند آن است که دولت بازدارنده به شکل اشغالگر در کشور میزبان حضور نداشته باشد، زیرا احساسات ملی گرایانه و ضد اشغالگری مردم عامل تحمل هزینه‌ها خواهد بود. در این رکن بازدارندگی نوین، بازیگر هدف بازدارندگی، افکار عمومی دولت میزبان است نه فقط نیروهای نامتقارن. یکی از نمونه‌های عملیاتی این الگو، در مورد جلوگیری از شلیک موشک‌های قسام از غزه به کار گرفته می‌شود. بازخورد «اتوماتیک» این طرح عبارت است از؛ فشار عمومی بر حماس در جهت خودداری از شلیک موشک به سرزمین‌های اشغالی. نقش پروپاگاندا و عملیات روانی در این تاکتیک بسیار حیاتی است.