رساله شرفیه

تاریخچه

نام کامل این رساله الرساله الشرفیه فی النسب التألیفیه است. ارموی این کتاب را حدود ۶۶۵ هجری قمری (معادل ۱۲۶۷ میلادی) نوشت و به شاگردش شرف‌الدین هارون جوینی اهدا کرد (شرف‌الدین یکی از برادرزاده‌های عطاملک جوینی بود). ارموی از طریق خاندان جوینی با نصیرالدین طوسی آشنایی داشت و احتمال می‌رود که طوسی علاقهٔ ارموی را به علوم یونانی برانگیخته باشد؛ چنان‌که در الأدوار ارموی نشانی از تأثیر علم موسیقی یونانی دیده نمی‌شود و آن رساله نظریات خود ارموی را شرح می‌دهد اما در رسالهٔ شرفیه تأثیر نظریات موسیقی یونانی مشهود است. این احتمال هم وجود دارد که ارموی رسالهٔ شرفیه را تحت تأثیر آثار فارابی (به خصوص موسیقی کبیر) نوشته باشد. دست آخر این که خود خواجه نصیرالدین طوسی نیز رساله‌ای مختصر در خصوص تناسبات فواصل موسیقی نوشته‌است که ممکن است الهام بخش رسالهٔ شرفیه بوده باشد.

نسخه‌ها

چند نسخه خطی از این رساله بر جای مانده‌است که یکی از مهم‌ترین آن‌ها در کتابخانهٔ دانشگاه ییل نگهداری می‌شود. تاریخ کتابت این نسخه حدود سال ۶۶۶ هجری قمری است و احتمالاً دست کم بخشی از آن توسط خود ارموی کتابت شده‌است. نسخهٔ دیگری از آن به شمارهٔ ۳۴۶۰ در کتابخانهٔ کاخ توپ‌قاپی در استانبول نگهداری می‌شود که اصالت آن نیز قطعی است. نسخهٔ دانشگاه ییل (که در مجموعهٔ سالیزبوری با شمارهٔ S. 37 نگهداری می‌شود) در سال ۱۳۸۳ شمسی در ایران به چاپ رسید و میکروفیلم آن نیز به شمارهٔ ۶۰۷۹ در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران نگهداری می‌شود. این نسخه به لحاظ کیفیتش و نیز از جهت نحوهٔ انتشار و مسائل حق نشر مورد نقد بوده‌است؛ از جمله آن که برخی واژگان عربی در آن نادرست قرائت و بازنویسی شده‌اند و ترتیب صفحه‌های کتاب نیز در آن اشکال داشته‌است.
نسخه‌های دیگری از این اثر در آلمان (کتابخانهٔ برلین)، اتریش (کتابخانهٔ ملی وین)، ایتالیا (کتابخانهٔ واتیکان)، بریتانیا (کتابخانهٔ بادلین)، ترکیه (کتابخانهٔ آصفیه، کتابخانهٔ عاطف افندی، کتابخانهٔ بایزید، کتابخانهٔ بلدی، کتابخانهٔ جارالله، کتابخانهٔ ولی‌الدین، کتابخانهٔ نور عثمانی)، عراق (نسخه‌ای نگاشتهٔ قرن نهم هجری در کتابخانهٔ دکتر محفوظ، و نسخه‌ای نگارش قرن یازدهم هجری در کتابخانهٔ المحتف العراقی)، مصر (کتابخانهٔ قاهره و کتابخانهٔ تیموریه) و هند (کتابخانهٔ رامپور) وجود دارند. در ایران نیز نسخه‌هایی از این رساله در کتابخانه‌هایی در تهران و اصفهان نگهداری می‌شوند که قدمتشان بین قرن هفتم تا دوازدهم قمری است.

شرح و ترجمه

به عقیدهٔ عبدالقادر مراغه‌ای، رسالهٔ درة التاج لغرة الدباج از قطب‌الدین شیرازی در واقع شرحی است بر رسالهٔ شرفیه. مولانا مبارکشاه بخاری نیز بر آثار ارموی از جمله رسالهٔ شرفیه شرحی نوشته‌است.
دو خاورشناس معروف فرانسوی به نام‌های بارون کارا دو وو و بارون رودولف درلانژه در سال ۱۹۳۷ رسالهٔ شرفیه را به فرانسوی ترجمه کردند (اولی به طور مختصر و دومی به تفصیل). این ترجمه‌ها باعث شده که رسالهٔ شرفیه نزد اروپاییان اثری شناخته شده باشد.
در سال ۱۳۸۵ ه‍.خ نسخه‌ای فارسی از این رساله با ترجمهٔ بابک خضرائی توسط فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران منتشر شد. پیش از آن نسخهٔ عربی این رساله نیز توسط همین انتشارات در سال ۱۳۸۳ منتشر شده بود.

نقد

بین نگارش الأدوار و رسالهٔ شرفیه حدود ۳۰ سال فاصله است و رسالهٔ شرفیه از بعضی جهات مبسوط‌تر از الأدوار است اما با این حال کمتر از آن مورد توجه بوده‌است.
به عقیدهٔ برخی از نظریه‌پردازان معاصر از جمله تقی بینش و محسن محمدی (که شرحی بر رسالهٔ شرفیه نوشته‌است)، این رساله مهم‌ترین اثر ارموی است و شایسته است که ارموی بابت آن شناخته بشود تا بابت الأدوار. محتوای این دو رساله نیز از بعضی جهات (نحوهٔ تشریح ادوار یا موضوعات مربوط به اسباب ملایمت و تنافر) با هم متفاوت است که این تفاوت ناشی از آن دانسته می‌شود که رسالهٔ شرفیه ریشه در مکتب منتظمیه دارد و از آثار فارابی و ابن سینا ریشه می‌گیرد ولی رسالهٔ الأدوار اثری مستقل‌تر است و نظریه‌های نوآورانه‌ای دارد. همچنین، تعریفی که ارموی در این رساله از مفهوم نغمه (صوت) ارائه می‌کند نیز، در تناقض با تعریفی است که در الأدوار آمده‌است.
یکی از ویژگی‌های رسالهٔ شرفیه (که بعداً در شرحی که مولانا مبارکشاه بخاری بر آثار ارموی نوشته نیز تکرار می‌شود) استفادهٔ همزمان از «افاعیل» و «اتانین» برای ساختار ضرب‌آهنگ قطعات موسیقی است. در آثار پیش از آن، نظیر آثار فارابی، فقط از اتانین برای توصیف ضرب موسیقی استفاده می‌شد و از افاعیل تنها برای عروض (وزن شعر) استفاده می‌شد.