روابط ایران و روسیه

قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم

مسائل و موضوعات متعددی در طول سالیان، ایران و روسیه را از برقراری روابط نزدیک بازداشته بود. در یک نگرش کلی تاریخی، این نقیصه به ضرر هر دو کشور بود و موجبات تضعیف هر دو را، در رقابتی که در صحنهٔ جهانی برای پیشرفت و ترقی و تأمین رفاه ملی وجود داشت، فراهم می‌آورد. در گذشته، سیاست‌های توسعه‌طلبی روسیه در قرن نوزدهم که مشخصاً در مورد ایران در نتایج جنگ‌های منتهی به ۱۸۱۳ و ۱۸۲۸ میلادی مابین ایران و روسیه و پیمان گلستان و پیمان ترکمن‌چای تجلی یافت، در کیفیت مناسبات تأثیر بسزا داشت. همچنین نفوذ ایدئولوژیک اندیشهٔ مارکسیستی-لنینیستی در ایران، در سال‌های پس از ورود متفقین در جنگ جهانی دوم و عدم بازگشت ارتش سرخ از استان‌های شمال غربی ایران در سال‌های پس از آن، امکان هرگونه روابط برابر را از بین برده بود.
در سال ۱۹۲۱ میلادی (۱۳۰۰ خورشیدی) شوروی و ایران توافقنامه ای امضاء کردند که طی آن امتیازات پیش از این که به شوروی داده شده بود لغو و همچنین شوروی طبق بند ۲۱ عهدنامه مکلف شد در صورت حمله کشوری دیگر به ایران، نیروهای نظامی خود را برای آزادی ایران و بیرون راندن اشغالگر گسیل دارد.

پس از انقلاب اسلامی

ظهور انقلاب اسلامی در ایران و سپس فروپاشی اتحاد شوروی، دو کشور را در موقعیتی قرار داد تا بتوانند مناسبات جدیدی را پایه‌ریزی کرده، آن را در همهٔ زمینه‌ها عمق بخشند. در سال‌های اخیر، عنصر سوءظن و بدبینی از روابط دو کشور کنار رفته و تفاهم مابین ایران و روسیه دارای پیامدهای متعدد شده‌است. مهم‌ترین پیامد این مناسبات آن بوده‌است که به هر رو از دست‌اندازی مستقیم و راحت غرب به مناطق آسیای مرکزی، دریای خزر و قفقاز جلوگیری کرده‌است.

سال ۲۰۰۷

ولادیمیر پوتین در سال ۲۰۰۷ به منظور شرکت در اجلاس رؤسای کشورهای حاشیه دریای خزر به ایران سفر کرد. او اولین رئیس‌جمهور روسیه است که طی ۵۰ سال گذشته به ایران سفر کرده‌است. قبل از سفر وی به ایران شایعه‌ای مبتنی بر برنامه‌ریزی برای ترور وی در ایران مطرح شد. اما وی علی‌رغم هشدارهای امنیتی، برای شرکت در اجلاس رؤسای کشورهای حاشیه دریای خزر به تهران سفر کرد. چندماه پس از سفر پوتین به تهران، دولت ایران اعلام کرد که فرد مظنون به پخش شایعه ترور پوتین را در تهران دستگیر کرده‌است.
براساس بیانیه مشترکی که پس از مذاکرات تهران از سوی روسای جمهور روسیه و ایران منتشر شد:
— طی این سفر روسای جمهور روسیه و ایران برای گسترش همکاری در زمینه‌های مختلف از جمله انرژی هسته ای به توافق رسیدند. همچنین ولادیمیر پوتین و محمود احمدی‌نژاد به حل و فصل سریع برنامه هسته ای ایران از طریق دیپلماسی و مذاکره تأکید کردند.
— روسای جمهور روسیه و ایران در مورد تحویل پنج هواپیمای Tu-204-100 به ایران به توافق رسیدند.
— در دیدار پوتین و احمدی‌نژاد تصمیم به از سرگیری کار کنسولگری روسیه در رشت و همچنین بازگشایی کنسولگری ایران در شهر کازان گرفته شد.
در پی این سفر، با اینکه محور اصلی مذاکرات حقوق دریای خزر بود، انتظار عمومی بر این بود که مذاکرات جانبی در مورد مسایل هسته‌ای ایران انجام شود. اما محمود احمدی‌نژاد در پاسخ به خبرنگاری که در این زمینه سؤالی مطرح کرد، گفت: پوتین هیچ پیشنهادی دربارهٔ برنامه هسته‌ای نداشت.
او در این سفر در مورد ارتباط ایران و روسیه گفت:
ما با این کشور روابط حسن همجواری داشته و خواهیم داشت. در برخی از راستاها، به‌عنوان مثال در بخش انرژی- نفت، گاز، برق، انرژی هسته‌ای- ما شراکت بسیار مهمی داریم و تمامی این‌ها بررسی مشکلات در سطح عالی را مطالبه می‌کردند.

سال ۲۰۱۵

ولادیمیر پوتین بعد از هشت سال، و برای اولین بار بعد از روی کارآمدن حسن روحانی، در تاریخ ۲۳ نوامبر ۲۰۱۵ برای شرکت در نشست کشورهای صادرکنند گاز، به تهران سفر کرد.
این دومین ملاقات پوتین و رهبر ایران بود. رئیس‌جمهور روسیه در پاییز سال ۱۳۸۶ هم برای شرکت در نشست رهبران کشورهای ساحلی دریای خزر، به ایران سفر و با سیدعلی خامنه‌ای، ملاقات کرده بود. پوتین پس از ورود به تهران از طریق فرودگاه مهرآباد مستقیماً به دیدار سیدعلی خامنه‌ای رفت. این اقدام بی‌سابقه توصیف شده‌است.
نشست سران کشورهای صادرکننده گاز در تهران با حضور رئیسان جمهور ایران، روسیه، عراق، ونزوئلا، بولیوی، نیجریه و گینه استوایی در میان تدابیر شدید امنیتی آغاز شد.
علی اکبر ولایتی دیدار ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه و سیدعلی خامنه‌ای در تهران را مهمترین ملاقات در تاریخ جمهوری اسلامی ایران خوانده‌است. در طی سفر او به تهران و دیدار با سید علی خامنه‌ای، وی یک قرآن خطی قدیمی به رهبر ایران اهدا کرد.
دیدار وی با خامنه‌ای به گزارش وب سایت رسمی رهبر ایران ۲ ساعت به طول انجامیده‌است. بر اساس گزارش‌ها، سیدعلی خامنه‌ای در این دیدار «آقای پوتین را شخصیت برجسته‌ای در دنیای امروز» خوانده و از همراهی این کشور در جریان مذاکرات اتمی و از مواضع روسیه در برابر بحران جاری در سوریه تمجید کرده‌است.
— در این سفر ولادیمیر پوتین اعلام کرد که مسکو آماده است برای تقویت همکاری‌های صنعتی پنج میلیارد دلاری به ایران وام اختصاص دهد.
— یکی از توافقات به امضا رسیده، قرارداد راه‌آهن ایران و روسیه مبنی بر طراحی و ساخت خط راه‌آهن گرمسار-اینچه برون می‌باشد.
— ایران و روسیه همچنین برای ساخت چهار بلوک برق با قدرت ۳۵۰ مگاواتی به توافق رسیدند. علاوه بر این پوتین اظهار داشت که شورای اقتصادی اوراسیا، اهمیت ایجاد منطقهٔ آزاد تجاری با ایران را مورد بررسی قرار خواهد داد

سال‌های اخیر

در سال‌های اخیر، دامنه نفوذ روسیه در کشورهای آسیای میانه و قفقاز، گرچه نسبت به دورهٔ اتحاد شوروی محدودتر شده، اما نسبت به دههٔ ابتدایی بعد از فروپاشی شوروی بیشتر شده‌است. تشکیل سازمان همکاری‌های شانگهای یکی از نتایج استراتژی جدید روسیه است. عضویت ایران و روسیه در این پیمان در کنار هند و چین این امکان را به قاره آسیا می‌دهد که مسائل و مشکلات خود را به‌صورت درونی حل کند. بانک توسعه و زیرساخت‌های آسیایی با ابتکار چین مثال‌زدنی است.
همچنین نوعی اعتمادسازی در روابط بین ایران و روسیه آغاز شده که قبلاً سابقه نداشته‌است. ساخت ۸ واحد جدید برق هسته‌ای، تقویت بنیهٔ دفاعی ایران، موافقت دو کشور برای جابه‌جایی ۵۰۰ هزار بشکه نفت خام در روز، همکاری‌های دو کشور برای پایان دادن هرج‌ومرج ناشی از دخالت نیروهای خارجی در سوریه، همکاری‌های منطقه‌ای در آسیای مرکزی و قفقاز، همسویی مواضع دو کشور در مسائل افغانستان و عراق، و نظر مشترک دو کشور در مورد اصلاح نظام نوین جهانی ازجمله همکاری‌های نوین ایران و روسیه است.
در کنار زمینه‌های همکاری بین روسیه و ایران، از نقاط افتراق یا منفی در این روابط نیز باید نام برد. روسیه در جریان پرشتاب تحولات دریای خزر به‌تدریج از مواضع ایران فاصله گرفت و درصدد نزدیک نمودن مواضع چهار کشور به‌جامانده از اتحاد شوروی با یکدیگر و سپس مذاکره با ایران با موضع واحد است. همچنین روابط اقتصادی غیرنظامی علی‌رغم تأکید رهبران دو کشور، بیشتر از ۴ میلیارد دلار در سال نیست. می‌توان گفت که ایران نقش بزرگی را در پیشبرد سیاست‌های روسیه در نزدیکی هرچه بیشتر به منطقه آسیای جنوبی ایفا کرده‌است. روسیه و ایران هر دو کشورهای متمدنی هستند و امید است که ارتباطات آنها روز به روز پیشرفت کند.
روابط ایران و روسیه پس از انقلاب اسلامی در ایران همواره دارای کمی فراز و نشیب بوده‌است، که ریشه آن را می‌توان در خاستگاه‌های هویتی جریانات حاکم در حوزه سیاست خارجی روسیه و ایران جستجو کرد؛ که این نمی‌تواند باعث از بین رفتن ارتباط دو کشور شود.