یان وان آیک

جوانی

تاریخ دقیق تولد وان آیک مشخص نیست؛ تنها می‌دانیم ۱۳۹۵ یا کمی زودتر سال تولد وی بوده‌است. اولین نوشته‌ای که در مورد او وجود دارد از دربار یوهان سوم، دوک باواریا در لاهه پایتخت هلند است. در این نوشتار اشاره شده که وان آیک در خلال سال‌های ۱۴۲۲ تا ۱۴۲۴ خدمتکار دربار به عنوان نقاش بوده‌است که البته دو همکار هم او را یاری می‌رساندند. بر اساس همین نوشتار است که تاریخ تولد وی ۱۳۹۵ میلادی حدس زده شده‌است. نقاشی‌های مینیاتور در کتاب تورین میلان آئورز (به انگلیسی: Turin-Milan Hours) تنها آثار بر جای مانده از وی از همین دوران است. البته اکثر این آثار طی یک آتش‌سوزی در ۱۹۰۴ از بین رفت و تنها عکس‌هایی از آن‌ها باقی مانده‌است.

موفقیت جهانی

در پی مرگ دوک باواریا در ۱۴۲۵، وان آیک به خدمت فیلیپ سوم، دوک بورگوندی درآمد. او یک سال در لیل اقامت گزید و بعد به بروژ نقل مکان کرد و تا زمان مرگش در ۱۴۴۱ در آنجا زندگی کرد. در قرن ۲۰ اسنادی منتشر شد که نشان گر فعالیت‌های او در دربار فیلیپ است.

آثار منتخب

یان ون آیک علاوه بر آثارش در دادگاه نقاشی‌هایی برای مشتری‌های خصوصی تهیه می‌کرد. برجسته‌ترین آن‌ها ستایش بره است که برای یودوک ویت و همسرش الیزابت بورلوت نقاشی شده‌است. نقاشی این اثر حدوداً قبل از ۱۴۲۶ شروع شده و حداقل تا حدود ۱۴۳۱ کامل شده، این تصویر چند تخته‌ای پیروزی نهایی واقعیت در شمال را بازنمایی می‌کند که با آثار عظیم رنسانس اولیه در ایتالیا متمایز بوده‌است. این اثر در مکان اصلیش در کلیسای سنت باوو در گنت بلژیک نگهداری می‌شود. قاب تزیینی محجرمذبح گنت، مراسم بشارت تولد مسیح و پیکره‌های هیجان زدهٔ قدیس یحیی تعمید دهنده و قدیس یحیی انجیل‌نویس را نشان می‌دهد. صنعت رنگ آمیزی بی مانند یان وان آیک در تابلوی مریم عذرا با کشیش وان در پال که در سال ۱۴۳۶ آفریده شد، آشکارا دیده می‌شود. انتشار رنگ درخشان، دقیقاً مهر شده‌است تا شکل‌ها با تمام جزئیاتشان آشکارا از یکدیگر قابل تشخیص باشند.

پرترهٔ آرنولفینی

اثر پرترهٔ آرنولفینی مربوط به جیووانی دی نیکولا آرنولفینی و همسرش است، گرچه به عنوان سند ازدواجشان تلقی نمی‌شود. برعکس آنچه اغلب پنداشته می‌شود، همسر او باردار نیست بلکه دامن پیراهنش را به نشانهٔ مد آن زمان بالا گرفته.
آرنولفینی عضوی از یک خانوادهٔ تاجر اهل لوکای بروژ بود. زوج در فضای داخلی مجهزی نشان داده شده‌اند. وان آیک با امضایی آراسته نوشته «یان وان آیک این‌جا بود ۱۴۳۴». تشابه به گرافیتی مدرن در اینجا تصادفی نیست. وان آیک اغلب آثارش را با شوخ‌طبعی امضا می‌کرد.
آینه دو فیگور را در چارچوب در منعکس می‌کند. امکان دارد یکی از آن‌ها خود وان آیک باشد. آرنولفینی دست راستش را شاید به نشانهٔ سلام کردن به طرف آن‌ها بلند کرده.
در این تابلو خبری از قدیسان نیست ولی فضای معنویت بر صحنه حاکم است. تقریباً هر شیئی که در تابلو مجسم شده، به گونه‌ای، نمادی از تقدس ازدواج است.
وان آیک شدیداً به تأثیرات نور علاقه داشت و رنگ روغن اجازهٔ ظریف تصویر کردن را به او می‌داد.

ستایش بره

در مرکز تصویر گوسفندی وجوددارد که توسط ۱۴ فرشته احاطه شده‌است و در جلو آن‌ها آبی که منشأ حیات است به رودخانه کوچکی می‌ریزد. از سمت بالا کبوتری در حال تقدیس «بره» است که در واقع همان روح القدس می‌باشد. به‌طور کلی ۴ گروه از مردمان در چهارگوشه تصویر جمع شده‌اند. در گوشه پایین سمت چپ فیلسوف‌ها و نویسنده‌های کافر قبل از مسیح و نیز پیامبران یهودی هستند که البته در بین ۴ گروه فقط بعضی از افراد این گروه زانو زده‌اند در حالی که کتاب مقدس را در دست گرفته‌اند. از جزئیات لباس‌های این گروه می‌توان فهمید که از قسمت‌های مختلف دنیا آمده‌اند.
در گوشه پایین سمت راست پرهیزکاران مسیحی هستند که در پیشاپیش آن‌ها پاپ ایستاده‌است. در بالا هر دو سمت تصویر شهدای مسیحیت دیده می‌شود با این تفاوت که مردان در سمت چپ تابلو و زنان در سمت راست تابلو هستند. مردان مشخصا با لباس‌های مقدس ترسیم شده‌اند و زنان با شاخه‌ای از نخل خرما که نشانهٔ شهادت است ترسیم شده‌اند.
نمادپردازی نیز همانند رنگ، در سراسر تابلو گسترده و مهار شده‌است، و این لار نیز دور کامل حکایت هبوط و نجات آدم را مجسم می‌سازد. دسته تای تخت مریم عذرا و سرستون‌های روایتی شبه ستون‌های پشت او اشاره‌ای به پیش‌بینی بازگشت مسیح در عهد عتیق هستند.
به‌طور خلاصه در مورد جزئیات قاب دور نقاشی اصلی باید بگوییم در بالا و وسط عیسی را که همانند پادشاهان نشسته‌است و در کنار او یحیی تعمید دهنده و مریم باکره دیده می‌شود. پس از آن فرشته‌هایی در حال نواختن موسیقی دیده می‌شوند و سپس آدم و حوا به صورت برهنه دیده می‌شوند درحالی که حوا سیب معروف خود را به دست گرفته‌است.

بشارت

همچنان که به تابلوی بشارت نگاه می‌کنیم از تلألو ملایم نور آگاه می‌شویم که هر چه را دربردارد نورانی می‌کند. از پوشش فوقانی بام گرفته تا پرتو درخشان جواهر فرشته. این حضور درخشان جدا از درخشندگیش نوری معنوی هم هست که جانشین خداییست که هر آنچه را آفریده دوست می‌دارد.
سمبولیسم حتی عمیق‌تر هم می‌شود: قسمت فوقانی کلیسا تاریک است و تک پنجره خدا را به تصویر می‌کشد اما در پایین ۳ پنجرهٔ روشن که ما را به یاد تثلیث می‌اندازد وجود دارد و این که چگونه مسیح نور جهان است. این نور مقدس از همه جا می‌تابد.

دیگر آثار

آثار دیگر وان آیک شامل دو تختهٔ یادبود، مریم عذرا با صدراعظم رولین لوور و مریم عذرا با کشیش وان در پال بروژ، موزهٔ گرونینگ و در کنار دیگر آثار دینی بشارت نگارخانه ملی هنر آمریکا قرار دارد. تعدادی پرترهٔ فراموش نشدنی از همسرش مارگارتا بروژ موزهٔ گرونینگ و پرتره‌ای که احتمال می‌رود خودنگارهٔ خودش باشد، پرترهٔ مرد که به اشتباه پرترهٔ مرد با عمامهٔ قرمز لقب داده می‌شود. در حالی که مرد دستار به سر دارد. بر سر بقیهٔ آثار جدل است و احتمال می‌رود که به دست دستیاران یا دنبال کنندگانش کشیده شده باشد.
تابلوهای وان آیک از چنان رسمیت سنگینی برخوردارند که هرگونه حرکت و عمل در آن‌ها مقید می‌شود. مثلاً گروه‌بندی‌های متقارن وی از سکوت و رسمیت نمادین مراسم قداس برخوردارند. هر شخص و شیئی در جای مقررش واقع شده و چنان‌که شایستهٔ این مراسم مقدس باشد، تزیین شده‌است. در سنت دیرینهٔ تذهیب کاری و نسخه‌های خطی، پذیرفته شده بود که کتاب مقدس باید ارزشی معادل کلمات خود داشته باشد؛ یان وان آیک که خود یک مینیاتور ساز و تذهیب کار بود، به گونه‌ای غریزی، یک سبک غنی تزئینی برای اعلام پیام خوش بینانهٔ خویش دائر بر نجات انسان ابداع کرد.

سمبولیسم وان آیک

وان آیک موضوعات و پرتره‌هایی دینی نقاشی می‌کرد که در بی نظیر بودن تکنیکی و پیچیدگی ذهنی و غنی بودن سمبولیسم بی همتایند.
به‌طور قطع نقاشی‌های تخته‌ای رابرت کمپین هنرمند اهل تورنه که اخیراً اهمیتش در تاریخ هنر فلاندر ثابت شده در شکل‌گیری هنرمندانهٔ وان ایک تأثیر داشته؛ و به نظر می‌رسد که از طریقه هنر کمپین رئالیسم بی پروا، سمبولیسم مبدل، و احتمالاً تکنیک روغنی درخشان را که به عنوان مشخصهٔ ویژهٔ خودش به کار می‌رود، را فرا گرفته.