چخانسور

پیشینه

بازمانده‌های باستان‌شناسی و شبکه‌های کهن آبیاری نشان می‌دهد که انسان‌ها از دیرباز در این محل زندگی می‌کرده‌اند اما نام چخانسور در کتاب‌های تاریخی از سده سیزدهم هجری (۱۹ میلادی) به این‌سو ذکر شده‌است.
ممکن است چخانسور همان سرووار/سروزان باستانی باشد که اصطخری در نوشته‌های خود از آن یاد کرده‌است. چخانسور را چغانسور نیز می‌نوشتند و سور را در این نام به معنای جشن و عروسی می‌دانند. هنری راولینسون معنای آن را «تپه عروسی» دانسته و نام‌گذاری آن را با روایات سنتی «ازدواج دختر رستم» مرتبط می‌داند.
این شهر در سال ۱۸۴۵ حدود ۱۵۰۰ تا ۱۸۰۰ خانه داشت و از قلعه‌ای بزرگ، بازار، پنج گرمابه همگانی، دو کاروانسرا و یک مسجد برخوردار بود.
ذوالفقار کرمانی، نویسنده کتاب جغرافیای نیمروز، که در سال ۱۲۸۸ قمری به دستور ناصرالدین‌شاه قاجار، شاه ایران، برای تهیهٔ نقشه سیستان و تعیین مرزهای ایران با افغانستان به آن منطقه رفته به چخان‌سور نیز سر زده و از آن با نام چخنشور و گاه خچنشور یاد می‌کند. وی در صفحه ۹۷ کتاب جغرافیای نیمروز می‌نویسد:یوم سه‌شنبه دهم، اول صبح چند راس گوسفند خریده قربانی نموده سوار شدیم تا یک فرسخی چخنشور رفته همه‌جا نقشه برداشته، خود چخنشور با دوربین خوب دیده می‌شد. تحقیق وضع چخنشور را از میردرویش‌خان که از صاحبان چخنشور بود کردم از قراری که مذکور داشت سه قلعه در میان هم، قلعه سیم که ارک است روی تپه واقع شده، دور تپه هم قلعه دیگری در وسط ارک که خانه سردار ابراهیم خان می‌باشد برج بلند مستحکمی سه مرتبه. سردار ابراهیم خان در میان همان برج منزل دارد. حالت سردار ابراهیم خان این است که از مردم دوری می‌کند؛ تمام حکمرانی میان طایفه را زنش، مادر خانخان، می‌کند... از قرار مذکور قلعه اول چخنشور خیلی مستحکم است. قطر دیوار با خاکریزی که وصل به دیوار است بیست و پنج ذرع است. عرض شمالی چخنشور ۳-۸-۳۱، طول شرقی‌اش از دارالخلافه ۲۰-۲۳-۱۰. اطراف چخنشور در تمام صحرا نیزار و علامت مرداب است که از آب خوش‌رود مرداب بوده‌است.

تاریخ

چخانسور جز ولایت تاریخی سیستان بوده که از نظر جغرافیا جز افغانستان به‌شمار می‌آید که حاکمان چخانسور از دیر زمان کم و بیش از دولت افغانستان اطاعت می‌کردند. در سال ۱۲۸۴ ناصرالدین‌شاه با گماردن امیر علم‌خان حشمت‌الملک امیر قائنات به حکومت سیستان، کوشش به الحاق این منطقه به ایران نمود که با ناکامی مواجه شد.
امیر حشمت‌الملک کوشید مناسبات نزدیکی با دیگر خاندان‌های سیستانی و بزرگان آن‌ها برقرار کند و او اقدامات زیادی را نیز برای متقاعدکردن حاکمان چخانسور و لاش و جوین به اطاعت از دولت ایران انجام داد اما این تلاش‌هابه هیچ جایی نرسید. از آنجا که چخانسور از سابق جز لاینفک افغانستان بود از طرف حاکمان چخانسور علاقه به دولت ایران نشان داده نشد و حکومت افغانستان، اعتماد خان‌جهان خان حاکم چخانسور را جلب می‌کند و فرمانروای چخانسور متحد این حکومت می‌شود.

مردم‌شناسی

باشندګان امروزی چخانسور شامل اکثریت مهاجرت بلوچ و اقلیت بسیار کم م پشتون که به برزگری مشغول‌اند می‌شود ولی در گذشته قومیت‌های گونان به این محل مهاجرت نموده و دوباره از این‌جا رفته‌اند.
پشتون‌های برزگر ساکن این منطقه شامل اقوام غلجایی، درانی، نورزایی، علی زایی و غیره می‌شود و هم چنان اکثریت بلوچ در این ولسوالی مسکون بوده که به زبان بلوچی سخن می‌گویند و۷۵ درصد مردم مهاجر بلوچ از طایفهٔ کاشانی هستند
منطقه چخانسور تا سال ۱۸۸۵ میلادی منطقه کاملاً فارس نشین بود که با قیام مردم این منطقه علیه امیر عبدالرحمن خان جنگ سختی بین مردم و قوای دولت درگرفت که با مقاومت سرسختانه مردم فارس و عقب‌نشینی لشکر حکومت به فرماندهی نایب سالار به اتمام رسید، در جریان همین جنگ معروف بود که نایب بنیاد کاشانی از قوای مردم مهاجر بلوچ و از جنگجویان ایشان کشته شد. یارمحمد دهمرده،منصورخان خروت و نایب احمد نهتانی از دیگر فرماندهان مهاجر بلوچ بودند. در این جنگ نایب بنیاد کاشانی کشته شد و قوای بلوچ در حال شکست خوردن بود که منصور خان خروت فرماندهی سپاه را بر عهده گرفت و توانست حاکم چخانسور را شکست دهد بعد از این جنگ در جریان حکومت ابراهیم خان و نهایتاً دولت خلقی‌ها شمار زیادی از مردم بلوچ به این منطقه مهاجرت کردند و امروز بیشتر بلوچ‌های اصالتاً از ولایت هندوستان هستند.

وضعیت امروزی

امروز شهر چخانسور یک شهر بسیار کم جمعیت و دور از راه‌های بازرګانی بوده که از فاقد اهمیت بازرګانی و راهبردی می‌باشد.
در چخانسور کمتر آثار تمدن جدید به مشاهده رسیده و اکثریت مردم ساکن آن از نیروی برق مستفید نمی‌باشند.