زبان بهاری

گویش بهاری

لهجه‌بهاری از گویش‌های خاص پهلوی آذری است که اکثر واژه‌های آن از کلمات فارسی یا پارسی‌باستان تشکیل شده امّا مفهوم کاملاً متفاوت با فارسی دارد گویی واژه‌های  زبان‌بهاری از زبان فارسی وام گرفته شده‌ یا بالعکس زبان فارسی از زبان‌بهاری اخذ گشته است.
با اینکه این زبان ریشه آذری دارد امّا هیچگاه هنگام محاوره با افراد آذری زبان بلاخص  تبریز، اورمیه، اردبیل و حتی استانبول سخن همدیگر را نمی‌فهمند و گاهی مواقع هشتاد درصد گفتگو برای طرفین قابل فهم نیست. مثل‌ها و نصایح بیشماری از این گویش  بجا مانده است، از جمله ضرب‌المثلی که به قوم ماد اشاره می‌نماید. هیچگاه تصوّر نمی‌شد آوازه و شعاع این مثل  از محدوده جغرافیای شهر بهار فراتر رفته باشد امّا این مثل معروف حتی از جغرافیای ایران فراتر رفته گویا در آسیای صغیر هنوز هم رایج است. 
در جمع گاهی کسی موضوعی را ادعا می‌کند که احتمال کذب بودن آن زیاد است؛ مثلا فردی بگوید: پارسال سنگی را به وزن صد کیلو از میانه راه برداشتم. شنونده ادعایش را نمی‌پذیرد و می‌خواهد او را محک بزند. بجای حاشیه رفتن صریح می‌گوید: همدان ایراق، کَردوسه یاخون . یعنی بجای ادعا عملاً گفته‌ات را ثابت کن.

تاریخچه زبان

کنکاش جدی در این مورد تا کنون صورت نگرفته ولی تفاوت آن از زبان ترکی در مثل فوق کاملاً مشهود است. در بیشتر اصطلاحات مشترک با زبان فارسی می‌توان ورود، سرود، درود، دروغ یا اصطلاحاتی دیگر مانند باش، بود، سور، دخت، ریخت و بسیاری دیگر را که تلفظ همسان داشته ولی مفهوم متفاوت دارند، مثال آورد.

کاره

این اصطلاح که در سنگ‌نبشته بیستون آمده و به عقیده برخی از محققان و باستان‌شناسان اشاره به لشکر یا قوای نظامی دارد. محققان پیرامون این واژه چنین اظهار نظر می‌کنند که در پایان قرن ششم پیش از میلاد ارتش  ماد هنوز از مردم جدا محسوب نمی‌شد و  کاره «Kara» هم معنی لشکر را می‌رسانده و هم معنی افراد جنگجوی داوطلب از قبایل را. عقیده هرتسفلد و کینگ  راجع به کاره اینگونه است که کاره به صورت آزادگان مشمول خدمت اجباری جنگی در می‌آیند، بوده‌است.
در فرهنگ لغات زبان فارسی کاره به معنی صاحب شغل و مقام و مؤثر در امری تعریف می‌شود. این اصطلاح باستانی در زبان بهاری به معنی ضربه محکم یا محکم‌ کوبیدن است که ممکن است با مفهوم کتیبهٔ بیستون که به قوای جنگی اطلاق شده مفهوم همسان داشته باشد.

ارته

به عقیده محققان تصور اینکه اوستا نخست به زبان دیگری نوشته شده و سپس به زبان ایرانی برگردانده شده، مردود است. تمام اصطلاحات دینی اوستا و مجموع مفاهیم دینی و اخلاقی آن ازقبیل ارته (θrta) به معنی تجسم عدالت و بسیاری واژگان دیگر در زبان‌های ایرانی عمومیت دارند. این کلمات نه تنها در میتانی  بلکه در سوریه و فلسطین نیز دیده می‌شود. بخصوص ارته جلب توجه می‌کند و این خود موجب شد که محققان این نام‌ را بیشتر به گروه زبان‌های ایرانی مربوط بدانند نه هندی.
جدل محققان زبان شناس بر سر واژه‌ای ساده است صرف نظر از سابقه تاریخی آن در زبان بهاری عمومیت دارد و به نظر می‌رسد مفهوم واقعی کلمه در دوران اوستا آن بوده که اکنون در میان گویشوران بهاری رایج است. ارتع به معنی سپیده‌‌دم، پگاه یا اول‌صبح‌ است آن زمانی مدّ نظر است که هنوز امواج نور تشعشع نیافته ولی از گرگ و میش هوا کاسته شده‌است. اَرته کلام برزویه پزشک بخوبی توصیف شده: سحر خیز باش تا کام‌روا باشی .

تئوفور

چنانچه دانسته است در مشرق‌باستان همیشه نام‌گذاری‌ها با در نظر گرفتن معنی اسامی صورت می‌گرفت. عادة نام‌ها از تلفیق چند کلمه پدید می‌آمدند یا از جمله‌های کوچک مرکب‌ بودند؛ در نتیجه تجزیه و تحلیل نام‌ها بعضی از ذخایر لغوی و قواعد دستور زبان را به دست می‌دهد که بوسیلهٔ آثار منابع دیگر نمی‌توان بدان رسید. گذشته از این به یاری این تجزیه می‌توان برخی از عناصر فرهنگ و به ویژه دین را مشخص نمود. مثلا، نام خدایان که در لیست اسامی یا  تئوفور منعکس شده‌است.
الواح گلی بابل که با عنوان تئوفور  نام خدایان اساطیری میان‌رودان در آن منعکس شده در زبان بهاری واژه‌ای پیش پا افتاده و رایج است اگر هم لیستی بدین مضمون در اسناد یا بایگانی‌های سلاطین میانرودان وجود داشته کنایه از طرد یا رد همه افراد داخل لیست  از جامعه بوده‌است به عبارتی  اشخاص و اساطیر منفی را در لیست سیاه تئوفور گنجانده‌اند.