خداناباوری نو

تاریخچه

انتشار کتاب پرفروش پایان ایمان: مذهب، ترس و آیندهٔ خرد در سال ۲۰۰۴ توسط سم هریس، با چاپ چندین کتاب مجبوب و پرفروش از نویسندگان خداناباور، دنبال شد. هریس حوادث ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ را به‌طور مستقیم ناشی از اسلام دانست و همچنین به‌طور مستقیم به انتقاد از مسیحیت و یهودیت پرداخت. دو سال بعد هریس نگارش خود را با نامه‌ای به ملت مسیحی ادامه داد که انتقادی شدید از مسیحیت است. همچنین ریچارد داوکینز در سال ۲۰۰۶ پس از ساخت مستند، ریشه همه شر؟کتاب توهم خدا را چاپ کرد که ۵۱ هفته در لیست پرفروش‌ترین کتاب نیویورک تایمز قرار داشت.
در سال ۲۰۱۰ تام فلین در مقاله‌ای با عنوان «چرا من به خداناباوری نو باور ندارم» ادعا کرد آنچه امروز «خداناباوری نو» خوانده می‌شود نه یک جنبش است و نه نو. آنچه جدید است انتشار تفکرات خداناباورانه توسط ناشران مطرح، خوانده شدن آن‌ها توسط میلیون‌ها نفر و قرار گرفتن در لیست پرفروش‌ترین کتاب‌ها است.

چهار سوار

در تاریخ ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۷ چهار چهرهٔ برجستهٔ خداناباور (ریچارد داوکینز، کریستوفر هیچنز، سام هریس و دانیل دنت) در محل اقامت خصوصی هیچنز دو ساعت گفت‌وگو کردند. این رویداد ضبط و با عنوان «چهار سوار»منتشر شد. در «مناظرهٔ خدا» در سال ۲۰۱۰ با حضور کریستوفر هیچنز در مقابل دنیش دسوزا، از مجموعهٔ این چهار نفر به عنوان «چهار سوار ناآخرالزمان» نام برده شد. این عبارت به چهار سوار در مکاشفهٔ یوحنا اشاره دارد.
سام هریس نویسندهٔ کتاب‌های غیر داستانی پرفروش پایان ایمان، نامه‌ای به ملت مسیحی چشم‌انداز اخلاقیو بیدار شدن از خواب: راهنمای معنویت بدون دین است. همچنین او دو اثر کوتاه‌تر به نام‌های ارادهٔ آزاد و دروغ‌گویی در ابتدا به‌صورت الکترونیکی منتشر کرده‌است. هریس از بنیان‌گذاران پروژهٔ خرد است.
ریچارد داوکینز نویسندهٔ کتاب توهم خدا و پیش از آن، مستند شبکه‌ی۴ بریتانیا با عنوان ریشه همه شر؟ است. او همچنین، بنیان‌گذار بنیاد خرد و دانش ریچارد داوکینز است.
کریستوفر هیچنز نویسندهٔ خدا بزرگ نیست بود. و نام او در میان «۱۰۰ اندیشمند برتر مردمی» توسط فارین پالیسی و مجلۀ پراسپکت قرار دارد. علاوه بر این هیچنز هیئت مشورتی ائتلاف سکولار برای آمریکا فعالیت داشت. در ۲۰۱۰ هیچنز شرح‌حال خود هیچ-۲۲ (اسم مستعاری ساخته شده توسط دوست نزدیکش سلمان رشدی که هیچنز همواره در حوادث مربوط به آیات شیطانی حمایت می‌کرد) مدت کوتاهی پس از انتشار این کتاب، هیچنز دچار سرطان مری تشخیص داده شد که موجب مرگ او در دسامبر ۲۰۱۱ شد. هینچز پیش از مرگش، مجموعه‌ای از رساله‌ها و مقالات خود را در کتابش «مسلماً» چاپ کرد. نوشتهٔ کوتاهی به نام «فناپذیری» پس از مرگش در سال ۲۰۱۲ چاپ شد. این نوشته‌ها و سخنرانی‌های متعدد هیچنز، برای او زیربنایی فراهم کرد تا در هنگام بیماری‌اش یک خداناباور زیرک باقی بماند، حتی در آن هنگام به‌طور مشخص دربارهٔ رسمِ «تبلیغ دینی دم مرگ» صحبت می‌کرد و تلاش برای تغییر دین بیماران لاعلاج را محکوم می‌کرد و «رفتاری ناگوار» می‌دانست.
دنیل دنت نویسندهٔ ایده خطرناک داروین شکستن طلسم و بسیاری آثار دیگر است. او همچنین حامی پروژۀ روحانی است، سازمانی که از روحانیون آمریکایی که دیگر به خدا اعتقاد ندارند و نمی‌توانند در اجتماعات خود مشارکت کنند، حمایت می‌کند.
فیلم «چهار سوار» تهیه شده توسط بنیاد داوکینز را می‌توان به صورت آنلاین و رایگان مشاهده کرد: قسمت ۱، قسمت ۲.

دیگر خداناباوران

پس از مرگ هیچنز، به آیان حرصی علی در کنوانسیون جهانی خداناباوران سال ۲۰۱۲ (که حضور هیچنز در آن برنامه‌ریزی شده بود) با عنوان «به‌اضافهٔ یک سوارِ زن» اشاره شد، زیرا در اصل از او در نشست سال ۲۰۰۷ «سواران» خداناباور دعوت شده بود اما در آخرین لحظه مجبور به لغو آن شد. حرصی علی در شهر موگادیشو سومالی متولد شد و در سال ۱۹۹۲ به هلند فرار کرد تا از ازدواج اجباری رهایی یابد. او وارد سیاست هلند شد، ایمان خود را کنار زد و مخالفت خود را با ایدئولوژی اسلامی به ویژه در مورد مسائل زنان عنوان کرد و در همین راستا کتاب‌های کافر و باکره در قفس را نگارش کرد. حرصی علی بعدها در تولید این فیلم تسلیم مشارکت کرد که موجب شد دوستش تئو ون گوگ، در حالی که نامهٔ تهدید به مرگ حرصی علی به سینه‌اش چسبیده بود، به قتل برسد. این مسئله منجر به مخفی شدن حرصی علی و بعد، مهاجرت او به ایالات متحده شد، جایی که او در حال حاضر ساکن است. او همچنان یک منتقد نیرومند اسلام، دین و شیوهٔ رفتار با زنان در تفکر و جامعهٔ اسلام باقی مانده‌است و در رابطه با حدود آزادی بیان و آزادی توهین گفت‌وگو می‌کند.
گرچه «چهار سوار» مسلماً مهم‌ترین طرفداران خداناباوری هستند، تعدادی دیگر از خداناباوران برجسته در حال حاضر شامل افراد زیر هستند: لاورنس کراوس، (نویسنده جهان از هیچ چیز)، جیمز رندی (دست‌روکن مسائل فراطبیعی و تردست سابق)، جری کوین (چرا فرگشت واقعی است و وبلاگ مکلمش که به‌طور خاص شامل جدل در برابر موارد موضعی مسائل دینی است)، گرتا کریستینا (چرا شما خداناباوران اینقدر عصبانی هستند؟ )، ویکتور استنجر (خداناباوری نو)، مایکل شرمر (چرا مردم چیزهای عجیب و غریب را باور دارند) و دیوید سیلورمن (رئیس بنیاد خداناباوران آمریکایی و نویسنده از مبارزه با خدا: یک مانیفست خداناباورانه برای یک جهان مذهبی)، ابن وراق (چرا من یک مسلمان نیستم) و مت دیلاهانتی (مجری برنامهٔ تلویزیون تجربهٔ خداناباورانه)، بیل مار (نویسنده و ستارهٔ ۲۰۰۸ مستند رلیجلس)، استیون پینکر (نویسنده کانادایی) (دانشمند علوم شناختی زبانشناس و روانشناس و نویسندهٔ برجسته)، جولیا گلف (از مجریان پادکست «منطقی صحبت کردن») و میشل انفره (مانیفست خداناباورانه: پرونده‌ای علیه مسیحیت، یهودیت و اسلام).

چشم‌انداز

برخلاف بسیاری از نویسندگان پیشین که علم را بی‌ارتباط نسبت به مفهوم خدا یا حتی ناتوان در درک آن می‌دانستند، بسیاری از خداناباوران معاصر از چشم‌اندازی علمی می‌نویسند. داوکینز، استدلال می‌کند که «فرضیهٔ وجود خدا» یک فرضیه‌ی قابل قبول علمی است و از آن‌جایی که بر جهان فیزیکی تأثیر دارد، مانند هرنظریه‌ای دیگری می‌تواند آزمون و ابطال شود. دیگر خداناباوران معاصر مانند ویکتور استنجر این دیدگاه را مطرح می‌کنند که خدای شخص‌وار ابراهیمی یک فرضیهٔ علمی است که می‌تواند با روش‌های استاندارد علمی آزمون شود. هردوی این دانشمندان، داوکینز و استنجر نتیجه می‌گیرند که این فرضیه در آزمون‌های علمی رد می‌شود و استدلال می‌کنند که طبیعت‌گرایی برای توضیح هرچیزی که در کیهان مشاهده می‌کنیم کافی است. از دورترین کهکشان‌ها، تا توضیح پیدایش حیات، شکل‌گیری گونه‌ها و چگونگی کارکرد مغز و خودآگاهی. آن‌ها استدلال می‌کنند که به‌هیچ‌وجه نیازی به پذیرفتن خدا یا فراطبیعت برای توضیح واقعیت نیست. خداناباوران برهان اختفای الهی را می‌پذیرند و اعلام می‌کنند زمانی که انتظار می‌رود مدرکی وجود داشته باشد، «وجود نداشتن مدرک، مدرکی بر وجود نداشتن است». توسل به نادانی

آزمون علمی دین

بی‌اعتقادان عنوان می‌کنند که بسیاری از ادعاهای مذهبی یا فراطبیعی (مانند تولد عیسی از باکره و زندگی پس از مرگ) ادعاهای علمی در مورد طبیعت هستند. به‌طور مثال آن‌ها استدلال می‌کنند که نسب عیسی یک امر «ارزشی» یا «اخلاقی» نیست بلکه مسئله‌ای علمی است. این متفکران معتقدند علم می‌تواند بسیاری از باورهای فراطبیعی را آزمون کند. موسساتی مانند مایو کلینیک و دانشگاه دوک در حال تلاش برای پیدا کردن زیربنایی تجربی برای قدرت درمانی دعا هستند. بنا به‌گفتهٔ استنجر این آزمایش‌ها هیچ شواهدی برای وجود این خاصیت پیدا نکردند.

استدلال‌های منطقی

استنجر در کتاب خود، خدا: فرضیه شکست خورده استدلال می‌کند که خدایی دارای صفات علم مطلق، نیکی مطلق و قدرت مطلق که او خدای ۳۰ می‌نامد، نمی‌تواند از لحاظ منطقی وجود داشته باشد. استدلال‌های مشابهی برای رد وجود خدیی دارای ویژگی‌های مختلف را می‌توان در کتاب مایکل مارتین و ریکی مونیر، عدم امکان خدا یا مقالهٔ «استدلال خواص ناسازگار» یافت.

نقد بر تمایزگرایی علم و دین

ریچارد داوکینز به‌طور ویژه منتقد دیدگاه‌های آشتی جویانه‌ای است که ادعا می‌کنند علم و دین در تضاد نیستند. او به‌طور مثال اشاره می‌کند که ادیان ابراهیمی به‌طور مداوم در تقابل با مسائل علمی هستند. او درمقاله‌ای در سال ۱۹۹۸ در نشریهٔ فری اینکویری و بعد از آن در سال ۲۰۰۶ در کتاب توهم خدا داوکینز به بیان مخالفت با دیدگاه‌های اعلام شده توسط استیون جی گولد پرداخت. گولد ادعا می‌کند که علم و دین دو قلمرو ناهمپوشان (نوما) هستند. در دیدگاه گولد، علم و دین به دو محدودهٔ متمایز تعلق دارند؛ دامنهٔ علم، محدود به قلمرو تجربی و شامل نظریه‌هایی خواهد بود که برای توصیف مشاهدات، توسعه یافته‌اند. در حالی که دین مشغول پاسخ به پرسش‌های مربوط به معنای غایی و ارزش اخلاقی است. داوکینز معتقد است که نوما توصیفی واقعی در مورد رابطهٔ علم و دین ارائه نمی‌دهد. او ادعا می‌کند: «کاملاً غیرواقع‌گرایانه است که مانند گولد و بسیاری دیگر ادعا کنیم که دین خود را از علم دور نگه می‌دارد و در اخلاق و ارزش‌ها خلاصه می‌شود. جهانی با حضور یک موجود فراطبیعی تفاوت‌هایی اساسی و کیفی با جهانی فاقد آن خواهد داشت. این تفاوت به شکل اجنتاب‌ناپذیری، یک تفاوت علمی است. ادیان وجود بعضی پدیده‌ها را ادعا می‌کند و این نوع از ادعا، ادعایی علمی است.» مت ریدلی اشاره می‌کند که دین فقط در رابطه با معنای غایی و اخلاق صحبت نمی‌کند. از طرفی علم از صحبت در این حوزه منع نشده‌است. به‌هرحال اخلاق شامل رفتار انسان است، این رفتار، پدیده‌ای قابل رؤیت است و علم، مطالعهٔ پدیده‌های قابل مشاهده است. ریدلی اشاره می‌کند که که شواهد علمی قابل توجهی در تکاملی بودن ریشهٔ اخلاق و وجود دارد.

علم و اخلاق

سام هریس به تبلیغ این تفکر می‌پردازد که علم و در نتیجه بسیاری از ناشناخته‌های عینی، می‌توانند راهنمایی گسترده برای اخلاقیات انسان باشند. کتاب هریس اخلاقی چشم‌انداز و همچنین سخنرانی تد او چگونه علم می‌تواند تعیین ارزش‌های اخلاقی ادعا می‌کنند که رفاه و شادی انسان‌ها و در مقابل رنج‌بردن را می‌توان مبنایی برای رفتار اخلاقی درنظرگرفت و براساس آن اخلاق را تلاش برای رسیدن به بهترین شرایط معرفی کرد، علاوه بر این او ذکر می‌کند که رفاه و زندگی شاد، ویژگی‌هایی عینی هستند.

خداناباوری نو و سیاست

خداناباوری نو از از راه‌های مختلفی به شکل سیاسی فعال است. از جملهٔ این موارد، مبارزه برای کاهش نفوذ دین در حوزهٔ عمومی، تلاش برای ترویج تغییر فرهنگی (با مرکزیت در ایالات متحده، محور پذیرش خداناباوری) و تلاش برای ترویج ایدهٔ «هویت خداناباور» است. تفاوت استراتژیکی برای رسیدن به این اهداف قابل توجه است. همچنین گستردگی و تنوع جنسیتی و نژادی این گروه قابل بحث است.

انتقادات

ادوارد فسر در کتاب خود، «آخرین خرافه» بر اساس فلسفهٔ ارسطو و توماس آکویناس علیه خداناباوری نو استدلال می‌کند. به‌گفتهٔ فسر، در متافیزیک ارسطو-توماسی، ضرورتاً خدا وجود دارد، روح انسان فناناپذیر است و بالاترین سرانجام زندگی انسان (و در نتیجه پایهٔ اخلاقیات)، شناخت خدا است. فسر اعلام می‌کند که علم هیچ‌گاه متافیزیک ارسطویی را رد نکرده‌است، بلکه فیلسوفان مدرن تصمیم به کنار گذاشتن آن گرفته‌اند. در فصل‌های پایانی کتاب ادعا می‌شود که علم‌گرایی و مادی‌گرایی بر اساس فرض‌هایی بنا شده‌اند که ناسازگار و خودناسازگارند و به نتایج بی‌مفهومی منتهی می‌شوند.
کاردینال ویلیام لوادا اعتقاد دارد خداناباوری نو، نظریات کلیسا را بد جلوه داده‌است. کاردینال والتر کاسپر خداناباوری نو را «تهاجمی» توصیف می‌کند و آن را اصلی‌ترین منبع تبعیض‌گذاری علیه مسیحیان می‌داند. کریس هجز در مصاحبه‌ای با سالون، ادعا کرد که پروپاگاندای خداناباوری نو، به‌اندازهٔ پروپاگاندای مسیحیان راست‌گرا، افراطی است.
دو الهی‌دان به نام‌های جفری رابینز و کریستوفر رادکی، علیه آنچه «طبیعت انجیلی خداناباوری نو» می‌دانستند، موضع گرفتند. آن‌ها ادعا کردند در خداناباوری نو، فرض بر این است که «یک خبر خوب وجود دارد و باید آن را به‌هرقیمتی به اشتراک گذاشت و آیندهٔ بشریت با تغییر دین حداکثری افراد گره خورده‌است.» رابینز و رادکی باور دارند که شباهت‌هایی بین خداناباوری نو و مسیحیت انجیلی پیدا کرده‌اند و نتیجه گرفتند که طبیعت تمامیت‌خواهانهٔ هردو، موجب «تشویق به درگیری‌های بی پایان و بدون پیشرفت» بین این دو گروه افراطی خواهد شد. ویلیام استال جامعه‌شناس گفته‌است: «به تصویر کشیده‌شدن گستردهٔ خداناباوران نو به عنوان تصویر بازتابی بنیادگرایان دینی، پدیده‌ای چشم‌گیر است.»
فیلسوف علم خداناباور مایکل روس ادعا کرده‌است که ریچارد داوکینز در دوره‌های «مقدماتی» آموزشی «فلسفه یا دین». دوره‌هایی که در بسیاری از موسسات آموزشی مانند کالج‌ها و دانشگاه‌ها در سراسر جهان ارائه می‌شوند. روس همچنین ادعا می‌کند که جنبش خداناباوری نو -در دید او یک «فاجعهٔ اسف‌بار» -باعث می‌شود او به‌عنوان یک فیلسوف علم حرفه‌ای از داشتن موضع خداناباوری شرمسار شود، به‌طورخاص به این دلیل که خداناباوری نو، زیانی جدی به «علم» و به‌طور کلی‌تر «دانش» می‌زند.
گلن گرینوالد روزنامه‌نگار ساکن تورنتو، مفسر مسائل خاورمیانه مرتضی حسین، نویسندهٔ سالن ناتان ناب پژوهشگران وید جیکوبی و هاکان یوز و مورخ دین ویلیام امیلسن، جنبش خداناباوری نو را به اسلام‌هراسی متهم کرده‌است. وید جیکوبی و هاکان یوز ادعا می‌کنند «گروهی از خداناباوران جدید مانند ریچارد داوکینز، سام هریس و کریستوفر هیچنز، از نظریهٔ برخورد تمدن‌های ساموئل هانتینگتون برای شرایط سیاسی فعلی استفاده کرده‌اند و این عمل در «اسلام‌هراسی [...] در مطالعهٔ جوامع مسلمان» نقش‌آفرینی می‌کند. ویلیام امیلسون استدلال می‌کند که واژهٔ «نو» در خداناباوران نه به پرخاشگری آنان اشاره دارد و نه به محبوبیت غیرمعمول و نه رویکرد علمی آنان به دین، بلکه به حملهٔ آن‌ها، نه‌تنها به اسلام شبه نظامی بلکه خود اسلام اشاره دارد، که در زیر ردایی از نقد کلی ادیان قرار گرفته‌است. مرتضی حسین ادعا کرده‌است که چهره‌های پیشرو در جنبش خداناباوری نو «یک روکش اعتبار علمی روی تعصب سیاسی کشیده‌اند، تعصبی که امروزه به لحاظ سیاسی مفید است».