آراز محمد اوغازی

سرگذشت

آراز محمد اوغازی یا ارس محمد اوغازی در زمان ناصرالدین شاه از یگانه دلاوران و جنگجویان منطقه کرمانج‌نشین اوغاز بود. او پسر شاه محمد اوغازی و نوهٔ محبت خان اوغازی معروف به مییتخان است که از طرف پدری اوغازی و از طرف مادر ترکمن بوده‌است. آراز محمد پسر عموی عیوض خان جلالی جنگجوی کرمانج ایل جلالی است که در سال ۱۸۹۰ میلادی به مبارزه علیه روسیه برخاست و سرانجام در سال ۱۳۰۱ به قتل رسید.

دوران کودکی

وی از بدو تولد تا سن ۱۷ یا ۱۸ سالگی در بین ترکمن‌ها پرورش یافت. پدر او شاه محمد اوغازی از پهلوانان منطقه اوغاز بود که از سوی ترکمن‌ها ربوده شده و با دختر یکی از پهلوانان ترکمن ازدواج کرد و حاصل این ازدواج آراز محمد بود.

دوران جوانی

آراز محمد همچون پدرش قوی هیکل و تنومند بود و از سوی بزرگان ترکمن بسیار مورد توجه و علاقه بود. او سرانجام با دختری که در ازدواج با او بین جوانان ترکمن رقابت بود ازدواج کرد اما این کار باعث خشم و حسادت یکی از جوانان ترکمن شد به نحوی که در پی کشتن آراز محمد برآمد اما آراز محمد در یک درگیری با او، جوان ترکمن را به قتل رساند. خانواده جوان در پی انتقام برآمده و لذا آراز محمد توسط پدرش به سوی اوغاز فراری داده شد تا جان سالم به در برد.

زندگی در اوغاز

سعادتقلی خان رئیس آن وقت اوغاز از ترس از دست دادن قدرت به حیله ورزی با وی پرداخت و حتی چندین بار در پی کشتن او برآمد، اما ناکام بود.

آرامگاه

آرامگاه وی در شرق اوغاز است و روی سنگ قبرش تصویر تبرزین حک شده‌است که بر سنگ قبر دلاوران این نشان قرار دارد.

معنی اسم آراز

نام «آراز، اوراز/ Araz، Oraz» در میان ترکمن‌ها بسیار متداول است. در ترکمنستان از شکل «اوراز/ Oraz» استفاده می‌کنند، اما در ایران، شکل «اراز/ araz» کاربرد دارد. 
دربارهٔ ریشهٔ واژهٔ «آراز، اوراز/ Araz، Oraz» در بین محققین دو عقیده وجود دارد:

دیدگاه اول

۱- برخی معتقدند که این واژه در اصل از کلمهٔ «روزه» ی فارسی گرفته شده‌است. در زبان ترکمنی امروز این کلمه به صورت «اوْرازا، آرازا» در همان معنای «روزه» کاربرد دارد و بچه‌هایی که در این ماه مبارک به دنیا می‌آیند را «اوراز، آراز» نامگذاری می‌کنند.

دیدگاه دوم

۲- برخی دیگر معتقدند که این واژه ریشهٔ ترکی- ترکمنی دارد. بنابر عقیدهٔ این محققین، این واژه دو معنا پیدا می‌کند:

الف-

محقق ترک اسماعیل هادی در کتاب خود «فرهنگ ترکی نوین: تأملاتی در عرصه ریشه‌شناسی» در توضیح کلمهٔ «آز» می‌آورد: نام یکی از اقوام عتیق (کلاو) اولین بار در سنک نوشته یادواره کول تکین به نام این قوم برمی خوریم. طبق تحقیقات اخیر، قوم آز/ آس در سرتاسر آسیا پراکنده بوده‌اند. احتمالاً نام قاره آسیا نیز از نام آنان اخذ شده‌است. برخی از آس‌ها، آلان نام داشته‌اند که بخشی از آنان ترک‌زبان بوده‌اند و عمدتاً در قفقاز زندگی می‌کردند و اوستی‌های امروز از اخلاف آنانند. اینان را مغولان، آز/ آزوت می‌نامیدند. کلمهٔ آس+ار/ آز+ار (انسان آسی) به صورت آزر (آذر) در کلمهٔ آذربایجان به چشم می‌خورد. همان کلمه با جابجایی دو عنصر تشکیل‌دهنده (ار+آس/ ار+آز) به صورت ارس/ آراز نام رود ارس را تشکیل می‌دهد که یاقوت حموی در البلدان آن را «رود آذربایجان» می‌نامد. 
در سایت سازمان ثبت احوال نیز اینگونه آورده‌اند:
آراز: (ترکی) ۱- ارس؛ ۲- (اَعلام) قهرمان منسوب به طایفهٔ آس.

ب-

«اوراز/ آراز» در لغت به معنای «بخت، اقبال، خوشبختی و کامیابی» می‌باشد.
سلطانشا آتانیازوف، محقق ترکمنستانی که کارهای ارزشمندی را از خود به یادگار گذاشته است، در کتاب دیگر خود به نام تورکمن دیلی‌نینگ سؤز کؤکی سؤزلوگی (فرهنگ ریشه‌شناسی واژه‌های زبان ترکمنی) در بارهٔ این واژه می‌نویسد: در ضرب‌المثل «اوْد - اوْراز» (یعنی: آتش، بخت است) به این کلمه برمی‌خوریم. اصل این کلمه، «اوُراس/ Uras» است. در زبان‌های جغتای، اویغور و قزاق به معنای «بخت، اقبال» است. در میان ترکمن‌های آستراخان نام دخترانه «ریس‌لی خان/ Ryslyhan» به معنای «دختر خوشبخت، خانم خوشبخت» کاربرد دارد. کلمهٔ «اوْراز» که در زبان ترکمنی امروز کاربرد فراوانی دارد، شکل تغییر یافتهٔ «اوُراس، ایریس/ Uras, Yrys» می‌باشد. در شهر تبریز نیز هم‌اکنون یکی از شرینی‌های مشهور و سوغاتی تبریز به نام ایریس تولد می‌شود. تبریز ده ده بیر شیرنی بو آدا پیشیریلیر که اونون آدی ایریس ده؛ و توریست لر اونه سوغات آپاریللار.