افغانستانی‌ها در ایران

پیشینه و زمینه ها

با آغاز درگیری‌های میان شوروی سابق و مجاهدین افغان در بیش از ۵۰ سال پیش، بسیاری از مردم افغان برای فرار از جنگ و فقر به کشورهای دیگر پناهنده شدند که بیشترین سهم مربوط به پاکستان و ایران بود. بعد از انقلاب جمهوری اسلامی در ایران و آغاز جنگ ایران و عراق مهاجرت مردم افغانستان به ایران افزایش یافت و به‌رغم برخی مخالفت‌ها، سید روح‌الله خمینی رهبر وقت ایران سپاه و بسیج را موظف کرد که با مهاجرین افغان همکاری کرده و مرزها را برای ورود آن‌ها باز کند. آیت الله خمینی در یکی از سخنرانی‌های خود با استقبال از مهاجرت افغان‌ها گفتند:
«آواره‌هایی که از افغانستان الان در ایران هستند و مشکلات زیادی دارند… البته ملت خیلی کمک می‌کند در همه این امور، لکن این‌طور نیست که کمک ملت کافی باشد… دولت است که متکفل این امور است و مسئول این امور است… و همین‌طور مهمان‌هایی که داریم، خوب افغان هستند، مسلمان هستند یا فرض کنید که عراقی هستند یا بیچاره‌ها را از خانه‌های‌شان دور کردند، مال‌شان را بردند، خودشان را فرستادند اینجا، خوب باید چه کرد با این‌ها؟ نباید این‌ها را پذیرایی کرد؟ ما مسلمانیم، آن‌ها هم مسلمانند، ما باید از آن‌ها پذیرایی کنیم. خدمت کنیم به آن‌ها و این دولت است که دارد این کارها را می‌کند…»
— سید روح‌الله خمینی، 
پس از آزاد شدن مرزها بسیاری از مهاجرین در استان خراسان و مناطق تربت جام، تربت حیدریه و مشهد مهاجرت کرده و سپس کم‌کم به دیگر استان‌های ایران از جمله تهران، اصفهان، قم، فارس و یزد رفته و ساکن شدند. پس از پایان جنگ ایران و عراق و سقوط حکومت کمونیستی در افغانستان حضور مهاجرین افغان رو به کاهش رفت اما با تسلط طالبان بر افغانستان و پس از آن با آغاز جنگ میان آمریکا و طالبان مهاجرت‌های قانونی و غیرقانونی به ایران افزایش یافت و در سال ۱۳۸۹ تخمین زده شد که بیش از ۳ میلیون مهاجر افغان در ایران چه به صورت قانونی و چه غیرقانونی زندگی می‌کند.

جمعیت‌شناسی

طبق گزارش سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ که از سوی مرکز آمار ایران انتشار یافته‌است ۱ میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ نفر که ۱٫۹۸ درصد جمعیت کل ایران می‌شود را اتباع افغان تشکیل می‌دهد.

قومیت و مذهب

در ایران سرشماری مهاجرین افغان بر اساس قومیت صورت نمی‌گیرد اما طبق صحبت‌هایی که معاون اداره کل اتباع خارجه در سال ۹۶ داشته‌است گفته شده که ۷۰ درصد اتباع خارجه که در ایران زندگی می‌کنند شیعه مذهب و مابقی اهل سنت هستند. سازمان ملل در گزارشی که در سال ۲۰۱۵ به نشر رسانید، عنوان کرده‌است که بیشتر مهاجران افغان در ایران از قومیت هزاره که شیعه مذهب هستند تشکیل می‌دهد. از دیگر اقوام افغان ساکن در ایران می‌تواند از اقوام تاجیک، پشتون، اوزبیک نام برد.

اشتغال

طبق آمارهای رسمی که در ایران به نشر رسیده، کارگران افغان با جمعیت ۲ میلیونی حدود ۱۰ درصد بازار کار در ایران را در دست دارد. حضور کارگران افغان در ایران اعتراض بسیاری از کارگران ایرانی را برانگیخته و اعتراض‌ها و تظاهرات‌های متعددی برای مقابله با اشتغال اتباع بیگانه و بیکاری خود به راه انداخته‌اند. دولت ایران نیز محدودیت‌های متعددی از جمله ممنوعیت به‌کارگیری کارگران خارجی در دستگاه‌های دولتی و عمومی غیردولتی را تعیین کرده و از تمامی دستگاه‌های دولتی، عمومی غیردولتی، شرکت‌ها و پیمانکاران آن‌ها خواسته که کارگران مورد نیاز خود را تنها از نیروی کار ایرانی تأمین کنند و مجازات‌های متعددی از جمله حبس و جزای نقدی را برای کارفرمایان متخلف تعیین کرده‌است. با اینحال بسیاری از کارفرمایان مخصوصاً مشاغل خصوصی ترجیح می‌دهند که از کارگران افغان به دلیل ارزان قیمت بودن، نداشتن بیمه، بهره‌وری بالا استفاده کنند. کارشناسان معتقدا ریشه مشکل بیکاری حضور اتباع خارجه نیست، چون اکثریت اتباع خارجه در شغل‌های ساده مشغول به فعالیت هستند، در حالی که نرخ بالای بیکاری در ایران مخصوص فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و متخصصان هست.

جریمه کارفرمایان

طبق قانون کار ایران اگر کارفرمایانی، کارگران خارجی که فاقد پروانه کارند یا مدت اعتبار پروانه کارشان منقضی شده، یا اتباع بیگانه را در کاری غیراز آنچه در پروانه کار آن‌ها قید شده‌است یا در مواردی که رابطه استخدامی تبعه بیگانه با کارفرما قطع می‌گردد مراتب را به وزارت کار و امور اجتماعی اعلام ننمایند بپذیرند بین ۹۰ تا ۱۸۰ روز حبس و بابت هر روز کار به اندازه ۵ برابر حقوق یک کارگر در یک روز جریمه شده و در صورت تکرار این مقدار دو برابر می‌شود. این جریمه در سال ۱۳۹۶ طبق مصوبه شورای عالی کار در ازاء هر روز کار ۱۵۴ هزار تومان تعیین شده‌است.

تحصیلات

یکی از مشکلاتی که مهاجران افغان در ایران داشتند تحصیل کودکان در مدارس بود. کودکان قانون با پرداخت هزینه در مدارس ثبت نام می‌شدند و کودکانی که اقامت قانونی نداشته بودند یا در مدارس خودگردان آموزش می‌دیدند یا از تحصیل بازمی‌ماندند. در سال‌های اخیر شرایط تحصیل کودکان با دستور آیت‌الله خامنه‌ای رهبر ایران که در سخنرانی اردیبهشت ماه ۱۳۹۴ که «هیچ کودک افغان، حتی مهاجرینی که به‌صورت غیرقانونی و بی‌مدرک در ایران حضور دارند، نباید از تحصیل بازبمانند و همه آن‌ها باید در مدارس ایرانی ثبت‌نام شوند» زمینه ثبت نام بسیاری از کودکان افغان در مدارس ایران مهیا شد و توانستند از حق تحصیل برخوردار شوند. در سال ۱۳۹۶ حدود ۳۶۰ هزار دانش آموز افغان در ۲۵ هزار و ۴۹۰ مدرسه ایران تحصیل می‌کنند و تا سقف ۱۰ درصد می‌توانند در مدارس فنی و حرفه‌ای به تحصیلات ادامه دهند. هزینه تحصیل هر دانش آموز در یک سال تحصیلی حدود ۱ میلیون و ۸۰۰ هزار و در هنرستان‌ها بیش از ۲ میلیون پیش‌بینی می‌شود که حدود ۱۰ درصد کل هزینه‌های تحصیل افراد در ایران را کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل کمک می‌کند و مابقی را طبق مصوبه دولت در سال ۹۳ جمهوری اسلامی ایران هزینه می‌کند.
طبق اصل ۱۳۸ قانون اساسی کودکانی که فاقد مدرک هویتی که از نظر سنی شرایط نام‌نویسی و تحصیل در نظام آموزشی رسمی کشور را دارند شناسایی و کارت ویژه‌ای با عنوان «کارت حمایت تحصیلی» برای آنان صادر می‌شود.

تحصیلات دانشگاهی

تحصیلات دانشگاهی برای اتباع افغان در ایران رایگان نیست و بسیاری از دانشجویان برای تحصیلات دانشگاهی با مشکلات متعددی از جمله هزینه بالای تحصیل، مشکل تمدید روادید اقامتی، نداشتن سابقه کار بعد از پایان تحصیلات در ایران برای بازگشت به افغانستان، بیمه دانشجویی، عدم صدور گواهینامه و عملکرد سلیقه‌ای برای صدور، در نظر گرفته نشدن بودجه مشخص برای ارگان‌های مربوط به مهاجرین جهت انجام فعالیت‌های فرهنگی و … از جمله مشکلات اساسی هستند که دانشجویان با آن در گیر می‌باشند. طی آماری که در سال ۱۳۹۵ منتشر شده بیش از ۱۱ هزار دانشجوی افغان در دانشگاه‌های ایران مشغول به تحصیل هستند. مهاجران افغان در ایران برای تحصیل در دانشگاه باید مدرک اقامتی خود را به دانشجویی تغییر دهند. در گذشته پس از اتمام تحصیلات پاسپورت تحصیلی فاقد اعتبار شده و دانشجوی فارغ‌التحصیل باید به کشورش بازمی‌گشت اما با اصلاحاتی که در سال‌های اخیر صورت گرفته پس از تحصیل دانشجویانی که مدرک اقامت در ایران را داشتند می‌توانند گذرنامه دانشجویی خود را به عادی تغییر دهند. هرچند سازمان مهاجرت IOM برنامه‌هایی را برای بازگشت تحصیل کرده‌ها برای استفاده از تخصص آن‌ها در افغانستان روی دست گرفته اما به دلیل مشکلاتی همچون نبود زیرساخت‌ها برای فعالیت در تخصص‌شان، استخدام نشدن در افغانستان به خاطر فساد و قومیت گرایی و وجود نا امنی و تهدید جانی بسیاری از فارغ‌التحصیلان از بازگشت به افغانستان صرف نظر می‌کنند.

بیمه

طبق توافق‌نامه‌ای که میان سازمان امور پناهندگان، اداره امور اتباع و مهاجرین خارجی و بیمه سلامت به امضا رسید طرح بیمه سلامت پناهندگان به تصویب رسید که طی آن بسیاری از مهاجران قانونی در ایران تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرند. در آماری که در سال ۱۳۹۶ به نشر رسیده بیش از ۱۲۴ هزار اتباع افغان در ایران در طرح بیمه سلامت ثبت نام کردند که از این میان ۱۱۲ هزار تن را قشر بسیار آسیب‌پذیر و بیش از ۱۰۰۰ نفر دیگر دارای بیماری‌های خاص بوده‌اند. تمامی هزینه‌های این پناهندگان از طرف کمیساریای عالی پناهندگان پرداخت می‌شود. ابن بیمه شامل خدمات بستری، خدمات پاراکلینیکی و خدمات سرپایی و فقط در بیمارستان‌های دولتی تحت پوشش وزارت بهداشت هستند می‌شود. هزینه یک ساله بیمه سلامت برای افراد آسیب‌پذیر و بیماران خاص حدود ۴٬۵۰۰ تومان و سایر مهاجرین ۴۶۰ هزار تومان می‌باشد.

پیوند اعضا

در مرداد ۱۳۹۳ شورای عالی پیوند اعضا برای مقابله با قاچاق پیوند اعضا قانون ممنوعیت پیوند اعضا اتباع خارجی به تصویب رسید، این قانون اعتراضاتی را در فضای مجازی در پی داشت که با اصلاحاتی در اسفند ماه ۱۳۹۳ وزیر بهداشت ایران حسن هاشمی خبر آزاد شدن پیوند با اتباع افغان را در صورتی که اتباع افغان که در ایران ازدواج می‌کنند یا اینکه به صورت قانونی در ایران در حال زندگی هستند داد. مرگ دختر افغان به نام لطیفه رحمانی ۱۲ ساله در سال ۱۳۹۵ که نیاز به پیوند کبد داشت در رسانه‌ها بسیار بازتاب داشت که وزیر بهداشت ایران دلیل فوت او را پیشرفت بیماری او و قبل از آنکه عمل پیوند بخشی از کبد پدرش انجام شود عنوان کرد و از قانون منع پیوند اعضا اتباع خارجه نیز مجدداً حمایت کرد.

جرم و جنایت

طبق آماری که در سال ۱۳۹۶ منتشر شده، بیش از ۵۰۰۰ زندانی از اتباع کشورهای خارجه در زندان‌های ایران به سر می‌برند. گزارشی که در سال ۱۳۹۲ به نشر رسیده ۸۸ درصد مجرمان خارجی را اتباع افغان عنوان کرده‌است. این درحالی است که آنان ۹۶ درصد اتباع بیگانه را تشکیل میدهند. که بیشتر جرایم توسط مهاجرین غیرقانونی و جرم حمل مواد مخدر و پس از آن در حوزه نزاع و درگیری صورت گرفته‌است. اعدام عده‌ای از مهاجران افغان که اکثراً به جرم حمل مواد مخدر دستگیرشده بودند باعث تنش‌هایی میان دو کشور شده و شهروندان افغانستان بارها علیه این اعدام‌ها در شهرهای کابل و هرات دست به تظاهرات زده‌اند.

ازدواج با مردم بومی

در سال ۱۳۹۵ طبق آمار منتشر شده نزدیک به ۲۴ هزار مورد ازدواج اتباع ایرانی با اتباع خارجه در ایران به ثبت رسیده و پیش‌بینی می‌شود که نزدیک به همین میزان ازدواج شرعی ثبت نشده صورت گرفته باشد. طبق ماده ۱۰۶۰ قانون مدنی ایران ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی با اجازه دولت هست و هر خارجی که بدون اجازه مذکور در فوق، زن ایرانی را ازدواج نماید به حبس تأدیبی از یکسال تا سه سال محکوم خواهد شد. و ازدواج مستخدمان دولت که منصب مهمی دارند ممنوع می‌باشد. در قانون ایران زنان افغان که با مردان ایران ازدواج می‌کنند طبق بند ۶ ماده ۹۷۶ قانون مدنی تبعه ایران محسوب می‌شود و می‌تواند تابعیت ایران را بگیرد و کودکان آنان از شرایط یک تبعه ایران بهره‌مند می‌شود، اما در صورت ازدواج مردان افغان با زنان ایرانی به مردان تابعیت ایران تعلق نمی‌گیرد و طبق ماده ۹۷۹ قانون مدنی فقط می‌توانند درخواست تابعیت بدهند. کودکان حاصل از ازدواج‌های مردان خارجی با زنان ایران تا ۱۸ سالگی تبعه کشور پدری خود محسوب می‌شوند و در صورتی که پدرانشان فاقد مدرک اقامت باشند با محدودیت‌هایی که برای افراد فاقد مدرک در ایران وجود دارد مواجه می‌شوند. این کودکان می‌توانند در سن ۱۸ سالگی درخواست تابعیت ایران بدهند. هرچند طرح‌هایی در مجلس ایران برای اعطای تابعیت ایرانی به فرزندان مادران ایرانی و پدران خارجی پیگیری شده اما این طرح‌ها همواره متوقف شده‌است.

حق مالکیت

طبق ماده ۵ قانون مدنی ایران اتباع خارجه از حقوق مربوط به مالکیت اموال منقول مگر در مواردی که دولت ممنوع نکرده باشد بهره ببرد اما طبق ماده ۱ آئین‌نامه چگونگی تملک اموال غیرمنقول مالکیت این دسته اموال فقط در اختیار افرادی قرار می‌گیرد که حق اقامت دائم در ایران داشته باشد. برای اتباع خارجه محدودیت‌هایی برای تملک وجود دارد مثال: این دسته افراد حق تملک اراضی (زمین - معدن) را ندارند و تملک املاک مسکونی آن هم تحت شرایط خاص از جمله اجازه رسمی دولت ایران دارند صورت پذیر است. بر اساس این قانون بعلت آنکه بسیاری از اتباع افغان در ایران اقامت موقت داشته (کارت آمایش + گذرنامه اقامتی) حق داشتن مالکیت بر اموال غیرمنقول را ندارند و فقط در شرایط خاص و آن هم هنگامی که دولت اجازه می‌دهد دارند.

مهاجرت به کشور ثالث

بسیاری از مهاجرین افغان در ایران با بی‌هویتی، سردرگمی، بلاتکلیفی، فشارهای روحی و روانی و وضعیت بد اقتصادی و هزینه‌های بالای زندگی روبرواند. تحمل مشکلات و محدودیت‌هایی که در ایران با آن‌ها مواجه می‌شوند و ناامیدی که از بهبود وضعیت در افغانستان دارند آن‌ها را به فکر خروج از ایران و رفتن به یک کشور ثالث می‌اندازد. طبق نظرسنجی که وزارت کشور ایران در سال ۱۳۹۵ گرفته بیش از ۶۰ درصد افغان‌هایی که در ایران زندگی می‌کنند به فکر رفتن به سمت کشورهای اروپایی بوده‌اند.

حضور در جنگ

بسیاری از مهاجران افغان در ایران بخاطر نزدیکی اعتقادات فرهنگی و دینی در زمان جنگ ایران و عراق به جبهات جنگ رفتند. بر اساس آمار رسمی بیش از ۲ هزار نفر از شهروندان افغانستان در دوران دفاع مقدس در جنگ تحمیلی به کشته و تعداد زیادی نیز زخمی شده یا به اسارات درآمدند. این رزمندگان در جبهه‌های جنگ، نقش‌های گوناگونی به عنوان پزشک، امدادگر، تعمیرکار، تخریبچی، نامه رسان، مسئول اسکورت و بسیاری از نقش‌های دیگر را بر عهده داشته‌اند. تیپ ابوذر یکی از تیپ‌های مستقل زیر نظر قرارگاه رمضان در جنگ ایران و عراق یکی از تیپ‌های متشکل از ۳۰۰ رزمنده افغان بود که در منطقه‌ای به نام لولان و ناوچه حضور داشت.

جنگ سوریه

با گسترش جنگ سوریه عده‌ای از بازماندگان سپاه محمد که در افغانستان فعالیت داشتند به رهبری علیرضا توسلی تیپی به نام تیپ فاطمیون که خود را مدافع حرم می‌خواندند در ابتدا با حضور ۲۵ تن تشکیل شد و بعدها با افزایش سربازان به لشکر ارتقاء یافت. رزمندگان این لشکر تماماً افغان هستند و از مهاجرین افغان که در ایران و سوریه هستند تشکیل شده‌است.