سید مرتضی حسین صدرالافاضل

تولد و خانواده

سید مرتضی حسین صدرالافاضل در ۱۸ ذی الحجه سال ۱۳۴۱ هجری (۱۹۲۳-۸-۱ م)، در شهر لکهنو چشم به جهان گشود. پدرش مولانا سید سردار حسین نقوی (م: ۱۹۴۷م/۱۳۶۶ه) و جدش مولانا میر اعجاز حسین نقوی ابن مولانا میر محمد عبدالله تحیر بودند، که هر سه از روحانیان شناخته شده و مورد احترام در لکهنو بودند. مولانا میر عبدالله تحیر از متمکنین لکهنو بود، وی در جنگ آزادی هند در سال ۱۸۵۷م، علیه انگلیس شرکت کرد. خانه، کاشانه و داراییش در آتش جنگ سوخت، خودش نیز به اسارت درآمد، گرچه پس از چند سال آزاد شد، ولی پس از آن زندگی سختی را گذراند. جنگ و اسارت باعث شد حافظه اش صدمه ببیند. با این وجود، مولانا میر اعجاز حسین در کنار تأمین مخارج خانواده به کسب علم و طی مدارج علمی پیراخت و فرزندش میر سردار حسین را نیز در این راه به پیش برد.

تحصیلات

مرحوم فاضل لکهنوی، در سال ۱۹۳۳ پس از گذراندن مدرسهٔ ابتدایی محلهٔ ابوتراب خان، وارد سلطان المدارس لکهنو شد. پس از طی مراحل تحصیلی، سند صدرالافاضل را از سلطان المدارس دریافت نمود. وی همزمان، سند ممتازالافاضل را نیز از مدرسهٔ ناظمیه لکهنو دریافت نمود. این دو مدرسه، مهم‌ترین مدارس حوزهٔ علمیهٔ لکهنو بودند. دو سند صدرالافاضل و ممتازالافاضل، بالاترین اسناد علمی حوزهٔ علمیهٔ لکهنو بودند که برابر با سند اجتهاد در نجف دانسته می‌شدند. ایشان علاوه بر این اسناد، اسناد دانشگاهی و حوزوی دیگری نیز کسب کردند.

مهاجرت به پاکستان

در سال ۱۹۵۱ میلادی به پاکستان هجرت نموده، و در لاهور ساکن گشت. همانگونه که پیش از این هجرت، در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، علمی و دینی فعالیت و مشارکت داشت، در پاکستان نیز همچنان به این فعالیت‌ها مشغول بود. تأسیس مساجد، مدارس، موسسات خیریه، مجلات دینی، ادبی و علمی، سخنرانی و … اموری بود که وی به آن‌ها در کنار تدریس و امور علمی و تحقیقی خود می‌پرداخت.
وی در نوجوانی قلم به دست برده و مقالات و کتب متعددی در موضوعات دینی، تاریخی و ادبی نوشت. تقریباً در سن شانزده سالگی، حواشی اجتهادی بر کتاب «ریاض المسائل» نوشت، و «عالم الاصول» را به اردو ترجمه و شرح نمود. پس از نگارش این دو کتاب علمی از جانب اساتید مورد تحسین و تشویق قرار گرفت. این سلسلهٔ تألیف و تحقیق تا واپسین ساعات حیات مبارکش ادامه داشت، تا جایی که حتی در آخرین ساعات حیات در بیمارستان، مشغول تحریر آخرین کار علمی خود، یعنی تفسیر مرتضوی بود، که با وفاتش در ۲۷ ذی الحجه ۱۴۰۷ (۲۳-۸-۱۹۸۷م) ناتمام ماند. خبر فوتش در تلویزیون، رادیو و مطبوعات پاکستان به شکل گسترده ابلاغ شد. شخصیت‌های علمی، دینی و سیاسی از علماء، دانشگاهیان پاکستان و دیگر ممالک و حتی رئیس‌جمهور و نخست وزیر پاکستان، طی پیام‌هایی، اظهار تاسف کردند. از آنجایی که وی یکی از شخصیت‌های فعال در زمینهٔ اتحاد بود، و در میان اهل سنت نیز به اندازهٔ شیعه مقبول بود؛ ابتدا مولانا میرزا یوسف حسین لکهنوی به روش شیعی و سپس قاضی ولی الرحمن به شیوهٔ اهل سنت نماز جنازهٔ وی را به جا آوردند. علماء شیعه و اهل سنت در هردو نماز شرکت کردند.

فرزندان

وی دارای پنج پسر و یک دختر بود.
آیت الله دکتر سید حسین مرتضی نقوی صدرالافاضل، که وارث علمی خاندان بوده، قدم در راه پدران گذاشت، مدارج حوزوی را نزد پدر، اساتید و علماء بزرگ حوزهٔ علمیهٔ لاهور، مشهد و قم تا درجهٔ اجتهاد طی نمود، او پیش از عزیمت به حوزهٔ علمیهٔ قم موفق به اخذ فوق لیسانس از دانشگاه پنجاب شده بود. هم‌اکنون نیز در حوزهٔ علمیهٔ قم مشغول به تدریس خارج و تحقیق بوده و در کشورهای مختلف نیز به تدریس، تحقیق و تبلیغ اشتغال دارد.
مرحوم سید جعفر مرتضی نقوی، سیده نرجس مرتضی نقوی، دکتر سید باقر مرتضی نقوی، سید عابد مرتضی نقوی و سید کاظم مرتضی نقوی.

کتابخانه مرتضوی

او عاشق کتاب بود و با کتاب می‌زیست. کتابخانه‌ای مشتمل بر حدود بیست هزار جلد کتاب که در خانهٔ کوچک خود داشت. از اسنادی که در کتابخانه محفوظ است، به دست می‌آید که وی این کتابخانهٔ شخصی را به عنوان کتابخانه‌ای عمومی با نام المکتبة المجلسیة در زمان سکونت در لکهنو تأسیس کرده بود. این کتابخانه تنها محلی برای مطالعه و امانت کتاب نبود، بلکه وی در این کتابخانه به صورت هفتگی و ماهانه جلسات و گفتگوهای علمی به زبان اردو، عربی و فارسی برگزار می‌کرد و اهل علم در آن جلسات شرکت می‌نمودند. این سلسله پس از مهاجرت نیز ادامه داشت. هنگام مهاجرت مرحوم تنها خانه‌ای که در آن زندگی می‌کرد را فروخت، و املاک دیگر را به ساکنانش هبه کرد، و به پاکستان آمد. کتابخانه را به صورت کامل از لکهنو با خود به لاهور آورد، و با نام کتابخانه مرتضوی بار دیگر آن را به شکل کتابخانه و مرکزی علمی پژوهشی در منزل محل سکونت، مستقر نمود. پس از فوت ایشان، این کتابخانه طبق وصیت مرحوم توسط وارث علمی ایشان با عنوان «کتابخانه و مرکز پژوهشی مرتضوی» به صورت عمومی دایر شد و هم‌اکنون این کتابخانه در شهر کراچی پاکستان در اختیار علما و محققان قرار دارد. این کتابخانه شامل حدود ۵۰۰ نسخهٔ خطی به زبان‌های اردو، عربی و فارسی، و تعداد زیادی کتب چاپ سنگی و نادر و همچنین کتاب‌های جدید می‌باشد.

تدریس

مرحوم فاضل لکهنوی، در تمام طول حیات خود دائماً به تدریس مشغول بود. در لکهنو، در سلطان المدارس، ناظمیه، مدرسة الواعظین، شیعه کالج، و در لاهور در مدرسهٔ دولتی باغبان پوره، مدرسة الواعظین و تعدادی مدارس حوزوی دیگر به تدریس اشتغال داشت. علاوه بر این در منزل خود نیز به تدریس تفسیر، ادبیات، تاریخ، فقه، اصول، فلسفه، کلام و حدیث می‌پرداخت.

شاگردان

تعداد شاگردان او قابل شمارش نیست، زیرا تمام طول عمر خود را وقف تدریس نموده بود.

تالیفات

تعداد تألیفات او بیش از ۳۰۰ عنوان است، در اینجا به تعدادی از این‌ها اشاره می‌کنیم. در فهرست زیر کتاب‌هایی که زبانشان نوشته نشده، به زبان اردو می‌باشند.