حساسیت‌زدایی از طریق حرکت چشم و پردازش مجدد

حساسیت‌زدایی از طریق حرکت چشم و پردازش مجدد (به انگلیسی: Eye movement desensitization and reprocessing)؛ یا ای‌ام‌دی‌آر (با نماد اختصاری EMDR) یک شیوهٔ روان‌درمانی است که توسط روانشناس آمریکایی فرانسین شاپیرو در اواخر دهه هشتاد میلادی برای کاهش استرس ناشی از آسیب‌های روانی ابداع شد. EMDR یکی از شیوه‌های درمانی اختلال استرسی پس از ضایعه روانی است. تجارب مطالعاتی نشان داده است که این روش در کمک به درمان بیمارانی که از مشکلات ناشی از تجربه‌های آسیب‌زا و خاطرات ناخوشایند، اضطراب، کابوس‌های شبانه، بی‌خوابی مزمن، تجاوز، حوادث معذب‌کننده، سوگواری و دیگر مشکلات هیجانی رنج می‌برند، مؤثر است.
کاربرد ای ام دی آر به ویژه برای بیمارانی است که در گذشته خود با اتفاقاتی درگیر شده‌اند که همچنان از یادآوری آنها رنج می‌برند و هنوز با خاطره آن‌ها کنار نیامده‌اند.

تاریخچه

در دهه ۸۰ میلادی، روانشناس آمریکایی، فرانسین شپیرو، حین مطالعات خود دربارهٔ روش‌های درمانی به پدیده جالبی برخورد. شپیرو مشاهده کرد زمانی که خود دچار استرس می‌شود چشم‌هایش ناخودآگاه به سرعت حرکت می‌کنند. او سپس دریافت که اگر در هنگام اضظراب، کنترل حرکت چشم‌ها را به دست بگیرد و آنها را به گونه مشخصی حرکت دهد، به ناگاه از شدت اضطراب کاسته می‌شود. از روی همین دریافت ایدهٔ ای ام دی آر شکل گرفت. شپیرو نخست یافته‌های خود را در مجلهٔ تراماتیک استرس منتشر کرد. در حال حاضر ای ام دی آر جزو روش‌هایی است که توسط انجمن روانشناسی آمریکا توصیه می‌شود.

مراحل هشتگانه درمان ای ام دی آر

در این روش روانشناس گذشته و احساسات بیمار را می‌کاود و مرتباً در حین مشاوره، بیمار برای چند ثانیه با چشمهایش حرکت دستهای رواشناس را دنبال می‌کند.
به طور کلی برای ای ام دی آر هشت مرحله ذکر شده است.
مرحلهٔ اول
بررسی توانایی بیمار برای کنارآمدن با میزان آزردگی احتمالی که ممکن است در جریان پردازش اطلاعات ناکارامد ایجاد شود.
مرحلهٔ دوم
ایجاد یک اتحاد درمانی. توضیح فرایند ای ام دی آر وآثارآن. توضیح و تشریح انتظارهای درمانی. آماده‌سازی بیمار.
مرحلهٔ سوم
شناسایی موارد اضطراب زا شامل خاطره‌ها، تصویرها و نمادهای آنها. پرسیدن باور بیمار از حادثه و احساس جسمی مرتبط باآن، جایگزینی یک باور مثبت به جای این باور با استفاده از مقیاس هفت درجهای، قراردادن تصویر حادثه و باور منفی در کنار هم و درجه‌بندی سطح برآشفتگی بیمار روی مقیاس ده نمره‌ای میزان برآشفتگی
مرحلهٔ چهارم
تمرکز روی باور منفی درمانجو و به چپ و راست حرکت دادن سریع و همزمان انگشتان درمانگر در مقابل او. درخواست از بیمار برای تعقیب حرکت انگشتان، تکرار این کار تا اینکه سطح برآشفتگی بیمار به یک یا صفر کاهش پیدا کند.
مرحلهٔ پنجم
بازسازی شناختی، قوت بخشیدن به باور مثبت بیمار جهت جایگزینی به جای باور منفی.
مرحلهٔ ششم
درخواست از درمانجو جهت الحاق و نگهداری همزمان واقعهٔ هدف و شناخت وارهٔ مثبت و بررسی تنش عضلانی.
مرحلهی هفتم
در خواست از بیمار برای بیان تصویر برآشفته کننده، افکار یا عواطف تجربه شده توسط بیمار در طول درمان. درخواست از درمانجو جهت یادداشت اتفاقات تجربه شده در فرایند درمان در قالب افکار، شرایط، رؤیاها، خاطرات و سایر مسائل دردفترچهٔ یادداشت.
مرحلهی‌هشتم
ارزیابی هدف‌های قبلاً پردازش شده.

اثربخشی ای ام دی آر

مرور نظام مندی که در سال ۲۰۰۹ توسط گروه کاکرین (Cochrane library) انجام شده است نشان داده که ای ام دی آر اثربخشی بیشتری از فهرست انتظار دارد و می‌تواند به اندازه رواندرمانی شناختی-رفتاری متمرکز بر سانحه یا مدیریت استرس مؤثر باشد.
به نقل از جعبه ابزار ذهنی طبق تحقیق ها موسسه EMDR، در بیش از 30 تحقیق و پژوهش کنترل شده در زمینه ی درمان EMDR، نتیجه نشان دهنده ی موثر بودن این درمان بوده است.
در برخی از این آزمایش ها، حدود 90 درصد از کسانی که دچار PTSD بودند، پس از فقط سه جلسه EMDR تراپی، دیگر هیچ علائم PTSD در آنها مشاهده نشد.
در دیگر آزمایش ها این موسسه، برای اکثر شرکت کنندگان بعد از حدود 6 الی 12 جلسه، تاثیرات و نتایج بسیار مثبتی از درمان EMDR نشان داده شد.
اکنون موسسه های معتبری نظیر WHO و APA و دپارتمان آسیب دیدگان جنگی، این روش درمانی یعنی EMDR را به عنوان یک گزینه مناسب برای درمان PTSD معرفی کرده اند.
در تحقیقی دیگر در سال 2014، که بین 24 آزمایش کنترل شده تصادفی انجام شد که در آن ها از درمان EMDR برای بهبود تروما استفاده می شد، نتایج نشان دهنده ی این بود که روش درمانی EMDR تراپی، برای بهبود تروما حتی از روش CBT نیز موثر تر بوده است.
تحقیق ها همچنین نشان می دهند که نتایج استفاده از این روش درمانی کوتاه مدت نبوده و در طول زمان نیز پابرجا خواهد بود. نویسندگان یک تحقیق در سال 2015 گزارش دادند که افرادی که از روش درمانی EMDR برای بهبود افسردگی استفاده کرده بودند نسبت به کسانی که روش های درمانی دیگری داشتند در یک سال بعد از درمان، علائم کمتری از عود یا بازگشت مشکل افسردگی تجربه کردند.
البته، هنوز تحقیق های گسترده و با جامعه آماری بسیار زیاد در زمینه ی این روش درمانی صورت نگرفته است، اما همین تحقیق ها با جامعه آماری کوچکتر، نتایج مثبتی را گزارش داده اند.