بازار رقابت انحصاری

تاریخچه

رقابت انحصاری در تاریخ عقاید اقتصادی در اعتبار علمی ادوارد چمبرلین است. چمبرلین اقتصاددان آمریکایی که در کتاب خود تحت عنوان نظریه رقابت انحصاری که در سال ۱۹۳۳ به چاپ رسید تأکید می‌کند که بازارهای اقتصادی ممکن است روی یک سطح یا طیف افقی در نظر گرفته شوند که انحصار کامل در حد نهایی راست آن و بازار رقابت کامل در حد نهایی چپ آن قرار دارد. بین این دو بازار از نظر تعیین قیمت توافقی وجود ندارد و در نتیجه قیمت‌ها از طریق عناصر انحصاری و رقابتی تعیین می‌شود.

تمایز بین کالاها

کالاهای بنگاه‌ها در بازار رقابت انحصاری کاملاً همگن نیستند و با یکدیگر تفاوت دارند. البته این تفاوت به قدری کم است که کالاها تا حد زیادی جانشین هم هستند. برای مثال می‌توان گفت که کالاها از لحاظ کارکرد یکسان اند اما تفاوت‌هایی در کیفیت، بسته‌بندی، شکل، محل فروش و مواردی از این قبیل دارند.

تعداد بنگاه‌ها

در هر بازار رقابت انحصاری، تعداد زیادی بنگاه وجود دارد و تعداد زیادی بنگاه نیز آماده ورود به بازار هستند. تعداد زیاد بنگاه‌ها این نتیجه را دارد که تصمیمات قیمتی هر بنگاه، اثری ناچیز روی کل بازار دارد و لذا تصمیمات دیگر بنگاه‌ها را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد.

هزینه ورود و خروج

در بازار رقابت انحصاری در بلندمدت هزینه ورود و خروج وجود ندارد. این فرض تضمین می‌کند که در این بازار، هزینه‌های نابرگشتنی وجود ندارد.

استقلال در تصمیم‌گیری

در این بازار هر بنگاه به‌طور مستقل برای کالای خود قیمت‌گذاری می‌کند و نیاز به در نظر گرفتن اثر تصمیم خود بر تصمیم قیمتی دیگر بنگاه‌ها ندارد. این امر به این دلیل است که بازار به قدری بزرگ است که اثر تصمیم یک نفر روی کل بازار قابل صرف نظر است.

قدرت بازار

بنگاه‌ها در بازار رقابت انحصاری دارای درجه‌ای از قدرت بازار هستند. در واقع در این بازار بر خلاف بازار رقابت کامل، بنگاه می‌تواند قیمت خود را بالا ببرد بدون اینکه تمام مشتریان خود را از دست بدهد. از طرف دیگر بنگاه می‌تواند قیمت خود را پایین بیاورد بدون این که بقیه بنگاه‌ها مجبور به رقابت قیمتی و پایین آوردن قیمت خود شوند. منشأ این قدرت بازار در یک بازار رقابت انحصاری، موانع ورود و خروج نیست (چون این موانع وجود ندارند یا به مقدار کمی وجود دارند) بلکه وجود تعداد اندک رقبا و تمایز کالاها در این بازار است. وجود قدرت بازار به این معنی است که بنگاه با یک منحنی تقاضای نزولی مواجه است (که البته کشش زیادی دارد).

اطلاعات ناقص

در این بازار، به‌طور کلی هیچ تولیدکننده و مصرف‌کننده‌ای اطلاعات کامل ندارد.

بنگاه رقابت انحصاری در کوتاه مدت

هر بنگاه در بازار رقابت انحصاری از جنبه‌های مختلف شبیه انحصارگر است. اما از آن جا که محصول این بنگاه با محصول سایر بنگاه‌ها تفاوت دارد، منحنی تقاضای بنگاه دارای شیب نزولی است (برعکس، منحنی تقاضای بنگاه در بازار رقابت کامل در قیمت بازار افقی است). بنابراین بنگاه رقابت انحصاری از قانون انحصارگر برای حداکثر کردن سود خود استفاده می‌کند: سطحی از تولید را انتخاب می‌کند که درآمد نهایی (MR) با هزینه نهایی (MC) برابر است و از منحنی تقاضا برای تعیین قیمت سازگار با مقدار تولید استفاده می‌کند.

مازاد ظرفیت

ورود و خروج بنگاه‌ها در بازار رقابت انحصاری تا جایی ادامه می‌یابد که منحنی‌های تقاضا و هزینهٔ متوسط کل (ATC) برهم مماس شوند. این در حالی است که مقدار تولید در این نقطه (نقطهٔ تماس دو منحنی تقاضا و ATC) کم‌تر از مقداری است که هزینهٔ متوسط کل حداقل می‌شود؛ بنابراین در بازار رقابت انحصاری، بنگاه‌ها بر روی شاخهٔ نزولی منحنی‌های هزینهٔ متوسط کل تولید می‌کنند. به این ترتیب رقابت انحصاری تمایز اساسی با رقابت کامل دارد. آزادی ورود به بازار رقابت کامل باعث می‌شود تا بنگاه‌ها در نقطهٔ حداقل منحنی هزینه متوسط کل تولید کنند.
سطحی از تولید که هزینهٔ متوسط کل (ATC) را حداقل می‌کند، مقیاس کارآمد (تولید کارآ) بنگاه نامیده می‌شود. در بلندمدت بنگاه‌های بازار رقابت کامل در مقیاس کارآمد فعالیت می‌کنند ولی بنگاه‌های بازار رقابت انحصاری در سطحی کم‌تر از مقیاس کارآمد فعالیت می‌کنند. در این حالت می‌گوییم بنگاه‌ها در بازار رقابت انحصاری مازاد ظرفیت دارند. به عبارت دیگر، یک بنگاه در بازار رقابت انحصاری، برخلاف بنگاه رقابتی، باید تولید خود را افزایش دهد تا هزینهٔ متوسط کل تولید کاهش یابد.

قیمت‌گذاری بالاتر از هزینهٔ نهایی

دومین تفاوت بین بازار رقابت کامل و رقابت انحصاری به ارتباط میان قیمت و هزینهٔ نهایی مربوط می‌شود. در یک بنگاه رقابتی، قیمت (P) با هزینهٔ نهایی (MC) برابر است. در حالی که برای یک بنگاه در بازار رقابت انحصاری، قیمت بیش از هزینهٔ نهایی است (P>MC) زیرا بنگاه همیشه دارای بخشی از قدرت بازار است.
این قیمت‌گذاری بالاتر از هزینهٔ نهایی با ورود و خروج بنگاه‌ها و صفر شدن سود سازگار است. چرا که شرط سود صفر فقط این اطمینان را به ما می‌دهد که قیمت (P) با هزینهٔ متوسط کل (ATC) برابر است، ولی شرط سود صفر، تضمین برابری قیمت و هزینهٔ نهایی (MC) نیست. در تعادل بلندمدت بنگاه‌های بازار رقابت انحصاری بر روی شاخهٔ نزولی منحنی‌های هزینهٔ متوسط کل (ATC) فعالیت می‌کنند، به‌طوری‌که هزینهٔ نهایی کم‌تر از هزینهٔ متوسط کل است (MC<ATC). بنابراین وقتی قیمت و هزینهٔ متوسط کل با هم برابرند، قیمت باید بیش از هزینهٔ نهایی باشد.
در ارتباط میان قیمت و هزینهٔ نهایی یک تفاوت کلیدی و مهم بین رقابت کامل و رقابت انحصاری مشاهده می‌کنیم. فرض کنید از یک بنگاه سؤال کنید: «شما دوست دارید که یک مشتری وارد فروشگاه شود و کالایی را به قیمت جاری از شما خریداری کند؟» یک بنگاه در بازار رقابت کامل پاسخ می‌دهد که اهمیتی ندارد! زیرا قیمت دقیقاً برابر هزینه نهایی است و سود ناشی از فروش یک واحد اضافی کالا (در بلند مدت) صفر است. برعکس، یک بنگاه در بازار رقابت انحصاری همیشه مشتاق مشتریان بیشتر است. زیرا قیمت بیش از هزینهٔ نهایی است و فروش هر واحد اضافی به قیمت جاری، به معنای سود بیشتر است. بر اساس یک لطیفه، بازارهای رقابت انحصاری بازارهایی هستند که برای خریداران خود کارت تبریک عید می‌فرستند!