زبان لری

گویشوَران لُری

پراکندگی گویش‌وران لر در امتداد رشته کوه زاگرس در غرب کشور ایران و به‌طور دقیق‌تر از زاگرس میانی تا کناره‌های خلیج فارس و در غرب تا حدود میان رودان است. بیشترین جمعیت گویش‌وران لر در استان‌های لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان است ولی جمعیت قابل ملاحظه‌ای از لرزبان‌ها در مناطقی از جنوب استان ایلام، غرب استان فارس و اصفهان و استان بوشهر ساکن هستند. ولی برخی از لرزبان‌ها در مناطقی از ایران پراکنده‌اند که علت این پراکندگی به‌طور عمده مسائل سیاسی به ویژه در زمان حکومت رضاشاه پهلوی صورت گرفته و از آن جمله می‌توان به لرزبان‌هایی که به استان‌های قزوین، قم و کرمان تبعید شده و هم‌اکنون بخشی از گویش‌وران لر به‌شمار می‌آیند اشاره کرد.
دزفولی و شوشتری نیز با اینکه به عنوان گویشی از زبان فارسی مطرح اند، به لری شبیه تراند.

هر چه از سوی میانه زاگرس به جنوب و کناره‌های خلیج فارس حرکت کنیم گویش‌وران لر به زبان فارسی بیشتر نزدیک می‌شوند و هر چه به سمت زاگرس میانی و شمالی و به‌طور خاص مناطق کردزبان حرکت کنیم واژه‌ها و شباهت‌های واجی بیشتری میان گویش‌وران لر و گویش‌وران کرد خواهیم داشت و لری خرم‌آبادی نمونه‌ای از نزدیکترین گویش‌های لری به زبان کردی است.

گمان‌های غیر زبان‌شناسان

نام زبان لری در کتاب‌های تاریخی قدیمی نیامده‌است و ظاهراً زبان مردمان این ناحیه گویشی از زبان پهلوی در نظر گرفته شده‌است. پیش از بررسی‌های زبان‌شناسی نوین، برخی نویسندگان بر پایه حدس، گویش لُری را با زبان‌های کردی‌تبار مربوط می‌دانستند؛ برای نمونه دهخدا در لغت نامه دهخدا، لر (و یا لور) را نام عشیرتی بزرگ از عشایر کرد می‌داند ولی منظور از واژه کرد رمّه گردان یا چوپان است نه قوم کرد:
گروهی از کردها در کوه‌های میان اصفهان و خوزستان و این نواحی بدیشان شناخته آید و بلاد لر خوانند و هم لرستان و لور گویند.
یا دکتر پرویز ناتل خانلری گویش‌های لری و بختیاری را نزدیک به زبان کردی گمان برده‌است و در این خصوص می‌نویسد: «در کوهستان بختیاری و قسمتی از مغرب استان فارس ایلهای بختیاری و ممسنی و بویراحمدی به گویش‌هایی سخن می‌گویند که با کردی خویشاوندی دارد اما با هیچ‌یک از شعبه‌های آن درست یکسان نیست و میان خود آنها نیز ویژگی‌ها و دگرگونی‌هایی وجود دارد که هنوز با دقت حدود و فواصل آنها مشخص نشده‌است. اما معمول چنین است که همه گویش‌های بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند.»
بر پایه گمانی دیگر از میان تمام اقوام آریایی، لرها از نظر سازمان زبانی رابطه تنگاتنگی با کردی زبانان و فارسی زبانان دارند؛ در حالیکه برخی پژوهشگران بیان داشته‌اند که لرها از کردها منشعب می‌شوند اما برخی دیگر از پژوهشگران معتقدند که لرها از قدیم‌الایام گروهی مستقل بوده‌اند؛ گرچه، از دو همسایه فرهنگی خویش تأثیر پذیرفته‌اند؛ گرچه، لرها از نظر زبانی آشکارا با فارسی مرتبط هستند اما کارشناسان در این باره اختلاف نظر دارند که لری و فارسی از فارسی باستان منشعب شده‌اند یا از فارسی میانه. لری همچنین با کردی مرتبط می‌باشد؛ این ارتباط در گویش‌های شمالی لری بیشتر نمودار است. گویش‌های لری یک پیوستار زبانی مابین دو قطب فارسی و کردی هستند.

نمونه نوشتار

نوشتار زیر به لری خرم‌آبادی است.
ایما هوفتیئیم نٱزیکیا سائٱت چارئو چارئو نیم. ڤنو که پآ تٱئش بؽئن ئو بیار بؽئن هٱمناْ بیآر کٱردن ئو ڤ سورئٱت هٱماْ خۉشونٱ آمادٱ گرڌاٛن سی رٱئتن ویراْ قولٛاْ
آما قٱرار نی‌آن کاْ یٱک دۏ کٱس بٱئیسن د اٛشگٱفت ئو بٱقیٱ روئن ویرٱ قولٛاْ. چۉن‌کاْ ٱساسیا زیادی داشڌٱن کاْ نٱمی‌تونسٱن ڤا خۉشۊ بیارٱنشۉ، دۏ نٱفٱر مۊئن د اْشگٱفت کاْ هٱم بٱسن تاْ ئی ٱساسیت ئو هٱم ناشڌا هازر بٱکٱن کاْ ڤٱتی کاْ اینو ورمیگٱرڌن بوهورٱن.
Īmā hoft-ī-Īm nezīk-yā sāat-e čār ö čār ö nīm. vano ke pā taš b-ī-n ö biār b-ī-n hama-ne biār kerd-en ö ve sörat hama xo-šōn-e āmāda kerd-en sī ḥarekat ve taraf-e kola.
amā qerār nĪā-n ke yak dö nafar bē-Īs-an de ešgaft ö baqia rö-an vīr-e kola. čūnke asās-yā ziād-Ī dāšt-en ke ne-mĪ-tōness-en vā xo-šō bö-jr-an-ešō, dö nafar man-en de ešgaft ke ham bē-Īs-an tĪ asā-s-yā va ham enāštā-ne hāzer kon-an ke möjqē ke īn-ō ver-mĪ-gerd-an bo-hor-an
ترجمه فارسی
ما تا نزدیکی‌های ساعت چهار، چهار و نیم خفته بودیم. آن‌هایی که پای آتش بودند و بیدار شده بودند، همه را بیدار کردند و همگی به سرعت خود را برای رفتن به سمت قله آماده کردند.
اما قرار گذاشتند که یکی دو نفر در غار بمانند و بقیه به سمت قلهٔ کوه راهی شوند. چونکه اثاث‌های بسیای داشتند که نمی‌توانستند همه آن‌ها را با خود حمل کنند. دو نفر در غار ماندند که هم مراقب اثاث‌ها باشند و هم صبحانه‌ای آماده کنند که هنگام بازگشت گروه بخورند.

وضعیت امروزی زبان لری

زبان لری یکی از زبان‌هایی است که حیاتش به دلایل مختلف درون و برون قومی، در معرض تهدید است. با توجه به استفادهٔ وافر و نسنجیده از شیوهٔ واژه‌گزینی، این شیوه به مهم‌ترین عامل آسیب‌رسان به زبان لُری تبدیل شده‌است. امروزه تعامل اقوام و ملل به شکل عجیبی گسترش یافته‌است و این امر موجب تأثیرگذاری بیش از پیش بر روی یک‌دیگر در همه عرصه‌ها شده‌است. در این خصوص، تأثیر زبان‌ها بر یک‌دیگر برای بعضی از اقوام به فرصت و برای برخی دیگر به تهدیدی جدی تبدیل شده‌است. برخی از زبان‌ها به دلیل برخورداری از عوامل رشد زبان که بیش‌تر درون‌قومی است دارای فرصت و برخی دیگر به دلیل عدم برخورداری از این عوامل مورد تهدید روزافزون و خطر از دور خارج شدن هستند. به نظر می‌رسد لُری در زمرهٔ زبان‌های دستهٔ دوم یعنی زبان‌های مورد تهدید قرار می‌گیرد. این قوم به علت نداشتن رسم‌الخط مشخص و واحد و نیز به علت شرایط خاص زیستی خود، موفق به مکتوب نمودن آثار ادبی خود نشده و از سوی دیگر در سال‌های اخیر نسل جدید مردمان لرتبار به فارسی صحبت کردن و دوری از زبان‌های بومی گرایش پیدا کرده‌اند که هر دوی این عوامل خطری برای ادامه حیات زبان‌های مردم لر می‌باشند. پرهیز از لری صحبت کردن در میان قشر تحصیل کرده و به ویژه جامعه دانشگاهی لرها بیش از قشرها دیگر شدت یافته‌است.

برخی واژگان به زبان لری

برخی کلمات در زبان لری فیلی و ترجمه به فارسی:
دآ= مادر/
بوٱ=پدر/
برآ=برادر/
لوچ=لب/
می می= عمه/
پاٛت= بینی/
کلاٛک=انگشت/
می= مو/
گوپ، دٱم=دهان
قُل=مچ پا تا انگشتان پا/
مل=گردن/
کوک=کمر/
گیئ= شکم/
سی=برای/
داْ= داخل/
اْزگاٛل= زغال/
چیا- چوقا= تپه/
ژو= درد/
برخی کلمات در گویش بروجردی و ترجمه آنها به فارسی:نِنَه=مادر/ بواَ=پدر/بِرار=برادر/ خوآر=خواهر/لُو،لوچ=لب/ پِت=بینی/کِلِک=انگشت/دو=دهان/وِرِه=برای/زِنِشت=درد/ اِژبوژ=شپش/کِرجِنگ=خرچنگ/
برخی کلمات در زبان لوری دومنی و ترجمه به فارسی آنها:
دی: مادر/
بوڤ: پدر/
کوکا، کٱکی:برادر/
بقیه کلمات با بختیاری یکی است.
برخی کلمات در زبان اچمی با ترجمه فارسی آنها:
چپلاقی: پس گردنی/
کوپ: دهان/
گٱپ: بزرگ/
لوچ: لب/
خٱنٛه: خنده/
نک نک: دل آشوب بی‌قرار/
کِلیک: انگشت/
برخی کلمات در زبان لری بختیاری و ترجمه به فارسی:
دا=مادر/
بٱڤاْ، بوڤاْ، بو=بابا/
برار، گٱگاْ، گو=برادر/
چپلاق: سیلی یا پس گردنی/
کٱچی=عمه/
نفت، پاٛت=بینی/
کلاٛک، کلاٛیچ=انگشت/
پٱل=مو/
قول=مچ پا تا انگشتان پا/
ماٛل=گردن/
قٱڌ=کمر/
گٱداْ، اشکم=شکم/
سی=برای/
ماٛن، مین=داخل/
ٱنگشت=زغال/
چوقا=تپه/
زناٛشت=درد/
کصله ساکی = زنانی که همجنسگرا باشند/
برخی کلمات در زبان لری رامهرمزی و ترجمه آن‌ها به فارسی:
دا، دالکٱ=مادر/ بوٱ=پدر/ آمٱ=عمه/ گۊ، گیو=برادر/ دٱدی= خواهر/ قفا=پس گردنی/ نوفت=بینی/ پنجٱ= انگشت/ کوم=شکم / می=مو / پیل=پول / سی=برای / مؽن=داخل / تۉ=اتاق/ کور=پسر / دوتٱر=دختر / دزی=دزدی / هوناْ=خانه / خین=خون / میرٱ=شوهر / پیا= مرد / بٱهیگ=عروس