تغییر نام‌های جغرافیایی در ترکیه

تغییر نام‌های جغرافیایی در ترکیه از سال ۱۹۱۳م تا زمان حاضر در دوران امپراتوری عثمانی و جمهوری ترکیه در فواصل معین و پیاپی در قسمت بزرگی از مناطق جغرافیایی آن خطه صورت گرفت. جمهوری ترکیه به منظور ادامه سیاست ترک سازی و تحکیم زبان اصلی (با اعلام زبان ترکی به عنوان زبان رسمی آن کشور) خود شروع به تغییر نام‌های تاریخی آن مناطق جغرافیایی که منشأ آن نام‌ها از (ارمنی، یونانی، آشوری، گرجی، بلغاری، کردی، عربی و لاز) بود به نام‌های تُرکی تغییر یافت.
تلاش ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا در اوایل سده ۲۱ و به دلیل مسئله حقوق اقلیت‌ها، منجر به کاهش تغییر اسامی مکان‌های جغرافیایی در ناحیه آناتولی شرقی و به ویژه ناحیه آناتولی مرکزی شده‌است. همچنین در برخی موارد روستاها و مناطقی که ساکنین آن اکثریت کُرد در آن زندگی می‌کنند به نام‌های قبلی (کُردی) بازگردانده شد. آن نام‌های محلی که به‌طور رسمی غالباً با تغییر در گویش و زبان محلی در سراسر کشور که از لحاظ قومی، نژادی متنوعند باقی ماند.
سیاست تغییر اسامی مناطق جغرافیایی مانند (شهرها، رودها، کوها و حیوانات و غیره) در سالهای پایانی عمر دولت عثمانی شروع و تا دولت کنونی ترکیه ادامه یافت. در دولت کمالیسم یک کمیسیون تخصصی به منظور تغییر نام‌های مناطق جغرافیایی و غیره تشکیل شد. حدود ۲۸٬۰۰۰ نام‌های جغرافیایی تغییر داده شد، که شامل ۱۲٬۲۱۱ نام روستا و شهرها و ۴۰۰۰ نامهای کوه، رودخانه و دیگر نام‌های جغرافیایی و غیره تغییر داده شده‌است.
بیشترین تغییر نام‌ها در مناطق شرقی کشور (ارمنستان غربی) که در طول تاریخ اقوام مختلفی در آن مناطق زندگی کردند اعمال شد. ادعایی که دولت ترکیه برای تغییر نام‌های تاریخی آن مناطق (دولت ترکیه نام‌های تاریخی آن مناطق را نام‌های خارجی می‌نامد) مطرح کرده، جلوگیری از تفرقه و ایجاد برابری و وحدت در ترکیه بوده‌است.

امپراتوری عثمانی

ترکان جوان (کمیته اتحاد و ترقی)، بعد از به قدرت رسیدن (کودتای ۱۹۱۳م) طی یک سیاست از پیش پی ریزی شده، پاکسازی قومی غیر مسلمانان (نسل‌کشی ارمنیان، نسل‌کشی آشوری‌ها، نسل‌کشی یونانیان)، شروع و در طی آن پاکسازی قومی وزیر جنگ اسماعیل انور طی حکمی در ۶ اکتبر ۱۹۱۶م صادر و اعلام نمود که:
تصمیم گرفته شده‌است که ولایت‌ها، بخش‌ها (مناطق)، شهرها، روستاها، کوها و رودها که نامهای آنان متعلق به ملل غیر مسلمانان مانند ارمنی، یونانی، آشوری می‌باشد به تُرکی تغییر یابد. بدین منظور از این لحظه برای رسیدن به هدف اصلی ما از فرصت بدست آمده‌استفاده نمائید. (اداره کل بایگانی دولت جمهوری ترکیه، استانبول)
(Vilayet Mektupçuluğu, no. 000955, 23 Kânunuevvel 1331 (۶ اکتبر ۱۹۱۶) Ordinance of Enver Paşa)
انور پاشا نام‌های جغرافیایی متعلق به اقلیت‌های مسلمانان (اعراب، کردها) به دلیل نقش آنان در دولت عثمانی تغییر نداد.
فرمان او الهام بخش بسیاری از روشنفکران ترکیه برای حمایت از چنین اقداماتی شد.
یکی از این افکار الهام گرفته شده از انور پاشا، حسین آلپر سلان (۱۹۲۱–۱۸۷۷) یک سرباز تُرک و نویسنده کتاب دربارهٔ زبان و فرهنگ تُرکی بوده‌است. او در کتاب (آیا استان (ولایت) ترابزون تُرکی است یا لاز؟) نوشته‌است:
«اگر ما می‌خواهیم مالک کشور خودمان شویم باید حتی نام کوچکترین روستاهای ارمنی، یونانی، را تُرکی کنیم.»
«فقط از این راه می‌توانیم کشور ما را یک رنگ سازیم.»
بسیاری از نام‌های جغرافیایی در طول تاریخ بعد از استقرار جمهوری ترکیه چندین بار تغییر داده شده‌است و مشخص نیست تحت چه فرمانی نام مناطق جغرافیایی تغییر یافته‌است.

جمهوری ترکیه

ناسیونالیسم تُرک، (ملی‌گرایی) و سکولاریسم این دو اصل از شش اصول اصلی بنیانگذار جمهوری ترکیه بود. هدف مصطفی کمال آتاترک به عنوان رهبر در دهه‌های آغازین جمهوری ترکیه برای تشکیل یک دولت و ملت واحد و یک رنگ از طریق بقایای باقی‌مانده امپراتوری عثمانی بود. در طول سه دهه اول جمهوری ترکیه برای ایجاد ترکیه جدید هدف اصلی سیاست، ترک سازی و تغییر نام‌های جغرافیایی بود.
نقشه‌هایی در شهر لایپزیگ، آلمان منتشر شد به نام (اطلس بزرگ جهان) که در آن نقشه سرزمین‌های تاریخی ارمنستان، کردستان و لازستان، را نشان می‌داد، واردات آن نقشه‌ها به ترکیه ممنوع شد. روزنامه‌نگار و نویسنده تُرک به نام آیشه هور پس از مرگ آتاترک و طی دوره جمهوری دموکراتیک ترکیه در اواخر ۱۹۴۰–۵۰م اشاره کرده بود که:
«نام‌های زشت، تحقیرآمیز، توهین‌آمیز و استهزاءآمیز حتی اگر آن نام‌ها تُرکی بود در هدف تغییرات قرار گرفت.» اسامی شهرها یا مناطق جغرافیایی که به پسوند (قرمز-کلیسا یا ناقوس، زنگ-این نوع اسامی جزء اسامی زشت و ناپسند خوانده شد) ختم می‌شد تغییر یافتند. به‌طور مثال شهر (Saranta Ekklisiès) یکی از شهرهای باستانی یونانیان که به معنی (چهل کلیسا) می‌باشد در سال ۱۹۲۳م توسط دولت ترکیه به نام (Kırk Kilise) با همان معنی یونانی یعنی چهل کلیسا تغییر یافت ولی در سال ۱۹۲۴م نام این شهر به (Kırklareli) تغییر نام یافت به معنی (مکانی که نفت پیدا شد)."
دولت ترکیه برای توجیه تغییر نام‌های جغرافیایی جلوگیری از (تجزیه طلبی ملتها) نامید.
یک کمیسیون ویژه برای تغییر نام‌ها تحت نظارت وزارت کشور ایجاد شد. این کمیسیون از اساتید دانشگاه‌ها، سیاستمداران، ژنرالهای نظامی و زبان شناسان که از سراسر کشور گرد هم جمع شده بودند تشکیل شد. در میان مشارکت کنندگان این کمیسیون از اعضای اداره ستاد ارتش و وزارت دفاع، وزارت آموزش و پرورش و همچنین از استادان تاریخ و جغرافیا دانشگاه آنکارا نیز دیده می‌شدند.
این کمیسیون موفق شد حدود ۲۸٬۰۰۰ نام‌های جغرافیایی را تغییر دهد، که شامل ۱۲٬۲۱۱ نام روستا و شهرها و ۴۰۰۰ نامهای کوه، رودخانه و دیگر نام‌های جغرافیایی و غیره بوده‌است.
این رقم نیز شامل نام خیابانها، بناهای تاریخی، مقبره‌ها، لوحه‌های تاریخی، محله‌ها و محلات و سایر مولفه‌هایی که برخی از مناطق کوچک شهرداری‌ها را تشکیل می‌دادند.
در سال ۱۹۲۷م همه نام‌های خیابانها و میادین استانبول که نام تٌرکی نداشتند تغییر یافت. این کمپین تا سال ۱۹۷۸م به کار خود ادامه داد و پس از کودتای نظامی سال ۱۹۸۰م در سال ۱۹۸۱–۸۳م دوباره کار خود را آغاز نمود.
در طول تنش بین شورشیان منطقه کُردنشین و دولت ترکیه تمرکز کمپین برای تغییرات نام‌ها بیشتر در آن مناطق بوده‌است. در سال ۱۹۸۱م دولت ترکیه در تیتر روزنامه‌ای که اختصاص داده شده بود به نام‌های روستاهای تُرکی (Köylerimiz، به معنی روستای ما) که اظهار داشته بود:
«حدود ۱۲۰۰۰ نام روستاهایی که غیر تٌرکی هستند و قابل فهم نیستند و از ریشه غیر تٌرکی منشأ گرفته شده‌اند و باعث سردرگمی شده شناسایی شدند و نام‌های تٌرکی جایگزین آن‌ها شد.»
توسط کمیسیون تشکیل شده برای تعویض نام‌های خارجی تحت نظارت وزارت کشور.
ولی ده‌ها اسامی تغییر یافته شده بسیار شبیه اسامی بومی می‌باشد به‌طور مثال:(Aghtamar)، نام ارمنی است به (Akdamar) تغییر نام داده شده‌است.

وضعیت فعلی

اگر چه نام‌های جغرافیایی به‌طور رسمی در ترکیه تغییر یافته‌است ولی ساکنین آن مناطق از نام بومی با گویش‌های محلی خود استفاده می‌کنند. سیاستمداران ترکیه در سخنرانی‌های خود از نام بومی شهرها استفاده کردند به‌طور مثال عبدالله گل در سفر کاری خود (۲۰۰۹م) به شهر گوراویماق (Güroymak) در سخنرانی‌های خود از نام بومی ارمنی آن یعنی نوراشن (Norashen) استفاده کرد.
همچنین در همان سال رجب طیب اردوغان به جای استفاده از نام گونایسو، از نام بومی یونانی پوتامیا (Potamya) را بکار برد.
در چند سال اخیر برای بازگرداندن نام‌های بومی روستاها تلاش‌هایی (در درجه اول نام‌های کُردی)، صورت گرفته‌است. در سپتامبر ۲۰۱۲م نام بومی آن مناطق معرفی شد.
بر اساس این لایحه، تونجلی (Tunceli) به درسیم تغییر یافت. (شهر تونجلی در زبان زازاکی، (Mamekiye) نام دارد و کردی (Mamekî)، و همچنین بطلمیوس نام باستانی آن شهر (Daranalis) نامیده‌است و یکی از استانهای تاریخی ارمنیان و نام آن را تارون می‌باشد)
شهر گوراویماق (Güroymak) به نام نوراشن (Norashen) و آیدینار (Aydınlar) به تیلو به معنی (روح مقدس) تغییر یافت.

تجزیه و تحلیل نسبی

بسیاری از تغییرات نام‌های جغرافیایی در ناحیه آناتولی شرقی، ناحیه آناتولی جنوب شرق و کناره دریای سیاه صورت گرفته‌است. پژوهشگر مستقل و متخصص ریشه‌شناسی سوان نشانیان تغییر نام‌های جغرافیایی را این گونه تخمین زده‌است:
«یونانی ۴٬۲۰۰ نام، ارمنی۳٬۶۰۰ نام، کردی۴٬۰۰۰ نام، عربی ۷۵۰ نام، آشوری۴۰۰ نام، گرجی۳۰۰ نام، لاز ۲۰۰ نام، دیگر۵۰ نام.»
آمار رسمی ارائه شده از طرف کمیسیون ویژه برای تغییر نام‌ها به تُرکی از کل روستاها، شهرها و شهرستان‌ها و غیره ۱۲٬۲۱۱ نام می‌باشد.