خاندان کلانتر باغمیشه

خاندان کلانتر باغمیشه از خاندان‌های مهم در دوره قاجار در تبریز بودند. خانواده کلانتر پشت در پشت کدخدایان کوی باغ میشه بودند و از اعیان و ملاکان تبریز به شمار می‌رفتند. به سبب ازدواج دختر میرزا صادق کلانتر با عباس میرزا این خانواده با فامیل فرمانفرمائیان نیز نسبت خویشاندی داشتند. در دوره پهلوی و پس از اجباری شدن داشتن نام خانوادگی، نوادگان خاندان کلانتر، نام‌های خانوادگی «کلانتری»، «امیرکبیریان»، «آصف»، «حاجبی»، «ذکاء»، «بنی‌فضل»، «شکوهیان»، «خلیلیان» و «مظهری» را انتخاب کردند.

تاریخچه

جد اعلای خانواده کلانتر، حاجی نجف صوفی از معاصران شاه سلیمان صفوی بوده‌است. پسر او حاجی‌آقابابا و پسر حاجی‌آقابابا، حاجی محمدصادق نام داشت. این خاندان از دیرزمان عارف و صوفی‌مسلک بودند و در بیرون از قلعه‌ی تبریز در کوی باغمیشه که از نواحی سرسبز بیشه‌زار سمت شرقی شهر بود، زندگی می‌کردند و در آنجا خانه‌های مفصل و باغ‌های بزرگ ساخته بودند.

حاجی صادق کلانتر

حاجی محمدصادق پسر حاجی آقابابا که همچون پدر خود از بزرگان تبریز شمرده می‌شد و پس از پدر کدخدای باغمیشه شد، مردی توانگر و مورد احترام اهالی شهر بود. هرگاه فتحعلی‌شاه به تبریز می‌آمد، رسم بر این بود که منجمان «ساعت سعد» ورود شاه را به شهر تعیین کنند و شاه تا رسیدن آن زمان، بیرون شهر در خانه‌ی حاجی صادق مهمان می‌شد. حاجی صادق در اواخر عمر از دارایی‌ها و املاک خود دست کشید و در کربلا معتکف شد و در همانجا درگذشت.
از او پنج فرزند، سه پسر و دو دختر باقی ماند، پسرانش محمدحسن‌خان یوزباشی، حاجی محمدخان سرکشیکی‌چی باشی و علیقلی‌خان کلانتر بودند. یکی از دخترانش به نام «عزت نساء خانم» با عباس میرزا ولیعهد ازدواج کرد و دختر دیگرش به ازدواج میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک درآمد.
محمدحسن‌خان در جنگ‌های ایران و روسیه شرکت کرده بود و به سبب فداکاری‌های خود از عباس میرزا لقب «خان» گرفت. او علاوه بر جنگاوری، در ادبیات و شعر نیز تبحر داشت و با تخلص «سرهنگ» شعر می‌سرود. رضاقلی‌خان هدایت از او در کتاب مجمع‌الفصحاء نام برده است و شماری از اشعارش را نقل کرده‌است.
حاجی محمدخان نیز در جنگ‌های ایران و روسیه شرکت داشت و مورد توجه عباس میرزا قرار گرفت و لقب «خان» دریافت کرد. پس از مدتی به ریاست قراولان عباس میرزا رسید و به  «کشیک‌چی‌باشی» ملقب شد. در زمان ولیعهدی محمدشاه، او را در سفر خراسان همراهی کرد و در جنگ هرات که در دوران سلطنت محمدشاه اتفاق افتاد، شرکت جست. او علاوه بر اینکه منصب سرهنگی داشت، در جمادی‌الثانی ۱۲۶۴ قمری از سوی ولیعهد ناصرالدین میرزا به شغل «وکالت وظایف و مستمریات آذربایجان» منصوب شد. در متن این فرمان از فداکاری‌های حاجی محمدخان در دوران ولیعهدی عباس میرزا، چنین سخن رفته است:«حاجی محمدخان باغمیشه‌ای که از اعیان نجبای دارالسلطنه تبریز است و خود نیز در مراسم خدمت از قدیمی چاکران این دولت قوی شوکت می‌باشد، در رکاب غفران مآب نایب‌السلطنه مرحوم ... به صداقت و درستی خدمت کرده و در سفر همدان از مال و عیال خود گذشته و با عیال نایب‌السلطنه مرحوم مهاجرت کرده.» عبدالعلی‌خان ادیب‌الملک در سفرنامه به آذربایجان (۱۲۷۳ قمری) از وضع زندگی پسران حاجی‌محمدخان و باغ‌ها و عمارت‌هایی که به دستور آن‌ها ساخته شده بود، به تفصیل سخن گفته است.
پسر دوم حاجی صادق، حاجی میرزا علی‌نقی‌خان است که به عنوان مستوفی وارد دستگاه دیوانی تبریز شد و از این رو به «میرزا» شهرت یافت. او نیز مردی عارف‌منش و آبادگر بود و چندین باغ و قنات و آسیاب در باغمیشه احداث کرده بود که همه به نام او خوانده می‌شد. حاجی علی‌نقی در سال ۱۲۶۹ قمری کلانتر تبریز شد و در سال ۱۲۷۴ قمری، بیگلربیگی و سال بعد (۱۲۷۵ قمری) در کربلا از دنیا رفت.
«عزت نساء خانم»، دختر حاجی صادق، با عباس میرزا پسر فتحعلی‌شاه ازدواج کرده بود و معروف است که زن مورد علاقه‌ی عباس میرزا بود. او صاحب دو پسر به نام‌های جعفرقلی میرزا و فیروز میرزا و یک دختر شد. فیروز میرزا لقب فرمانفرما داشت و از شاهزادگان مقتدر قاجار در دوره ناصرالدین‌شاه بود که در ایالت‌های کرمان و فارس حکمرانی کرده بود. فرزندان و نوادگان او نیز همگی افرادی برجسته بودند، از جمله عبدالحسین میرزا فرمانفرما حکمران و سیاستمدار معروف دوره قاجار، نجم‌السلطنه که مادر محمد مصدق (نخست وزیر ملی‌گرای ایرانی) بود و دختر دیگرش سرورالسلطنه همسر مظفرالدین‌شاه.
دختر دیگر حاجی صادق با میرزا حسن مستوفی‌الممالک که در زمان عباس میرزا در دستگاه قائم‌مقام فراهانی در تبریز کار می‌کرد، ازدواج کرد  و صاحب سه دختر و یک پسر شد. پسرش میرزا یوسف آشتیانی پس از میرزا حسن‌خان، مستوفی‌الممالک ایران و سپس صدراعظم ناصرالدین‌شاه شد. میرزا یوسف پدر حسن مستوفی، سیاستمدار معروف دوران مشروطه است که بارها در دوران سلطنت احمدشاه قاجار و سپس رضاشاه، نخست‌وزیر بود.