ولسوالی سوزمه قلعه

موقعیت جغرافیایی

این شهر از شمال به ارتفاعات شِرَم، از جنوب به ولسوالی سانچارک، از شرق به ولایت بلخ و از غرب به ولسوالی سرپل منتهی می‌شود.
سوزمه قلعه زمستانهای بسیار سرد و تابستانهای گرم که به ویژه منطقه زیر چغت (چغت رشته کوه سنگی در سوزمه قلعه) بعلت انعکاس آفتاب و از بین رفتن درختان در زمان جنگ و مهاجرت مردم آن منطقه هوا به شدت گرم می‌باشد. در سوزمه قلعه دو رودخانه وجود دارد. رود شورابه که در فصل بهار دارای آب می‌باشد. رود شیرین که کم و بیش در تمام فصول سال آب در آن جاری می‌باشد.
در سوزمه قلعه اذبکیه و خیل ملاکهندل، درخت‌های میوه باغات انگور وجود دارد.
اما در سوزمه قلعه زیر چغت، درخت‌ها بعلت مهاجرت مردم آن ناحیه قطع و به غارت برده شده
همچنین در گذشته منطقه تفریحی بسیار بزرگ و منحصر به فردی با نام چهارباغ در این منطقه وجود داشت. این منطقه با طراحی خاص و با داشتن درختان بسیار کهن و همچنین گل و میوه، تفرجگاه دولتمردان سابق و محلی برای برپایی جشن‌های محلی، اعیاد و غیره بود. این محل در مدت زمان جنگ به تدریج توسط نیروهای غفار پهلوان و مردم محلی ریشه کن و سوزانده شد.

مردم

در سوزمه قلعه اقوام مختلفی با فرهنگ‌ها و مذاهب متنوعی ساکن هستند.
بر اساس آمار تقریبی سال ۱۳۵۴، ۶۳٪ جمعیت سوزمه قلعه قوم بلوچ می‌باشند که اکثریت آن‌ها به زبان دری تکلم می‌کنند. مذهب آن‌ها شیعه ۱۲ امامی می‌باشد. البته قسمتی از جمعیت این قوم در سوزمه قلعه اهل سنت می‌باشند. همچنین ۱۳٪ جمعیت سوزمه قلعه قوم هزاره هستند که به زبان دری تکلم می‌نماید و داری مذهب شیعه ۱۲ امامی می‌باشد. ۱۲٪ جمعیت سوزمه قلعه از قوم ازبک هستند. آن‌ها اهل سنت می‌باشد و به زبان ازبکی (ترکی) تکلم دارند. ۱۲٪ جمعیت سوزمه قلعه را دیگر اقوام از جمله ایشان، سادات، مغول ، عربو (پشتون) تشکیل می‌دهند که معمولاً به زبان دری تکلم می‌کنند.

اقتصاد

مردم این منطقه اکثراً به کار کشاورزی و دامداری مشغول می‌باشد. ولی در این ولسوالی مردم به کارهای تجاری هم مشغول هستند. بازار سوزمه قلعه از رونقی خوبی بر خوردار می‌باشد .
معادن نفت و گاز در جای جای این ولسوالی در زمان اکتشافات شوروی سابق به دست آمد ولی متأسفانه هنوز هم بکر و دست نخورده باقی مانده‌است.
محصولات زراعی و کشاورزی سوزمه قلعه از جمله مرکبات و آنگور و هندوانه و خربوزه از مهم‌ترین محصولات این ولسوالی می‌باشد .
دامداری شغل بخش عمده بلوچ‌های ساکن در این ولسوالی می‌باشد 
گندم و جو از دیگر محصولات این ولسوالی می‌باشد .

معارف

در این ولسوالی درصد سواد مردم بسیار پایین می‌باشد. مکاتب دولتی ابتدایی در بعضی قریه جات وجود دارد ولی در مرکز ولسوالی فقط یک لیسه وجود دارد. با این حال بیشتر از ۷۰ درصد از کسانی که از سوزمه قلعه به کشور ایران مهاجر شدند با سواد هستند. در زمینه مسائل آموزشی کمبودهای بسیار شدیدی در این منطقه وجود دارد.
۱۹ مکتب ابتدایی (Primary School) و ۸ مکتب متوسطه (Secondary School) در این ولسوالی قرار دارد و به کار آموزش اطفال می‌پردازد.
در دهه‌های قبل از ۱۳۴۰ ساکنین سوزمه قلعه با روش‌های سنتی معمولاً در مساجد به یادگیری دروس دینی مشغول بودند.
همچنین حوزه علمیه سوزمه قلعه توسط استاد شهید حجت‌الاسلام محمد اسحاق (آخوند) وحاجی غلام رسول خان بلوچ تأسیس شد.
در دهه ۱۳۴۰ از طرف دولت وقت اولین مکتب ابتدایی در سوزمه قلعه تأسیس شد، با گسترش آن در دهه ۱۳۵۰ صدها نوجوان و جوان جذب این مکتب شدند. همچنین دوره تحصیلی از سه سال به هشت سال ارتقا یافت. در سال ۱۳۵۷، پس از کودتای مارکسیست‌ها در افغانستان به تدریج تمام مراکز علمی در این منطقه تعطیل شدند. البته مجاهدین در سوزمه قلعه در حین مبارزات خود علیه نیروهای کمونی فعالیت‌های آموزشی و تربیتی منظمی را به صورت سیار دایر نمودند.

روستاهای ولسوالی سوزمه قلعه

۱: زیر چغت که در مرکز این ولسوالی قرار دارد و شامل قریه‌های زیادی از جمله قریه حاجی غلام رسول خان بلوچ ، قریه فقیر حبیب، قریه حاج مولا داد، قریه ملا سلطان، قریه سرور خان، قریه عاشور محمد،  و قریه حاج محمدحسین.
۲: قشلاق ازبکیه
۳: قشلاق سرتپه
۴: قشلاق کهنه
۵: خوب آباد
6. فیض آباد
7. خراسان
8. تنزیل
9. کته قلعه
10 سزی کلان
11. دو آبه 
12 . هزاره قشلاق
13. و .....