ادبیات ترکی استانبولی

دورهٔ نفوذ ادب فارسی در آسیای صغیر

این دوره که از قرن ۱۴ با شدت یافتن تأثیرات ادبیات فارسی آغاز می‌شود با مهاجرت روزافزون ایرانیان آرامش‌طلب و بیزار از جنگ به آسیای صغیر قدرت می‌یابد و تا پایان قرن ۱۹ میلادی پارجاست. در این عهد تقریباً اکثر کتاب‌های ادبیات فارسی به ترکی ترجمه شد که بر غنا و ارزش ادب ترک افزود و آن را برای رشد همه‌جانبه آماده نمود. این دوره تا قرن ۱۹ که ادب ترک تحت تأثیر ادب غرب قرار می‌گیرد پابرجاست.

سدهٔ چهاردهم

ادبیات ترکی چه در آسیای صغیر و چه در آسیای میانه که اکثر ترک زبانان در آنجا می‌زیستند در این دوره جهشی پیدا می‌کند. این جهش از یکسو بخاطر قدرت یافتن امپراتوری عثمانی و از سوی دیگر به دلیل رواج زبان و فرهنگ ایرانیان در آنجا می‌باشد. در این دوره تأثیرات عمیقی که مولوی در ادب ترک گذارده بود با یونس امره شکوفا شد. فرقه مولویه بپا شد و فارسی در آن به مثابه زبان مقدس درآمد.
از آثار بدست آمده در این دوره می‌توان به قصص‌الانبیای رابگزی اشاره نمود. شاعری گمنام نهج الفرادیس رامی‌نویسد. اولین خسرو و شیرین در ادبیات ترکی بدست شاعری بنام قطب به لهجه‌ای از آسیای میانه نوشته می‌شود. حسام کاتب جمجمه نامهٔ عطار را ترجمه می‌کند. نسیمی هم در این دوره به زبان‌های ترکی و فارسی شعر می‌سروده‌است. گلشهری منطق الطیر عطار را ترجمه می‌کند و عاشق پاشا هم اشعار صوفیانه‌ای در قرن ۱۴ دارد. سولی فقیه داستان‌های عاشقانه فارسی را ترجمه می‌کند. خواجه احمد بن مسعود مثنوی سهیل و نوبهار را از فارسی برمی‌گرداند. همچنین او فرهنگ نامهٔ سعدی را هم می‌نویسد. شیخ اوغلو قابوسنامه و مرزبان نامه را ترجمه می‌کند و احمدی از بزرگترین شعرای ترک تقریباً اکثر مثنوی‌های عاشقانهٔ فارسی را بترکی می‌نویسد. توتماجی آثار عطار را برمی‌گرداند و شاعری بنام محمد عشق نامه را بترکی تحریر می‌نماید. برهان الدین و کول مسعود و شیخ اوغلو صدرالدین هم از دیگر شعرای این عهد هستند.

سدهٔ پانزدهم

اما در دوره‌های بعدی یعنی از قرن ۱۵ میلادی ادبیات ترکی بیشتر شکوفا می‌شود. در این دوره ادبیات ترکی آذربایجانی و ترکی استانبولی کم‌کم از هم مستقل می‌شوند. ترجمهٔ آثار باازرش و گرانبهای فارسی مثل آثار عطار و سعدی و مولوی و نظامی و مانند این‌ها موجب غنی گشتن ادب ترک شد و توانست با این خمیرمایه به آفرینش آثاری مستقل مخصوصاً در زمینهٔ شعر دست زند هرچند که هنوز و تا پایان قرن ۱۹ هنوز کاملاً تحت تأثیر فارسی بوده و فارسی‌نویسی و استفاده از کلمات و ترکیب‌ها و تشبیهات فارسی هرچه می‌گذشت بیشتر و بیشتر می‌شد. در این عهد یقینی و میرزاگدایی و سکاکی و امیری و لطفی و میرزا حیدر همچنین مقیمی از شاعران مهم دورهٔ نخست قرن ۱۵ هستند. در نیمه دوم دانشمند بزرگی از ایل ترکمن بنام علیشیر نوایی ظهور کرد که وزیر سلطان حسین بایقرا بود. آثار او بفارسی و ترکی ست اما شاهکارهای او همه ترکی می‌باشند. سلطان محمد فاتح خود امپراتور عثمانی بود اما اشعاری بفارسی و ترکی دارد و خوب هم این اشعار را نوشته‌است. مرجیمک احمد هم دیگر کسی بود که قابوسنامه را بترکی برگرداند. در این دوره به دلیل هرج و مرج شدید در ایران به دلیل نبود قدرت مرکزی وادب پروری و فرهنگ دوستی سلاطین عثمانی بسیاری از ادیبان ایرانی به آسیای صغیر کوچیدند. از دیگرشعرای آن عهد احمد داعی ست که آثار زیادی مشتمل بر دیوان اشعار ترکی و فارسی و ترجمهٔ جاماسب نامه و اشکال ناصر توسی و تذکره اولیای عطار از آندسته‌است. شیخی معروفترین شاعر این دوره‌است اشعار زیادی از او بجا مانده‌است. احمدپاشا شاعر قصیده پرداز دیگر آندوره‌است. نجاتی هم در همین دوره ابتدا کاتب بود بعداً به شاعری روی آورد و که به انصاف بسیار هم موفق بود و غزل‌های نابی می‌سرود. آق شمس الدین از دیگر دانشمندان صاحب نام ترک می‌باشد که آثاری از او بجامانده‌است. مانیاس اوغلو مراد یونانی‌تبار کتابی ترجمه گلستان سعدی را به سلطان مراد عرضه کرد و احمد بیجان آثار منثوری را خود تألیف نمود.

سدهٔ شانزدهم

درقرن ۱۶ میلادی ادبیات آذربایجانی با شاه اسماعیل صفوی کلید می‌خورد. شاه اسماعیل با تخلص ختایی اشعار نغز و زیبایی به ترکی آذربایجانی سروده‌است. بیشتر اشعار ختایی در تکریم ائمه اطهار می‌باشد.
حکیم فضولی نیز دیگر شاعر توانمند ترک زبان اهل بغداد است که به سه زبان ترکی و فارسی و عربی تألیفاتی دارد
سلطان سلیم هم دیگر شاعر آن دوره‌است. درهمین دوره در بالکان و اروپای شرقی نیز در سرزمین‌های عثمانی تألیفاتی انجام شد که گرچه بسیاری از آن‌ها به فارسی بود اما در آن میان ترکی‌نویسی هم مورد توجه بوده. ازمیان آن‌ها می‌توان به عدنی. خانجیچ و ایزید آگیچ و احمد سودی (شارح زبان فارسی و مصحح دیوان حافظ) فوزی موستاری محمد نرگسی که تألیفات بسیار زیادی دارد و توکلی دده سارایوولو و احمد صبوحی.. احمد طالب و احمد رشدی و همچنین محمدرشید و علی زکی کیمیاگر اشاره نمود. احمد یسری و لدنی دیگر شعرای ترکی-فارسی گوی عثمانی محسوب می‌شوند. ائلیا چلبی در این اوان سیاحتنامه را نوشت. شاهزاده بایزید دیگر شاعر فارسی-ترکی سرای بود. خیالی شاعر توانمند عثمانی در این عصر متولد شد که به حافظ آسیای صغیر شهرت دارد. باقی و نوعی از دیگر همعصران او بشمار می‌آیند. اسحاق چلبی اسکوپیچ و آهی نیگبولویچ هم در بالکان به شاعری می‌پردازند. همچنین از دیگر شعرای بالکان می‌توان به حیرتی و اصولی و آگهی اشاره نمود. در تصوف هم در قرن ۱۶ ابراهیم گلشنی ساربان امی سنان و شمس الدین سیواسی به شاعری پرداختند. لامعی از پرکارترین شاعران ترک است که در حیات ادبی خود بسیاری از آثار جامی و نظامی را بترکی برگردانده‌است. او از آثار عنصری و اهلی شیرازی و فخرالدین اسعد گرگانی هم برگردان‌هایی دارد. یحیابیگ هم مثنوی‌های زیبایی به ترکی سروده‌است. فلیپلی چلبی همایون نامه را نوشت. سهی بیگ تذکره هشت بهشت را تألیف نمود. در تذکره‌نویسی هم پیشرفت بسیاری حاصل شد و کتب بسیار زیادی تألیف گشت. از تألیفات اخلاقی سده ۱۶ بزبان ترکیجمال النصایح ابن کمال و اخلاق اعلایی عالی چلبی از آندسته‌اند. سروی و شمعی نیز از نویسندگان پرکار نثر ترکی در سده ۱۶ میلادی هستند.

سدهٔ هجدهم

در قرن ۱۸ میلادی تحولی در ادب ترک پدید می‌آید؛ و آن این است که دیگر دورهٔ جنگ‌ها بپایان رسیده و عیش و عشرت رواج یافته بود. شعرای و ادیبان بزرگ ترک در قرن۱۷ که به عهد لاله مشهور است را کامی و دری و تائب ونیز جازم.. ندیم.. زیرکزاده.. سامی و وهبی و نحیفی در نیمه اول قرن و نورس قدیم به همراه حشمت. شیخ غالب و اسرار ده ده سنبل‌زادهٔ وهبی تشکیل می‌دهند. در زمینه تصوف جلوتی بورسوی و حقی ارزرومی ظهور نمودند. در نثر رامیز و صفایی و سالم و اسماعیل بلیغ (نخبه الاثار) را نوشتند.

سدهٔ نوزدهم

درقرن ۱۹ شعر ساده‌تر شد و ترکیبات فارسی اندکی کمتر ولی در این دوره دیگر شاعر بزرگی برنخاست. بزرگترین ایشان غالب لفکوشچالی و اسکودارلی حقی و عارف حکمت و رستم پاشا و نیز واصف اندرونی و لیلی خانم و خواجه فهیم و در نثر شفقت بغدادی و عبدالرحمن سامی پاشاشانیزاده و داوود افندی از معروفترینان هستند. پس از این ادبیات ترکی در آسیای صغیر تحت تأثیر ادبیات فرانسه و در آذربایجان و آسیای میانه تحت تأثیر ادبیات روسی قرار گرفت.