چارچوب زکمن

چارچوب زکمن (به انگلیسی: Zachman Framework)یک هستان‌شناسی سازمانی و یک ساختار پایه ای برای معماری سازمانی است که روشی باقاعده و ساخت یافته برای نمایش و تعریف یک سازمان ارائه می‌کند. هستان‌شناسی یک طرح طبقه‌بندی دو بعدی است که تقاطع بین دو طبقه‌بندی تاریخی را نشان می‌دهد. طبقه اول کلمات پرسشی اصلی: "چه چیز", "چطور", "کِی", "کِه", "کجاً و "چراً هستند. طبقه دوم برگرفته از مفهوم فلسفی جسمیت بخشی یعنی تحول از یک ایده انتزاعی به یک نمونه واقعی است. مراحل انتقالی برای جسمیت بخشی در چارچوب زکمن عبارتند از: شناسایی، تعریف، ارائه، تعیین مشخصات، پیکربندی و نمونه سازی است.
چارچوب زکمن یک متدلوژی نیست، چرا که در آن هیچ متد یا پروسه ای برای جمع‌آوری، مدیریت و استفاده از اطلاعاتی که تشریح می‌کند، بیان نمی‌شود، بلکه یک هستان‌شناسی است که به موجب آن یک طرح کلی برای سازماندهی آثار معماری (به عبارت دیگر اسناد طراحی و مدارک و مشخصات و مدل‌ها) جهت تعیین اینکه آثار معماری برای چه کسی است (به عنوان مثال مالک کسب و کار یا سازنده) و چه مسائل خاصی وجود دارند (به عنوان مثال داده‌ها و عملکرد) استفاده می‌شود.
چارچوب از روی نام خالق آن جان زکمن که برای اولین بار مفاهیم آنرا در سال ۱۹۸۰ در آی بی ام توسعه داد، نامگذاری شده‌است و از آن تاریخ تاکنون چندین بار به روز رسانی شده‌است.

تاریخچه

در سالهای دهه ۱۹۸۰ جان زکمن در IBM در توسعه برنامه‌ریزی سیستم  کسب و کار(BSP) مشارکت داشت که روشی برای تجزیه و تحلیل، تعریف و طراحی یک معماری اطلاعات سازمانی بود. در سال ۱۹۸۲ زکمن به این نتیجه رسید که این تجزیه و تحلیل‌ها می‌تواند به مراتب فراتر از خودکارسازی طراحی سیستمها و مدیریت داده‌ها در عرصه برنامه‌ریزی استراتژیک کسب و کار و به‌طور کلی دانش مدیریت باشد. او اندیشید که این تکنیکها را می‌توان در حوزه‌های معماری سازمانی داده محور، طراحی سیستمهای داده محور، الگوهای طبقه‌بندی داده و از این دست حوزه‌ها (که در آن زمان کمتر شناخته شده بودند) به کار برد.

سیستم‌های اطلاعات معماری چارچوب

در مقاله سال ۱۹۸۷ "یک چارچوب برای معماری سیستم‌های اطلاعاتی " زکمن متوجه شد که اصطلاح "معماری" که به‌طور بی قیدانه ای توسط افراد حرفه ای در زمینه سیستمهای اطلاعاتی استفاده می‌گردد در واقع برای هر کدام برنامه ریزان، طراحان، برنامه نویسان، متخصصان ارتباطات و سایرین معانی مختلفی می‌دهد. در جستجویی برای یک پایه مستقل و هدفمند که بر اساس بتوان یک چارچوب برای معماری سیستم‌های اطلاعاتی توسعه داد، زکمن نگاهی به حوزه معماری کلاسیک و انواعی از پروژه‌های پیچیده مهندسی در صنعت انداخت. او رویکرد مشابهی را در آنها مشاهده کرد و به این نتیجه رسید که معماری در بسیاری از سطوح وجود دارد و شامل حداقل سه دیدگاه می‌گردد: مواد یا داده‌های خام، عملکرد فرایندها و محل یا شبکه پیاده‌سازی.
معماری سیستم‌های اطلاعاتی به این منظور طراحی شده‌است که یک طرح طبقه‌بندی برای سازماندهی مدل‌های معماری باشد و یک نمایش یکسان از مدل‌های مورد نیاز برای معماری سازمانی را فراهم می‌کند. معماری سیستم‌های اطلاعاتی با جزئیات تعیین نمی‌کند که مدلها باید شامل چه چیزی باشند، اجبار نمی‌کند که چه زبان مدل‌سازی برای هر مدل به کار برده شود و همچنین هیچ روشی را برای ایجاد مدلها پیشنهاد نمی‌دهد.

چارچوب برای معماری سازمانی

در مقاله سال ۱۹۹۷ با عنوان "مفاهیم یک چارچوب برای معماری سازمانی" زکمن گفت که این چارچوب باید به عنوان یک "چارچوب برای معماری سازمانی" اطلاق گردد و اینکه حتی بهتر بود از همان ابتدا به این نام خوانده می‌شد. اگرچه، طبق گفته زکمن، در اوایل دهه ۱۹۸۰ "علاقه کمی به ایده مهندسی مجدد سازمان یا مدلسازی سازمانی و استفاده از صوری سازی وجود داشت و مدل‌ها عموماً محدود به برخی از جنبه‌های توسعه نرم‌افزار در جامعه سیستم‌های اطلاعاتی می‌شدند ".
در سال ۲۰۰۸ مؤسسه زکمن اینترپرایس چارچوب زکمن را چنین معرفی کرد: تعریف رسمی مختصر به عنوان یک استاندارد جدید چارچوب زکمن.

مفهوم

ایده اصلی در پشت چارچوب زکمن این است که یک چیز یا مورد پیچیده را می‌توان برای مقاصد مختلف با استفاده از توصیف‌های مختلف (به عنوان مثال متنی، گرافیکی) به راه‌های مختلف تعریف نمود. چارچوب زکمن سی و شش طبقه لازم برای توصیف کامل هر چیزی ارائه می‌کند، به خصوص چیزهای پیچیده مانند کالاهای تولید شده (به عنوان مثال لوازم خانگی) سازه‌های ساخته شده (مانند ساختمانها) و سازمانها (به عنوان مثال سازمان و همه اهداف، اشخاص و فناوری‌های آن). این چارچوب شش تحول مختلف را برای یک ایده انتزاعی (نه افزایش جزئیات، تنها تحول) را از شش دیدگاه مختلف فراهم می‌کند.
این ویژگی اجازه می‌دهد تا افراد مختلف یه یک چیز یکسان از دیدگاه‌های مختلف نگاه کنند. این کار باعث ایجاد یک نگرش همگانی از محیط می‌گردد، قابلیت مهمی که در شکل نشان داده شده‌است.

انعطاف‌پذیری در سطح جزئیات

یکی از نقاط قوت چارچوب زکمن این است که به صراحت مجموعه ای جامع از دیدگاه‌ها را نشان می‌دهد که می‌تواند توسط معماری سازمان استفاده شود. برخی احساس می‌کنند که پیروی کامل از این مدل می‌تواند منجر به تأکید بیش از حد بر روی اسناد و مدارک شود، چرا که برای هر یک از سی سلول چارچوب، مصنوعاتی مورد نیاز است. زکمن اما نشان می‌دهد که تنها حقایق مورد نیاز برای حل مسألهٔ تحت تجزیه و تحلیل، نیاز به انتشار دارند.
جان زکمن در اسناد و سخنرانی‌ها و سمینارهایش به وضوح بیان نمود که، به عنوان چارچوب، چه درعمق و چه در وسعت جزئیاتی که مورد نیاز هر یک از سلول‌های ماتریس است، بر اساس اهمیت‌ها و اولویت‌های هرسازمان انعطاف‌پذیری وجود دارد. یک خودروساز که اهداف کسب و کارش ممکن است حول محور ضرورت وجود انبار و تمرکز فرایند محور باشد، ممکن است تمرکز بر روی مستندسازی ستون‌های چه و چگونه را سودمند بیابد. در مقابل، یک آژانس مسافرتی که کسب و کارش بیشتر در رابطه با مردم و رویداد-زمان‌بندی است می‌تواند تمرکز بر روی مستندسازی ستون‌های کِی و که و کجا را مفید بیابد. اگرچه هیچ راه فراری از اهمیت ستون چرا وحود ندارد که پیشرانه‌های کسب و کار را برای تمام ستون‌های دیگر فراهم می‌کند.

کاربردها و نفوذها

از سال‌های دهه ۱۹۹۰ چارچوب زکمن به‌طور گسترده‌ای به عنوان وسیله ای برای تهیه ساختار برای مدلسازی سازمانی به سبک مهندسی اطلاعات استفاده می‌شود. چارچوب زکمن می‌تواند هم در شرکت‌های تجاری و هم در سازمان‌های دولتی استفاده شود. در درون یک سازمان دولتی، چارچوب می‌تواند به کل سازمان در یک سطح انتزاعی اعمال شود یا می‌توان آن را به ادارات مختلف، دفاتر، برنامه‌ها، واحدهای زیر مجموعه و حتی به موجودیت‌های پایه ای عملیاتی مستقل اعمال نمود.

استانداردهای مبتنی بر چارچوب زکمن

چارچوب زکمن به عنوان یک چارچوب برای توصیف استانداردها نیز استفاده می‌شود، برای مثال، استانداردهای بهداشت و درمان و سیستم اطلاعاتی بهداشت و درمان. هر سلول از چارچوب حاوی یک سری از استانداردهای سیستم اطلاعاتی بهداشت و درمان است.