سید محمد خامنه‌ای

زندگی‌نامه

سید محمد خامنه‌ای در ۳ دی ۱۳۱۴ در خانواده‌ای روحانی در مشهد به دنیا آمد. وی پسر سید جواد خامنه‌ای است و تحصیلات خود را در زادگاهش مشهد آغاز کرد. مدتی در مکتب‌خانه‌ای درس خواند و سپس به مدرسهٔ غیردولتی و عربی رفت و هم‌زمان با تحصیل در آن مدرسه، فراگیری علوم دینی را نزد پدر پی گرفت. در کنار آن به یادگیری تجوید و مفاهیم قرآن پرداخت. از آنجایی که پدرش علاقه داشت وی به کسوت روحانیت در آید، در دوازده‌سالگی لباس طلبگی پوشید و از آن به بعد کسب و فراگیری علوم دینی را در مدرسهٔ نواب در حوزهٔ علمیهٔ مشهد در نزد استادانی چون سید محمدهادی میلانی، شیخ هاشم قزوینی، میرزا جواد تهرانی و دیگر مدرسین حوزه ادامه داد. هم‌زمان با آن، دروس جدید را نیز فرا گرفت و دورهٔ دبیرستان را در همان سال‌ها به‌صورت متفرقه طی کرد و دیپلم گرفت و به فراگیری زبان‌های فرانسه و انگلیسی نیز همت گماشت. در سال ۱۳۳۴ به پیشنهاد برخی از علمای قم، عازم این شهر شد و در مدرسهٔ حجتیه و حوزهٔ علمیه قم به تکمیل تحصیلات دینی پرداخت و در کلاس استادانی چون سید حسین طباطبایی بروجردی و سید روح‌الله خمینی و عبدالکریم حائری یزدی دروس دینی و حوزوی را آموخت و فلسفه را نزد سید محمد حسین طباطبایی تحصیل کرد. سید محمد خامنه‌ای در سال ۱۳۴۳ در رشتهٔ حقوق قضایی به دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران وارد شد و در ۱۳۴۷ مدرک کارشناسی حقوق قضایی را اخذ نمود.

قبل از انقلاب

سید محمد خامنه‌ای فعالیت‌های سیاسی را در فاصله سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ آغاز کرد و همزمان با ملی شدن صنعت نفت، مبارزات سیاسی خود را در راستای حمایت از آیت‌الله کاشانی و پشتیبانی از جناح روحانیت، آغاز کرد. او چون مدافع و موافق ملی شدن صنعت نفت بود، این افکار را بین طلبه‌های مدرسه نواب اشاعه می‌داد و در بیشتر سخنرانی‌ها و میتینگ‌های نفتی شرکت می‌کرد. مدتی بعد از آن نیز به دلیل آشنایی با فداییان اسلام و نواب صفوی انگیزه فعالیت‌های سیاسی در او قوت بیشتری گرفت و زیر پوشش انجمنهای خیریه علوی (مرتضوی) و امثال آن، فعالیت سیاسی و مبارزاتی می‌کرد.
با شروع مبارزات روح‌الله خمینی، با آن همگام شد و گاهی نیز به نمایندگی از آیت‌الله خمینی، پیام‌ها و نامه‌های او را به مراجع مشهد می‌رساند. همچنین در قم با تشکیل گروه‌های مخفی مبارز در نشر و توزیع گسترده نوارهای سخنرانی و اعلامیه‌ها، در قم، تهران و مشهد کوشا بود که به خاطر آن تحت تعقیب ساواک قرار گرفت. با تشدید روند مبارزات گروه سری ۱۱ نفره را تشکیل دادند. گروه سری یازده نفره گروهی بودند که تحت پوشش اصلاح حوزه تلاش می‌کردند مرکزیتی برای مبارزه با رژیم به وجود آورند. افراد این جمعیت عبارت بودند از: سیدعلی خامنه‌ای، علی مشکینی، احمد آذری قمی، سید محمد خامنه‌ای، اکبر هاشمی رفسنجانی، مصباح یزدی، حسینعلی منتظری، عبدالرحیم شیرازی، مهدی حائری تهرانی، علی قدوسی و ابراهیم امینی. سید محمد خامنه‌ای مسئولیت تنظیم و تدوین اساسنامه گروه را برعهده داشت. او برای رعایت مسائل امنیتی، اساسنامه را به زبان عربی به نگارش درآورد. گروه مزبور پس از مدتی فعالیت، توسط ساواک شناسایی شد و برخی از اعضای آن دستگیر شدند.
محمد خامنه‌ای دوره خدمت سربازی خود را در سپاه دانش گذراند و پس از آن نیز تدریس در دبیرستان‌های تهران را پی گرفت. او در سال ۱۳۵۱ «مؤسسه تحقیقاتی حقوق اسلام» را به کمک عده‌ای از بازاریان و روحانیون قم تأسیس کرد، که در سال ۱۳۵۴ به دلیل دستگیری برخی از اعضای هیئت امناء، مؤسسه تعطیل شد. در همان سال‌ها وی به پیشنهاد مطهری برای احیای حسینیه ارشاد دعوت شد. در فاصله سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ از سوی روحانیون قم، اعلامیه‌هایی برای محکوم کردن اقدامات رژیم پهلوی، صادر شد، که در مواردی سید محمد خامنه‌ای نیز از امضا کنندگان آن‌ها بشمار می‌آمد، که برای نمونه می‌توان به اعلامیه محکومیت سرکوب اعتصاب کارکنان شرکت نفت در سال ۱۳۵۷، اعلامیه روحانیت مبارز در محکومیت حمله رژیم پهلوی به حرم رضوی، امضای اعلامیه صادر شده از سوی روحانیت مبارز در تاسوعا و عاشورای سال ۱۳۵۷ در محکومیت اقدام رژیم در حمله به راهپیمایی‌های مردمی، اشاره کرد.

شورای تدوین قانون اساسی

سید محمد خامنه‌ای که از اعضای شورای تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به فرمان سید روح‌الله خمینی در سال ۱۳۵۷ بود، در نگارش پیش‌نویس قانون اساسی با حسن حبیبی و دیگران نقش داشت. او پیش از سال ۱۳۵۷ یعنی حدود سال ۱۳۵۴ مؤسسهٔ تحقیقاتی حقوق اسلام را با مشارکت ۳۰ نفر از طلاب و سرمایه‌گذارهای بازار راه‌اندازی کرد و پس از آن وکیل دادگستری شد. هفته اول انقلاب، مدرسه رفاه با تمام تشکیلات دست وی بود. بعد در دادسرای انقلاب و مجلس خبرگان فعالیت داشت. وی پیش‌نویس طرح آزادسازی گروگان‌های آمریکایی در قرارداد الجزایر بین ایران و آمریکا را نیز نوشت.
وی اظهارنظر کرده بود:
ایران تنها کشوری است که به دور از دیکتاتوری و توسط مردم اداره می‌شود.

مجلس خبرگان

سید محمد خامنه‌ای در انتخابات اولین دوره مجلس خبرگان قانون اساسی به نمایندگی از مشهد به مجلس خبرگان قانون اساسی راه یافت و در مجلس مزبور از طراحان اصول قانون اساسی بود. او از حامیان اضافه شدن اصل «ولایت فقیه» به پیش‌نویس قانون اساسی در مجلس خبرگان بود. همچنین تغییرات در اصول مربوط به سیستم اقتصادی و قضایی را حمایت کرده و طراح اصلی شورایعالی قضایی بود.

نمایندگی مجلس

سید محمد خامنه‌ای در نخستین دوره مجلس شورای اسلامی از سوی مردم مشهد به مجلس راه یافت و به عنوان رئیس کمیسیون قضایی فعالیت کرد. او از نخستین مخالفان ابوالحسن بنی‌صدر رئیس‌جمهور وقت در مجلس بود. وی در جلسه بررسی عدم کفایت سیاسی ابوالحسن بنی‌صدر، در مخالفت با رئیس‌جمهور و گروه‌های مدافع او سخن گفت. او در دوره دوم مجلس شورای اسلامی هم بار دیگر نمایندگی از مشهد انتخاب شد.

محمد خامنه‌ای یکی از هشت نماینده مجلس بود، که پس از افشای ماجرای مک‌فارلین به این اتفاق اعتراض کرد و علی‌اکبر ولایتی وزیر خارجه وقت را مورد سؤال قرار داد. در بخشی از این سؤال آمده بود: 
شنیده می‌شود افرادی خارج از کادر وزارت امور خارجه با هیئت آمریکایی تماس گرفته و مذاکره نموده‌اند، لطفاً اعلام دارید که این افراد مأموریتی از جانب وزارت امور خارجه داشته‌اند یا خیر.
این طرح سؤال، در پی موضع‌گیری آیت‌الله خمینی در این مورد، از پیگری خارج گردید. با این حال محمد خامنه‌ای ۲۷ سال بعد و هنگام نامزدی اکبر هاشمی رفسنجانی برای انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۹۲) برای دومین بار، همان مطالب و سؤالات را تکرار کرد.

ترور نافرجام

سال ۱۳۶۰ از جمله سال‌هایی است که شخصیت‌های زیادی در آن ترور شدند. در یکی از این ترورها، محمد خامنه‌ای، در ۲۰ دی ۱۳۶۰، به عنوان نماینده مشهد در مجلس شورای اسلامی، قصد عزیمت به مجلس را داشت که مورد حمله قرار گرفت. در این حادثه، وی بر اثر تیراندازی مهاجمان از ناحیه کمر جراحاتی برداشت، اما دو محافظ وی کشته شدند و افراد مسلح نیز با اتومبیل متواری شدند. در پی این سوء قصد، سید محمد خامنه‌ای مدتی در بیمارستان بستری شد.

فعالیت‌های علمی

سید محمد خامنه‌ای پس از پایان دور دوم مجلس شورای اسلامی از عرصه فعالیت‌های سیاسی کناره‌گیری کرد. به تحقیق و پژوهش در امور فرهنگی، به‌ویژه فلسفه و حکمت اسلامی پرداخت و در سال ۱۳۷۸ با تأسیس بنیاد حکمت اسلامی صدرا فعالیت‌های علمی خود را در آن بنیاد متمرکز ساخت. بنیاد صدرا از جمله مراکزی است که دارای ردیف ثابت در بودجه سالانه کشور است. بنیاد حکمت اسلامی صدرا بخش‌های علمی متعددی دارد و حدود بیست سال از فعالیت آن می‌گذرد.
او علاوه بر فعالیت‌های علمی و پژوهشی، در دانشگاه علامه طباطبایی، دانشگاه روابط بین‌الملل (وزارت امور خارجه)، دانشگاه الزهرا و دانشگاه آزاد اسلامی نیز تدریس می‌نماید. از سید محمد خامنه‌ای آثاری اعم از تألیف، ترجمه و تصحیح، منتشر شده‌است.

تجلیل از کوروش و ایران باستان

سید محمد خامنه‌ای تحقیقاتی دربارهٔ حکمت و فلسفه در ایران قبل از اسلام انجام داده‌است که در قالب کتاب «سیر حکمت در ایران و جهان» منتشر شده‌است. او پس از تصدی ریاست بنیاد ایران‌شناسی، در سخنانی تفسیری دینی از کوروش بیان کرد: 
 در ایران قدیم، چه دولتهای آریایی و چه دولتهای بومی ایرانی (مثل ایلامی‌ها یا کاسپین‌های شمال یا تمدن‌های مانائی و نواحی مرکزی در کاشان و کرمان) همه، پایه‌گذار فرهنگهای غنی و تولید علم و هنر و نوعاً مروج توحید و اخلاق بوده‌اند. مثلاً کورش و فرزندش با جهاد فرهنگی به ظاهر نظامی خود، توحید را در بین‌النهرین و سومر و مصر و آتن (یونان) گسترش دادند و روحانیون آن زمان هم بزرگترین دانشمندان علوم مختلف و فیلسوفان عصر خود بودند.