ابوبکر بغدادی

پیش‌زمینه

اطلاعات کاملی از ابوبکر بغدادی در دسترس نیست. گفته می‌شود او در سال ۱۹۷۱ در شهر سامرا و در خانواده‌ای باسواد و مذهبی متولد شده‌است. نام اصلی او را ابراهیم عواد ابراهیم علی بدری سامرایی ذکر می‌کنند. بر طبق گفته واشینگتن پست، بغدادی فارغ‌التحصیل دوره دکترای علوم اسلامی دانشگاه اسلامی بغداد است. گفته می‌شود که او تا سال ۲۰۰۳ و پیش از حمله آمریکا به عراق، به کار «وعظ و موعظه» مشغول بوده‌است. نام او، یک نام مستعار است و نام واقعی او چیز دیگری است. پس از اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ توسط آمریکا، بر طبق گزارش‌ها، البغدادی رهبری چند گروهک نظامی را بر عهده داشت. پس از آن، منصبی را در مجلس شورای مجاهدین عراق و انجمن قضایی دولت اسلامی عراق کسب کرد. «دِرک هاروی» مشاور اطلاعاتی ویژه ژنرال پترائوس فرمانده سابق نیروهای مرکزی آمریکا در تعریف ابوبکر بغدادی نوشت، که البغدادی را برتر از همتای‌اش ابومصعب الزرقاوی سازندهٔ سازمان القاعده در عراق می‌داند و او را از اسامه بن لادن هم در برخی زمینه‌ها برتر می‌شمارد. وی مدعی است آمریکایی‌ها به اشتباه خلیفه را آزاد کرده‌اند و تصریح کرد نیروهای آمریکایی در ماه فوریه سال ۲۰۰۴، البغدادی را بازداشت کرده بودند. اما ناکارآمدی تدابیر اجرایی و نبود اطلاعات کافی دربارهٔ عناصر «جهادی» سبب شد که در دسامبر همان سال، متوجه شویم که ابوبکر البغدادی بدون هیچ قید و شرطی آزاد شده‌است. در مدت چند ماه، روند عملیات اطلاعاتی در عراق، بهبود یافت و فرماندهی مرکزی متوجه شد که البغدادی یکی از بانفوذترین عناصر گروه الزرقاوی است. هاروی سپس خاطر نشان کرد: در سال ۲۰۰۵، نیروهای آمریکایی یک منزل را در شمال عراق به ضرب موشک هدف قرار دادند و با صدور بیانیه‌ای مطبوعاتی اعلام کردند که به نظر می‌رسد در این حمله، البغدادی کشته شده‌است، اما یک هفته بعد، متوجه شدیم که او همچنان زنده است. این مسئله، دو بار تکرار شد و منازلی که به‌طور قطع گمان می‌کردیم منزل اوست را مورد حمله قرار می‌دادیم اما او در آن خانه‌ها نبود. بغدادی در سال ۲۰۰۵ توسط نیروهای آمریکایی دستگیر شده و به مدت ۴ سال در اردوگاه بوکا واقع در جنوب عراق بازداشت بوده‌است. گفته‌های برخی از منابع عربی حاکی از آن است که او در همین محل به تمرین با القاعده پرداخته‌است. در سال ۲۰۰۵ دستگیر شد و به اردوگاه بوکا که تحت کنترل نظامیان آمریکایی بود، برده شد، تا اینکه در سال ۲۰۰۹ تحت فرمان عراقی‌ها درآمد که عراقی‌ها او را آزاد کردند. کمی پس از آزادسازی، او در ۱۶ می ۲۰۱۰، پس از کشته شده ابوعمر البغدادی در یک شبیخون در ماه قبلش، خود را رهبر دولت اسلامی عراق (ISI) خواند. بین ماه‌های مارس تا آوریل ۲۰۱۱، دولت اسلامی ادعای ۲۳حمله به جنوب عراق را کرد که همگی آن‌ها تحت فرمان البغدادی صورت گرفته بودند. به دنبال حمله آمریکا در ۲ می ۲۰۱۱ در پاکستان که منجر به کشته شدن رهبر القاعده، اسامه بن لادن شد، البغدادی بیانیه‌ای منتشر کرد و در آن به ستایش بن لادن کرد و تهدید کرد که مرگ او را تلافی می‌کند. در ۵ می ۲۰۱۱، او مسئولیت حمله‌ای به حله که ۲۴ پلیس کشته و ۷۲ نفر دیگر زخمی شدند را بر عهده گرفت. در ۱۵ اوت ۲۰۱۱، موجی از حملات انتحاری ISI در موصل شروع شد که باعث کشته شدن ۷۰ نفر شد. کمی بعد، ISI در وب‌گاهش، اطلاع داد که به خون‌خواهی مرگ بن لادن، ۱۰۰ حمله دیگر را در عراق به انجام می‌رساند. این‌طور عنوان شده بود که این حملات شامل انواع مختلفی از روش‌های هجومی از جمله شبیخون، حملات انتحاری، بمب‌گذاری در جاده‌ها و حمله با سلاح‌های سبک، در تمامی شهرها و روستاهای سطح کشور خواهند بود. در نهایت، گروه نام خود را به دولت اسلامی عراق و شام (ISIS یا ISIL) تغییر داد. البغدادی مسئول تمامی فعالیت‌های دولت اسلامی (داعش سابق) در عراق است و همچنین مسئول مدیریت و هدایت کردن عملیات‌های کلان همانند حمله به مسجد ام‌القری ۲۸ اوت ۲۰۱۱ در بغداد است که باعث شد نماینده معروف سنی، خالد الفهداوی کشته شود.
در ۲ دسامبر ۲۰۱۲، مقامات عراقی اظهار داشتند که آن‌ها پس از یک مأموریت دو ماهه، البغدادی را در شهر بغداد دستگیر کرده‌اند. مقامات عراقی هم‌چنین اظهار داشتند که فهرستی از اسامی و محل اقامت دیگر اعضای القاعده هم به دست آورده‌اند. با این حال، این ادعا توسط ISI رد شد. وزیر کشور عراق در مصاحبه‌ای با الجزیره در ۷ دسامبر ۲۰۱۲ عنوان کرد که شخص دستگیرشده البغدادی نبوده‌است، بلکه فرمانده جوخه‌ای که مسئولیت ناحیه‌ای از گوشه و کناره‌های شمالی بغداد گرفته تا التاجی را بر عهده داشته، بوده‌است.
در طی پیشروی‌های گروه در سوریه در ۸ آوریل ۲۰۱۳، او هم‌چنان رهبر گروه بود. در پنجم ژوئیه ۲۰۱۴ فیلمی از البغدادی منتشر شده که وی را در حال سخنرانی در مراسم نماز جمعه مسجد جامع موصل نشان می‌دهد.

مدارک تحصیلی

بر پایه شواهد ابوبکر بغدادی در دانشگاه اسلامی بغداد فارغ التحصیل شد و مدرک دکترای رشته الهیات و معارف اسلامی را کسب کرد.

دوران حضور در میان طالبان افغانستان

بغدادی چند سال در افغانستان حضور پیدا کرده‌است و در افغانستان با گروه‌های افراط‌گرا و طالبان به همکاری پرداخته‌است. آن گونه که از شواهد برمی‌آید، بغدادی در اوایل دهه ۱۹۹۰ به همراه ابومصعب الزرقاوی (بنیان‌گذارالقاعده‌عراق درسال۲۰۰۳)، به افغانستان رفته بود. هسته اصلی گروهی که این روزها با نام «داعش» و بعدتر با نام «دولت اسلامی» شناخته می‌شود، همان گروهی بود که در آن روزها در اطراف زرقاوی بودند.
زرقاوی فرد مجرمی بود که به واسطه خشونت و بی رحمی‌اش شناخته شده‌بود. وی در سال ۱۹۶۶ متولد شده، سال‌های فراوانی را در زادگاهش اردن، در زندان بودو در همان سال‌های زندان بود که، در دهه ۱۹۸۰ به سوی ایده‌های افراط‌گرایانه گرایش یافت. زرقاوی سپس آزادشد، در فاصله سال‌های ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۲ به همراه مجاهدین افغان علیه دولت کمونیست افغانستان که مورد حمایت شوروی بود، به مبارزه پرداخت. گفته‌شده اردنی‌ها بار دیگر مجدد زرقاوی را در سال ۱۹۹۴ دستگیر کردند و این بار به اتهام توطئه‌چینی علیه معاهده صلح ملک حسین. دادگاهی کردن وی، به اتهام فعالیت‌های ضد رژیم و خرابکارانه، سبب مشهوری او شد. پس از پنج سال زندان، زرقاوی با فرمان عفو عمومی ملک عبدالله، پادشاه اردن، در فوریه ۱۹۹۹ از زندان آزاد شد و به افغانستان بازگشت و همکاری با بغدادی را آغاز کرد.
منابعی ریاست امنیت ملی افغانستان (سازمان اطلاعات و امنیت افغانستان) می‌گویند این دو تن، شرکایی نزدیک به‌شمار می‌رفتند. گروهی به نام «جند الشام» تأسیس شد و توانست حمایت قابل توجهی را از اسامه بن لادن، رهبر القاعده به دست آورد. محل فعالیت‌های این گروه شهرهای کابل و هرات بود. افراد این گروه‌ها در قالب نیروهای ویژه در خطوط نبرد پنجشیر، سمنگان و تخار ضد جبهه متحد دولت اسلامی افغانستان تحت فرماندهی احمد شاه مسعود می‌جنگیدند. بغدادی و زرقاوی در سال‌های حضور خود در افغانستان، ارتباط نزدیکی با طالبان داشتند. بغدادی به ویژه توانسته بود با وزیر آموزش دولت طالبان، ارتباط نزدیکی برقرار کند. منابع امنیت ملی افغانستان نیز افزودند که افراد گروه زرقاوی و ابوبکر بغدادی تنها دو روز پیش از ترور احمد شاه مسعود و حوادث یازده سپتامبر در شمال افغانستان توسط سربازان جبهه متحد دستگیر شدند اما زرقاوی و بغدادی توانستند از حلقه محاصره نیروهای دولت اسلامی افغانستان فرار کنند (خبرگزاری پژواک).
احتمالاً پس از جنگ افغانستان (۲۰۰۱–۲۰۱۴)، بغدادی از کشور افغانستان به خارج فرار کرد، زرقاوی نیز در همان زمان به عراق رفت و شروع به ایجاد زیرساخت‌هایی کرد که قرار بود به القاعده عراق و سپس (پس از مرگ وی در سال ۲۰۰۶) به داعش تبدیل شود.
ایمن الظواهری، جانشین بن لادن در القاعده، اوایل سال ۲۰۱۴ میلادی، بغدادی را بر سر آنچه یک ماجرای جنگ قدرت گفته‌شده از القاعده اخراج کرد، بغدادی خود را خلیفه خواند و داعیه حکومت بر همه مسلمانان را مطرح کرد، این در حالی بود که ملا عمر رهبر طالبان افغانستان نیز به نوبه خود، ادعای خلافت بر مسلمانان را داشت، و این ادعای وی به دهه ۱۹۹۰ بازمی‌گردد و در آن زمان، بن لادن در این زمینه از وی حمایت کرده‌بود. تصمیم بغدادی برای خلیفه خواندن خود، به معنای به چالش کشیدن مستقیمِ ملاعمر رهبر طالبان افغانستان، بود.

اختلاف با القاعده

وقتی که شکل‌گیری داعش در آوریل ۲۰۱۳ اعلام شد، بغدادی اظهار داشت که فرقه جهادگرای جنگ داخلی سوریه، جبهه النصره، ضمیمه دولت اسلامی عراق در سوریه شده‌است و با داعش ادغام شده‌است. رهبر جبهه النصره، ابومحمد الجولانی، این ادغام را تکذیب کرد و خودش را وفادار به ایمن الظواهری، رهبر القاعده اعلام کرد که اظهار داشته بود داعش می‌بایست برانداخته شود و البغدادی می‌بایست فعالیت‌های گروهش را به مرزهای عراق محدود کند. با این وجود، البغدادی حکم الظواهری را مردود شمرد و کنترل حدود ۸۰ درصد از از مبارزان خارجی جبهه النصره را به دست گرفت. در ژانویه ۲۰۱۴، داعش جبهه النصره را از شهر سوریه‌ای رقه بیرون راند و در همان ماه، در جنگی بین این دو در استان دیرالزور سوریه، صدها تن از آن‌ها کشته شدند و هزاران شهروند بی‌خانمان شدند. در فوریه ۲۰۱۴، القاعده هر گونه رابطه با داعش را انکار کرد.
با تشدید اختلافات میان گروه‌های تروریستی، ایمن الظواهری، سرکرده القاعده همزمان با سالگرد حملات ۱۱ سپتامبر در با حمله به ابوبکر البغدادی سرکرده داعش گفت: ما او را فردی شایسته برای خلافت نمی‌دانیم. الظواهری در پیام صوتی خود افزود: البغدادی با حمایت برخی افراد ناشناس و از طریق زور و انفجار خودروهای بمب‌گذاری شده به جای ترغیب مردم و دادن حق انتخاب به آن‌ها، خود را خلیفه معرفی می‌کند و اقدام به تشکیل چیزی کرده که آن را دولت اسلامی می‌داند.
الظواهری گفت: در حالی که غزه به وسیله بمب‌های اسراییلی به آتش کشیده می‌شود و می‌سوزد، ابوبکر البغدادی هیچ گونه حمایتی از مردم فلسطین و حتی به صورت لفظی و زبانی نکرده‌است، تمام هم و غم و فکر و ذکر او در این روزها این است که همه نسبت به او ابراز وفاداری کنند و او را خلیفه بخوانند، بدون اینکه نظر آن‌ها را جویا شود.

اعلام خلافت

بغدادی، در یک پیام صوتی ۱۹ دقیقه‌ای که برای اولین بار از طرف او منتشر می‌شد، خود را «خلیفه» خواند و از مسلمانان جهان خواست تا به مناطق تسخیر شده توسط داعش مهاجرت کنند و در تشکیل یک «دولت اسلامی» او را یاری کنند. او در این پیام، صلح، آزادی، دموکراسی و سکولاریسم را «شعارهای گمراه‌کننده» بی‌دینان خواند و در اشاره به «آنچه که بر مسلمانان مظلوم رفته‌است»، عنوان کرد که «حتی اگر مدتی هم طول بکشد، ما انتقام خود را خواهیم گرفت». داعش در روز یکشنبه ۲۹ ژوئن سال ۲۰۱۴، بغدادی را به عنوان «خلیفه» معرفی کرد. هم‌زمان با انتشار این پیام، بیانیه‌ای به چند زبان از جمله عربی، انگلیسی، روسی، فرانسوی و آلمانی منتشر شده‌است.
این اعلام خلافت توسط داعش و بغدادی، به طرز گسترده‌ای توسط دولت‌های کشورهای خاور میانه، دیگر گروه‌های جهادی الهی‌دانان سنی مذهب مورد انتقاد قرار گرفته‌است. یوسف قرضاوی محقق برجسته‌ای که در قطر زندگی می‌کند اظهار داشته که «اعلام خلافت اسلامی از نظر شرع مردود است و پیامدهای خطرناکی برای سنی‌های عراق و شورشیان سوری دارد» و اضافه کرد که عنوان خلیفه «تنها می‌تواند به کل امت مسلمان اطلاق شود»، نه توسط یک گروه منحصر به فرد.
در ۲ ژوئیه ۲۰۱۴، البغدادی اعلام کرد که داعش در تلاش برای برقراری یک خلافت اسلامی در خاورمیانه و اروپا، تا رم پیشروی خواهد کرد و اظهار داشت که او هم شهر رم و هم اسپانیا را فتح خواهد کرد.

انتشار یک ویدئو از سخنرانی

ویدئویی منتسب به ابوبکر بغدادی، رهبر دولت اسلامی عراق و شام، در اینترنت منتشر شد که هنوز صحت آن تأیید نشده. شخص منسوب به بغدادی در این ویدئو، طی خطبه‌ای به مسلمانان حکم کرد که از وی اطاعت کنند: «من ولی امر شما هستم؛ هر چند بهترین شما نیستم اما اگر مرا برحق می‌دانید به من یاری دهید» و در بخش دیگری از این خطبه هم می‌گوید: «اگر مرا برحق نمی‌دانید به راه حق برگردانید و تا زمانی که من تابع پروردگار هستم، از من پیروی کنید». بغدادی در این ویدئو چهره‌ای متفاوت تر از ایمن الظواهری رهبر القاعده نشان می‌دهد و یک ردا و دستار سیاه پوشیده و ریشی پُرپشت دارد. خبرگزاری رویترز با اشاره به ظاهر او می‌نویسد که او احتمالاً با این چهره در صدد جلب جهادگران خارجی است که تعدادشان به هزاران نفر بالغ می‌شود. دولت عراق این ویدئو را جعلی خوانده‌است. سعد معان، سخنگوی وزارت کشور عراق در این باره به خبرگزاری رویترز گفته‌است که «ما فیلم را تحلیل کردیم و دریافتیم ساختگی است.» سعد معان توضیح بیشتری در اثبات جعلی بودن ویدئو نداده‌است.

آسیب‌دیدگی نخاعی

گزارش‌ها حاکی از آن است وی در جریان حملهٔ هوایی ۲۸ اسفند ۱۳۹۳ در غرب عراق به شدت زخمی و دچار آسیب دیدگی نخاعی شده‌است. در نتیجهٔ بمباران جنگنده‌های ائتلاف بین‌المللی علیه مواضع داعش در شهرستان البعاج در استان نینوای عراق و در ۱۲۸ کیلومتری غرب موصل، البغدادی از ناحیهٔ مهره‌های کمر به شدت مجروح، ناتوان و از هدایت عملیات روزانهٔ داعش عاجز شد. وی در مخفیگاهش تحت درمان دو پزشک قرار داشته‌است؛ یک زن رادیولوژیست از بیمارستان اصلی موصل و یک جراح مرد بغدادی. سه منبع نزدیک به داعش تأیید کرده‌اند که زخمی شدن البغدادی می‌تواند به این معنا باشد که وی هرگز این گروه را مجدداً هدایت نخواهد کرد.
در روز ۱۱ اکتبر ۲۰۱۵  نیز حمله جنگنده‌های عراقی به یک کاروان داعش و محل نشست سران این گروه تروریستی در استان الانبار عراق، تعدادی کشته و زخمی برجا گذاشته که به گفته منابع، علاوه بر زخمی شدن ابوبکر البغدادی سرکرده داعش، تعدادی از سران این گروه از جمله ابوعمر شیشانی و الکربولی کشته شده‌اند.

جانشین

البغدادی در آستانهٔ مرگ قرار داشت و به همین دلیل سرکردگان داعش نشستی فوری تشکیل دادند تا در اقدامی سریع، تدابیر لازم را برای حفظ این گروه و تعیین جایگزین او اتخاذ کنند. جایگزین البغدادی و سرکردهٔ موقت داعش فردی است که ابوعلاء العفری خوانده می‌شود. وی به دنبال کشته شدن معاون البغدادی در جریان حملهٔ هوایی در سال ۲۰۱۵ میلادی به این مقام رسید.
دولت آمریکا به کسی که اطلاعاتش منجر به دستگیری یا کشتن العفری شود، ۷ میلیون دلار پاداش می‌دهد. صالح فیلی، مشاور دولت اقلیم کردستان عراق تاکتیکِ تعیین پاداش توسط آمریکا را درست دانست و در این باره گفت: «در میان داعش رقابتی شدید وجود دارد. نباید فراموش کرد که تمامی فرماندهان داعش جنگ‌سالار هستند. برای آنان درآمدهای مالی بسیار مهم است. این تاکتیک آمریکا سبب تشدید رقابت‌ها می‌شود و با ایجاد فضای ترس می‌تواند سبب غفلت‌های امنیتی در این گروه شود‍.

احتمال کشته شدن

وزارت دفاع روسیه روز ۲۶ خرداد ‍۱۳۹۶ اعلام کرد در بمبارانی که خردادماه در حومه رقه انجام داده‌است، احتمالاً ابوبکر البغدادی کشته شده‌است. آن بیانیه‌ای افزوده بود: «در حمله جنگنده‌های روسیه به یک گردهمایی رهبران داعش که روز هفتم خردادماه (۲۸ مه) در حومه جنوبی رقه در سوریه تشکیل شده بود، ۳۰ تن از رهبران رده میانی داعش و ۳۰۰ تن از نفرات آن نیز کشته شده‌اند.» وزارت دفاع روسیه می‌گوید، براساس اطلاعاتی که از مجاری مختلف بررسی شده، احتمالاً ابوبکر بغدادی در این گردهمایی حضور داشته و کشته شده‌است.
افزون بر این رئیس کمیته دفاعی و امنیتی مجلس علیا روسیه روز جمعه دوم تیر ۱۳۹۶ گفت که احتمال کشته شدن ابوبکر البغدادی نزدیک به ۱۰۰ درصد است. اما در روز نهم اردیبهشت ۱۳۹۸ پیامی ویدئویی از ابوبکر البغدادی و چندی از یارانش که در اطراف او در مکانی نشسته‌اند پخش شد و احتمال کشته شدن او را کم کرد، او در این پیام ویدئویی که پس از پنج سال از اولین پیام ویدئویی منتشر شده از او پخش شده، حمله باغوز که در سوریه بود را تمام شده خواند اما جدال و جنگ بین اسلام و پیروانش با صلیب و پیروانش را جنگی طولانی قلمداد کرد و گفت که در سریلانکا انتقام کشته شدگان نیوزیلند را گرفته‌اند.

انتشار یک ویدئو در سال ۲۰۱۹

برای نخستین بار از سال ۲۰۱۴ میلادی ویدئویی از البغدادی منتشر شد که نشان می‌دهد او در قید حیات است. وی برای اولین بار ۵ سال پیش در یک ویدئو در حال سخنرانی در مسجد نور موصل ظاهر شد و از آن پس هیچ تصویری از وی منتشر نشده بود.
وی در پیام اخیر خود که تاریخ دقیق ضبط آن مشخص نیست گفت که این گروه در ۸ هشت کشور مختلف ۹۲ عملیات انجام داده است. در این ویدئو رهبر داعش تاکید کرد که این گروه به «انتقام» خود ادامه می‌دهد و «نبرد طولانی با غرب» در راه است.
در این ویدئوی ۱۸ دقیقه‌ای که از طریق کانال تلگرامی «الفرقان» از ارگان‌های خبری داعش منتشر شده، آمده است که حملات سریلانکا در روز عید پاک «انتقام شکست در باغوز» بود.
تصاویر منتشر شده نشان می‌داد که رهبر داعش برای تعدادی از اعضای این گروه که صورتشان مشخص نیست سخن می‌گوید و در دستانش دفترچه‌هایی را دارد که نام برخی از کشورها از جمله سومالی و ترکیه دیده می‌شود. به نظر می‌رسد این دفترچه‌ها، گزارش‌هایی از حملات اعضای داعش در این کشورها باشد.
در این ویدئو البغدادی ادعا می‌کند که نیروهای داعش مشغول «جنگی فرسایشی» هستند تا به این ترتیب انتقام همرزمان کشته یا زندانی شدۀ خود را بگیرند. او از آن دسته از ستیزه‌جویان که در غرب آفریقا حضور دارند می‌خواهد که حملات خود را علیه «جنگ صلیبی فرانسه و متحدانش» چند برابر کنند.