سنگ‌نوشته‌ها در نیشابور

سنگ‌نوشته‌ها در نیشابور(کتیبه‌ها در نیشابور) بخشی از آثار تاریخی این شهر است که به چهار گونه «کتیبه تاریخی»، «سنگ نوشته قبر»، «کتیبه‌های سفالین» و «کتیبه‌های نوین» تقسیم می‌شود.

کتیبه‌های تاریخی

کتیبه‌های تاریخی در نیشابور یادگارهایی از فرمانروایانی است که در این شهر فرمانی را صادر کرده‌اند یا رویدادی را به پایان رسانیده‌اند.

آرامگاه محمد عطار

یک سنگ نوشته در آرامگاه محمد عطار نیشابوری (علاوه بر ستون سنگی و سنگ قبر) نصب شده‌است که مربوط به فرمان فرح پهلوی دربارهٔ بازسازی این بنا است. این سنگ نوشته با جمله «بنام خدای یکتا» شروع می‌شود.
در راستای انجام خواستهای مردم فرهنگ دوست ایران مبنی بر تجلیل مقام و مرتبه بزرگان و مفاخر علمی در گذشته کشور ایران انجمن آثار ملی به تکمیل و تزیین بقعه شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری عارف و سراینده معروف قرن ششم و هفتم هجری همت گمارد. عارف بزرگوار مزبور در سن نزدیک به هشتاد سالگی بسال ۶۱۸ هجری قمری هنگام قتل‌عام نیشابور بدست مغولان کشته شد.
در سال ۸۹۱ هجری از طرف امیر علشیر نوائی آرامگاه بر تربت وی ساخته شد که دست روزگار آنرا بویرای کشانید و در سال ۱۳۴۷ هجری قمری از طرف شاهزاده سلطانحسین میرزا نیرالدوله فرمانفرمای وقت خراسان بنای مزبور تعمیر و محوطه محصوری در اطراف بقعه احداث گشت و چون بیش از پنجاه سال فراموشی و بی‌توجهی بر آن گذشت مجدداً ویرانی فراوان یافت.
در خلال سالهای ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۱ شمسی از طرف انجمن آثار ملی نسبت به تکمیل بقعه و کاشیکاری نما و غرفه‌های خارجی و اصلاحات مختلف و توسعه محوطه آن اقدام گردید و ضمناً آرامگاه هنرمند فقید محمد غفاری <کمال الملک> که سابقاً بیرون و دور از محوطه بقعه عطار قرار داشت بر اثر وسعت یافتن محوطه مزبور در داخل آن واقع گردید و بنای شیوائی فراخور امکانات انجمن که تا حدی هم در خور مقام هنری استاد فقید بود برای آن احداث گشت.

کتیبه‌های سفالی

کتیبه‌های سفالی نوشته‌ها بر روی سفال نیشابور است که مشهورترین کتیبه‌ها از نیشابور می‌باشد. این کتیبه‌ها همگی به زبان عربی و به خط کوفی است.

یحیی بن جعفر

یک سنگ قبر متعلق به یحیی بن جعفر(احتمالاً یحیی بن جعفر سلمی) از نیشابور (محدوده شهر کهن) کشف شده‌است و اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. این سنگ قبر که به کتیبهٔ کوفی نیشابور نیز مشهور است به زبان عربی و به خط کوفی نوشته شده‌است. متن کتیبه بدین شرح است:
حاشیه سنگ مزار:بسم الله الرحمن الرحیم قل هو الله / احد الله الصمد لم یلد / ولم یولد و لم یکن له کفوا احد.
متن اصلی: بسم / الله الرحمن / الرحیم لا اله /الا الله / محمد رسو/ ل الله صلی/الله علیه و/ سلم هذا/ قبر یحیی / بن جعفر/ رحمه الله / و غفر له / و نضر وجهه / و نور له / فی قبره / و الحقه الله / بمحمد / صلی الله / علیه و سلم.

ابوعثمان مغربی

نوشته‌ها بر روی سنگ قبر ابو عثمان سعید بن سلام مغربی به دو زبان عربی و فارسی است و با جمله «هو الحی الذی لا یموت» شروع می‌شود.
المرقد شیخ الواصل القطب الملائک المقرب الی الله العلامة سعید بن سلام ابی عمران المغربی المتوفی فی سنة ثلاثمائة و ثلاث و سبعین من هجرة النبویة الله… الخلیفة الشیخ الجلیل ابی علی الکاتب طاب ثراه و اخذ منه الشیخ ابی القاسم الگورکانی قدس الله سره.
آرامگاه شیخ بزرگوار و قطب عالیمقدار حضرت شیخ سعید بن سلام ابی عمران المغربی که در سال ۳۷۳ هجری بلقاء رحمت پرودگار نائل و در این مکان مقدس مدفون گردید. جانشین حضرت شیخ ابوعلی کاتب و خلیفه آنجناب حضرت شیخ ابوالقاسم گرکانی بود طاب ثراهم و جعل الجنة مثواهم.
بانی آقا سیّد مرتضی ذوالشرافتین-راقم الفقیر عباس عشقی قمی تجرینی-جمّار استاد حیدر.
در کنار این نوشته اسامی چهارده معصوم نقش شده‌است.

سنگ نوشته قبر

آرامگاه عارف ربانی، سخن سرای نامی، فرید الدین عطار،
هر که او را رفت از میان اینک فنا/ چون فنا گشت از فنا اینک بقا.
سال ولادت پانصد و چهل هجری
تاریخ شهادت شنبه ۱۵ صفر سال ششصد و هجده قمری .

فضل بن شاذان

هذا ضریح النحریر المتعال و النبیل المفضال ذی العز و الإجلال، شمس ذو البسائط و الافضال، المؤسس الممهد لعلم الکلام، القائم بالقسط لإقامة البراهین لاهتداء الانام، الراوی عن الامامین ابی الحسن علی بن موسی و ابی جعفر الثانی علیهما السلام، زبدة الرواة و نخبة الهداة و قدوه الاجلاء المتکلمین و اسوه الفقهاء المتقدمین، الشیخ العلیم الجلیل الفضل بن شاذان ابن خلیل قد وصل بلقاء ربه فی سنه ۲۶۰
قد ترحم علیه أبو محمد الحسن العسکری فقال رحم‌الله الفضل ثلاثة مرآت و قال ایضاً اغبط اهل خراسان بمکان الفضل بن شاذان و قال محمد بن ابراهیم الوّراق خرجت إلی الحج فدخلت إلی مولای ابی محمد الحسن العسکری و أریته کتاب الفضل بن شاذان فنظر فیه و تصفحه ورقة ورقة و قال هذا صحیح ینبغی أن یعمل به
رحم‌الله الفضل
کتبه فی سنة ۱۲۶۱ قمری

پایه‌های بنا

در کتیبه‌های لوزی‌شکل و کاشی‌کاری شده این بنای یادبود خیام، بیست رباعی از خیام به خط تعلیق توسط مرتضی عبدالرسولی در ۱۳۳۹ ش نگاشته‌است؛ که تحت نظارت طراح و معمار بنا، مهندس سیحون انجام شده و نمونه‌ای منحصربه‌فرد از کاربرد خط تعلیق در کتیبه‌نگاری بناها به‌شمار می‌رود. خط تعلیق هر چند امروزه فراموش شده اما نخستین خط ایرانی است و در روزگار خیام در میان کاتبان کاربرد فراوانی داشت.

سنگ قبر

کل شیء هالک الا وجهه
آرامگاه حکیم ابوالفتح عُمر بن ابراهیم خیام نیشابوری که بعد از هفتاد و اندی زندگی در سال ۵۱۷ به رحمت ایزدی پیوسته.

سنگ نوشته شاه

دو سنگ نوشته مربوط به تأسیس این آرامگاه خیام بر روی دیواری نصب شده‌است که به سنگ نوشتهٔ شاه مشهور است.

کمال الملک

سنگ نوشته قبر کمال الملک با جمله «هو الحی الذی لایموت» شروع می‌شود.
آرامگاه شادروان محمد غفاری کمال الملک. تولد اواخر شوال المکرم ۱۲۶۴ ه‍.ق درگذشت یکشنبه ۱۳ رجب المرجب ۱۳۵۹ ه‍.ق مطابق ۲۷ خرداد ماه ۱۳۱۹ شمسی.

کتیبه‌های نوین

حدیث سلسلةالذهب یکی از گونه‌های جدید کتیبه‌ها در نیشابور است. حدیث سلسلة الذهب، حدیثی است که از علی بن موسی الرضا به هنگام ورودش به نیشابور نقل شده و عده کثیری آن را نوشته‌اند و به زبان عربی است. متن کامل این حدیث:
عن إسحاق بن راهویه قال لما وافی أبو الحسن الرضا ع نیسابور فأراد أن یرحل منها إلی المأمون اجتمع إلیه أصحاب الحدیث فقالوا له یا ابن رسول‌الله ترحل عنا و لا تحدثنا بحدیث نستفیده منک و کان قد قعد فی العماریة فاطلع رأسه و قال سمعت أبی موسی بن جعفر یقول سمعت أبی جعفر بن محمد یقول سمعت أبی محمد بن علی یقول سمعت أبی علی بن الحسین یقول سمعت أبی الحسین بن علی یقول سمعت أبی علی بن أبی طالب یقول سمعت رسول‌الله ص یقول سمعت جبرئیل یقول سمعت الله عز و جل یقول لا إله إلا الله حصنی فمن دخل حصنی أمن من عذابی فلما مرت الراحلة نادی بشروطها و أنا من شروطها.