سده (اقلید)

گویش و لهجه

مردم این شهر به زبان فارسی با گویش سده ای که اشتراکات زیادی با گویش مناطق دیگر فارس دارد صحبت می‌کنند .

جغرافیای شهر سده

سده حدود ۱۲۵ کیلومتری شمال شرق شیراز قرار دارد.
از لحاظ تقسیمات اداری داری شهرداری، بخشداری، کمیته امداد، دانشگاه آزاد اسلامی، راهنمایی و رانندگی، اداره دارایی، تأمین اجتماعی، اداره برق، بهزیستی، بانک‌های ملی و کشاورزی، کتابخانه عمومی، تربیت بدنی، آموزش و پرورش، ثبت احوال، خدمات کشاورزی، مخابرات و دفتر پست، منطقه انتظامی، پاسگاه انتظامی، آتش‌نشانی، پمپ بنزین، هلال احمر و … می‌باشد.
همچنین از لحاظ امکانات بهداشتی درمانی دارای یک بیمارستان، درمانگاه شبانه‌روزی، مرکز فوریت‌های پزشکی بین جاده‌ای ۱۱۵، و مراکز و خانه‌های بهداشت و زایشگاه می‌باشد.
پیشه اصلی مردم سده کشاورزی است و محصولات تولیدی شامل گندم، لوبیا، نخود، عدس و … می‌باشد.
کشاورزی از مشاغل اصلی اهالی این شهر می‌باشد. محصولات عمده آن‌ها لوبیا و گندم می‌باشد. محصول لوبیای این منطقه یکی از مرغوب‌ترین محصولات لوبیای ایران محسوب می‌شود. لوبیا چیتی بیشتر از همه انواع لوبیا کشت می‌شود.
ده درصد حبوبات کشور در این ناحیه تولید می‌شود.
در آینده از نزدیکی این شهر آزادراه شیراز-اصفهان عبور خواهد کرد. همچنین کار مطالعاتی احداث راه‌آهن یاسوج-یزد نیز شروع شده‌است. این خط آهن از کنار شهر سده خواهد گذشت. جاده طریق الزضا (جاده اهواز - یزد) نیز از سده می‌گذرد.
تفرج گاه‌های اصلی آن چشمه قدمگاه (محل عبور علی بن موسی‌الرضا در مسیر حرکت به سوی مرو)، آبشار تنگ براق سده و دریاچه سد ملاصدرا است.

جمعیت

در سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت سده برابر با ۶،۷۴۷ تن بوده‌است.

چشمه قدمگاه

این مکان تفریحی درمحلی با پوشش گیاهی مناسب و محوطه‌ای سرسبز و درختکاری شده قراردارد. سه سرچشمه اصلی و پر اب دارد. موقعیت این چشمه برای ایجاد تأسیسات پذیرایی بین راهی بسیارمناسب است. در حال حاضر چشمه فوق پس از انباشت دریک حوضچه بخشی از زمین‌های اطراف را آبیاری می‌کند.
آب مصرفی مردم شهر نیز از این چشمه‌ها تهیه می‌گردد.
سرچشمه اصلی رود کر از این ناحیه می‌باشد.

سد ملاصدرا

از نوع خاکی و سنگریزه‌ای است. روی سر شاخه‌های رود کر احداث شده‌است. درارای نیروگاه برقابی ملاصدرا نیز می‌باشد. این سد در سال ۱۳۸۵ در بخش سده احداث گردیده است.
گفته می‌شود این سد یکی از زیانبارترین عواملی است که از نظر زیست‌محیطی موجب شده اقلیم سرحد چهاردانگه و سده به‌طور کامل عوض شود.

قدمت تاریخی

سده در ۳۳۱ قبل از میلاد مسیح دروازه پارس و پرسپولیس محسوب می‌شد.
اسکندر مقدونی برای حمله به پرسپولیس از سده رد شد و آنجا را نیز به آتش کشید.
در زمان حمله مغول‌ها بسیاری از کتاب‌ها و اسناد مربوط به این دشت مهم به آتش کشیده شد و به همین خاطر بسیار اندک در مورد این دشت اطلاعات کتبی قدیمی در دسترس می‌باشد.
سده یکی از مهم‌ترین شکارگاهای پادشاهان ایران باستان بود و تپه‌های باستانی هم در این شهر دیده می‌شود.
سده دارای مکان‌های تاریخی از قبیل «تل مهر علی فارسی» و «تل نقاره خانه» با قدمتی بیش از ۷ هزار سال است.
بر اساس قدمت اشیای پیدا شده توسط اداره میراث فرهنگی استان فارس در تل مهر علی فارسی، به احتمال زیاد و به‌دلیل نزدیکی این دشت بکر به پایتخت دو امپراتوری مهم هخامنشیان و ساسانیان برخی از جشن‌های شاهنشاهی مربوط به دوره هخامنشیان و ساسانیان موسوم به سده در این مکان برگزار می‌شده‌است.
در کوه‌های سده خرابه‌هایی از کلبه‌های سنگی موسوم به خرف خانه یا خرفت خانه وجود دارد، خرفت خانه خرابه‌هایی از کلبه سنگی بسیار کوچکی هستند که احتمالاً در گذشته ایلهای باستانی قبل از کوچ پیرهای قبیله خود را همراه با کمی آب و غذا در آن رها می‌کردند و سپس کوچ می‌کردند.

فصل دوم کاوش تپه مهرعلی فارسی

یا تل مهر پارسی که با گذشت زمان و ورود اسلام به ایران به تپه مهر علی فارسی تغییر نام داده است. قسمت اعظم یافته‌ها در مطالعات حکایت از فرهنگ دوره باکون و لپویی می‌کرد که مربوط به دوران تولید غذا و استقرار در روستاها بود که برای اولین بار در شمال استان فارس و در سرشاخه‌های رود کُر در هزاره پنجم (پیش از میلاد) اتفاق افتاد. علاوه بر این بدست آوردن اثر مهر و مهره‌های گلی کوچک حکایت از یک نظام اداری نیز می‌کند که از مشخصه‌های یک سسیتم و الگوی پیچیده اجتماعی است که به دنبال آن یک مرکز قدرتمند فعال و نیروی سیاسی می‌طلبد که به نظر می‌رسد در هزاره پنجم (پیش از میلاد) در تل مهر علی فارسی حاکم بوده‌است.
این تپه متعلق به دوره پیش از تاریخ و آغاز دوره نو سنگی است که مردمان این منطقه برای اولین بار زندگی غار نشینی رها کرده و وارد مرحله تولید غذا و استقرار در روستاها می‌شوند.
این تپه هم عصر تپه سیلک کاشان است که ابتدای استقرار بشریت در دشت‌ها و شروع زندگی روستایی را در خود جای داده است.

پارک جنگلی بنه و بلوط

در تاریخ ۱۵ اسفند ۱۳۹۵ با هدف احیا محیط زیست منطقه سده حدود ۵۵۰۰ اصله نهال بنه و بلوط در حاشیه شهر سده کاشته شد، یکی از اهداف کار احداث بزرگترین پارک جنگلی حاشیه شهر با گونه‌های بومی بنه و بلوط است.
بنه و بلوط دو گیاه بومی منطقه سده محسوب می‌شود که از ۸۰ سال گذشته تاکنون به علت مصرف بی‌رویه چوب این درختان به عنوان هیزم توسط مردم همین ناحیه بخش بسیار عظیمی از آن از بین رفته‌است. بدون احتساب این ۵۵۰۰ درخت، بنه و بلوط تقریباً در این ناحیه بسیار نادر است.