کشتار سومقاییت

پیش زمینه

عامل که ممکن است باعث مشتعل شدن خشونت شد؛ در ۲۷ فوریه «الکساندر کاتوسف» معاون دادستان کل اتحاد شوروی با اعلام کشته شدن دو آذربایجانی به نام‌های «بختیار قلی اف» و «علی حاجی اف»، در آغدام بهانه لازم را فراهم آورد؛ ولی یکی از جوانان توسط یک افسر پلیس آذربایجان کشته شده بود ولی کاتوسف اشاره‌ای به آن نکرد. رادیو باکو که معتقد بود با خبردادن به ارمنیان دربارهٔ خطرات ناشی از حرکاتشان می‌تواند آن‌ها را آرام کند، خبر کشته شدن دو جوان آذربایجانی را پخش کرد چون تصور می‌کرد که ارمنیان از اعمالشان پشیمان خواهند شد.
«جهانگیر مسلم زاده» دبیر سابق کمیته حزبی سومقاییت به جمعیت ناآرام صحبت کرد و گفت ارمنی‌ها می‌توانند شهر را آزادانه ترک کنند اما به گفته شاهدان، این امر باعث تحریک بیشتر آنان شد.
بختیار وهاب زاده شاعر مشهور آذربایجان، «حسینوف» مدیر انستیتوی آموزش سیاسی و «بایراموف» دبیر کمیته حزب شهر سومقاییت در تلاشی بی‌ثمر کوشیدند تا جلوی آن جمعیت ناآرام را بگیرند ولی این کار عملی نشد. اعمال خشونت بار علیه ارمنیان، دو شبانه روز با شدت تمام ادامه یافت تا اینکه بهانه لازم برای مداخله نیروهای نظامی شوروی فراهم آمد.

قتل‌عام

"کلیه میله‌های آهنی و چاقوها و سایر آلات کشنده، مدت‌ها قبل در کارگاه‌های شخصی سومقاییت تولید شده بودند. چند روز مانده به تهاجم، مقادیر معتنابهی سنگ و کلوخ در خیابان‌های منتهی به قتل گاه، انباشته شده بود. تهیه فهرست اسامی اهالی ارمنی سومقاییت. قطع تلفن‌های شهروندان ارمنی سومقاییت.
قطع برق ساختمان‌های مسکونی ارمنیان سومقاییت."
صدها نفر در اثر ضرب و شتم، دچار نقص عضو شدند و کارایی بخشی از اندامشان را برای همیشه از دست دادند. زنان بسیاری، که شامل دختران نوجوان نیز می‌شدند. مورد تجاوز جنسی قرار گرفتند و آسیب‌های روانی و جسمانی غیرقابل جبرانی دیدند. بیش از ۲۰۰ خانه به وسیله اشرار ویران شدند و ده‌ها اتوموبیل ارمنی‌ها در آتش سوختند. میزان خساراتی که به مغازه‌ها و کارگاه‌ها وارد شده بیش از حد تصور است و هزاران ارمنی (جمعیت ارمنی‌های شهر ۱۷٬۰۰۰ نفر بودند) از خانه و کاشانه‌شان رانده شدند.
یک شاهد عینی، به نام (آ. آرکی پوف)، گفته‌است:
«او هنوز از پا در نیامده بود و می‌کوشید از میان شعله‌ها بیرون برود، ولی پنج نفر که میله‌های آهنی داشتند، او را مجدداً به دل آتش انداختند.»
یک شاهد عینی، (س. قلی اف)، گفته‌است:
«مهاجمان، در مجاورت مرکز پلیس، یک ارمنی را کتک می‌زدند و هیچ مأموری مانعشان نمی‌شد. چرا که افراد پلیس مخصوصاً از شهر بیرون رفته بودند و با این کار، دست مهاجمان را باز گذاشته بودند. آن روز، هیچ‌یک از مأموران پلیس را ندیدم.»
فرزند یک افسر پلیس، به اسم (ضربعلی اف)، گواهی داده‌است:
«پلیس از همه چیز خبر داشت.»
(آرسن آراکلیان) یکی از نجات یافتگان مدعی شد که:
«کلیه خطوط تلفن ارمنی‌ها را قطع کرده بودند و او بارها سعی کرده با تلفن آشنایان غیر ارمنی اش، با پلیس تماس بگیرد، ولی هچ پاسخی نگرفته‌است.»
روز ۲۱ مه ۱۹۸۸ میلادی، در نشست عمومی کمیته مرکزی حزب کمونیست جمهوری آذربایجان، (جهانگیر مسلم زاده)، دبیر سابق کمیته حزبی سومقاییت، به صراحت دولت مرکزی آذربایجان را مسئول وقوع اغتشاشات خونین سومقاییت دانست و در نشست دفتر کمیته مرکزی، هنگامی که دربارهٔ مسئولیت‌هایش بحث می‌کردند، دلایل خود را برشمرد و درحقیقت افشاگری کرد.
بنابراین، بدیهی است که حوادث سومقاییت، از قبل برنامه‌ریزی شده بود و مقامات حکومت آذری می‌خواستند با نابودی ارمنیان سومقاییت، و ایجاد رعب و هراس در دل ارمنی‌های جمهوری آذربایجان، آنان را پاک‌سازی قومی‌کنند.
به گفته (کاتوزیف)، معاون دادیار اتحاد جماهیر شوروی (ایزوستیا دیلی، ۲۰ اوت ۱۹۸۸):
«شهری با ۲۵۰۰۰۰ نفر جمعیت، یکسره عرصه ضرب و شتم و شکنجه و تجاوز و کشتار ارمنیان شده بود و بدبختانه برای متوقف کردن آن جنایات، هیچ اقدامی نمی‌شد. مهاجمان فهرست‌هایی داشتند که نام ساکنان همه خانه‌ها در آن‌ها درج شده بود و به راحتی می‌توانستند اهالی ارمنی و آذری را از یک دیگر تفکیک کنند. مهاجم‌ها میله آهنی، سنگ پاره، تبر، چاقو، بطری، و ظرف‌های بنزین با خود داشتند و آن طور که شاهدان عینی گفته‌اند، درگروه‌های ۵۰ تا ۸۰ نفری به منازل ارمنی‌ها یورش می‌بردند و گروه‌های بزرگ‌تر، که حدود یک صد نفر عضو داشتند، در خیابان‌ها ماجراجویی می‌کردند.»
(ژرژ سوروس)، در نشریه «ژورنال مسکو زنامیا» شماره ۶، سال ۱۹۸۹ میلادی. اعلام کرده‌است که:
«نخستین کشتار ارمنیان در جمهوری آذربایجان، در اثر تحریکات نژادپرستان محلی، و با موافقت حیدر علی‌اف دبیر اول کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی در آن زمان، و رئیس‌جمهور بعدی جمهوری آذربایجان صورت گرفته‌است.»

واکنش دولت شوروی

رهبران اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، برای شناسایی مجریان و طراحان فاجعه‌ای که دراواخر فوریه ۱۹۸۸ میلادی در شهر سومقاییت رخ داد، هیچ‌گاه اقدام مفیدی نکردند و سازمان دهندگان و قاتلین از مجازات سیاسی و حقوقی گریختند و حتی نامشان در مجامع رسمی و بین‌المللی اعلام نشد. جلسات دادرسی، نمایشی و فرمایشی بودند. تحقیقات جامع و اصولی نبودند و مسئولان به اصلاح دادرسی، با تقسیم و تفکیک جنایات انجام شده، کاری کردند که هویت سازمان دهندگان افشا نشود و قتل و غارت وسیع جان و مال ارمنیان، در دادگاه به صورت شرارت‌های معمولی جلوه داده شد.
در روزهای ۱۸ اکتبر تا ۱۸ نوامبر ۱۹۸۸ میلادی، دادگاه عالی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، که برای یکی از جرایم نوزده‌گانه سومقاییت تشکیل شده بود، افراد زیادی را در جای گاه شهود نشاند و پس از آن که شاهدان دربارهٔ قتل‌عام برنامه‌ریزی شده توسط جنایت کاران شهادت دادند. دادگاه حکم خود را صادر کرد و در آن حکم، بر «دخالت صدها نفر با ملیت آذربایجانی» انگشت نهاد.

محکومیت قتل‌عام

احزاب سیاسی، شورای حقوق‌بشر سازمان ملل متحد، شخصیت‌های معروف سیاسی و اجتماعی، و مجالس قانون‌گزاری برخی کشورها، این واقعه را به شدت محکوم کردند و با ارمنیان ابراز هم دردی کردند.

قطعنامه مجلس اروپا

قطع نامه مجلس اروپا، مصوب ۷ ژوئیه ۱۹۸۸ میلادی با توجه به این که:

«منطقه قره باغ کوهستانی، به گواهی تاریخ، همواره بخشی از ارمنستان بوده‌است. در حال حاضر ۸۰٪ اهالی آن ارمنی هستند. منطقه قره باغ در سال ۱۹۲۳ میلادی به جمهوری آذربایجان اضافه شده‌است. در فوریه ۱۹۸۸ میلادی ارمنیان قربانی یک کشتار جمعی در شهر آذری سومقاییت شده‌اند؛ و با توجه به این شرایط سیاسی ای که منجر به کشتار جمعی ارمنی‌ها در سومقاییت و بروز اغتشاش در باکو شد، روز به روز وخیم تر می‌شود و زندگی ارمنیان ساکن جمهوری آذربایجان امری مخاطره‌آمیز شده‌است. بدین وسیله خشونت‌های و محدودیت‌های را که علیه ارمنیان صورت گرفته‌اند، محکوم می‌کنیم.»