ویروس گیاهی

اطلاعات اولیه

ویروس‌ها از جلبکها، قارچها و گلسنگها، خزه‌ها، سرخس‌ها و گیاهان عالی جدا شده‌اند، ولی در گیاهان عالی بیش از گیاهان پست مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. ویروس‌ها به گیاهان زراعی خسارت عمده‌ای وارد می‌سازند. در گیاهان بر خلاف گروه‌های دیگر، ویروس‌های رشته‌ای دراز زیاد دیده می‌شود. ماده ژنتیکی اکثر ویروس‌های گیاهی RNA است، ولی در گروه ویروس موزائیک گل کلم از DNA تشکیل شده‌است. ژنوم در چند ویروس گیاهی به صورت قطعاتی در پیکرهای مجزا وجود دارد، به این گروه اصطلاحاً ویروس‌های چند جزئی نام نهاده‌اند.

تاریخچه

ویروس‌های گیاهی از بسیاری جهات به ویروس‌های جانوری و باکتریایی شباهت دارند. مطالعه دربارهٔ این نوع وجه اشتراک خصوصاً بعد از سال ۱۹۲۵ که بلاک و براکه ثابت کردند که ویروس غده زخمی شبدر نه تنها در گیاه، بلکه در زنجره ناقل خود نیز تکثیر می‌یابد، با سرعت بیشتری دنبال شد؛ بنابراین میزبان‌های بعضی ویروس‌ها را می‌توان هم در جهان جانوران و هم در جهان گیاهان یافت.
شناسایی علایم ناشی از ویروس‌های گیاهی در میزبان
آلوده شدن گیاهان به بیماری‌های ویروسی معمولاً به وسیلهٔ ساییدن مستقیم مایع آلوده بر سطح برگ انجام می‌شود. در این حالت باید دیواره یاخته‌ای یاخته‌های گیاهی به طریقی پاره شود تا ورود ویروس آسان گردد. پس از ورود ویروس‌ها در اکثر موارد، در محل ورود به برگ تغییر شکل حاصل می‌شود. علایم ظاهر شده بر روی برگ بیشتر به صورت لکه‌های سبز کم رنگ و پر رنگ به شکل موزائیک یا زخم‌های موضعی است. گل گیاهان نیز ممکن است آلودگی ویروسی را به صورت تغییر رنگ ظاهر کند. مثلاً در لاله یا شب بوی آلوده بخشی از گلبرگ‌ها سفید می‌شود.
ظهور علایم بیماری‌های ویروسی نه تنها به ویروس و میزبان، بلکه به عوامل محیطی و غذای گیاه نیز بستگی دارد. بعضی از بیماری‌های ویروسی به‌طور مکانیکی از طریق مالش بر روی برگ منتقل نمی‌شوند و برای این منظور به موجودات زنده متکی هستند. چون اکثر ویروس‌های گیاهی علائمی تقریباً همانند در گیاه ظاهر می‌سازند، بنابراین تشخیص آن‌ها از روی علائم کار دشواری است. در این گونه موارد به خواص ذاتی آن‌ها مانند خواص ریخت‌شناسی، نوع اسید نوکلئیک و… توجه می‌شود.

اثر ویروس بر شکل ظاهری گیاه

شکل ظاهری گیاهان بر اثر حمله ویروس تغییر می‌کند و البته این تغییرات دنباله تحولاتی است که در اندرون گیاه به وقوع می‌پیوندد. علایمی که ظهور می‌کنند، برحسب نوع میزبان، مدت پس از آلودگی، نژاد ویروس و شرایط محیطی فرق می‌کند.
نکروزه شدن
شدیدترین اثر ویروس‌های گیاهان، کشتن یاخته‌هاست. قطر زخم‌های موضعی که در نتیجه نکروزه شدن بافت در برگ به وجود می‌آیند، به نوع ویروس و نوع گیاه و شرایط محیط بستگی دارد. مرگ بعضی از اندام گیاه یا مرگ گیاه به‌طور کلی در برخی از بیماری‌های ویروسی، متداول است.
اثر بر شکل گیاه و نحوه رشد آن
بیشتر ویروس‌ها رشد میزبان را کم می‌کنند، ولی در بعضی حالات باعث رشد غیرعادی آن می‌شوند. برگ‌ها بر اثر حمله ویروس تغییر شکل می‌دهند. تولید گل و دانه نیز در گیاهان آلوده کاهش می‌یابد. اثر ویروس بر کاهش میزان محصول کاملاً نمایان است.
اثر بر رنگ گیاه
از علایم اولیه آلودگی فراگیر ویروسی در اکثر گیاهان بی‌رنگ شدن رگبرگ‌ها در جوان‌ترین برگهاست و برگ‌ها پس از رشد، حالت موزائیکی یا ابلقی پیدا کرده یا زرد می‌شوند. بسیاری از ویروس‌های مولد موزائیک بر رنگ گل‌ها اثر می‌گذارند.

اثر ویروس بر فیزیولوژی گیاه میزبان

بیشتر فرایندهای فیزیولوژیک تحت تأثیر ویروس قرار می‌گیرند. مقدار ازت به صورت آمونیوم و همچنین فسفر به صورت ترکیبات اسید نوکلئیک در گیاه توتون آلوده افزایش می‌یابد.
در برگ گیاهان آلوده به ویروس‌های مولد زردی، مقدار زیادی گلوکز، فروکتوز و ساکارز جمع می‌شوند. ظاهراً علت اساسی تجمع مواد قندی ایجاد مقاومت در دمبرگ هنگام انتقال مواد است.
شدت تنفس در گیاه آلوده معمولاً افزایش می‌یابد و گاهی تا ۵۰ درصد بیش از گیاه سالم می‌شود. شدت تنفس گیاه بر اثر ویروسهایی که علایم شدیدی از خود نشان می‌دهند، زیادتر است و هر گاه علایم خفیف باشند، افزایش در تنفس احساس نمی‌شود.