نرگس خاتون

نام و القاب

در برخی منابع در دو قرن نخست، پس از درگذشت یازدهمین امام شیعه و قرن‌های پنجم و ششم هجری، مانند کتاب‌های شیخ طوسی، ابن بابویه و نعمانی و دیگران، از زندگانی امام دوازده شیعه توصیفاتی شده‌است. در روایات این کتاب‌ها، نام‌های متعددی مانند نرجس، ریحان، سوسن و مریم برای او گزارش شده‌است.

علت تعدد نام‌ها

در علت تعدد این نام‌ها برای یک شخص واحد، دلایل مختلفی ذکر شده‌است. برخی معتقد هستند بسیاری از این نام‌ها، القابی بوده‌اند که به جهت جایگاه ویژه‌اش به وی اعطاء شده‌است. برخی نیز بر پایه برخی رسوم عرب، معتقد شدند که در گذشته، کنیزان دارای نام‌های فراوانی بوده‌اند. برخی دیگر احتمال مخفی نگه‌داشتن مادر آخرین امام شیعیان به‌جهت حفظ جان وی و فرزندش از دست حکومت وقت را مطرح کرده و معتقدند اگر نام اصلی مادر آخرین منجی مورد اعتقاد مسلمانان فاش شود، جان وی یا فرزندش در خطر خواهد بود. همچنین احتمال کثرت تعداد کنیزان نیز مطرح شده‌است.

کنیز یا آزاد

قریب به اتفاق متون و روایات، به کنیز بودن نرگس خاتون اشاره دارند. هرچند قول ضعیفی آزاد بودن وی را تایید می‌کند.

شاهزاده رومی

بنابر گزارشاتی در ده‌ها منبع شیعی، نرجس خاتون دختر یشوعا، فرزند قیصر روم شرقی بود.روایاتی که از او سخن گفته‌اند برآنند که دختر پادشاه بوده و مادرش از زاده‌های «شمعون الصفا» بوده‌است و جدش قیصر روم بود. اکثر منابع تاریخی و روایی نام پدرش را «یوشعا» ذکر کرده‌اند، ولی طبری آن را «یشوعا» گزارش نموده‌است.
یکی از استدلال‌های مسیحی بودن خاندان وی، برگرفته از نام پدر اوست. بر اساس این استدلال، از آنجا که یشوع و یسوع و حتی یوشع از نام‌های عبرانی هستند، به مسیحیت صاحب نام اشاره دارد.
بر اساس این دیدگاه، و از آنجا که علی بن محمد (امام دهم شیعیان) نرجس خاتون را در سال‌های پایانی عمرشان خریداری نموده‌اند، باید نتیجه گرفت که وی در سالی بین سال‌های ۲۴۸ الی ۲۵۳ ه‍.ق (۸۶۲ تا ۸۶۷ م) خریداری شده‌است. در این دوره، حاکم سرزمین روم شخصی به نام میخائیل پسر تئوفیل (تئوفیلوس) یا میخائیل سوم بوده‌است. وی پس از مرگ تئوفیلوس و پایان حکومت مادرش بر رم، سی و ششمین امپراتور رم شد.

کنیز حکیمه خاتون

در مقابل گزارشات فوق، منابعی از کنیز بودن وی برای حکیمه خاتون یاد کرده‌اند. این روایت را مسعودی، صدوق و کلینی نقل نموده‌اند؛ در این گزارش آمده‌است که نرگس خاتون، از کنیزان حکیمه بوده‌است که در خانه او به‌دنیا آمده و در آنجا زندگی نموده‌است.

کنیزی اهل نوبه

برخی تاریخ‌نویسان، مادر حجت بن الحسن را کنیزی سیاه اهل نوبه (شمال سودان) می‌دانند.

زندگی‌نامه

بر اساس کنیز حکیمه بودن وی، تولد او در خانه حکیمه رخ داده‌است. اما بر مبنای رومی بودن او، تولدش در شهر قسطنطنیه بوده‌است. وی در این دوران به دستور پدرش، نزد بهترین آموزگاران قسطنطنیه دانش‌آموخته‌است. او حداقل به دو زبان عربی و رومی مسلط بوده‌.

بر اساس همین دیدگاه، وی در گزارشی که کتب شیعی آن را مخابره نموده‌اند، از اسارت و شیوه رسیدنش به عراق چنین یاد می‌کند:
«یک شب امام حسن عسکری در خواب به من فرمود: "جدت به زودی سپاهی را روانه جنگ با مسلمانان خواهد کرد و خود نیز همراه آنان خواهد رفت. تو هم با لباس کنیزان به صورت ناشناس از فلان راه به آنان ملحق شو!" من نیز چنان کردم، تا این که پیشقراولان سپاه اسلام به ما دست یافتند و من نیز به اسارت مسلمانان درآمدم. هنگامی که غنایم جنگ را تقسیم می‌کردند، مرا به پیرمردی دادند، او نام مرا پرسید؟ گفتم: من نرجس نام دارم. گفت: این نام کنیزان است؟»
ماجرای اسارت نرجس خاتون، به صورت مشخص در منابع غیر اسلامی یافت نمی‌شود، جز در مواردی که از کلیات ماجرا یادی به میان آمده‌است، از جمله نازیلیف مورخ شهیر روسی می‌نویسد: «در سال ۲۴۸ ه‍.ق سردار مسلمانان با رومیان پیکار کرد و طی آن بسیاری از اشراف و بزرگان روم به اسارت رسیدند.» شبیه به همین مطلب در باقی تواریخ معتبر نیز منعکس شده‌است.
او پس از اسارت، به عنوان کنیز به عراق برده شد و در شهر بغداد توسط بشیر بن سلیمان، یکی از یاران علی بن محمد النقی (ملقب به امام هادی)، خریداری شده و به سامرا منتقل گشت. سپس به‌عنوان همسر برای حسن عسکری اختیار شد. او در هنگام رسیدن (به عقد درآمدن) به حسن عسکری، ۱۵ الی ۲۰ ساله بوده‌است.
بر اساس گزارشات فراوانی در شیعه و سنی، وی در نیمه شعبان سال ۲۵۶ ه‍.ق (۸۷۰ م) تنها فرزند حسن عسکری را به‌دنیا آورد. بر اساس اعتقاد شیعیان دوازده‌امامی این فرزند، منجی بشریت است که از پنج سالگی تا هم‌اکنون زندگی مخفیانه و دور از چشم دارد. شیعیان به این دوران، دوران غیبت می‌گویند؛ یعنی زمانی که حجت الهی (به اصطلاح شیعیان= امام) از نظرها غائب است.
در منابع معتبر به سرگذشت وی پس از ولادت حجت بن الحسن هیچ اشاره‌ای نشده‌است.
در تاریخ وفات نرگس خاتون، اختلافاتی وجود دارد، برخی با استناد به برخی گزارشات که نرگس خاتون به علت علاقه شدیدش به حسن عسکری و تحمل مشکلات و مصائب فراوان که حکومت بر خانواده حسن عسکری روا می‌داشت، از حسن عسکری تقاضا کرد تا از خدا بخواهد که مرگ وی پیش‌تر از او باشد؛ و همچنین نیز شد. برخی دیگر تاریخ وفاتش را بعد از حسن عسکری در تاریخی بین ۲۶۱ تا ۳۱۷ معرفی کرده‌اند. مزار وی در کنار همسرش حسن عسکری در شهر سامرا است.

منابع اهل سنت

نرجس خاتون و خصوصاً وضع حمل حجت بن الحسن توسط وی، در کثیری از منابع اهل سنت مورد اشاره است، از جمله:
قندوزی حنفی در ینابیع المودة می‌نویسد:
«هنگامی که شب نیمه ماه شعبان سال دویست و پنجاه و پنج فرا رسید، حکیمه نزد حسن عسکری آمد، به حکیمه گفت: ای عمه به خاطر پیشامد امری امشب در نزد ما باش. حکیمه آن شب را نزد او ماند، هنگام طلوع فجر نرجس ناآرام شد، حکیمه نزد او ایستاد و نرجس مولود مبارکی را به دنیا آورد…»
ابن طقطقی حسنی، نسب‌شناس سنی مذهب در اینباره می‌نویسد: 
«برای حسن عسکری، فرزندی به‌غیر از ابوالقاسم محمد مهدی صاحب‌الزمان ذکر نشده‌است، شیعیان دربارهٔ ایشان اعتقاد دارند که تاکنون زنده است و او همان مهدی منتظر است که در آخرالزمان ظهور می‌کند همان‌طور که جد ایشان رسول خدا صلی‌الله علیه وآله بشارت دادند، ولادت ایشان نیمه شعبان دویست و پنجاه و شش بنابر نظر صحیح می‌باشد و مادر ایشان نرجس یا صفیه نامیده می‌باشد، محل ولادت ایشان نیز سامرا است.»
شمس‌الدین محمد بن طولون نوشته‌است:
«... و دوازدهمین نفر آنان، فرزندش محمد بن الحسن است… و اسم مادرش خمط و گفته شده نرجس است.»
خواجه محمد پارسا از علمای حنفی می‌نویسد:
«حسن عسکری رضی‌الله‌عنه در ظاهر و باطن فرزندی غیر از ابوالقاسم محمد منتظر که نزد شیعیان به قائم نامیده می‌شود، ندارد؛ ولادت منتظر رضی‌الله‌عنه نیمه شعبان سال دویست و پنجاه و پنج می‌باشد. مادرش کنیزی بود که گفته شده نامش نرجس بوده‌است.»
ابن صباغ مالکی نیز می‌نویسد:
«ابوالقاسم محمد الحجة بن الحسن در نیمه شعبان سال دویست و پنجاه و پنج در سامرا به‌دنیا آمد… مادرش کنیز است که گفته‌اند اسمش نرجس خیر امه بوده‌است و گفته شده اسم دیگری هم داشته‌است.»
مناوی از علماء اهل سنت، به فرزند حواری بودن نرجس خاتون اشاره می‌کند و می‌نویسد:
«عارف بسطامی در جفر گفته‌است: نام مادر مهدی، نرجس از فرزندان حواریون است.»

دسته اول روایات

این دست روایات به چند طریق و در منابع متعدد ذکر شده‌است. برخی بر مفاد این روایات نقدهایی وارد نموده‌اند، از جمله اینکه در سال‌های ۲۴۲ ه‍.ق به بعد، بین مسلمانان و رومیان، جنگی رخ نداده تا نرگس خاتون اسیر مسلمانان شده‌باشد. یا آنکه سند این روایت، به‌جهت مجهول بودن راویان، ضعیف است.
در مقام پاسخ، برخی محققین تاریخی بر پایه گزارشاتی، مدعی جنگ‌های داخلی و توطئه‌ها در امپراطوری رم شده‌اند که سبب فرار شاهزادگان از روم شد. برخی دیگر نیز به وقوع جنگ‌های متعددی در همین دوره تاریخی بین مسلمانان و رومیان پرداخته‌اند. سید علی میلانی در اینباره می‌نویسد: «برخی در صحت این اخبار تشکیک کرده‌اند که در بازه زمان ولادت امام مهدی سلام الله علیه، هیچ جنگی بین مسلمانان و مشرکین رخ نداده‌است. اما این ادعا به‌جهت جهل آنها به تاریخ و دشمنی آنها با حقیقت ولادت مهدی موعود است؛ چرا که وقوع جنگ بزرگی بین مسلمین و مشرکین در اندلس (که جزئی از روم محسوب می‌شود) به‌تاریخ ۲۵۱ از مسلمات تاریخی است. در این جنگ تعداد بسیاری از مشرکین کشته و بسیاری اسیر شدند... این روایت با توجه به وفات امام هادی علیه السلام در سال ۲۵۴ و وقوع این جنگ، تطابق زمانی دارد.» در پاسخ به ضعف سندی روایت نیز به نوع تحقیقات تاریخی استناد شده‌است که اعتبار روایی فقهی، ملاک اعتبار آن نمی‌باشد.

دسته دوم روایات

در این دسته روایات، به تربیت و آموختن آداب اسلام نرگس خاتون، توسط حکیمه خاتون اشاره شده‌است.

دسته سوم روایات

این روایت را مسعودی و غیر او نقل می‌کند. برای توجیه و هماهنگ‌سازی این روایت با باقی روایات و گزارشات تاریخی، توجیه شده‌است که به علت زندگی طولانی نرگس خاتون در منزل حکیمه خاتون به‌جهت تعلیم یا حفظ از گزند و توطئه‌های حکومت؛ امر بر برخی مشتبه شد که ایشان کنیز حکیمه خاتون بوده و اساساً در آن منزل به‌دنیا آمده‌است.

دسته چهارم روایات

این دسته روایات که متناقض و متعارض با سه دسته سابق است، بر سیاه‌پوست و اهل نوبه بودن مادر حجت بن الحسن اشاره دارد. این روایت که به روایت کناسی مشهور است، از قول محمد باقر (امام پنجم شیعیان) می‌گوید: «همانا در صاحب این امر، سنتی از یوسف نبی است و آن این که او فرزند کنیزی سیاه‌پوست است. خداوند عزوجل امرش را در یک شب اصلاح می‌نماید.»

در نقد این روایت، محمدباقر مجلسی می‌نویسد: «اینکه در روایت [کناسی]، از مادر سیاه‌پوست یاد شده؛ با بسیاری از روایاتی که در توصیف مادر حجت بن الحسن وارد شده‌است مخالف است. مگر آنکه توجیه شود به مادر با واسطه یا مربی حضرت.» همچنین آورده‌اند که حسن عسکری، خادمی سیاه‌پوست اهل نوبه به نام عقید داشته‌است.

دسته پنجم روایات

این دسته که با تمام چهار دسته سابق هم‌خوانی دارد، تنها بر کنیز بودن مادر موعود آخرالزمان اشاره دارد.

زیارت‌نامه

برای نرگس خاتون، زیارت‌نامه‌ای در منابع دست دوم شیعی گزارش شده‌است. اما این زیارت‌نامه به هیچ‌یک از معصومین منتسب نیست. به احتمال قوی این زیارت را مزارنویسان به‌شخصه انشاء نموده‌اند.

بمب‌گذاری و ویرانی مزار

در ۳ اسفند ۱۳۸۴ بر اثر بمب‌گذاران با به‌کارگیری بیش از دویست کیلوگرم تی‌ان‌تی و کارگذاری‌اش در مرکز گنبد مزار حرمین سامرا (که مزار نرگس خاتون در آنجا واقع شده‌است)، گنبد بارگاه به‌طور کلی فروریخت و بخشی از گلدسته‌های طلایی حرم ویران شد. پس از گذشت شانزده ماه در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۳۸۶ در همان محل، انفجار دومی صورت گرفت. در پی این حمله، گلدسته‌های سمت چپ و راست حرمین سامرا به‌طور کامل تخریب شد.
به دستور سید علی سیستانی فرایند بازسازی آغاز و در سال ۱۳۹۴ خاتمه یافت.

فیلم و سریال

در سال ۱۳۹۳، انیمیشنی به نام «شاهزاده روم» به سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی، در ایران تولید شد. کارگردان این انیمیشن سینمایی را هادی محمدیان و تهیه‌کنندگی آن را حامد جعفری برعهده داشتند. این انیمیشن، پر مخاطب‌ترین انیمیشن تاریخ سینمای ایران لقب گرفته‌است.
این انیمیشن، داستان عاشقی و دلدادگی پرنسسی پاکدامن مسیحی به نام ملیکا را روایت می‌کند که از تبار پدر از نوادگان یشوعا وصی حضرت عیسی و از تبار مادر نواده قیصر روم است. سرنوشت این بانو به گونه‌ای رقم می‌خورد که وی نهایتاً به بلاد اسلامی عزیمت می‌کند. این پرنسس مسیحی نهایتاً پس از آنکه به همسری امام یازدهم شیعیان در می‌آید، مادر منجی بشریت می‌گردد…
این انیمیشن علاوه بر ایران در لبنان، عراق، عربستان، کویت، ساحل عاج، بحرین، امارات متحده عربی، فرانسه و انگلستان به نمایش درآمده‌است.

در ادبیات

در دی‌ماه ۱۳۹۵ «کنگره شعر سراسری حضرت نرجس خاتون (ع)» در استان قم آغاز به‌کار کرد. در ادامه به برخی از اشعار با موضوع نرگس خاتون اشاره خواهد شد.
ستاره ای بدرخشید و ماه مجلس شد  ///  تمام هستی زهرا نسیب نرجس شد
مگر نه اینکه عیسی مرده زنده می‌کند  ///  امام من مرده زنده کنان را مدرس شد
اگر که بر مسیحیان عیسی مقدم است  ///  مقدم بر عیسی مریم نگار نرجس شد
[محمدرضا مهری]
دنیای با حضور تو دنیای دیگریست  ///  روز طلوع سبز تو فردای دیگریست
گلهای مریم از گل نرگس معطّرند  //  عیسی اسیر نام مسیحای دیگریست
[سید محمدجواد شرافت]
کبوتران خدا مژدهٔ سحر دادند  //  تمام از شب میلاد تو خبر دادند
عروسِ باغچهٔ یاس، مادرت نرگس  //  چه کرده بود به او این چنین ثمر دادند
[محسن عرب‌خالقی]
پسر ناز حضرت نرجس  //  قبله راز حضرت نرجس
روزی خویش بردم عمری از  //  سفرهٔ باز حضرت نرجس
ذکر تسبیحتان به گهواره  //  بال پرواز حضرت نرجس
بارها دیده‌ام به زندگی ام  //  دست اعجاز حضرت نرجس
[قاسم نعمتی]