قبچاق‌های افغانستان

زبان

اگرچه قبچاق افغانی یکی از شاخه‌های اصلی نژاد ترک می‌باشد و در گذشته‌ها دارای زبان رسمی قبچاقی بودند اما بعد از حمله مغول‌ها به دشت‌های وسیع قبچاق در شمال دریای خزر پراگنده شدند و به کشورهای آسیای میانه و اروپا مهاجرت کردند. از آن جمله ترکمنستان، قزاقستان، افغانستان، هنگری، اوکراین، آذربایجان و ایران می‌باشد. بدین لحاظ در افغانستان زبان رسمی مشترک ندارند. بیشتر قبچاق‌های ولایات بلخ، سمنگان، فاریاب و سرپل به زبان ازبکی با لهجه قبچاقی صحبت می‌کنند؛ و قبچاق‌های ولایات هرات، غور، بادغیس به زبان فارسی صحبت می‌کنند.

فرهنگ

رسم و رواج و زبان قبچاق‌ها تقریباً از از بین رفته‌است. قبچاق‌ها در هر ولایت یا سمت که سکونت دارند در اقلیت بوده‌اند، از این رو تحت تأثیر رسم و رواج‌های همان مناطق قرار گرفته‌اند. قبچاق‌ها از لحاظ دموگرافی به دو دسته تقسیم می‌شوند، قبچاق‌های که از نگاه شباهت فیزیکی تقریباً هم‌مانند مردمان جمهوری چچن می‌باشند یعنی قد بلند، موهای زرد یا خرمائی و چشمان آبی دارند و قبچاق‌های مختلط که تقریباً شباهت با ازبک‌ها و قزاق‌ها دارند. شمس تبریزی نیز از ترکان قبچاق بوده، چنانچه مولانا جلال الدین بلخی در وصف شمس تبریز گفته‌است که:
"زهی بزم خداوندی زهی می‌های شاهانه     زهی یغما که می آرد شه قبچاق ترکانه
سبک رو چون بت قبچاق من بود     گمان افتاد خود کافاق من بود"

بزرگان ملیت قپچاق

محترم حاجی وکیل عبدالجبار خان خادم قبچاق وکیل پارلمان در دوره سیزدهم ولسی جرگه، حاجی وزیر از ولسوالی کرخ هرات، حاجی زمان قبچاق متنفذ قوم در ولسوالی شولگره مزار شریف، قوماندان فتح‌الله قیصاری وکیل پارلمان، مرحوم عبدالرووف ثوری معاون رسول پهلوان و از فرماندهای بسیار قوی فرقه ۵۱۱ می‌باشد.

وجه تسمیه

بیزلانسی‌ها و لاتین‌ها، قبچاق‌ها را کومان (KUMANOS) و روس‌ها نیز پولووئت (POLOVETS) می‌نامیدند. هر دو کلمه به معنای زرد (زردگونه) است. چرا که این‌ها چشم آبی و زردمو بودند. در منابع اسلامی این‌ها را قبچاق یا قفچاق گفته‌اند. قپچاق در معنای پرغضب و عصبانی معنی می‌دهد.

اتحاد ترکان کومان- قپچاق

آخرین امواج کوچ ترک‌ها از آسیای مرکزی به اروپای شرقی توسط قبچاق‌ها به ظهور رسید. کومان‌ها جزو شرقی‌ترین ساکنان آسیای مرکزی بودند که با حرکت تدریجی به غرب به سال ۱۰۸۰ میلادی، از دریاچه بالخاش تا رودخانه دانوب پراکنده شدند. کومان‌ها پس از اینکه با وعده‌های بیزانسی‌ها، پچنگ‌ها را از میان بردند، قسمتی وارد مجارستان شدند و مسیحیت را قبول کردند. قسمت شرقی کومان‌ها تحت حملات روس‌ها قرار گرفت و با تحمل شکست‌هایی که از روس‌ها خوردند و در آستانه سقوط قرار گرفته بودند که کوچ بزرگی توسط قبچاق‌ها به اروپای شرقی آغاز شد. قبچاق‌ها با کومان‌ها یکی شدند و با اجتماع و اتحاد تمامی اقوام ترک اوکراین و اروپای شرقی دولتی نیرومند تشکیل دادند. بدین ترتیب، اوکراین و دشت‌های شرقی اطراف دریای سیاه و دریای خزر «دشت قپچاق» نام گرفت. ترکان قپچاق به سال ۱۲۰۳ میلادی شهر «کیف» را متصرف شدند و با پیشروی به غرب مجارها را تا کارپات عقب راندند. لیکن ساعت تاریخ عدد ۱۲۲۳ میلادی را نشان می‌داد و سیل لشکریان متحد ترک و مغول تحت فرماندهی نابغه جنگ، چنگیزخان هم روس‌ها وهم قبچاق‌ها را منهدم کرده و به حاکمیت آن‌ها پایان داد.
شکست روس و قپچاق توسط مغول را از زبان تاریخنویس عهد مغول، خواجه رشیدالدین
سرداران مغول «جبه» و «سوبدای» چون به ولایت «آلان» (آلان‌ها، ساکن شمال قفقاز بودند رسیدند. مردم آنجا انبوه بودند، به اتفاق قبچاقان با لشکر مغول جنگ نمودند. در نتیجه هیچ‌یک غالب نگردید. سپس مغولان به قبچاقان پیغام دادند که، ما و شما از یک طایفه و از یک جنسیم و آلانیان از ما بیگانه. ما با شما عهد می‌کنیم که بالای یکدیگر را تعرض نرسانیم و از زر و جامه آنچه دلخواه شما باشد بدهیم، آلان‌ها را با ما واگذارید. سپس مال وافر به قبچاق‌ها بفرستادند و قبچاقان برگشتند. مغولان بر آلانیان ظفر یافتند و آنچه مقدور بود از قتل و غارت دریغ ننمودند و قبچاقان به اعتماد صلح، ایمن در ولایت خویش متفرق شدند. مغولان ناگاه بر سر ایشان ریختند و هر که را یافتند بکشتند و به اضعاف آنچه داده بودند، بازگرفتند؛ و بعضی قبچاقان که بماندند به بلاد روس گریختند و مغولان در آن ولایت که همه مرغزار بود، قشلاق کردند؛ و از آنجا به شهر «سوداق» رفتند، به ساحل دریایی که متصل است به خلیج قسطنطنیه و آن شهر را بگرفتند و اهل آنجا متفرق شدند و بعد از آن قصد بلاد روس و قپچاق که آنجا بودند، کردند. ایشان مستعد گشته بودند و لشکر بسیار جمع کرده. مغولان چون غلبه ایشان دیدند، باز پس نشستند. قپچاق و اروس پنداشتند که مغل از خوف بازپس می‌نشینند، دوازده روزه راه بر عقب ایشان برفتند، ناگاه لشکر مغول روی باز پس کردند و بر ایشان ریختند وتا مجتمع شدن دوباره ایشان را بکشتند و یک هفته جنگ کردند و عاقبت قپچاق و روس منهدم شدند و مغول بر عقب ایشان می‌رفتند و شهرها را خراب می‌کردند تا اکثر بلاد ایشان را از آدمی خالی گردانیدند و از آنجا برفتند و به بندگی چنگیزخان پیوستند.

تغیر دین فرهنگ و زبان قبچاق‌ها در اروپا

علیرغم نفوذ و قدرت انکارناپذیر کومان- قبچاق‌ها در زمان خویش، مکانیزم حکومت آن‌ها طوری نبود که حاکمیتشان پایدار و دارای طول عمر زیاد باشد. یکی از عوامل اصلی سقوط کومان، قبچاق‌ها این بود که سران قبایل از خاندان‌های معتبر بودند و تعدد رهبری باعث ایجاد جنگ‌های طولانی داخلی برای تصاحب رهبری می‌شد. (در امپراطوری عثمانی برای جلوگیری از جنگ قدرت در بین وارثان سلطنت، رسم بر این بود که، هر برادری امپراتور می‌شد اجازه داشت سایر برادران خود را به قتل برساند) جنگ قدرت باعث می‌شد که هر یک از سرکرده گان برای پیدا کردن متحد خارجی و به منظور نزدیکی به حکومت‌های همسایه، اقدام به ازدواج‌های سیاسی با روس‌ها، اوکراین‌ها، مجارها، بلغارها و گرجی‌ها نمایند و این نیز به نوبه خود باعث اختلاط فرهنگی و زبانی می‌شد و ترکان قپچاق دسته، دسته مسیحیت را قبول کرده و در فرهنگ مسیحی غرق می‌شدند. اختلاط با بیگانگان هرچند هم که در کوتاه مدت برای آن‌ها قدرت و مقام سرکردگی و پادشاهی به همراه می‌آورد، لیکن در دراز مدت با قبول مسیحیت و زبان‌های حامل، به مرور زمان، زبان و هویت خود را از دست داده و در داخل ملت‌های دیگر ذوب شده و از بین رفتند! با این وجود در دوره‌های خاص خود، ترکان قپچاق با قبول مسیحیت و اسلام آثار علمی و ادبی ارزشمندی از خود به میراث گذاشته‌اند.

تأسیس دولت قپچاق در رومانیا

ار آنجا که لشکریان مغول متشکل از اقوام ترک و مغول بودند، پس از سکونت مغولان در اروپای شرقی و انهدام حکومت قبچاق‌ها، ترکیب فرهنگ بازماندگان ترکان قپچاق و ترکان لشکر چنگیزخان باعث شد، فرهنگ و زبان ترکی خصوصاً قبچاقی اکثریت و زبان مغولی در اقلیت قرار گیرد. به مرور زمان این اقلیت مغول نیز در داخل فرهنگ ترک‌ها ذوب شدند، هر چند که سرکرده این گروه‌های ترک همچنان از خاندان مغول و خاندان چنگیزخان انتخاب می‌شد. به عنوان مثال می‌توان از خانات قاسیم، خانات قازان، خانات کریمه و خانات ازبک نام برد که جمعیت داخل این خانات اکثراً از ترکان خزر و قبچاق و اوز تشکیل می‌شد. همان‌طور که اشاره شده‌است، کومان قبچاق‌ها در بالکان و مجارستان و لهستان و اطریش پراکنده شده بودند. به سال ۱۳۳۰ میلادی، کومان‌ها در رومانی حکومتی تأسیس کردند که سرکرده آن‌ها «باسارآبا» با دادن نام خود به این منطقه در رومانی با نام «بسارابیا» یاد خود را ابدی کرده‌است. همچنین قبچاق‌ها در قرن ۱۴ میلادی نیز توانستند حکومت کوچکی با نام حکومت «دوب روچا» تشکیل دهند. نام دوب روچا از نام پسر «بالیق» (خان قبچاق‌ها) یعنی «دوب ریچه» باقی‌مانده‌است. ترک‌های «قاقائوز» که اکنون در داخل رومانی، مولداوی و اوکراین زندگی می‌کنند، باقی‌مانده ترک‌های اوز هستند که دین مسیحیت را پذیرفته‌اند. نام اکثر رجال سیاسی رومانی طی قرن‌های ۱۵ و۱۶ میلادی، ریشه ترکی دارد. همچون:باراک، بای بارس، بارس، آغ باش، آغ کوش، قازان، اوته میش، برکیش، بیلیک، قارا، بوغا، چول پان، تولون تای، بایاندور، توت تارخان وسایر. ونیز نام اغلب مناطق بالکان و لهستان فعلی، یادگار ترک‌های کومان، قپچاق می‌باشند.

قبچاق‌ها در سوریه و مصر

همان‌طور که ذکر شده‌است، بخشی از قبچاق‌ها با قبول اسلام توانستند موجودیت خود را حفظ کنند. این‌ها اکنون در داخل ازبک‌ها، قرقیزها، باشقوردها و نوقای‌ها پراکنده هستند. قبچاق‌ها وقتی حکومت خود را از دست دادند، شرایط زندگی در دشت قپچاق برای آن‌ها بسیار سخت شد. از طرفی قحطی و از طرفی بیماری‌های مسری در بین دام‌ها، قبچاق‌ها را در وضعیت بسیار دشواری قرار داده بود. در چنین شرایطی بود که ناگزیر به پیروی از یکی از رسومات اسلاوها شدند. این رسم عبارت از این بود که در مقابل دریافت پول، به عنوان سرباز وارد ارتش کشورهای دیگر می‌شدند. از آنجا که اقدام به این سنت روسی، شجاعت و جسارت زیادی لازم داشت، به دیده ارزش و احترام نگریسته می‌شد. در این دوره تاریخی حکومتی که بیش از هر حکومت دیگری به این سربازان دلیر و جسور نیاز داشت، حکومت ایوبی‌ها در مصربود. حکام ایوبی، جوانان قپچاق، اغوز و چرکس را بیش از دیگر اقوام پذیرا می‌شدند وبهترین قشلاق‌ها را در اختیار آن‌ها قرار می‌دادند. بدین ترتیب رفته رفته تعداد قبچاق‌ها در مصر افزایش می‌یافت و با وجودی که در ابتدای ورودشان به دیده سرباز و نظامی به آن‌ها نظر می‌شد، در اندک مدتی توانایی‌های سیاسی خود را به کار گرفته و درجات عالی حکومتی را در اختیار می‌گرفتند. چنانچه به سال ۱۲۵۰ میلادی، «عزالدین آی بق» از ترکان قپچاق به عنوان سلطان ایوبی‌ها به تخت نشست؛ و بدین ترتیب حکومت ترک مملوک در مصر تأسیس شد. این حکومت ترک که در مصر تشکیل شد تا سال ۱۵۱۷ میلادی که حاکمیت مصر به دست ترکان عثمانی افتاد، دوام پیدا کرد. سلاطین حکومت ترک مملوک مصر، سلطان «قوتوز» و سلطان «بای بارس» خلافت اسلامی را به اوج قدرت خود، همانند صدر اسلام رساندند. (بای بارس، در ابتدا فرماندهی ارتش مصر و سلطان قوتوز سلطنت مصر را در اختیار داشت. این دو به اتفاق یکدیگر «لویی نهم» امپراتور فرانسه را در نبرد «منصوریه» شکست داده و اسیر کردند ونیز به سال ۱۲۶۰ میلادی، بزرگترین شکست را در نبرد «عین جالوت» به لشکر مغول وارد کردند و آن‌ها را مجبور کردند برای همیشه از این منطقه عقب بنشینند. بعدها بای بارس به جای سلطان قوتوز بر تخت نشست و با فتح قاطع فلسطین و سوریه، جنگ‌های طولانی صلیبی، بین اروپایی‌ها و مسلمانان را با قاطعیت به نفع خود تمام کرد. مترجم) پس از سلطان بای بارس، سلطان «کالاوون» بر تخت نشست که او هم قپچاق بود. در زمان او ارتباط مصر با قبچاق‌های آسیا بسیار قوت گرفت. از سال ۱۲۹۰ تا ۱۳۸۲ میلادی، چرکس‌ها که همچون قبچاق‌ها به عنوان سرباز وارد مصر شده بودند، سلطنت را در اختیار گرفتند و سپس مجدداً قدرت در اختیار قبچاق‌ها قرار گرفت. زمانی که سلطان سلیم یاووز به سال ۱۵۱۷ مصر را به دست آورد، «تومان بگ دوم» تخت سلطنت را در اختیار داشته‌است. در دوران مملوک‌ها، اکثراً در اماکن عمومی به زبان ترکی صحبت می‌شد و فرهنگ ترک‌ها در مصر بسیار نفوذ کرده بود. از کشور نیز با نام «الدوله التورکیه» اسم برده می‌شد.

ادبیات و زبان کومان- قبچاق‌ها

کومان، قبچاق‌ها هم در اروپای شرقی و هم در سوریه و مصر آثار هنری و ادبی با ارزشی از خود به یادگار گذاشته‌اند. اثر ادبی مشهور کومان، قبچاق‌های اروپای شرقی کتاب گرامر و کتاب لغت سه زبانه ترکی (کومانی)، لاتینی، فارسی است که «چودئخ چومانیقوس» نام دارد. این کتاب توسط کومان‌ها در کریمه نوشته شده‌است و متعلق به عصری است که کومان، قبچاق‌ها مسیحیت را قبول کرده‌اند. نویسنده یا نویسندگان این کتاب مشخص نیست، لیکن نمونه‌های زیبایی از ادبیات ترکی و دستور زبان ترکی در این کتاب آمده‌است. همچنین ترجمه‌ای از انجیل و بخش‌هایی از دعاهای مسیحی به ترکی ذکر شده‌است. زبان ترکی استفاده شده در این اثر، زبانی بوده‌است که از کوه‌های اورال تا مجارستان فعلی صحبت می‌شده‌است. تاریخ شناسان از این زبان با نام‌های «لهجه قپچاق» و «لینقوا کومانیسکا» نام می‌برند. آثار ادبی قبچاق‌های مصر بیشتر است. خصوصاً کتاب‌هایی که برای یاد دادن زبان ترکی به عرب‌ها نوشته شده‌اند، مشهورترند. به عنوان مثال، کتاب «ترجمان تورکی و عربی» که نویسنده آن نامعلوم است. همچنین «کتاب الادراک السان الاتراک» نویسنده «ابوحیان محمد قارناتی» و «تورک قبچاق دیللرینده سؤز لغتی» نوشته «جمال الدین ابو محمد عبدالله التورکی» و نیز کتاب «تورکجه ده احمدیه نین کیتاسی و آلتون شوزورلار» تألیف «ملاصالح».
نویسنده مقاله: کریم پوپل