مزار سلطانی بیدخت

چگونگی بنا

بیدخت از توابع شهرستان گناباد و از شهرهای باستانی ایران و محل زندگی بسیاری از عالمان و دانشمندان ایرانی بوده‌است.
این شهر موطن و دارالارشاد و مدفن حاج ملاسلطان محمد گنابادی ملقب به سلطانعلیشاه، قطب سلسله نعمت‌اللهی سلطانعلیشاهی گنابادی (اواخر قرن ۱۳ - اوایل قرن ۱۴ هجری قمری) است و از آن زمان مورد توجه عموم، خصوصاً طالبان طریقت نعمت‌اللهی قرار گرفت و شهرت یافت، به نحوی که نام گناباد با نام وی مقرون شد.
بنای مزار سلطانی بیدخت، در محل دفن سلطانعلیشاه در بیدخت گناباد توسط جانشین وی، حاج ملاعلی نورعلیشاه ثانی شروع شد. سپس، این بنا توسط جانشینان و فرزندان وی و همچنین ارادتمندان آن‌ها توسعه یافت، به نحوی که به تدریج به صورت مجموعه‌ای وسیع مشتمل بر حسینیه، کتابخانه، مهمانسرا، اتاق‌های پذیرایی زائرین، مرکز درمانی با نام بهبودستان و … با معماری سنتی و زیبا درآمده‌است.

ساختمان مزار سلطانی

ساختمان مزار سلطانی بیدخت شامل سه صحن وسیع متّصل به هم است. در اطراف این سه صحن، اتاق‌هایی بنا شده که برای اسکان واردین در نظر گرفته شده‌است.
صحن بالا (صحن کوثر) شامل اتاق‌هایی در اطراف و یک حوض (مشهور به حوض کوثر) در وسط است. آب این حوض به آب قنات جاری در بیدخت متّصل می‌باشد که با معماری خاصّی به صحن وارد شده‌است. در ضلع غربی صحن کوثر مهمان خانه‌ای ساخته شده‌است که در مراسم مذهبی از میهمانان در آن پذیرایی می‌شود. در صحن وسط نیز همچون صحن کوثر اتاق‌هایی در اطراف بنا شده‌است. در مرکز صحن وسط، ساختمان بقعهٔ مزار سلطانی قرار دارد و چنان‌که پیش از این اشاره شد در این بقعه چهار تن از اقطاب سلسله نعمت‌اللهی سلطان علیشاهی گنابادی مدفون هستند. در ضلع غربی این صحن نیز حسینیه ای قرار دارد که جهت برگزاری مراسم مذهبی از آن استفاده می‌گردد. صحن پایین که نسب به صحن وسط در ارتفاع پایین‌تری قرار دارد نیز دارای یک حوض و اتاق‌هایی در ضلع شمالی می‌باشد.

بقعهٔ مزار سلطانی

مهم‌ترین کار در دورهٔ حاج شیخ محمدحسن بیدختی (صالحعلیشاه)، تکمیل بنای بقعه بود. ایشان اقدامات پدر خود، نورعلیشاه ثانی، را با جدیت تمام ادامه داد. مقبره به شکل مربع وسعت پیدا کرد و مساحت آن قریب ۶۴ متر مربع شد.
در تکمیل بقعه، ابتدا اتاق کوچکی را که روی قبر ساخته شده بود، تخریب کرده و به جای آن ساختمان بزرگی بنیاد نهاد که گنبد مزار روی آن قرار گرفت. در چهار طرف آن نیز اتاق‌هایی بنا شد.

گنبد بقعه

پوشش اول گنبد در سال ۱۳۴۵ قمری (۱۹۲۶ میلادی) پایان پذیرفت. بیشتر معماری بنا را مرحوم استاد ابوالقاسم توکلی (معمار یزدی) که خود درویش بود، برعهده داشت.
عملیات ساختمان پوشش دوم گنبد که با استفاده از بتن آرمه و تیرآهن در سال ۱۳۷۰ قمری شروع شد به مدت یک سال به طول انجامید.
کتیبهٔ دور گنبد، آیاتی از سوره فتح («انا فتحنا لک فتحاً مبینا» تا آیهٔ «بل کان الله بما تعملون خبیرا») به خط ثلث و توسط مرحوم استاد مرتضی عبدالرسولی نوشته شد. در روی کاشی گنبد در اطراف نوک آن، دوازده کلمهٔ «هو» به خط نستعلیق و در زیر آن دوازده مرتبه کلمهٔ توحید و در زیر آن به‌طور یک در میان اسامی شش نبی مرسل (آدم صفی الله علیه السلام، نوح نجی الله علیه السلام، موسی کلیم‌الله علیه السلام، عیسی روح‌الله علیه السلام، محمد حبیب‌الله صلی الله علیه و آله) و در پایین آن، اسامی ائمهٔ اطهار علیهم السلام و در بالای اسامی هر یک از ائمهٔ معصومین علیهم السلام، جملهٔ محمد رسول‌الله نقش شده‌است.

تزئینات داخل بقعه

داخل بقعه به طرز زیبا و جالب توجهی سفیدکاری و گچ بری شد. کف آن با قالی‌های بزرگ مفروش گردید. ملا عبدالله صدرالاشراف، یک عدد جار چهلچراغی اهدا کرد. تعدادی جار کوچک و چراغ توری نیز از طرف بعض فقرا اهدا شد. درب‌های آن هم نصب گردید.
در سال ۱۳۲۱ خورشیدی برابر ۱۳۶۱ قمری، اِزارهٔ دور بقعه به ارتفاع یک متر و بیست سانتی‌متر از کف، به خرج مرحوم مشیرالسلطنه سنگ مرمر شد. حجاری و صیقل نمودن این سنگ به وسیلهٔ مرحوم استاد عبدالولی حجار هنرور، فرزند مرحوم استاد کرمعلی حجار اصفهانی، انجام گردید. سنگ مزبور از معدنی در قاین، در نزدیکی املاک مرحوم امیر شوکت الملک علم، با اجازه و اطلاع وی به بیدخت آورده و تراشیده شد.
در سال ۱۳۲۸ خورشیدی، کتیبهٔ داخل بقعه کاشی کاری شد. روی این کاشی‌ها اسامی چهارده معصوم علیهم السلام و بعد نام اقطاب سلسلهٔ نعمت‌اللهی مطابق خطبه ای که روزهای جمعه در مزار سلطانی خوانده می‌شود، البته با تلخیص القاب، به خط «ثلث» توسط مرحوم استاد مرتضی عبدالرسولی نوشته شد. خود اسامی با طلای ناب نوشته شده‌است. هزینهٔ تهیه و نصب این کاشی‌ها توسط مرحوم حاج سید علی‌آقا روح الامین تأمین گشت.
در خرداد ۱۳۴۰ خورشیدی برابر ذیحجهٔ ۱۳۸۰ قمری، مرحوم مشیرالسلطنه برای آینه کاری داخل بقعه اقدام نمود. در روز یازدهم تیر ۱۳۴۰، عملیات آینه کاری توسط مرحوم سیّد باقر فراهی مشهدی شروع و در اردیبهشت سال بعد پایان پذیرفت و شب عید غدیر (اول خرداد ۱۳۴۱) جشن با شکوهی برپا شد. در این مراسم، پس از خوانده شدن قصایدی در مدح مولا امیرالموٌمنین، مطالبی دربارهٔ تاریخچهٔ بنای مزار سلطانی و کسانی که در تکمیل آن همکاری داشته و خدماتی ارائه داده بودند، بیان شد.
بعداً ایوان‌های اطراف بقعه نیز آینه کاری شد. کل هزینهٔ آینه کاری داخل بقعه حدود ۶۲ هزار تومان شد.