مختار ثقفی

پیش‌زمینه

در پی مرگ محمد در سال ۶۳۲م، ابوبکر به خلافت رسید. او پس از دو سال درگذشت و عمر بن خطاب جانشینش گشت، او فتوحات مسلمان را که از زمان ابوبکر آغاز شده بود، ادامه و گسترش داد و پدر مختار، ابوعبید را به جبهه عراق در برابر شاهنشاهی ساسانی اعزام کرد. سرانجام ابوعبید در نوامبر ۶۳۴م و در نبرد پل کشته شد. مختار پس از فتح عراق بدست مسلمانان و در سن سیزده‌سالگی‌اش به نزد سعد بن مسعود ثقفی رفت و در نزد او رشد نمود. در سال ۶۴۴م، عمر به دست برده‌ای پارسی به نام پیروز نهاوندی کشته شد و جانشینش عثمان برای دوازده سال به فرمانروایی پرداخت و سرانجام او نیز در ۶۵۶ بدست شورشیان کشته شد که به فتنه اول مشهور گشت.
پس از مرگ عثمان، علی بن ابی‌طالب، داماد و پسر عموی محمد به خلافت رسید و پایتخت خلافت را از مدینه به کوفه انتقال داد و در آنجا مختار به پست‌های کوچکی در حکومت علی دست یافت و عمویش به عنوان حاکم مدائن گماشته شد. شماری از صحابه‌های پیامبر از جمله معاویه فرماندار سوریه، خلافت علی را نپذیرفتند و بدین ترتیب جنگ درگرفت. در ژوئیه ۶۵۷م، نبرد صفین با سرپیچی نیروهای علی از حمله و درخواست معاویه برای حکمیت به پایان رسید. علی با اکراه گفتگو را پذیرفت اما گروهی از نیروهایش که بعدها به خوارج مشهور شدند، اقدام علی را در پذیرش حکمیت محکوم کردند و آن را یک بدعت نامیدند. حکمیت نتوانست اختلاف و درگیری علی و معاویه را پایان دهد تا هنگامی که در ژانویه ۶۶۱، علی بدست یکی از خوارج کشته شد.
حسن پسر بزرگ علی به خلافت رسید اما معاویه خلافت او را به چالش کشید و به عراق یورش برد. هنگامی که حسن مشغول بسیج نیروهایش بود در نزدیکی مدائن بدست یکی از خوارج زخمی گردید و به خانهٔ عموی مختار برده‌شد. بنابر گزارش‌ها در آنجا مختار به عمویش پیشنهاد داد تا حسن را به معاویه تسلیم کنند تا بتوانند حمایت سیاسی معاویه را برای خود کسب کنند که این پیشنهاد با مخالفت عمویش مواجه شد. در اوت ۶۶۱، حسن با معاهدهٔ صلحی، خلافت را به معاویه واگذار کرد و از آن پس پایتخت خلافت به دمشق منتقل گردید. معاویه چند سال پیش از مرگش، فرزندش یزید را به عنوان جانشین‌اش معرفی نمود و بدین‌ترتیب خلافت بنی‌امیه را پایه‌ریزی نمود. نامزدی یزید باعث خشمگینی علویان گردید، زیرا آن را نقض‌کننده معاهده صلح می‌دانستند، که در آن توافق گردیده‌بود تا معاویه جانشینی برای خود برنگزیند. اطلاعات کمی در مورد سال‌های ابتدایی زندگی مختار موجود است و نقش او از سن شصت سالگی به بعد پررنگ می‌گردد.

تبار

مختار در سال ۶۲۲ میلادی در طائف چشم به جهان گشود (در همان سال هجرت محمد به مدینه). پدر او، ابوعبید ثقفی از قبیله بنی ثقیف و از فرماندهان سپاه اسلام و مادر او دومه بنت عمرو بن وهب بود. قبیله بنی‌ثقیف یکی از شاخه‌های قبیله‌ی بزرگ قیس عیلان به شمار می‌آمد.

شورش

پس از بر تخت نشستن یزید در آوریل ۶۸۰م، کوفی‌های حامی علویان، حسین بن علی برادر کوچکتر حسن را برانگیختند تا شورشان علیه یزید را رهبری کند. درپی این درخواست، حسین عموزاده‌اش مسلم بن عقیل را برای ارزیابی فضای سیاسی کوفه به آنجا فرستاد. تا پیش از رسیدن عبیدالله بن زیاد، مختار میزبانی ابن عقیل را در خانه‌اش برعهده گرفت. نعمان بن بشیر، پدر زن مختار به دلیل رفتار ملایم با مسلم و یارانش از حکومت برکنار و ابن‌زیاد به جای او منصوب گشت. در نتیجهٔ سرکوب و مانور سیاسی ابن زیاد، پراکنده شدن یاران مسلم آغاز شد و او مجبور گردید که شورش را پیش از موعد مقرر آغاز کند. در این هنگام مختار در شهر حضور نداشت. او پس از شنیدن اخبار، اقدام به جمع‌آوری نیرو از اطراف و حومهٔ کوفه نمود، اما پیش از رسیدن مختار به شهر، شورش ابن عقیل سرکوب و شکست خورد و به دستور ابن زیاد اعدام گردید. سپس مختار دستگیر گردید و به نزد حاکم برده شد ولی او هرگونه شرکتش در این شورش را انکار نمود. درهمان هنگام که مختار در زندان به‌سر می‌برد، در ۱۰ اکتبر ۶۸۰م، حسین بن علی در نبرد کربلا بدست نیروهای ابن‌زیاد کشته‌شد. پس از این رویداد مختار با میانجگری عبدالله بن عمر فرزند بانفوذ خلیفه دوم و که شوهرخواهر مختار نیز بود، آزاد گردید و به او دستور داده‌شد تا کوفه را ترک کند.

تبعید در مکه

در این زمان عبدالله بن زبیر، فرزند یکی از اصحاب پیامبر، زبیر بن عوام مخفیانه شروع به بیعت گرفتن در مکه نمود و توانست کنترل تمامی حجاز (غرب عربستان) را بدست گیرد. با ترک کوفه، مختار رهسپار مکه شد و در آنجا پیشنهاد بیعت با ابن‌زیبر را نمود به آن شرط که در مسائل مهم با او مشورت شود و همچنین جایگاهی درخور به او اعطا گردد که با مخالفت ابن‌زبیر روبرو گردید. درنتیجه مختار مکه را به‌سوی طائف ترک کرد ولی پس از یک سال، ابن‌زبیر با تشویق مشاورانش بیعت مختار با شرایط مشابهی را پذیرفت. در ۶۸۳م و هنگامی‌که یزید سپاهی را برای بازپس‌گیری مکه اعزام نمود، مختار در دفاع از شهر شرکت نمود. پس از مرگ یزید در ماه نوامبر، سپاه اموی عقب نشست و ابن‌زبیر آشکارا اعلام خلافت نمود. مختار به‌وسیلهٔ مردمی که از کوفه به آنجا می‌آمدند آگاه گردید که شهر به کنترل ابن‌زبیر درآمده ولی شماری از اهالی کوفه در جستجوی رهبری مستقل هستند تا رهبری آنان را برعهده گیرد. او ادعا کرد که همان مردی‌است که اهالی کوفه به دنبالش می‌گردند. هنگامی که در مکه بود از فرزند دیگر علی، محمد حنفیه درخواست اجازه نمود تا برای خون‌خواهی حسین قیام کند و محمد حنفیه را به قدرت برساند. محمد در پاسخ، عمل او را نه تأیید نمود و نه رد کرد و توصیه کرد که در این راه از خون‌ریزی اجتناب شود. پیش از این، مختار این پیشنهاد را به فرزند حسین، علی زِیْنُ الْعابِدین نیز ارائه‌نمود که او آن را رد کرده‌بود. پنج ماه پس از مرگ یزید، مختار که گمان می‌کرد ابن‌زبیر به وعده‌هایش عمل نکرده، بدون آگاه کردن او به کوفه بازگشت.

بازگشت به کوفه

در کوفه، مختار به جمع‌آوری و استخدام نیرو برای گرفتن انتقام از قاتلان حسین مبادرت ورزید و به آنان وعدهٔ ثروت و پیروزی داد. در همان هنگام، سلیمان بن صرد خزاعی، یکی از صحابه‌های محمد و از پشتیبانان علویان کوفه، گروهی از اهالی کوفه را گردآورده بود و خودشان را توابین نامیده‌بودند. اینان قصد کردند برای جبران تنها گذاشتن حسین در نبرد کربلا با امویان به نبرد برخیزند. جنبش توابین مشکلاتی را برای مختار به‌ وجود آورد. بیشتر علویان کوفه چون ابن‌صرد یکی از اصحاب پیامبر بود به پشتیبانی از او برخاستند، و در نتیجه مختار نتوانست تعداد سرباز زیادی را گرد آورد. او به نکوهش اقدامات توابین پرداخت و آن‌ها را بی‌موقع و محکوم به شکست دانست و استدلالش را بر پیر، ضعیف و بدون تجربه در مسائل نظامی ابن‌صرد نهاده‌بود. سپس او ادعا کرد که نایب محمد حنفیه است و او را مهدی (مسیح) نامید. او توانست شماری از جنگجویان علوی از جمله پانصد نفر از مَوالی (ساکنان محلی که به اسلام گرویده‌بودند)، را متقاعد سازد که او تحت امر مهدی قرار دارد.
شماری از جنگجویان علوی که در درستی ادعاهای مختار شک داشتند به مکه رفتند تا تأییدی بر این ادعاها در محمد حنفیه دریافت کنند. او در پاسخی مبهم به آنان گفت که او از هرکسی که خداوند برانگیزاند تا انتقام خون خانواده پیامبر را از دشمنانشان بگیرد خشنود خواهدشد. آنان این جملات را به عنوان درستی ادعاهای مختار تفسیر کرده و برای پیوستن به او، به سوی کوفه به‌راه افتادند. مختار برای متقاعد کردن ابراهیم بن مالک‌اشتر، که یکی از جنگجویان بانفوذ علوی و همچنین رئیس قبیله نخعی بود و تاکنون قانع‌نگشته‌بود، نامه‌ای را به او داد و ادعا کرد که این نامه بدست محمد حنفیه نوشته شده‌است. به ظاهر محمد حنفیه در آن خودش را مهدی نامیده‌بود، ابن‌اشتر را به پشتیبانی از مختار تشویق نموده‌بود. ابن‌اشتر پس از بیان شک و تردیدهایی سرانجام به مختار ملحق شد. این نامه به نظر جعلی بوده‌است و محمد حنفیه مشارکتی در این شورش نداشته‌است. با اینحال او استفاده از نامش بوسیله مختار را تحمل می‌نمود و با فعالیت‌های مختار مخالفتی نمی‌کرد. با اینحال هنگامی که او قصد داشت تا به کوفه آمده و با هوادارانش دیدار کند به وسیلهٔ شایعه‌ای که مختار رواج داده بود از اینکار صرف‌نظر کرد، این شایعه‌ها مبنی بر آن بودند که مهدی راستین در برابر ضربت شمشیر آسیب‌ناپذیر است.
ابن‌زبیر در سال ۶۸۴م، عبدالله بن یزید را به حکومت کوفه منصوب نمود و عبدالله از ترس، مختار را به زندان افکند. پس از چندی، عبدالله بن عمر برای مختار میانجگری نمود و مختار با سوگند اینکه علیه حکومت فعالیتی انجام ندهد، آزاد گردید.

فرمانروایی بر عراق

پشتیبانی از شورش مختار بوسیلهٔ دو گروه مختلف و مخالف هم انجام می‌شد: اشراف قبیله‌گرای عرب و موالی. او در ابتدا تلاش کرد تا اختلافات دو گروه را برطرف کرده و آنان را آرام نماید. بیشتر جایگاه‌های حکومتی از جمله فرمانداری موصل و مدائن به عرب‌ها داده‌شد. موالی که تاکنون با آن‌ها همانند شهروندان درجه دو رفتار می‌شد حق برخورداری از غنائم جنگی و دریافت مواجب و نیز سوار شدن بر اسب را پیدا کردند. او اعلام کرد برده‌های موالی که به او ملحق شوند، آزاد خواهند شد در نتیجهٔ افزایش پشتیبانی او از این گروه فرماندهی گارد محافظان شخصی او نیز به یکی از موالی به نام کیسان ابو عُمره داده‌شد. در همین حال اشراف عرب از سیاست مختار دربرابر موالی ناراضی بودند. در این مرحله او توانسته بود کنترل بیشتر عراق و سرزمین‌های تابع آن از جمله ارمنیه، آذربایجان، جبال و قسمت‌هایی از بین‌النهیرین علیا را بدست آورد. تلاش نیروهای او برای گرفتن کنترل بصره که در اختیار نیروهای زبیری بود راه به جایی نبرد. در همان هنگام عبدالملک مروان توانست قدرت اموی را بدست گیرد و در تلاش بود تا بتواند کنترل نواحی از دست رفته را بازپس‌گیرد.

ضد کودتا

یکسال پس از نبرد عین‌الورده، سپاه اموی توانست موصل را تصرف کند و به‌سوی کوفه حرکت نماید. مختار سه هزار سوار را به فرماندهی یزید بن انس به مقابله با آنان فرستاد. در ۱۷ ژوئیه ۶۸۶، آنان توانستند دو گروه از سپاه اموی را در نزدیکی موصل شکست دهند. در عصر همان روز و پس از آنکه دستور اعدام همهٔ اسیران شامی صادر شد ابن‌انس در اثر ابتلا به یک بیماری درگذشت. با مرگ فرماندهٔ سپاه، کوفیانی که برای جنگ با گروهی دیگر از شامیان راهی شده‌بودند، عقب نشستند. به دنبال این رویداد در کوفه شایعه گشت که سپاه مختار شکست خورده و ابن‌انس کشته‌شده‌است. مختار در پاسخ به این وقایع هفت هزار نیروی کمکی به فرماندهی ابن‌اشتر را راهی میدان نبرد نمود. با خلأ ناشی از عدم وجود برتری نظامی و نفرات، اشراف کوفه که از روابط گرم مختار و طرفداری او از موالی ناراضی بودند، قصد کردند تا حکومت مختار را ساقط نمایند و با این هدف کاخ او را به محاصره درآوردند.آنان مختار را به سرقت و از بین بردن حیثیت و منزلتشان متهم نمودند: 

او و گروهش شرافت پدران ما را نادیده می‌گیرند، او بردگان و موالی ما را به خود جلب نمود و آنان را سوار کرده و آنان قول تقسیم درآمد دولتمان را داده‌است، با این راه و رسم، او ما را فریفته و …
با وجود محاصره، مختار توانست ابن‌اشتر را به کوفه فراخواند و ابن‌اشتر سه روز پس از خروجش از کوفه، به شهر بازگشت و شورش را سرکوب نمود.
مختار پس از کنار زدن مخالفانش، مجازات کسانی که در نبرد کربلا شرکت کرده بودند را آغاز نمود. او بسیاری از آنان از جمله عمر بن سعد و شمر بن ذالجوشن را اعدام نمود. شمار زیادی از افراد به بهانه شرکت مستقیم یا غیر مستقیم در نبرد با حسین کشته‌شدند درحالی که ده هزار نفر از اهالی کوفه نیز به بصره گریختند. او خانهٔ بسیاری از فراریان را ویران نمود. این رویدادها باعث کاهش پشتیبانی اعراب از مختار گردید و او به‌طور فزاینده‌ای به موالی متکی گشت.

نبرد خازر

مختار دو روز پس از بازپس‌گیری کنترل شهر، ابن‌اشتر را به‌همراه سیزده هزار مرد نیرومند جنگی اعزام نمود تا با سپاه اموی که به فرماندهی ابن‌زیاد که به‌سوی کوفه پیش‌آمد، روبرو گردند. برخی سربازان مختار تختی را همراه خود داشتند که آن را درمیان گرفته و ادعا می‌کردند که متعلق به علی است و برای آنان پیروزی به‌همراه خواهد داشت. گفته‌شده‌است که ایدهٔ این حرکت به مختار تعلق داشت. او این ایده را ابداع کرد تا بتواند پشتیبانی بیشتری در میان مردم مذهبی کسب کند و آن را هماند تابوت عهد می‌دانست، اما خاورشناس یولیوس ولهاوزن معتقد است که این تفکر ابداع مختار نبوده‌است. مختار به آنان اجازه داد تا تخت را حمل کنند زیرا او به تعصب سربازانش نیازمند بود. در نخستین روزهای ماه اوت ۶۸۶م سپاه مختار با سپاه اموی در کرانه‌های رود خازر روبرو گردید. سپاه اموی شکست خورد و شماری از فرماندهان نظامی اموی ازجمله ابن‌زیاد و حصین بن نمیر کشته‌شدند. تاریخ دقیق این نبرد ناشناخته‌است گرچه برخی منابع مدعی‌اند که نبرد در روز ۶ اوت مطابق با دهم محرم که همان روز کشته‌شدن حسین بوده، به وقوع پیوسته‌است. مرگ ابن‌زیاد تکمیل کنندهٔ سوگند مختار برای انتقام از قاتلان حسین قلمداد گردید.

روابط با ابن‌زبیر

مدتی پس از اخراج ابن‌مطیع، مختار به ابن‌زبیر شکایت نمود که گرچه مختار به‌خوبی به او خدمت نموده ولی ابن‌زبیر به پیمانش عمل نکرده‌است. با این‌وجود مختار آمادگی‌اش برای پشتیبانی از ابن‌زیبر را در صورت نیاز اعلام نمود. اگرچه ابن‌زبیر، مختار را فردی وفادار می‌پنداشت اما مختار حاضر نگردید تا کنترل کوفه را به فرماندار منصوب خلیفه یعنی عمر بن عبدالرحمن واگذار نماید. فرماندار پس از آنکه بدست مختار تطمیع و تهدید گردید، کوفه را ترک کرد.
در سال ۶۸۶، مختار پیشنهادی نظامی به ابن‌زبیر ارائه کرد تا از او دربرابر حملهٔ قریب‌الوقوع بنی‌امیه به مدینه پشتیبانی کند. هدف نهایی مختار آن بود که بتواند ابن‌زبیر را از قدرت خلع کند. ابن‌زبیر پیشنهاد او را پذیرفت و مقصد سربازان مختار را وادی القرای قرار داد که دهکده‌ای واقع در شمال مدینه‌است اما مختار بجای آن سه هزار جنگجو را به فرماندهی شرحبیل بن ورس را راهی نمود و به آنان گفت که وارد مدینه گردند و منتظر دستورهای بعدی بمانند. در همین زمان ابن‌زبیر پرده‌دارش عباس بن سهل را همراه دو هزار جنگجوی قدرتمند با دستور همراهی سپاه ابن‌ورس تا وادی القرای اعزام نمود. او به آنان فرمان داد که در آنجا به انتظار برای مواجه شدن با سپاه سوریه بمانند و در صورت عدم پذیرش این فرمان بوسیلهٔ وفاداران به مختار، اجازهٔ کشتن آنان را نیز به ابن‌سهل داده‌بود. ابن‌ورس این پیشنهاد را رد کرد و همراه شمار زیادی از مردانش کشته‌شدند. در نتیجه مختار، محمدحنفیه را از شکست نقشه‌اش برای تصرف این منطقه به نفع خاندان علی مطلع نمود و پیشنهاد کرد که اگر ابن‌حنفیه ساکنان شهر را نسبت به قصد مختار برای طرفداری از آنان آگاه نماید، او سپاه دیگری را به مدینه اعزام کند. ابن‌حنفیه با استدلال اینکه مخالف خون‌ریزی است این پیشنهاد را رد نمود. اگرچه پس از آنکه ابن‌زبیر از اهداف مختار آگاه‌شد و از ترس شورش حامیان خاندان علی در حجاز، ابن‌حنفیه را بازداشت نمود تا به‌اجبار از او بیعت بگیرد و امیدوار بود تا مختار نیز از حنفیه پیروی نماید. ابن‌حنفیه از مختار تقاضای کمک نمود و مختار به سرعت چهار هزار جنگجوی قدرتمند را برای آزاد سازی او اعزام نمود؛ و این آغاز به تیرگی گراییدن روابط میان مکه و کوفه گردید.

مرگ

در ۶۸۷م، مصعب بن زبیر، فرماندار بصره و برادر کوچکتر عبدالله‌بن‌زبیر، یورشی را به‌سوی کوفه آغاز نمود. بخش قابل توجهی از سپاه او از اشراف کوفه تشکیل شده‌بود که پیشتر از دست کشتار مختار در کوفه به بصره گریخته‌بودند. اندازهٔ سپاه مختار بسته به منابع گوناگون از سه تا شصت هزار نفر نوشته‌شده‌است. کوفی‌ها در پی شکست‌شان در نبرد مذار که در امتداد دجله و میان کوفه و بصره واقع گردیده‌بود و همچنین در حرورا که روستایی نزدیک به کوفه بود دست به عقب‌نشینی زدند. در نتیجه مصعب برای چهارماه کاخ مختار را در محاصره گرفت. ابن‌اشتر که فرماندار موصل بود برای رهایی مختار دست به اقدامی نزد چون یا دستوری برای اینکار دریافت نکرده‌بود یا دستور مختار را رد نموده‌بود. به هر صورت او بعدها به مصب ملحق گردید. در ۳ آوریل ۶۸۷م، مختار همراه با نوزده نفر از کاخ خارج گردید (باقی افراد از جنگیدن امتناع ورزیده‌بودند) و در حین نبرد کشته شد. اندکی پس از این رویداد همگی باقی ماندهٔ جنگجوهای مختار که تسلیم شده‌بودند و شمار آنان نزدیک به شش هزار نفر بود به دستور مصعب اعدام گردیدند. یکی از زنان مختار، عمره بنت نعمان بن بشیر انصاری حاضر نگردید تا اقدامات شوهرش را تقبیح و محکوم کند و در نتیجه اعدام گردید گرچه همسر دیگر مختار او را محکوم نمود و بخشیده شد. دستان مختار را قطع کرده از دیوارهای مسجد آویزان نمودند. گزارش‌شده‌است که گور او در مقبره مسلم بن عقیل و در پشت مسجد بزرگ کوفه واقع گردیده‌است. گرچه برخی منابع مدعی‌اند که مصعب جسد او را سوزاند.

میراث

گرچه مختار کمتر از دو سال حکومت کرد اما ایدئولوژی او پس از مرگش از میان نرفت. در دوران حکومت او بود که پیشرفت و اهمیت یافتن جایگاه موالی باعث نارضایتی اشراف کوفه گردید. او محمد حنفیه را امام و مهدی اعلام نمود. این اولین‌بار بود که نام مهدی در تاریخ اسلام مطرح می‌گردید. پس از او این ایده اهمیت یافت، و به ویژه به یکی از اصول اصلی اسلام شیعی بدل شد. او نخستین شخصی بود که مفهوم بَداء (تغییر خواست الهی) را معرفی کرد، هنگامی که پس از شکست در نبرد مذار او مدعی شد پیروزی به او وعده‌داده شده‌بود و او گفت که خدا برنامه و نقشه‌اش را تغییر داده‌است.
بعدها پیروان او به شاخه‌ای از شیعه بدل شدند که با نام کیسانیه شناخته گردیدند. آن‌ها اصولی همانند غیبت و بازگشت (رجعت) مهدی را معرفی کردند. پس از مرگ ابن‌حنفیه برخی از کیسانی‌ها اعتقاد یافتند که او نمرده‌است بلکه در کوه رضوی پنهان شده و روزی بازخواهد گشت تا جهان را پر از عدل و داد کند. گرچه بیشتر کیسانی‌ها، پسر او ابوهاشم به امامت برگزیدند. او سپس پیش از مرگش امامت را به محمد بن علی بن عبدالله بن عباس واگذار نمود. عباسیان از این رویداد به عنوان وسیله‌ای برای تبلیغات و کسب مشروعیت بیشتر و تقویت محبوبیتشان در میان حامیان خاندان علی، در طول انقلاب عباسی استفاده نمودند. دو پسر محمد بن علی، سفاح و منصور، در نهایت خلافت عباسیان را بنیان نهادند. از شباهت‌های موجود میان مختار و فرماندهٔ قیام عباسیان، ابومسلم خراسانی می‌توان به استفادهٔ هر دو از موالی و رفتار مساوی بین اعراب و آنان اشاره کرد ولهاوزن می‌نویسد: اگر اصل رجعت صحیح باشد پس عربی از کوفه [مختار] دوباره به زندگی بازگشت به‌عنوان مولایی از کوفه [ابومسلم].
بسیاری از مسلمانان مختار را دروغگویی می‌دانند که خودش را در شمار پیامبران قرار داد، و نیز او را در شمار دشمنان خاندان علی محسوب کرده که توانست با استفاده از نام آنان به قدرت دست یابد. او قاتلان حسین را از میان برداشت تا بتواند پشتیبانی حامیان خاندان علی را کسب کند. اگرچه او به صراحت خودش را پیامبر نمی‌خواند اما این اتهام از ادعاهای مبالغه‌آمیز و افراطی او که در شعر یا نثری مسجع بیان می‌کرد، ریشه میگرد. گزارش شده‌است که محمد گفت: «در ثقیف دروغگویی بزرگ و نابودگری خواهد بود.»Al-Tirmidhi. برای آنان دروغگوی بزرگ همان مختار و نابودگر حجاج بن یوسف است. از سوی دیگر شیعیان، او را به عنوان جنگجوی راستگوی علی و خاندانش و کسی که انتقام خون حسین و یارانش را گرفت مورد احترام قرار می‌دهند. آنان ادعا می‌کنند که اظهارات پیشین برضد مختار درمورد پیامبری، نقش او در فرقهٔ کیسانیه، و عطش قدرت او از تبلیغات اموی و زبیری سرچشمه گرفته‌است. گرچه نخستین شیعیان دیدگاهی شدیداً منفی نسبت به او داشتند که ناشی از رفتار بد مختار با حسن و بی‌کفایتیش در هنگام شورش ابن‌عقیل، می‌شد. ادعای او در مورد محمدحنفیه، عضو غیر فاطمی نیز ممکن است بر این موضوع اثر داشته باشد از آنجایی که بعدها شیعیان تنها به خط فاطمی خاندان علی وفادار ماندند.

دیدگاه خاندان علی

روایت‌های گوناگونی از دیدگاه اعضای خاندان علی در مورد مختار وجود دارد. یک روایت بیان می‌کند که فرزند حسین و چهارمین امام شیعه، علی زین‌العابدین پس از دیدن سرهای عمر بن سعد و ابن‌زیاد برای مختار دست به دعا برداشت، درحالی که روایت دیگری بیان می‌کند که او هدایای مختار را نپذیرفت و او را دروغگو نامید. نوهٔ حسین، محمد باقر، او را ستوده: «در مورد مختار بد سخن نگویید، او قاتلان را کشت، انتقام خون ما را گرفت.» همچنین هنگامی پسر مختار از باقر درمورد دیدگاهش در مورد مختار پرسید او برایش دعا کرد. نتیجهٔ حسین، جعفر صادق، گزارش شده‌است که گفته: «بعد از واقعه عاشورا، هیج زنی از زنان ما آرایش نکرد تا زمانی که مختار سر بریده عبیدالله بن زیاد و عمر بن سعد را برای ما فرستاد». همچنین گزارش شده که جعفرصادق گفته‌است که مختار به علی زین‌العابدین دروغ می‌بسته‌است.

دیدگاه تاریخ‌نگاران امروزی

اگرچه اکثر قریب به اتفاق روایات تاریخی اولیه، چهره‌ای منفی از مختار ترسیم کرده‌اند اما تاریخ نگاران امروزی دیدگاه‌های گوناگونی در مورد او بیان می‌کنند. ولهاوزن نوشته‌است گرچه مختار ادعای پیامبری نکرد اما او همه‌گونه تلاشی نمود تا تصور اینکه یکی از آنان‌است را ایجاد نماید و به‌گونه‌ای سخن می‌راند که گویی با خداوند مشورت و رایزنی نموده‌است. او در آخر اینطور نتیجه گرفته‌است که مختار مردی راستگو بود که برای از بین بردن اختلافات اجتماعی دوران خود تلاش می‌کرد. او در ادامه بیان می‌کند که مختار ادعاهای گزافی نمود و از نام ابن‌حنفیه بدون آنکه نیازی باشد بهره‌برداری می‌نمود زیرا او نمی‌توانست با اعتبار نام خودش به اهدافی که در نظر داشت برسد. او مختار را اینگونه توصیف نموده‌است: «... یکی از بزرگترین مردان تاریخ اسلام، [که] آینده را پیش‌بینی می‌نمود». تاریخ‌نگار هیو کندی نوشته‌است که مختار سعی در ایجاد اتحادی از اهالی کوفه بود اما اختلافات داخلی گریبانگیرش گردیده و از سوی خاندان علی نیز رها شده‌بود. گزارش شده که مختار پیش از مرگش گفته بود: 

من یکی از عربانم، دیدم که ابن‌زبیر به حجاز تاخت و دیدم که نجده به یمامه تاخت و مروان به شام، من نیز کمتر از دیگر مردان عرب نبودم و این ولایت را گرفتم و مانند یکی از آن‌ها بودم جز اینکه به طلب انتقام خاندان پیامبر بودم که عربان از آن غافل مانده بودند و کسانی را که در خون آن‌ها دستی داشته‌بودند کشتم و تا امروز در این کار سخت کوشیدم …
پژوهشگر شرقی، موشه شارون این موضوع را شرح دقیقی از فعالیت‌های او می‌داند. از سوی دیگر اسلام‌شناس و استاد مطالعات مذهبی، عبدالعزیز ساچادینا، او را جاه‌طلبی سیاسی نامیده که برای رسیدن به اهداف مورد نظرش، احساسات مذهبی مردم عامی را به بازی گرفته‌بود.

در رسانه‌ها

همانند مقتل‌ها که پیرامون شهادت حسین بن علی به نگارش درآمده‌اند، آثاری نیز به نام مختارنامه‌ها در دوران صفوی نگارش شده‌اند که به زندگی و قیام مختار می‌پردازند.
مجموعه‌ای تلویزیونی به نام مختارنامه پیرامون زندگی و قیام مختار ابوعبید ثقفی در ۴۰ قسمت ۶۰ دقیقه‌ای از صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران و در سال ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۰ پخش گردید.