بسته‌نگار

بسته‌نگار نام یک گوشه در ردیف موسیقی ایرانی و همچنین نام یکی از مقام‌های خانوادهٔ سه‌گاه در موسیقی ترکی و عربی است.
اگرچه عنصرالمعالی در قابوس‌نامه (قرن پنجم هجری) به یک پرده (مقام) با نام «بسته» اشاره کرده‌است، اما قدیمی‌ترین اشاره به نام «بسته‌نگار» در آثار صفی‌الدین ارموی است (قرن هفتم هجری) که در آن‌ها از بسته‌نگار به عنوان یک مقام فرعی نام برده شده‌است. در آثار موسیقی‌دان‌های بعدی (از جمله عبدالقادر مراغه‌ای)، بسته‌نگار به عنوان یکی از شعبه‌های بیست و چهارگانه نام برده‌شده‌است ولی چند قرن بعد فرصت‌الدوله شیرازی بسته‌نگار را مترادف رهاوی (یکی از مقام‌های اصلی) دانسته‌است.
در موسیقی معاصر، بسته‌نگار سرنوشت دوگانه‌ای پیدا کرده‌است؛ از یک سو در موسیقی عربی و ترکی به عنوان یک مقام فرعی (از خانوادهٔ مقام‌های سه‌گاه) محفوظ مانده‌است، و از سوی دیگر در موسیقی ایرانی به عنوان یک گوشه در دستگاه‌های مختلف نام برده می‌شود و ساختار مُدال مشخصی هم ندارد. در موسیقی ایرانی گوشهٔ بسته‌نگار به‌ویژه در آوازهای بیات ترک و افشاری به کار می‌رود اگر چه در بخش‌های دیگر ردیف (نظیر دستگاه‌های سه‌گاه و چهارگاه) نیز وجود دارد. به عقیدهٔ داریوش طلایی بسته‌نگار گوشه‌ای است که اهمیت مُدال ندارد و بیشتر به خاطر الگوی ملودیک خاصش شناخته می‌شود، از همین رو در دستگاه‌های مختلف قابل اجراست. محمدرضا آزاده‌فر بسته‌نگار را نمونه‌ای از یک موتیف در ردیف دانسته که در دستگاه‌های مختلف قابل اجراست. ژان دورینگ هم این گوشه را فاقد یک مد مشخص می‌داند. از نمونه قطعه‌های موسیقی در گوشهٔ بسته‌نگار می‌توان به درآمد بسته‌نگار در آلبوم نوبانگ کهن از گروه هم‌آوایان به سرپرستی حسین علیزاده اشاره کرد.

تاریخچه

به عقیدهٔ برونو نتل، معنای نام «بسته‌نگار»، چهره یا تصویرِ قاب‌گرفته است، اما موسیقی‌شناس ترک، اریک ادرر، این نام را متشکل از دو واژهٔ «بسته» به معنای موسیقی و «نگار» به معنای چهره می‌داند، و کارل سیگنل نیز حدس می‌زند که «بسته» نامی برای مقام عراق بوده باشد.  پیش از آنکه «بسته‌نگار» در متون مربوط به موسیقی به کار برود، به یک پرده (نامی که پیشتر برای مقام‌های موسیقی به کار می‌رفته) به اسم «بسته» اشاره شده که احتمالاً ریشهٔ نام بسته‌نگار است؛ چنین اشاره‌ای را در قابوس‌نامه می‌توان دید. همچنین در رسالهٔ موسیقی محمد بن محمود بن محمد نیشابوری از یک شعبه به نام «بسته» اسم برده شده‌است.
نام مقام «بسته‌نگار» اولین بار در آثار صفی‌الدین ارموی (موسیقی‌دان قرن هفتم هجری) دیده می‌شود؛ در آنجا ارموی بسته‌نگار را یکی از مقام‌های فرعی برمی‌شمرد که با نام اصفهانک و گوَشت هم شناخته می‌شود. اما پس از او در آثار عبدالقادر مراغه‌ای (نظیر جامع الالحان) و دیگران، از بسته‌نگار به عنوان یکی از شعبه‌های بیست و چهارگانه یاد شده‌است که از متعلقات مقام عراق است. در رسالهٔ بهجت الروح نیز بسته‌نگار چنین توضیح داده شده‌است: شروع از درجهٔ نخستِ مایه، سپس حرکت به سه‌گاه و نهفت، و در انتها بازگشت به درجهٔ نخست مایه. در رسالهٔ اشجار و اثمار از علاء منجم (اخترشناس قرن هفتم هجری) نیز هر یک از پرده‌ها به یکی از اجرام آسمانی نسبت داده شده‌است و آمده‌است که «... و پردهٔ رهاوی منسوب است به قمر و پردهٔ بسته‌نگارین زاییدهٔ اوست.»
حدود پنج قرن بعد، فرصت‌الدوله شیرازی در بحورالالحان روایتی را نقل می‌کند که مطابق آن، مقام‌های اصلی در واقع ابداع فیثاغورث بوده و تنها هشت عدد بوده‌اند (عشاق، بوسلیک، راست، عراق، اصفهان، رهاوی، حسینی و حجاز)، و چهار مقام باقی‌مانده بعداً توسط دو نفر به نام «استاد صفدی» و «خواجه شمس‌الدین محقق» استخراج شده‌اند (نوا از عشاق، زنگوله از راست، بزرگ از عراق، و کوچک از اصفهان). وی همچنین ذکر می‌کند که برای کوچک نام «زیرافکن»، برای رهاوی نام «بسته‌نگار»، برای حسینی نام «زیرکش» و برای زنگوله نام «نهاوند» به کار می‌رفته‌است.