تاریخ سیستان

تاریخ سیستان از کتاب‌های کهن به زبان فارسی است که چندین تن (احتمالاً دو نفر) در طی سده‌های پنجم تا هشتم قمری آن را به نگارش درآورده‌اند. این کتاب جدا از ارزش تاریخی، از نظر زبان و ادبیات فارسی اهمیت بسیار زیادی دارد. از این کتاب تنها یک نسخهٔ خطی به دست آمده‌است که متعلق است به قبل از سال ۸۶۴ هجری قمری که خودش از روی نسخهٔ قدیمی‌تری نوشته شده‌است.

تألیف کتاب

از این کتاب تنها یک نسخهٔ خطی به دست آمده‌است که تاریخ نوشتن نسخه، متعلق به سال ۸۳۹ خورشیدی (۸۶۴ قمری) و تاریخ تألیف آن سال ۷۰۴ خ. (۷۲۵ ق) است. این کتاب تألیف یک نفر نیست، بلکه دو یا سه نفر یکی پس از دیگری آن را به نگارش درآورده‌اند.

ساختار کتاب

در صورت کنونی، کتاب در دو بخش مجزا با سبک‌های متمایز نوشته شده‌است. بخش اول که کتاب بخش اعظم آن نیز هست سبکی بسیار کهن دارد و به‌احتمال متعلق به قرن پنجم هجری قمری است. قسمت دوم کتاب در قرن هشتم نوشته شده‌است و کسی شرح حوادث بعد را به‌طور خیلی خلاصه ضمیمهٔ کتاب کرده‌است. بخش اول کتاب بیش از ده برابر بخش دوم است.

تصحیح کتاب

هنوز نسخهٔ دقیق و روشنی از این کتاب در دسترس نیست و نسخهٔ کنونی را محمد تقی بهار از روی نسخه‌ای مغلوط و ناتمام با رنج فراوان تصحیح کرده‌است. عنوان «تاریخ سیستان» را هم ملک الشعراء بهار برای آن برگزیده‌است و در متن کتاب نامی از عنوان آن برده نشده‌است.
نخستین بار این مجموعه در روزنامه ایران قدیم (از شمارهٔ ۴۷۴ تا ۵۶۴ مورخه ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۲ قمری) چاپ شد و بعدها بر اثر گردش روزگار، اصل آنچه به صورت پاورقی چاپ شده بود، به دست ملک‌الشعرای بهار افتاد و او با همان نسخهٔ منحصربه‌فرد به تصحیح آن پرداخت و برای چاپ در اختیار وزارت معارف ایران قرار داد.
محمدتقی بهار مقدمهٔ ارزنده‌ای بر این کتاب نوشته‌است و ویژگی‌های نثری این کتاب کهن را بیان کرده‌است و واژه‌های کهن آن را به دست داده‌است.

نام کتاب

نام تاریخ سیستان در حقیقت نامی است که در پاورقی روزنامه ایران قدیم (اواخر دورهٔ قاجار) به آن داده شده‌است و معلوم نیست که نام اصلی این کتاب چه بوده‌است.

سبک‌شناسی محمد تقی بهار و تاریخ سیستان

تاریخ سیستان کتابی است که تاکنون یک نسخه بیشز از او بدست نیامده است اما آن یک نسخه مثل آن است که دومین نسخه ایست از اصل تألیف، یا اولین نسخه ای است که از مسوّده اصل رونویس شده باشد، و از این حدیث کمتر به یغما و تاراج کاتبان بُلفضول گرفتار آمده‌است.
اتفاقاً این نسخه دچار تصرف و اکثار و تقلیل و جرح و تعدیل خوانندهٔ نادانی شده‌است و در حواشی اشعاری از خود بر آن کتاب افزوده‌است و در سطور متن گذاشته‌است و نیز تصرفاتی در متن کرده بعضی الفاظ را تراشیده و بعضی جایها چیزی افزوده‌است، و همهٔ این تصرفات و آن اشعار مهمل و زاید، وارد متن منطبعه در پاورقی روزنامه ایران شده و در مقالاتی که اهل فضل از روی آن روزنامه نقل کرده‌اند نیز بالطبع داخل گردیده‌است. اما چون این تصرف‌ها در نسخه اصل پیدا بود و اتفاقاً تصحیح آن کتاب نیز بدست نااهل نیفتاده با ذکر زواید در حواشی همهٔ آن‌ها از متن اخراج گردید، و اگر اشتباهی هم کاتب در بعضی لغات کرده بود در حاشیه اصلاح شد.
قسمت اول این کتاب بسیار قدیمی است … و فصل‌هایی در آن قسمت از نثر ابولموید و دیگران مانند بشر مُقسم نقل گردیده و باقی قسمت اول کتاب تا تاریخ ۴۴۴–۴۴۵ یعنی آغاز دست اندازی سلجوقیان در سیستان و جلوس طُغرُل اول- که وی را بدعای «خَلَّدَالله مَلکَه» دعا کرده‌است- بر یک نسق و باعبارتی بسیار کهنه و سبکی بس قدیمی که نمودار سبک بلعمی است انشا شده، و از این تاریخ تا سال ۷۲۵ با سبکی دگرگونه پایان یافته‌است که باید آن شیوه را مخلوطی از دورهٔ دوم (قرن ششم) و دورهٔ سوم یعنی قرن هفتم و عصر مغول دانست.
با وجود آنکه قسمت نخستین تاریخ سیستان کهنه تر است، ما آن را هم ردیف التفهیم نهادیم- یعنی در شمار پیروان سبک قدیم قرار دادیم، اما تفاوتی که بین این کتاب با التفهیم هست آنست که در التفهیم چنان‌که گفته شد تعمدی در رعایت سبک و نگاهداری موازنه زبان فارسی در برابر تازی شده‌است، اما در تاریخ سیستان نویسنده بشوق طبیعی چیز نوشته و قصدی خاص در نگاشتن شیوه و مراعات سبک و ترک لغات فارسی از روی عمد نداشته‌است از این رو بخلاق التفهیم که یکدست و بدون غث و سمین تحریر شده تاریخ سیستان یکدست نیست. چه قسمتی را از کتب قدیمتر فارسی نقل کرده‌است که مخصوص فصول اولیه آن کتاب، و باقی را یا مؤلف خود به فارسی انشا کرده یا از تازی ترجمه نموده‌است و آنچه به فارسی انشا کرده‌است شبیه بسبک نثر بلعمی و ابولموید است، و آن‌ها که از تازی ترجمه گردیده گاهی دارای جمله‌هایی است ک به جمله‌بندی تازی سخت شبیه می‌باشد.
[1] - محمد تقی، بهار، سبک‌شناسی، تهران: چاپخانه سپهر، ۲۵۳۶ شاهنشاهی، جلد دوم، ص۴۴
[2] - بهار، سبک‌شناسی، ص ۴۵