استاد (گناباد)

موقعیت جغرافیایی

روستای استاد در جنوب شرقی شهرستان گناباد (جنوب استان خراسان رضوی) و در فاصله تقریبی ۳۴ کیلومتری از این شهرستان و ۱۳ کیلومتری شرق شهر کاخک؛ بین عرضهای جغرافیایی ۳۴ درجه و ۵ دقیقه و ۱۵ ثانیه و ۳۴درجه و ۱۰ دقیقه و ۴۸ ثانیه شمالی و طولهای ۵۸ درجه و ۴۴ دقیقه و ۲۲ ثانیه و ۵۸ درجه و ۵۳ دقیقه و ۲۳ ثانیه شرقی واقع است.
فاصله این روستا از جاده آسفالته گناباد به قاین حدود ۴ کیلومتر می‌باشد.

تاریخچه

بنا بر پاره ای نقل قول‌ها و شواهد قدمت سکونت در این منطقه به زمان اشکانیان بر می‌گردد. در آن زمان عده ای در این محل برای سالیان زندگی کرده‌اند اما بنا به دلایل نامعلومی از بین رفته یا مجبور به ترک محل شده‌اند. شواهد محکمتری دلالت بر این دارد که در حدود چهار قرن پیش تعدادی دامدار از مناطق طبس ، کاخک ٬نوغاب و بیناباج دوباره این محل را برای اقامت برگزیده اند. مردم آن زمان جهت تأمین آب مورد نیاز خود به حفر قناتهایی در منطقه پرداختند و بتدریج جمعیت ساکن در روستا رو به افزایش نهاد.
حمله یاغی‌ها و راهزنان به مردم این منطقه که هنوز نیز داستانهای آن از زبان ریش سفیدان محل شنیدنی است موجب شد که آنان به فکر آسایش و تأمین جان خود برآمده و به ساخت مامنی به نام قلعه همراه با دهلیزها ی زیر زمینی و حوض انبار و برج و بارو اقدام کنند.
اهالی روستای استاد به تبحر در تیراندازی و همچنین غیرت و رشادت در بین مردم منطقه معروف بوده‌اند و به همین دلیل قلعه ای که بنا گردید موجب هراس بیشتر یاغیان شد و این قلعه در بین مردم منطقه بنام قلعه سرگدار معروف گردید. مردم ساکن روستا به خاطر آسایش و حفاظت بیشتر از ناموس و جان و مال خود اقدام به ساخت قلعه ای دیگر نیز کرده‌اند که به قلعه دوغ آباد معروف می‌باشد. هم‌اکنون خرابه‌های قلعه سر گدار در ده قدیم و خرابه‌های قلعه دوغ آباد در آبادی دوغ آباد موجود می‌باشد.
وجود دو دالان بسیار قدیمی در محل روستا که هم‌اکنون دربهای ورودی آنها در اثر ریزش آوار و خاک بسته شده‌است نیز احتمالاً به جهت فرار از دست راهزنان بوده‌است. متأسفانه در حال حاضر اطلاعات چندانی از قدمت و چگونگی این دالانها که گفته می‌شود طول زیادی نیز داشته‌اند در دسترس نیست
افزایش تدریجی جمعیت و کاهش نا امنی‌ها در منطقه موجب شد ساخت خانه‌های گلی توسط مردم ساکن روستا در محدوده‌های دورتری از قلعه نیز آغاز شود. گفته می‌شود به دلیل اینکه افرادی از اهالی روستا در ساخت این خانه‌ها مهارتخاصی داشته‌اند این منطقه بنام استاد نامیده شده‌است. همچنین پاره ای نقل قولها حاکی است نام بسیار قدیم استاد اشتاد بوده‌است.
در دوران حکومت رضاخان با توجه به جمعیت وموقعیت روستا ی استاد در بین روستاهای همجوار، این روستا به عنوان ده مرکز روستاهای اطراف تعیین شد که در آن زمان همه ساله یک نفر در روستا به عنوان کدخدا  انتخاب می‌گردید و وظیفه دهیار را انجام می‌داد.
شغل اصلی مردم روستا در آن زمان دامداری و کشاورزی بوده که در بعضی سالهای کم‌آبی و خشک، مردم جهت چرای دامهای خود به شهرهایی مانند کوهسرخکاشمر ، نیشابور و… کوچ می‌کرده‌اند.
وجود حمامی نسبتاً مجهز و بهداشتی در آن زمان؛ بیانگر اهمیت و توجه مردم روستا از دیر باز به نظافت و بهداشت می‌باشد. این حمام که گفته می‌شود قدمتی بیش از ۱۰۰ سال دارد در نوع خود داری ساختمانی مناسب بوده که جهت ثابت ماندن حرارات پایین‌تر از سطح زمین بنا شده‌است و در آن آب به وسیله ۲ دو ظرف بسیار بزرگ (دیگ مسی) که در کف خزینه قرار داشته‌اند گرم می‌شده‌است که این حمام در سال۱۳۸۴ در فهرست آثار باستانی ایران به ثبت رسید.

در آستانهٔ زلزله

زلزله ای به بزرگی ۴/۷ در مقیاس ریشتر ساعت ۱۴ و ۱۷ دقیقه عصر روز نهم شهریور ماه سال ۱۳۴۷ مناطق مختلفی از جنوب استان خراسان را به شدت لرزاند و موجب خسارات زیادی در مناطقی وسیعی از جمله کاخک، دشت بیاض ٬خضری ٬فردوس و روستاهای اطراف شمال قاین گردید.
لرزه اصلی در شهرهای یزد، سمنان، بجنورد و … یعنی در گستره ای به شعاع بیش از ششصد کیلومتر، احساس شد. تمرکز اصلی آسیب‌ها در دره نیمبلوک بود که در آن بیش از ۲۵۰۰ تن جان باختند. کل تلفات این فاجعه حدود ۱۲۰۰۰ نفر تخمین زده شده‌است. در دشت بیاض تمام خانه‌ها کاملاً فروریخت و از ۱۶۷۰ نفر ساکنان آن ۱۲۳۰ تن کشته شدند. در خضری حدود ۱۰۰۰نفر کشته و ۲۲۰ نفر زخمی شدند.
تنها سازه‌های مهندسی ساز در منطقه عبارت از چند مخزن آب فراز نشسته دارای کالبد فولادی و خانه‌های دوطبقه بود که ویران نشدند. میزان آسیب با دور شدن از منطقه دشت بیاض به سرعت کاهش می‌یافت. یک مورد استثنا، کاخک بود که با وجود فاصله زیاد از کانون زلزله، به جز چند خانه که بر پایه موازین درست ساخته شده بود، همه شهر فروریخت و ۱۳۷۹ تن جان باختند. ناحیه کاخک و توابع آن حدود ۸۰۰۰ نفر جمعیت داشته که بیش از ۴۰۰۰ تن از آنها در این زلزله جان باختندبخش اعظم ساختمانها در روستای استاد نیز در اثر این زلزله تخریب گردید و ۹ نفر از اهالی روستا نیز کشته شدند.
پس از سانحه، نیروهای امداد ونجات شیر و خورشید سرخ (هلال احمر سابق) از گناباد، مشهد، تهران و شهرها و روستاهای نزدیک به محل حادثه آمدند. کمک‌های مالی و مواد اولیه از طریق نیروهای شیر و خورشید سرخ، کمک‌های مردمی و کمک‌های کشورهای خارجی فراهم شد. اسکان موقت در چادرها صورت گرفت و برای اسکان دایم وظیفه بازسازی به وزارتخانه‌های آبادانی و مسکن، اصلاحات اراضی و کشور با همکاری ارتش محول شد، که با توجه به طرح بازسازی و نوسازی در آن زمان، دشت بیاض به عنوان اولین مکان در برنامه اصلاحات اراضی برای نوسازی در نظر گرفته شد. البته به دلیل گستردگی منطقه خسارت دیده و نیاز مردم به فراهم شدن سرپناه در اسرع وقت، بخشهایی از بازسازی به کشورهای خارجی واگذار شددر همین راستا باز سازی روستای استاد را نیز یکی از بنیادهای کشور هلند متقبل شد.
بازسازی و نوسازی منطقه به دو بخش اصلی تقسیم شد. یکی امور ساختمانی و شهرسازی و دیگری مسئله آب و برق و امور بهداشتی و عمران واحدهای جدید. به موازات خانه سازی، واحد عمران روستاها، لوله‌کشی آب برای روستاها و برای شهرهای جدید، برق، جاده‌ها، مدارس و اماکن عمومی را در نظر گرفتند. وزارت خانه‌های آبادانی و مسکن، اصلاحات اراضی کشور با همکاری ارتش مجری طرح بودند. اعتبار نوسازی از طرف شورای هماهنگی که ریاست آن با نخست‌وزیر وقت بود، تأمین شد و برای تأمین اعتبار از کمک‌های مردم و اعتبارات برنامه چهارم برای نوسازی دهات و شهرها و همچنین برای کمبود اعتبار از بانک‌ها استفاده شد و برای بازپرداخت تسهیلات ویژه ای در نظر گرفته شده بود. برنامه کلی بازسازی، بر مبنای احداث شهرها و روستاها در کنار شهرها و روستاهای قبلی بوده‌است.
به دلیل تخریب زیاد و نامناسب بودن محل قبلی روستای استاد و با کسب نظر بزرگان روستا مقرر شد ساختمانهای جدید روستا با فاصله اندکی از محل قبلی بنا نهاده شوند. به فاصله کمتر از ۲ سال پس از زلزله، روستای استاد جدید با فاصله کم از استاد قدیم ساخته شد. سرعت عمل در بازسازی و خرابی نسبتاً کامل استاد قدیم در اثر زلزله و همچنین ساختمانهای مهندسی ساز و امکانات نسبتاً مناسبی که در محل استاد جدید احداث گردیدند همه وهمه موجب گردیدند تمامی اهالی استاد با رضایت به ساختمانهای جدید نقل مکان کنند. توزیع خانه‌ها (۱ تا ۴ خوابه) بر اساس جمعیت هر خانوار انجام گرفت و اهالی در ساختمانهای جدید ساکن گردیدند.
در طی سالیان و به تدریج اکثر مردم روستا بر اساس نیاز خود، اتاقهای جدیدی به منازلشان اضافه کردند که عمدتاً این اتاقها را روبروی اتاقهایی که در بازسازی ساخته شده بود اضافه نمودند. هریک از این اتاقها کاربرد خاص خودش را داشت. به گونه ای که مثلاً به دلیل عدم وجود نانوایی در آن زمان در روستا، اکثر مردم ترجیح می‌دادند خودشان نان خود را تهیه و طبخ کنند بنابر این در یکی از این اتاقها تنوری برای طبخ نان و نگهداری هیزم لازم برای آتش تعبیه می‌نمودند و از بقیه نیز به عنوان انباری و … استفاده می‌شد.
علاوه بر آن اتاقها، عده ای دیگر از مردم نیز در زمینهایی که حتی الامکان نزدیک خانه‌هایشان بود، ساختمانهای جدیدی بنا نمودند که کاربرد آنها عمدتاً نگهداری موقت دامها و طیور می‌باشد. گرچه هم‌اکنون به دلیل وجود نانوایی، تغییر مشاغل و همچنین تغییر سبک زندگی مردم، این اتاقها همچون گذشته کاربرد ندارند.
در آن زمان با وجود محدودیتهای مختلف و همچنین کمبود نیروی متخصص، ساخت وساز استاد جدید بر اساس اصول شهرسازی انجام گرفت و امکانات خوبی از جمله خدمات آب بهداشتی و برق ، مدرسه مناسب ، حمام ، خانه فرهنگ ، خانه انصاف ، شرکت تعاونی مصرف و پخش مواد غذایی و نفت به بهره‌برداری رسیدند. همچنین مقرر گردیده بود در همان زمان و قبل از افتتاح، خیابانهای روستا نیز آسفالت شوند اما قبل از این اقدام، ساختمانهای روستا افتتاح شد و آسفالت آن تا سال ۱۳۸۵ به تعویق افتاد!
ساختمانهای روستا در سال ۱۳۴۹ با حضور ملکه کشور هلند- پرنسس مارگریت -و محمد رضا پهلوی- پادشاه وقت ایران- ، رسماً افتتاح و مردم در این ساختمانها اسکان یافتند.

وضعیت فرهنگی و اجتماعی روستا

وجود زمینه‌های فرهنگی در بین مردم روستا و همچنین وجود امکانات مناسب آموزشی (مدرسه - برق و…) در روستا موجب گرایش مردم از سالیان بسیار دور به فراگیری آموزشهای رسمی و غیررسمی شده‌است بگونه ای که هم‌اکنون بیش از ۹۵ درصد اهالی روستا تحصیلکرده بوده و حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد آنان دارای تحصیلات عالیه می‌باشند.
جمعیت روستا در سال ۱۳۴۸ حدود ۸۰۰ نفر بوده‌است. جمعیت این روستا بر اساس سرشماری سال ۱۳۵۵ که اولین سرشماری پس از زلزله می‌باشد ۶۱۸ نفر و درسرشماری سال ۱۳۸۵ ،۳۰۳ نفر بوده‌است.
اولین مدرسه استاد (مدرسه پسرانه در سالیان قبل از زلزله ۴۷) در خانه یکی از اهالی و در محل ده قدیم دایر بوده‌است. به علت استقبال مردم روستا و کمبود جا و ایجاد فضای مناسب تر ، این محل تخلیه گردید و مدرسه دیگری با فضای بزرگتر احداث گردید که در اثر زلزله سال ۱۳۴۷ بکلی تخریب شد. مدرسه دخترانه روستا نیز که در سال ۱۳۴۶ احداث گردید در اثر زلزله سال ۴۷ تخریب شد (واقع در پشت شرکتتعاونی کنونی روستا). پس از آن و همزمان با بازسازی روستا در سال ۱۳۴۸ ، مدرسه ای نسبتاً مجهز در دو طبقه با امکانات آموزشی ، کارگاهی و ورزشی مناسب در محل جدید روستا احداث گردید که در آن هنگام دانش اموزان پسر در طبقه همکف و دانش آموزان دختر در طبقه دوم ساختمان مدرسه آموزش می‌دیدند اما پس از چند سال طبقه همکف به عنوان مدرسه ابتدایی (دخترانه و پسرانه) و طبقه دوم نیز به عنوان مدرسه راهنمایی (دخترانه و پسرانه) روستا مورد استفاده قرار گرفت که تا کنون افراد بسیاری در این مدارس (ابتدایی و راهنمایی) آموزش دیده و مقاطع بالاتر تحصیلی تارسیدن به درجات عالیه (پزشکی ٬استادی دانشگاه و…) را نیز در شهرهای دیگر به اتمام رسانده‌اند.
سیاستهای کنترل جمعیت و مهاجرت افراد جهت ادامه تحصیل یا اشتغال که متأسفانه زمینه آن در روستا وجود ندارد موجب خالی شدن روستا از جوانان و تعطیلی مدرسه راهنمایی روستا شده‌است. دبستان روستا نیز در سال تحصیلی جاری (۸۵–۸۴) تنها دارای یک کلاس پنج پایه می‌باشد که توسط یک آموزگار که مدیر مدرسه نیز می‌باشد اداره می‌گردد.
لازم به ذکر استکه امکاناتی مانند خانه بهداشت ، مخابرات ، نانوایی و شورای اسلامی روستا بعد از انقلاب در این روستا ایجاد شده‌است و در حال حاضر بسیاری از مردم روستای استاد در نهادهای دولتی مشغول به کارند.

مساجد استاد

۱- مسجد معروف به مسجد قلعه که در محل ده قدیم احداث بوده‌است و در اثر زلزله سال ۴۷ آسیب دید.
۲- مسجد حضرت علی (ع) که در ده قدیم واقع شده است و پس از زلزله سال ۴۷ بازسازی گردیده‌است. در اثر زلزله سال ۴۷اسیب چندانی به این مسجد واردنشده است.
۳- مسجد جامع استاد که ابتدا و پس از زلزله سال ۴۷ به عنوان خانه فرهنگ ساخته شد اما در اثر تمایلات مذهبی و خواسته‌های مردم روستا به مسجد تبدیل گردید.

مجتمع فرهنگی - ورزشی روستا

این مجتمع کوچک که در سال ۱۳۴۹ به بهره‌برداری رسید دارای امکاناتی مانند سالن و سن تئاتر ٬تشک کشتی٬میز پینگ پنگ ، وسایل بدنسازی و … بود ه و تیمهای ورزشی روستا اعزامی به مسابقات مختلف را حمایت می‌نموده‌است. لازم است ذکر شود جوانان روستای استاد در رشته والیبال دارای استعداد خاصی می‌باشند و درسالیان گذشته بارها به مقامات مختلف شهرستانی و استانی دست یافته‌اند.
مهد کودک روستا نیز که در همین مجتمع واقع است با وسایل مختلف آموزشی و سرگرمی که در اختیار داشته وظیفه آموزش و آماده‌سازی کودکان پیش دبستانی را به عهده داشته‌است.
همچنین درکنار این مجتمع امکانات مختصر تفریحی مانند تاب ، سرسره، استخر شنا و… برای کودکان و جوانان و نوجوانان وجود داشته‌است که متأسفانه در اثر گذشت زمان و عدم توجه و نگهداری لازم همانند امکانات مجتمع فرسوده شده و گاهی از بین رفته‌اند.

مناطق دیدنی استاد

علاوه بر آثار بجا مانده در خرابه‌های روستا و بخصوص قلعه سر گدار که می‌تواند توجه هرعلاقه مندی را به خود جلب نماید از تفریحگاه‌های روستای استاد می‌توان به سنجد بالا و پایین اشاره کرد. سنجد بالا که در دامنه کوه قرار گرفته ، دارای چشمه ای زیباست که آب زلال و خوشگوار آن از دل کوه بیرون آمده و اراضی کشاورزی پایین دست را سیراب می‌کند. درکوه‌های این منطقه غارها و چشمه‌های زیبا و دیدنی دیگری نیز وجود دارند. این منطقه و بخصوص سنجد بالا وپایین در ایامتعطیل و بویژه روز ۱۳ فروردین پذیرای طبیعت دوستان و مردم از شهرهای مختلفمانند گناباد ، بیدخت و… می‌باشد.
مناطقی مانند کلاته آهنی ، سر راه جو ی بالا و گلاقه نیز جزو مناطق دیدنی و نسبتاً بکر می‌باشند که در این بین گلاقه و چاه آهنی که نزدیک به اشتران کوه هستند از نظر حیات وحش غنی بوده و به همین دلیل از دیر باز مورد توجه شکارچیان منطقه قرار گرفته‌اند. همچنین کوه‌های اطراف این آبادیها دارای پسته وحشی (بنه) فراوانی می‌باشند.

معادن اطراف استاد

اسامی آبادیهای اطراف روستا به نوعی بیانگر ساخت زمین شناختی هر منطقه می‌باشد ازجمله به نظر می‌رسد نام کلاته آهنی بیانگر وجود معادن آهن در منطقه می‌باشد که گذشتگان نیز به این موضوع پی برده‌اند. بر طبق آثار باقی مانده از گذشته در این منطقه از جمله پس مانده‌های ذوب و دره‌های ناشی از حفاری که تاریخچه آن دقیقاً معلوم نیست گذشتگان نیز با استفاده از تکنیکهای خاص خود به استخراج آهن در این منطقه می‌پرداخته‌اند.
از دیگر معادن اطراف روستا می‌توان به معادن سنگ ساختمانی ، بنتونیت ، سنگ آهک و سرب اشاره نمود که این منطقه را جهت احداث بعضی تأسیسات مانندکارخانه سیمان، گچ مساعد نموده‌است.

روستاهای نزدیک به استاد

شامل: رضو، رزگ، خان آباد، برجوک ، کبوترکوه ٬مهاباد ٬شمس‌آباد
- در کتاب "گناباد از فرود تا فردا " نوشته دکتر هجرتی می‌توانید اطلاعات جامع تری دربارهٔ وضعیت دهستانها و آبادی‌های گناباد کسب نمایید. ضمناً لینک زیر نیز شامل اطلاعات مختصری است برگرفته از این کتاب دربارهٔ آبادیهای دهستان کاخک.

قنات‌ها و آبادیهای اطراف روستا

قنات استاد ٬بهزاب بالاو پایین٬دوغ آباد بالا و پایین ، زهری بالا - پایین و وسط ، چرک آباد ، ملشک ، سنگیدر ، سنجد بالا و پایین ، شور آباد، کلاته شور ، پرویز ، شاه راه ، رود گز ، عرب آباد (رجب علی) ، کلاته آهنی ، کلاته رمضانی ، چاه سرخ بالا و پایین ، کلاته کم موسی ٬

جمعیت

این روستا در دهستان کاخک قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۳۰۳ نفر (۱۰۹خانوار) بوده‌است.