عملیات رمضان

پیش‌درآمد

بعد از آزادسازی خرمشهر نظرات و عقاید متفاوتی در مورد مدیریت ادامه جنگ مطرح شد. برخی نظرات حول این محور بود که آزادسازی خرمشهر نقطه خوبی برای پایان جنگ است مشروط بر اینکه ضمانتی برای عدم از سرگیری جنگ توسط عراق، خروج کامل از خاک ایران و بازگشت به مرزهای بین‌المللی و پرداخت غرامت تحمیل جنگ، وجود داشته باشد. هم‌زمان با آزادسازی خرمشهر، اسرائیل به جنوب لبنان حمله کرد. در این زمان صدام با بهانه قرار دادن اشغال لبنان از سوی اسراییل به دنبال طرح صلح بود. (طبق نظر برخی کارشناسان، این احتمال وجود داشت که این تهاجم برنامه‌ریزی شده‌است و هدف آن یا حداقل یکی از اهداف آن، انحراف توجه نیروهای رزمی ایرانی از جبهه عراق یا حداقل مکث در اقدام به عملیات‌های زنجیره ای توسط نیروهای ایرانی است که البته صحیح نبود) هدف صدام خرید زمان بعد ازشکست‌های سنگین عملیات‌های فتح المبین و بیت‌المقدس برای سازماندهی مجدد ارتش از هم پاشیده عراق بود. تهران درخواست‌های مکرر بغداد برای صلح را رد نمود.
بخشهایی از خاک ایران همچنان در اشغال عراق بود و هیچ ضمانتی برای تخلیه نیروهای عراقی و بازگشت به مرز به صورت دائمی وجود نداشت. ضمن اینکه عراق موضع برتری خود را از دست داده بود و بهترین فرصت برای تعیین تکلیف سرنوشت جنگ بود.  با توجه به تهاجم یکطرفه عراق و بی‌توجهی به قطعنامه الجزایر، تحمیل میلیاردها دلار خسارت مادی، کشته شدن ده‌ها هزار تن از شهروندان و نیروهای نظامی ایران، عدم وجود قطعنامه ای محکم و قابل اتکا از سوی شورای امنیت و با توجه به تحلیل کارشناسان مبنی بر ابزار نظامی بودن صدام، برآیند تحلیل‌ها بر این محور قرار گرفت که فرصت دادن به صدام نتیجه ای جز سازماندهی و تجهیز مجدد ارتش عراق برای ادامه جنگ یا تهاجم دوباره نخواهد داشت و از دست دادن زمان برای ایران بسیار پرمخاطره و سنگین تمام شد. و از آنجائیکه صدام با تشویق و حمایت آمریکا و کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس این جنگ را آغاز کرده بود، این فرض مطرح شد که اگر عراق اینبار به خاک ایران حمله کند با ساز و برگ و حمایت بیشتری نسبت به بار اول تهاجم را آغاز خواهد کرد بنابراین در همین برهه باید سرنوشت جنگ برای همیشه تعیین شود. 
. 
در نهایت تصمیم بر این اصل استوار شد که با اقدام به پیشروی در خاک عراق و تصرف بصره ضمانتی برای پایان جنگ و قطعنامه شورای امنیت و تعیین غرامت ناشی از تهاجم عراق، بدست آید. اصلی که بسیار دقیق مطرح شد ولی ازدست دادن زمان و فاصله افتادن بین عملیات بیت‌المقدس و رمضان، به ارتش رژیم بعث عراق و متحدانش، فرصت لازم برای ایجاد موانع بر سر راه نیروهای ایرانی و سازماندهی نسبی ارتش از هم پاشیده عراق را داد. اطلاعات گسترده‌ای از مواضع و موقعیت نیروهای ایرانی قبل از شروع این عملیات توسط آمریکا به ارتش عراق داده شد و عراق حجم انبوهی از ادوات و یگان زرهی قدیم و خرید جدید خود را سرازیر منطقه کرد و موانع کلاسیک و مهندسی شده فراوانی به کمک مستشاران خارجی بر سر راه نیروهای ایرانی ایجاد کرد.این اتفاق جهانی برای حمایت از صدام تا قبل از آزادسازی خرمشهر به این علت شکل نگرفته بود که که کارشناسان سیاسی و نظامی دولت‌ها و رژیم‌های دشمن با ایران و متحد رژیم صدام از جمله آمریکا، فتح نیروهای ایرانی در جنگ با عراق را بعید یا دور از دسترس قلمداد می‌کردند. ظهور انقلاب جوان ایران، مشغول بودن بخشی از نیروهای ایرانی در درگیری با گروهک‌های مورد حمایت خارجی، مشغول بودن بخشی از نیروهای ایرانی در درگیری با گروهک‌های تروریستی در داخل شهرها، ترور شخصیت‌های تراز اول کشور، عدم انسجام نیروهای رزمی، تحریم‌های اقتصادی و نظامی در مورد ایران و حمایت همه‌جانبه آمریکا و متحدان اروپایی و رژیم‌های عربی حاشیه جنوبی خلیج فارس و شوروی از رژیم صدام، بررسی‌های کارشناسان را به این برآیند رسانده بود که دستیابی به پیروزی، در آینده ای نزدیک، برای ایرانیها بسیار دور از دسترس است؛

آماده‌سازی

در تابستان ۱۳۶۱ عراق از کمبودهای شدید در نیروهای نظامی به دلیل شکست‌هایش رنج می‌برد. سازماندهی نیروی زمینی ارتش عراق با متحمل شدن شکست در عملیات‌های فتح المبین و بیت‌المقدس بهم خورده بود، (فقط در عملیات بیت‌المقدس بعلت سرعت عمل نیروهای ایرانی، اتصال نیروهای خط اول نیروهای درگیر عراقی و عقبهٔ آن‌ها قطع شد و قریب به بیست هزار نفر از نیروهای عراقی خود را به نیروهای ایرانی تسلیم کردند). تنها یک سوم نیروی هوایی عراق قابل استفاده بود. صدام حسین در سال‌های پیش، با القا این نظریه که ایران برنامه‌ای برای اشغال گسترده عراق دارد، نیروهای خود را از نظر ذهنی برای مقابله با این اشغال آماده کرده بود. عراقی‌ها نیروهای گسترده‌ای را در کنار مرز ایران، در طول مناطق درگیری، مستقر نموده بودند. در اطراف بصره نقشه‌های دقیقی برای ایجاد سنگر کشیده و همچنین میادین مینی را در این منطقه بر پا کرده بودند.
در شرایطی که کارشناسان سیا از سقوط احتمالی صدام اطمینان حاصل کرده بودند توسعه روابط اطلاعاتی از کانال‌های مختلف در دستور کار آمریکا قرار گرفت. بر اساس مفاد این برنامه تمام اطلاعات جاسوسی به دست آمده از آرایش نظامی ایران و مواضع آن‌ها را که از طریق ماهواره‌ها و هواپیماهای جاسوسی آواکس (که در اکتبر ۱۹۸۰ به عربستان سعودی فروخته شده بود) به دست آورده بودند، در اختیار رژیم صدام قرار دادند.
یکی از اهداف اصلی ایرانی‌ها در این عملیات از بین بردن ارتش سوم عراق که در غرب اروند رود استقرار داشت. با توجه به تعداد تانک‌های این لشکر ایرانی‌ها دسته‌های ویژه آر پی جی زن را برای از بین بردن لشکر زرهی عراقی آموزش داده بودند.

نبرد

عملیات رمضان در وسعتی حدود ۱۵۰۰ کیلومتر مربع برای تصرف نهایی بصره انجام شد ولی همهٔ اهداف از قبل تعیین شده محقق نشد.
گفته می‌شود که عملیات رمضان بزرگترین نبرد زمینی جهان پس از جنگ جهانی دوم بوده‌است. در این نبرد سه موج جداگانه از سپاهیان داوطلب در زمینی مسطح به سوی بصره حرکت کردند. تنها در مرحله سوم این عملیات بیشتر از ۵۰۰ دستگاه تانک عراقی که اکثراً T-72 بودند و۲۰۰دستگاه نفربر تیپ مستقل ۱۰ زرهی عراق به‌طور کامل از بین رفت و در کل ۸۷۱۵سرباز عراقی کشته، زخمی واسیر شدند. (منبع:کتاب ضربت متقابل)
این عملیات از این نظر دارای اهمیت است که ایران برای اولین بار از آغاز جنگ به صورت گسترده وارد خاک عراق شد.

مرحله سوم

موفق‌ترین مرحله در این عملیات بود. در این مرحله تیپ‌های پیاده ۲۵ کربلا- ۲۷ محمدرسول الله (ص)- ۱۴ امام حسین (ع) و ۸ نجف اشرف شرکت کردند که هرکدام از آنها به ترتیب دو کیلومتر از منطقه عملیات را پوشش می‌دادند. هدف از انجام این مرحله از عملیات رمضان که درساعت ۲۱:۰۰ چهارشنبه سی ام تیرماه ۶۱ از پاسگاه مرزی زید آغاز شد، نابود سازی تیپ‌های زرهی عراقی مستقر در آن منطقه، رسیدن به کانال پرورش ماهی و پدافند در آن جا بود. یکی از بزرگ‌ترین ضعف‌ها در این عملیات عدم کارایی سیستم مخابراتی تیپ ۲۷ محمد رسول‌الله (ص) بود، که موجب شد این تیپ ۳۰ دقیقه دیرتر وارد عمل شود. با وجود این تأخیر، تیپ محمد رسول‌الله توانست به تنهایی بیش از ۲۰۰ دستگاه تانک را منهدم ساخته و اولین تیپی باشد که به کانال پرورش ماهی می‌رسد. این عملیات به خوبی انجام شد. تنها مشکل مربوط به مرحله پایانی، یعنی احداث خاکریز، به علت ضعف لشکر ۸ فجر در پاکسازی منطقه بود. این مشکل، باعث شد ماشین آلات مهندسی زیر آتش تانک‌ها و تیربارها قرار بگیرند و نتوانند در زمان مقرر به نقطه مشخص شده برسند. ماشین آلات مهندسی ساعت ۳:۳۰ صبح به منطقه مورد نظر رسیدند که باید خاکریزی به طول ۹کیلومتر را در ۴۵ دقیقه احداث می‌کردند؛ که پس از بررسی شرایط، به دلیل عملی نبودن کار، ناچار به عقب‌نشینی شدند. هر چند این اقدام، به هیچ وجه جنبه عقب‌نشینی نداشت. زیرا در یک شب، بیش از ۷۰۰ دستگاه تانک و نفربر از بین رفت. ساعت ۳:۴۰ عقب‌نشینی با کد (عابد-۸) آغاز شد. این عقب‌نشینی به بهترین شکل ممکن اجرا شد. اما به دلیل مفقود شدن بیسیم چی گردان حبیب بن مظاهر از تیپ ۲۷ محمد رسول‌الله (ص)، فرماندهان این گردان، تا ساعت پنج صبح از دستور عقب‌نشینی مطلع نشدند. پس از گذشت حدود دو ساعت از شروع عقب‌نشینی، معاون تیپ ۲۷ برای ابلاغ دستور عقب‌نشینی، خود را به گردان حبیب رساند. اما در زمان بازگشت، شهید شد. بعد از این عملیات، فرماندهان سپاه تصمیم گرفتند با ادغام پنج تیپ با نامهای ۲۷ محمد رسول‌الله (ص)- ۱۴ امام حسین (ع)- ۸ نجف- ۲۵ کربلا و ۳۳ المهدی (عج)، که از قویترین تیپهای سپاه بودند، لشکر ضربتی به نام لشکر فتح تشکیل دهند.