نظریه مرجع و نظریه‌پردازان این حوزه

جیمز وایر

در دهه سوم سده بیستم، جیمز وایر، نخستین کسی است که می‌کوشد تا نظریه خدمات مرجع را بیان کند. کتاب وایر با عنوان کار مرجع در سال ۱۹۳۰ منتشر شد او در این کتاب سه نوع نظریه را برای خدمات مرجع معرفی می‌نماید و آن‌ها را به ترتیب نظریه محافظه کارانه، نظریه میانه‌رو و نظریه لیبرالی، نامگذاری می‌کند. این سه نوع نظریه متناسب با نوع کتابخانه و مراجعه‌کننده به کار گرفته می‌شوند.
نظریه محافظه کارانه - بر این فرض متکی است که کمک فردی احتمالی به مراجعه کنندگان نباید بیش از اندازه و حد کفایت باشد. کمک‌کننده باید به آموزش مراجعه‌کننده و راهنمایی او بسنده کند یک مراجع‌کننده بی‌تجربه فقط نیاز به این دارد که راه را به او نشان دهند کتابدار باید وقتی به مراجعه‌کننده‌ای کمک می‌کند که در خواست کمک و یاری کرده باشد پس کار کتابدار مرجع به ارائه خدمات برای پاسخگویی به سئوالات مرجع معمولی که نیاز به استفاده از منابع مرجع فوری دارند محدود می‌شوند.
نظریه لیبرالی - در مقابل نظریه محافظه کارانه قرار دارد در این نظریه کتابدار مرجع موظف است حداکثر کمک و یاری را به مراجعه‌کننده بنماید. کتابدار مرجع باید به استقبال مراجعه‌کننده برود و به کمک او بشتابد و بهر قیمتی که شده اطلاعات مورد نیاز او را گردآوری کند. اینکه چقدر وقت لازم دارد و چه نوع منابعی را باید بررسی کند مطرح نیست حتی اگر لازم باشد کتابدار مرجع باید از طریق امانت بین کتابخانه‌ها، منابع و اطلاعات مورد نیاز را فراهم آورد.
نظریه میانه رو- حد واسط دو نظریه افراطی قرار دارد بیشتر کتابداران مرجع این نظریه را ترجیح می‌دهند در این صورت به تعداد بیشتری از مراجعه کنندگان سرویس داده می‌شود هر چند که هزینه آن نیز زیاد می‌شود. (مرادی، ۱۳۷۲، ص۶)

خدماتی که عموماً ارائه می‌شود

-امانت بین کتابخانه‌ها
-حفظ ونگهداری منابع
-آموزش مراجعه کنندگان
-گردش در کتابخاه و معرفی اجزا و ارکان کتابخانه
-برگزاری نمایشگاه در کتابخانه
-کمک به غیر اعضا
-تهیه نشریات کتابخانه
-راهنمای خوانندگان
-خدمات نمایه‌سازی و چکیده نویسی
-تهیه کتابشناسی
-نگهداری بریده جراید
-نگهداری بایگانی‌های اختصاصی ازجمله مجموعه‌های جزوات، گزارش‌هاو و امثال آنها
-ارزیابی منابع مرجع

خدماتی که گاه به گاه اجرا می‌شود

-نمایش نشریات جاری
-تهیه فتوکپی
-ارائه خدمات ترجمه
پاره‌ای از متخصصان، به پیروی از انجمن کتابداران آمریکا، خدمات مرجع را به دو گروه بزرگ تقسیم می‌کنند

خدمات مرجع غیر مستقیم

۱- گزینش مواد: گزینش مواد شامل شناخت انواع گوناگون مواد لازم برای خدمت مرجع است این مواد علاوه بر کتاب، شامل ادواریها، نسخ خطی، روزنامه‌ها و سایر موادی می‌شود که به کتابدار در خدمات مستقیم کمک می‌کند انتخاب و تهیه و وجین این نوع مواد بخش مهمی از کار مرجع است بسیاری از منابع مرجع بخصوص آن گروه از آن‌ها که برای پاسخگویی سئوالات فوری به کار می‌رود به صورت سالانه منشر می‌شود اگر هر ساله برای تهیه ویرایش جدید آنم‌ها اقدام نشود پس از چند سال بخش مرجع قدرت پاسخگویی خود را شاید از دستندهند ولی بدون شک ف پاسخهای آن‌ها روزامد نخواهد بود
۲- دستیابی به مواد: متأسفانه مراجعه‌کننده توانایی و امکان دستیابی به مواد را به حد کافی ندارد به منظور حل این مشگل، کتابدار ممکن است وقت زیادی را برای تهیه کتابشناسی‌های تخصصی و با استفاده از منبع کتابخانه صرف کند هیچ کتابخانه‌ای نیست که مجموعه‌ای کمامل و جامع به معنای نسبتاً مطلق کلمه داشته باشد از این رو کتابخاه‌ها بایستی در سطح منطقه‌ای و حتی ملی و بین‌المللی اقدام به ایجاد نظام امانت بین کتابخانه‌ها نمایند بدین ترتیب این امکان به وجود می‌آید که هر گاه مراجعه‌کننده به کتابخانه‌ها مراجعه نماید در صورتی که کتابخانه کتاب یا منابع مود نیاز مراجعه‌کننده را نداشته باشد می‌تواند آن را از کتابخانه دیگر امانت گرفته و در اختیار مراجعه‌کننده دیگرقرار دهد
۳-ارزیابی مرجع: کیفیت کار بخش مرجع چگونه است؟ چه کارهایی باید انجام گیرد تا سطح این کیفیت افزایش یابد با به کار گرفتن یک روش درست ارزیابی می‌توان به اصلاح و بهبود بخش مرجع ومنابع ان پرداخت وکیفیت و کارایی آن را افزایش دارد (مرادی، ۱۳۷۲ص۶–۹)