دادگاه نورنبرگ

ریشه‌ها

پس از جنگ جهانی اول، متهمان ارتکاب جنایات جنگی از مه تا ژوئیهٔ ۱۹۲۱ در دادگاه جنایات جنگی در شهر لایپزیگ در آلمان دادرسی شدند. این دادرسی‌ها بسیار محدود و، به‌باور بسیاری، بی‌فایده بود. پس از آغاز جنگ جهامی دوم، در آغاز سال ۱۹۴۰، دولت در تبعید لهستان از دولت‌های بریتانیا و فرانسه خواست تجاوز آلمان به لهستان را محکوم کنند. بریتانیا در آغاز از این کار سرباز زد؛ با این حال در آوریل ۱۹۴۰ بیانیهٔ مشترکی در این باره به‌وسیلهٔ بریتانیا، فرانسه و لهستان صادر شد. در این بیانیه که به‌دلیل ملاحظات بریتانیا و فرانسه لحن ملایمی داشت، سه کشور اعلام کردند «خواهان اعتراض رسمی و آشکار در برابر وجدان جهانی علیه این اقدام دولت آلمان هستند و دولت آلمان را مسوول جنایت‌هایی می‌دانند که نباید بی‌کیفر بماند.»
سه‌سال و نیم پس از آن، تمایل به مجازات آلمان شدت بیشتری پیدا کرد. در ۱ نوامبر ۱۹۴۳، شوروی، بریتانیا و آمریکا با انتشار اعلامیهٔ مسکو، "هشدار جدی" دادند که پس از شکست نازی‌ها، "متفقین آنها را تا دورترین نقاط جهان تعقیب خواهندکرد تا عدالت اجرا شود. این اعلامیه تأثیری بر وضعیت آن دسته از جنایتکاران جنگی ندارد که جنایت‌هایشان مکان جغرافیایی مشخصی ندارد و با تصمیم مشترک دولت متفقین مجازات خواهندشد. فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا، خطاب به خاخام ستیفن وایز، رئیس کنگرهٔ یهودیان آمریکا، نوشت مردم آمریکا نه‌تنها با همهٔ قربانیان جنایت‌های نازی‌ها همدردی می‌کنند، بلکه در روز دادرسی که مطمئناً خواهدآمد، به‌حساب مرتکبان این جنایت‌ها خواهندرسید. متفقین در کنفرانس یالتا و کنفرانس پوتسدام در ۱۹۴۵ نیز برخاست خود برای دادرسی مرتکبان تأکید کردند.
برابر اسناد کابینهٔ جنگ بریتانیا که در ۲ ژانویهٔ ۲۰۰۶ منتشر شد، در دسامبر ۱۹۴۴ این کابینه مجازات نازی‌های برجسته درصورت دستگیری را مورد بررسی قرارداده‌بود. وینستون چرچیل، نخست‌وزیر بریتانیا، برای گذر از موانع قانونی خواهان اعدام بی‌محاکمه در شماری موارد و با استناد به قانون اعدام بی محاکمه (Act of Attainder) شده‌بود، و تنها بعدها پس از گفتگو با رهبران آمریکا و شوروی تغییر عقیده داد.
در اواخر ۱۹۴۳، ژوزف استالین، رهبر شوروی، در کنفرانس تهران اعدام ۵۰٫۰۰۰ تا ۱۰۰٫۰۰۰ افسر ستاد آلمانی را به دو رهبر دیگر متفقین پیشنهاد داد. فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا، به‌شوخی گفت شاید اعدام ۴۹٫۰۰۰ نفر کافی باشد. چرچیل با «اعدام سربازانی که برای کشورشان می‌جنگند» مخالفت کرد و افزود ترجیح می‌دهد به‌جای همکاری در این اقدام، «به حیاط برده و تیرباران شود.» با این حال چرچیل اعلام کرد که جنایتکاران جنگی باید تاوان جنایت‌هایشان را بپردازند، و، برابر سند مسکو که خودش آن را نوشته‌بود، باید در همان محلی دادرسی شوند که جنایت را انجام داده‌اند. چرچیل به‌شدت مخالف «دادرسی به‌دلایل سیاسی» بود. هنری مورگِنتائو، وزیر دارایی آمریکا، برنامه‌ای برای نازی‌زدایی از آلمان پیشنهاد داد که در آن غیرصنعتی‌کردن اجباری آلمان و اعدام بی‌محاکمهٔ «جنایتکاران دانه‌درشت» قید شده‌بود. روزولت در آغاز از برنامه حمایت کرد، و توانست چرچیل را هم به پشتیبانی از نوع ملایم‌تری از آن متقاعد کند. با افزایش نارضایتمندی رسانه‌ها نسبت به برنامه، روزولت از پیگیری آن منصرف شد، اما برنامهٔ جایگزینی هم برای آن پیشنهاد نداد. کنار رفتن برنامهٔ مورگِنتائو نیاز به برنامه‌ای جایگزین برای برخورد با رهبران نازی را پدیدآورده‌بود. سپس پیش‌نویس «برنامهٔ دادرسی جنایتکاران جنگی اروپا» به‌وسیلهٔ وزارت جنگ آمریکا و هنری استیمسن، وزیر جنگ آمریکا، تهیه شد. در پی مرگ روزولت در آوریل ۱۹۴۵، هری ترومن، رئیس‌جمهور جدید، پشتیبانی جدی خود از راه‌حل قضایی را اعلام کرد. پس از گفتگوهایی میان بریتانیا، آمریکا، شوروی و فرانسه، جزئیات دادرسی مورد بررسی قرارگرفت. قرارشد دادرسی از ۲۰ نوامبر ۱۹۴۵ در شهر نورنبرگ در استان بایرن آلمان برگزار شود.

تشکیل دادگاه‌ها

در ۲۰ آوریل ۱۹۴۲، نمایندگانی از نُه کشور اشغال‌شده به‌وسیلهٔ آلمان، برای تهیهٔ پیش‌نویس «قطعنامهٔ متفقین علیه جنایت‌های جنگی آلمان» در لندن دیدار کردند. بریتانیا، آمریکا و شوروی در کنفرانس‌های تهران (۱۹۴۳)، یالتا (۱۹۴۵) و پوتسدام (۱۹۴۵) بر سر چهارچوب مجازات مسوولان جنایت‌های جنگی در جنگ جهانی دوم به توافق رسیدند. به فرانسه هم جایی در دادگاه اختصاص داده‌شد. پایهٔ حقوقی دادرسی منشور دادگاه نظامی بین‌المللی لندنبود، که چهار قدرت در ۸ اوت ۱۹۴۵ برسر آن به توافق رسیده‌بودند و دادرسی را محدود به «مجازات جنایتکاران جنگی مهم کشورهای محور اروپایی» می‌کرد.
در حدود ۲۰۰ متهم به جنایات جنگی در نورنبرگ دادرسی شدند، و ۱٫۶۰۰ تن دیگر به‌شیوه‌های نظامی سنتی دادرسی شدند. صلاحیت دادگاه برپایهٔ سند تسلیم آلمان قرار داشت. ادارهٔ سیاسی آلمان به «شورای کنترل متفقین» منتقل شده‌بود که بالاترین مقام در آلمان بود و می‌توانست موارد سرپیچی از قوانین بین‌المللی و قانون جنگ را مجازات کند. از آنجا که دادگاه محدود به موارد موارد سرپیچی از قانون جنگ بود، صلاحیت رسیدگی به جنایت‌های انجام‌شده پیش از آغاز جنگ در ۱ سپتامبر ۱۹۳۹ را نداشت.

محل برگزاری

نخست نام لایپزیگ و لوکزامبورگ برای برگزاری دادرسی‌ها مطرح شد. شوروی می‌خواست دادرسی‌ها در برلین که آن را پایتخت توطئه‌گران فاشیست می‌خواند برگزار شود، اما به دو دلیل نورنبرگ برگزیده‌شد. نخست این که کاخ دادگستری آن شهر بزرگ بود و از اندک ساختمان‌هایی در آلمان بود که در جریان بمباران‌های شدید متفقین آسیب چندانی ندیده‌بودند. این ساختمان همچنین زندان بزرگی هم داشت. دلیل دوم این بود که نورنبرگ محل تولد حزب نازی برشمرده می‌شد. این شهر محل برگزاری گردهمایی‌های تبلیغاتی سالانهٔ حزب و نشست ویژهٔ رایشستاگ (مجلس آلمان) برای تصویب قوانین نورنبرگ بود. از این رو نورنبرگ جای مناسبی برای اعلام مرگ نمادین حزب بود.
برای جلب موافقت شوروی، توافق شد با تعیین نورنبرگ به‌عنوان محل دادرسی، برلین هم برای اقامت مقامات دادگاه تعیین شود.
بیشترِ متهمان در مرکز بررسی و بازجویی اردوگاه اَش‌کَن (Ashcan) در لوگزامبورگ بازداشت شده‌بودند و برای دادرسی به نورنبرگ آورده شدند.
شرکت‌کنندگان
هریک از چهار کشور یک قاضی، یک قاضی جایگزین و یک دادستان معرفی کرد.

وکیلان مدافع

بیشتر وکیلان مدافع، حقوقدانان آلمانی بودند، ازجمله (نام متهمان موکل در پرانتز): گئورگ فوشمَن و هاینتس فریتس (هانس فریچه)، اتو کرانتسبولر (کارل دونیتس)، اتو پانِنبکِر (ویلهلم فریک)، آلفرد توما (آلفرد روزنبرگ)، کورت کافمن (ارنست کالتِنبرونر)، هانس لاتِرنزِر (ستاد مشترک و فرماندهی عالی)، فرانتس اِکسنِر (آلفرد یودل)، آلفرد زَیدل (هانس فرانک)، اتو شتامر (هرمن گورینگ)، والتر بالاس (گوستاو کروپ فن بولِن و هالباخ)، هانس فلِکسنر (آلبرت شپِر)، گونتر فون رورشَیت (رودلف هس)، اگون کوبوشوک (فرانتس فون پاپن)، روبرت زِرواتیوس (فریتس زائوکل)، فریتس زائوتر (یواخیم فون ریبِنتروپ)، والتر فونک (بالدور فون شیراخ)، هانس مارکس (یولیوس اشترایشر)، اتو نِلته (ویلهلم کایتل) و هربرت کراس و رودلف دیکس (هیالمار شاخت). ۷۰ دستیار، کارمند و حقوق‌دان به وکیلان اصلی کمک می‌کردند. در میان گواهان وکیلان مدافع، مردانی بودند که در طول جنگ در جنایت‌های جنگی دست داشتند، از جمله رودلف هوس. گواهی‌دهندگان امیدوار بودند با این کار در مجازات خود تخفیفی بگیرند. همهٔ آنها در ادامه در جند مورد گناهکار شناخته شدند.

اعدام‌ها

مجازات‌های اعدام در ۱۶ اکتبر ۱۹۴۶ با روش دارزدن با «افتادن استاندارد» به‌جای «افتادن از ارتفاع زیاد» اجرا شد. ادعا شد ارتفاع دارها دانسته کم بوده‌است تا متهمان به‌جای مرگ سریع دراثر شکستن گردن، به‌کندی و با زجر دراثر خفگی بمیرند؛ ارتش آمریکا این ادعا را ردکرد. با این حال مدارکی هست که نشان می‌دهد مرگ شماری از متهمان با زجر و پس از حدود ۱۴ تا ۲۸ دقیقه جان‌کندن روی داده‌است. مرگ کایتل بیش از همه و ۲۸ دقیقه طول کشید.
شایع شده‌بود که جسدها به داخائو برده و در آنجا سوزانده شده‌اند، اما درواقع آنها در مونیخ سورانده و خاکسترشان به رود ایزا ریخته‌شد. قضات فرانسه‌ای پیشنهاد دادند متهمان ارتشی (گورینگ، کایتل و یودل) به‌رسم دادگاه‌های نظامی تیرباران شوند، اما بیدل و قضات شوروی گفتند از آنجا که آنها از مقررات نظامی سرپیچی کرده‌اند، شایستهٔ تیرباران که مرگ آبرومندتری است نیستند. دیگر محکومان در ۱۹۴۷ به زندان اشپاندائو برده‌شدند.
دوتن از محومان به اعدام، به‌دار آویخته نشدند. یکی از آنها، مارتین بورمن، غیابی محکوم شد، و دیگری، هرمن گورینگ، شب پیش از اعدام خودکشی کرد. دو محکوم دیگر به دار آویخته‌شدند.

اصول نورنبرگ

در «اصول نورنبرگ» که مجموعه مقرراتی برگرفته از نتیجهٔ این دادرسی‌ها است، مفهوم «جنایت جنگی» تعریف شده‌است.

دسترسی به مدارک

مدارک بسیاری درمورد اتهامات وجوداشت، به‌ویژه از این رو که نازی‌ها بایگانی دقیقی از اقدامات خود تهیه می‌کردند. دادستان‌ها مدارکی با امضاهای مشخص داشتند که موارد گسترده‌ای، از تهیه‌ی نوشت‌افزار تا گاز سیکلون ب را دربرمی‌گرفت. مجموعه‌ عکس‌های یافته‌شده درجریان آزادسازی زندانیان اردوگاه‌های مرگ، در جریان دادرسی و هنگام شرح جنایت‌های متهمان نمایش داده‌شد.

اهمیت و تاثیرات

یکی از موارد اهمیت این دادرسی‌ها تثبیت این اصل بود که "جنایت علیه قوانین بین‌المللی، به‌وسیله اشخاص حقیقی انجام می‌شود، نه اشخاص حقوقی، و تنها راه جبران نقض قوانین بین‌المللی، مجازات کردن این اشخاص است." در پی ایجاد دادگاه نظامی بین‌الملی، دادرسی افسران کم‌اهمیت‌تر نازی و پزشکان نازی که بر روی زندانیان اردوگاه‌ها آزمایش‌های پزشکی انجام می‌دادند انجام شد. دادگاه نورنبرگ الگویی شد برای دادگاه نظامی بین‌المللی خاوردور که مسوولان ژاپنی را برای جنایت علیه صلح و انسانیت دادرسی کرد. این دادگاه همچنین در دادرسی آدولف آیشمن، و بعدها در دادگاه لاهه در پرونده‌ی جنایت‌های جنگ بالکان در آغاز دهه 1990، و در دادرسی مسوولان نسل‌کشی رواندا در آروشا الگو قرارگرفت.
دادگاه نورنبرگ بر تدوین قانون کیفری بین‌المللی تاثیر مهمی گذاشت و برای موارد زیر الگو قرار گرفت:
·        کنوانسیون نسل‌کشی، 1948
·        اعلامیه جهانی حقوق بشر، 1948
·        اصول نورنبرگ، 1950
·        کنوانسیون لغو قانون محدودیت‌های جنایات جنگی و جنایت علیه انسانیت، 1968
·        کنوانسیون ژنو درمورد قوانین جنگ، 1949 و پروتکل‌های الحاقی آن، 1977
تاثیر دادگاه نورنبرگ همچنین بر پیشنهادهای تاسیس دادگاه دائمی کیفری بین‌المللی، و پیش‌نویس قوانین کیفری بین‌المللی که بعدها به‌وسیله کمیسیون حقوقی بین‌المللی تدوین شد دیده می‌شود.