تولدی دیگر (کتاب شجاع‌الدین شفا)

تولّدی دیگر کتابی‌است از شجاع‌الدین شفا در نقد ادیان ابراهیمی. این کتاب از کتاب‌های ممنوع‌الانتشار در ایران است. وی در این کتاب، کتاب‌های مقدس این دین‌ها را از نگاه یک انسان بی‌دین، به چالش می‌کشد.

ساختار کتاب

نویسنده سخن خود را با ذکر این مسئله آغاز می‌کند که کتاب در آخرین سال یک هزاره نوشته شده‌است؛ و امیدوار است همچنان که مردمان در پایان هر سال به حسابرسی مالی خود می‌پردازند، بتواند به حسابرسی تاریخی تمدن ایرانی بپردازد. به اعتقاد او، هزاره‌ای که به پایان می‌رسد، هزاره ورشکسته تاریخ ایران است. شجاع‌الدین شفا کشورها را از نظر پیشرفته شدن به سه دسته پیشرفته، عقب مانده و در حال پیشرفت طبقه‌بندی می‌کند. اما معتقد است در میان این کشورها ایران و اسرائیل دو استثنا هستند:
در این میان تنها دو کشور اسرائیل و ایرانند که در شرایط برزخ کنونِی خویش با این معماِی حل نشده رویارویند که همچنان با هویت هاِی خاخامِی و آیت الهِی در درون پیله اِی که بد ور خویش تنیده‌اند باقِی بمانند، یا سر از غاراصحاب کهف برآورند و به صورت کشورهائِی مترقِی پا به هزار ه تازه اِی گذارند که در آن منطقه جائِی براِی خاخام وآیت اله وجود نمی‌تواند داشته باشد.
نویسنده هدف خود را از نگارش کتاب آشنا نمودن نسل آینده از واقعیت کلی در مورد ادیان بیان می‌کند. وی در بخش اول از کتاب خود به توضیح مفهوم «خدا» در آئین‌های توحید می‌پردازد. او تصویری که از خدا در کتاب‌های مقدس یهودیان، مسیحیان و مسلمانان آمده‌است را بازگو می‌کند و به تفاوت‌های آن‌ها اشاره می‌نماید. وی سپس در مورد مفهوم پیامبران در این ادیان به نگارش می‌پردازد. او با ذکر بخش‌هایی از تورات و قران که در مورد سرگذشت پیامبران است به تفاوت‌ها و گاه تناقض‌هایی که این شخصیت‌ها در کتاب‌های مقدس یهودیان و مسلمانان دارند اشاره می‌کند. او شرح نگارش کتاب‌های مقدس این ادیان را از منظر تاریخی بیان می‌کند. وی سپس به نحوه آفرینش جهان در این کتاب‌ها می‌پردازد و آن را یک اسطوره می‌نامد. نویسنده در ادامه به نقش ایران و مذاهب کهن ایرانی در آنچه که او پیدایش مذاهب توحیدی می‌نامد می‌پردازد. در بخش‌های بعدی شفا در مورد زندگی پس از مرگ و قوانین اجتماعی این ادیان و شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها در این مذاهب می‌نویسد. وی سپس به ریشه یابی تاریخی این مسئله می‌پردازد که چرا مفاهیمی که ادیان به آن پرداخته‌اند همچون «خدا» اصلاً پدید آمده‌اند. او به ترس به عنوان یک عامل اشاره می‌کند. او در فصل «مذهب فردا» عرفان ایرانی را مورد تأیید قرار می‌دهد:
برترین خصیصه این خدائی جوئی عرفان ایرانی، جهانی بودن مطلق آن است. عارف پارسی خدارا درمقامی بالاتر ازجدائیهای کنیسه و کلیسا و مسجد می‌جویدو بخلاف انحصار طلبی خاخام وکشیش و مفتی اورامتعلق به همه وهمه را متعلق به اومیشمارد. بهمان اندازه درخرابات مغان نور خدا می‌بیند که درمحراب کلیسا و دررواق مسجد می‌بیند، وندای این خدارا با همان رسائی درمیکده می‌شنود که می‌تواند درصومعه بشنود.
با این حال تأکید می‌کند که بازگشت به آئین زرتشتی یا به گرایش‌های عرفانی برای ایران یا جهان هزاره سوم نه واقع بینانه‌است و نه
منطقی.

ایرادات منتقدین

منتقدین از چند جنبه کتاب شفا را مورد نقد قرار داده‌اند. برخی از این منتقدین پیشینه اسلامی و دو نفر از آن‌ها یعنی منوچهر خوبان و میترا مقبوله پیشینه یهودی دارند. در این میان تنها نقد فرهاد بهبهانی به صورت سکولار نوشته شده‌است.

استدلال شفا در توجیه وجود ریشه مانوی برای ادیان سامی

شفا گفتاری از گلدزیهر نقل می‌کند که در آن دو آیه از قرآن که در آن تصریح شده مسیح به صلیب کشیده نشده‌است، تحت تأثیر آموزه‌های مانوی به اسلام وارد شده‌است. در مقابل گفته می‌شود که مانی اصل به صلیب کشیده شدن عیسی را پذیرفته‌است:
«عیسی واقعی چون جوهر مادی نداشت نمی‌توانست به صلیب کشیده شود و آنکس که بر بالای صلیب رفت قالب زمینی و غیر اصیل او بود.»
در حالی که مطابق آیات یاد شده قرآن، بدن زمینی عیسی هم به دار آویخته نشده‌است.

اتهام عدم رعایت بی‌طرفی

میترا مقبوله تقسیم‌بندی آریایی و سامی ادیان توسط شفا را یادآور ملی‌گرایی افراطی برخی نویسندگان ایرانی و آلمانی می‌داند. به گفته او شفا زشت‌ترین و قشری‌ترین جنبه‌های این ادیان توحیدی (سامی) را با عمیق‌ترین زیباترین و عرفانی‌ترین جنبه‌های ادیان ایرانی و آئین‌های آریایی مقایسه کرده‌است که از نظر او نشانه جانبداری و حمله یک طرفه به ادیان توحیدی است. به گفته مقبوله این کار شفا، نسل جدید را به سوی خود شیفتگی و پی ورزی کور کورانه میهن‌پرستی افراطی و تعصبات دیرین دینی سوق می‌دهد. مقبوله لحن شفا را یهودی ستیزانه می‌داند، ولی با این حال معتقد است کتاب‌هایی مانند «تولدی دیگر» به دلیل کلنجارهای سازنده‌ای که در ذهن خواننده ایجاد می‌کنند نباید مورد تحریم قرار گیرند.
منوچهر خوبان نیز این کتاب را یهود ستیز می‌داند. به اعتقاد او علت اینکه این کتاب به وفور در ایران یافت می‌شود این است که جنبه یهود ستیز آن بر جنبه اسلام ستیز آن تفوق دارد.
بهبهانی به مانند شفا معتقد به جستجوی علل عقب ماندگی ایران است؛ ولی بر خلاف شفا «چاره کار را در تعریف و تمجید فراوان از ایران و ایرانی و ایرانیت و شرح مفصل شکوفایی ایران باستان و فحش به اسلام و مسلمانی و اصولاً دیانت» نمی‌بیند. بهبهانی معتقد است باید با بررسی عوامل جغرافیایی، حوادث تاریخی و شیوه‌های حکومتی در ایران علل عقب ماندگی را یافت. به گفته او ستایش از دستاورد و فرهنگ ایرانی هیچ مشکلی را حل ننموده‌است.بهبهانی با ذکر این مطلب که یکی از شرط‌های وطن دوستی واقع بینی است، به نقل قولی از شفا دربارهٔ ایران باستان اشاره می‌کند:
ایرانی که عرب در سال‌های ۱۳ تا ۳۶ هجری تحویل گرفت یکی از چهار امپراطوری صدر نشین جهان با اعتباری سیاسی و رونقی اقتصادی و شکوهی فرهنگی بود
و با ذکر نقلی از سعید نفیسی و کریستین سن، جامعه ساسانی را دچار مشکلاتی متعدد توصیف می‌کند و ادعای شفا را در مورد ایران قبل از اسلام غیر واقع بینانه می‌یابد.
مصطفی طباطبایی در نقد این گفته شفا به بخش‌هایی از کتاب ایران در زمان ساسانیان (کریستین سن) اشاره می‌کند که در آن گفته شده «تعدیات و جنگ‌های او [خسرو پرویز] کشور را فقیر کرد و شکستهای سنوات آخر جنگ ایران و روم ضربه هولناکی بر این کشور وارد آورد.» و اغتشاش و فساد در امور ایران بعد از خسرو پرویز علت از میان برداشته شدن دولت ساسانی توسط قوم عرب است.

انتشار اسلام از طریق زور

شفا می‌نویسد «واقعیت انکار ناپذیر تاریخ اینست که اسلام از راه شمشیر به ایران وارد شد.»
طباطبایی در مقابل از گوستاو لوبون که به گفته او مورد احترام شفاست نقل و قولی در تضاد با این گفته می‌آورد:
«پیشرفت سریع قرآن موجب شده که مورخین دشمن اسلام، این پیشرفت را معلول دو چیز دانسته‌اند. یکی آزادیهایی که در این دین موجود است و دیگر زور شمشیر! ولی باید دانست که این نسبت‌های ناروا روی پایه و اساس صحیحی نیست. رسم عرب این بود که هر کجا را فتح می‌کردند مردم آن را در دین خود آزاد می‌گذاردند و اینکه مردم مسیحی از دین خود دست برمی‌داشتند و به دین اسلام می‌گرویدند و زبان عرب را بر زبان مادری خود ترجیح می‌دادند، بدان جهت بود که عدل و دادی را که از آن عربهای فاتح می‌دیدند، مانندش را از زمامداران پیشین خود ندیده بودند. تاریخ این مطلب را ثابت آورده که ادیان به زور شمشیر پیشرفت نکرده‌اند.»

تحریف آیات قرآن

شفا می‌نویسد «عبدالله بن مسعود یکی از نزدیکان محمد و از حافظان سرشناس آشکارا سوره‌های ۱۱۳و۱۱۴ قرآن را غیر اصیل می‌دانست.» ولی به اعتقاد صدر حسینی
«وی به هیچ وجه مدعی نبود که این سه سوره کوچک را کسانی دیگر جعل کرده و به قرآن افزوده‌اند... تنها در اینکه آیا آن‌ها را باید جزو سوره‌های قرآن به حساب آورد یا این که جزو آموزش‌های غیر قرآنی پیامبر دانست با دیگر مسلمانان اختلاف داشت.»