ابلیسک

اُبِلیسک یا هِرم‌سنگ (به انگلیسی:  Obelisk) (یونانی: ὀβελίσκος، برگرفته از ὀβελός، به معنای سوزن یا ستون نوک‌تیز) ستون سنگی چهارگوش و بلندی است با نوک هرمی که گفته می‌شود برگزیدن شکل هرم برای همانندسازی با یک پرتوی سنگ شدهٔ قرص خورشید بوده‌است. در بسیاری از اماکن باستانی می‌توان یک جفت ابلیسک در برابر تیریک‌ها (pylon) پیدا کرد. ابلیسک‌های کهن از یک سنگ یکپارچه ساخته می‌شدند در حالی که ابلیسک‌های امروزی از چندین قطعه سنگ ساخته می‌شوند و می‌توانند لایه‌های درونی هم داشته باشند و مقطع پایین عریض تر از بالاست

مصر

ابلیسک‌ها به فراوانی در معماری مصر باستان دیده شده‌اند. مصریان آن‌ها را به صورت جفت در ورودی معبدها می‌گذاشتند. امروزه کاربرد واژهٔ ابلیسک بیشتر به ریشهٔ یونانی آن بازمی‌گردد. چون هرودوت جهان‌گرد یونانی از نخستین کسانی بود که دربارهٔ ابلیسک‌ها مطلب نوشت. شماری از ابلیسک‌های مصر و همچنین ابلیسک ناتمام از گذر زمان جان سالم به در برده‌اند. آن‌ها در معدن سنگ مادر خودشان در اسوان، همانجایی که ساخته شده بودند پیدا شدند. این ابلیسک‌ها در سراسر جهان پراکنده شدند و تنها کمتر از نیمی از آن‌ها در مصر باقی‌ماند.
نخستین ابلیسک معبد که هنوز سر جایش هست، ۲۰٫۷ متر (۶۸ پا) بلندی و ۱۲۰ تُن سنگینی دارد. این ابلیسک گرانیتی و قرمز رنگ است و به دستور سنوسرت یکم از دودمان دوازدهم مصر بر پا داشته شد، و در مطریه بخشی از هلیوپلیس جای دارد.
ابلیسک نمادی از خورشید خدا، رع، است در گذشته برخی بر این باور بودند که این بنا یک پرتوی سنگ شدهٔ آتون است که به دوران بازسازی مذهبی آخناتون بر می‌گردد. برخی دیگر هم بر این باور بودند که خدا، خود در این سازه زندگی می‌کند.
پاتریسیا بلکول گری (Patricia Blackwell Gary) مصرشناس دانشگاه نیویورک و ویراستار مجلهٔ آسترونومی، ریچارد تلکات (Richard Talcott) چنین گمان برده‌اند که شکل هرم مصر باستان و اُبلیسک از پدیدهٔ طبیعی مرتبط با خورشید (رع یا خورشیدخدا، بزرگترین خدای مصری) گرفته شده‌است. هرم و ابلیسک ممکن است از پدیده‌های ستاره‌شناسی مرتبط با طلوع، غروب، نور منطقةالبروجی و بازتابش پرتوهای خورشید الهام گرفته شده باشد.
شکل ابلیسک، تأثیر عمیقی بر رومیان باستان گذاشته بود تا آنجا که شمار ابلیسک‌های روم بیش از دو برابر ابلیسک‌های مصر باستان است. پس از امپراتوری روم همهٔ ابلیسک‌ها سقوط کردند و تنها ابلیسکی که در واتیکان بود جان سالم به در برد و با گذر زمان دوباره همانند آن در جاهای دیگر ساخته شد.
بلندترین ابلیسک مصری در یک میدان روبروی بازیلیک لاتران در رم قرار داد و بلندی آن ۱۰۵٫۶ متر و سنگینی آن ۴۵۵ تُن است.
این گونه نبود که همهٔ ابلیسک‌های روم از آن مصر باشد. هیرود بزرگ پس از برقراری فرمانروایی‌اش، فرمان داد تا یک اُبلیسک گرانیتی قرمز رنگ مصری در میدان اسب دوانی قیصریه، شهر تازه سازاش که در شمال یهودیه قرار داشت بنا کنند. این ابلیسک ۴۰ پا بلندی و ۱۰۰ تُن سنگینی داشت. باستان شناسان پس از آن که این سازه را کشف کردند آن را در جای اصلی‌اش بازسازی کردند.

منازعت

این بنا نزد فراماسونها مقدس به‌شمار می‌رود.  در حالی که گروهی از مسلمانان آن را نماد شیطان می‌دانند. به طوری که یکی از اعمال حج سنگ زدن به این بناست که رمی جمرات نامیده می‌شود.ناصر مکارم شیرازی در تحقیقی دربارهٔ تاریخچه رمی جمرات و نظرات فقهای مختلف این که رمی جمرات سنگ زدن به ستون‌ها باشد را رد کرده و معتقد است که رمی جمرات سنگ زدن به مکان مشخص بوده‌است و نه ستون‌ها، ستون‌ها به مرور برای جلوگیری از اشتباه شدن زمین مد نظر ساخته شده‌است. همچنین عده‌ای ساخت بناهای جدید حول کعبه (ابراج البیت) و تغییر شکل بنای رمی جمرات را به شکلی غیر از شکل قبلی اش به طوری که عده‌ای معتقدند به دور ابلیسک رمی جمرات حصاری کشید شده‌است را به دلیل فعالیت‌های یک فراماسون به نام نورمن فاستر (معمار اعظم فرماسون‌ها) قلمداد می‌کنند.