چاشم

جاذبه‌های توریستی

روستای چاشم به دلیل قرارگرفتن در بین سلسله جبال البرز دارای آب وهوای خنک در تابستان می‌باشد که حداکثر دمای مطلق آن در سال ۲۹ درجه سانتی گراد می‌باشد که ۱۵ درجه از حداکثر دمای شهر سمنان که ۴۴ درجه می‌باشد پایین تراست و این موضوع باعث می‌گردد در تابستان جمعیت زیادی از مازندران و سمنان و تهران به این منطقهٔ خوش آب وهوا سفر کنند از مناظر زیبا در این منطقه کوه نیزوا با۳۸۱۰ متر ارتفاع را می‌توان نام برد که زیبایی و عظمت خاصی به این منطقه داده است کوه زیبای ارم که در بهار چمن زار و سرسبز است و با پرندگانش همچون بلدرچین، کبک و سایر پرندگان زیبایی و شکوه خاصی به منطقه می‌بخشد از دیگر جاذبه‌های زیبای طبیعی آبشار روزیه است که در مسیر چاشم به خطیرکوه و دوآب قرار گرفته و این آبشار در تنگهٔ روزیه قرار دارد و همه ساله افراد زیادی به این مکان می‌آیند از آثار تاریخی در داخل روستای چاشم نیز می‌توان به برج چاشم و چنار دوقلوی قدیمی و درختان کهنسال گردو نام برد که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است مسیر چاشم به دوآب یکی از زیباترین مناطق سفر به مازندران می‌باشد که از تنگهٔ زیبای خطیرکوه عبور می‌کند و کوه‌های بلند مزارع و باغات بسیاری در این منطقه وجود دارد. ناصرالدین شاه قاجار در سفر به خراسان از چاشم عبور نموده است و از بلدرچین، کبک و آفتابگردانهای مسیر بسیار تعریف نموده است و چاشم را سرسبزتر و خوش آب و هواتر از فیروزکوه و لار ذکر نموده‌است.

حدود چاشم

حدود چاشم از ناحیه غربی تا انتهای ییلاق شهزوار می‌باشد که در گذشته به همت مردم خطیرکوه و چاشم دیوار کشیده شده‌است و کلاته‌هایی مانند سولا /کلیس/چشمه و آبشار روزیه چاشم/علیم/شن دره و سرلش قرار دارد و اسناد قانونی و تاریخی آن موجود است حد جنوبی چاشم خط الراس سلسله کوه بشم می‌باشد که سنگسر و شهمیرزاد را از چاشم جدا می‌کند که در دوران اسپهبدان طبرستان دروازه داشته و به دروازه بشم موسوم بوده‌است. حد شمالی آن سلسله جبال دو برار (گوگلی) می‌باشد که حد فاصل چاشم از دشت فریم است این فاصله جلگهٔ چاشم را تشکیل می‌دهد ناحیه چاشم قبل ازانقلاب زیر نظر حکمرانی دودانگه (فریم) از شهرستان ساری و زمانی نیز از توابع شهرستان سوادکوه بوده‌است در نقشهٔ ایران در دوران قاجار نام چاشم و نیزوا در جنوب دودانگه مشخص گردیده‌است در نقشهٔ سال ۱۸۱۸ یکی از کلاته‌های مهم چاشم به نام دربند کلیس در ایالت مازندران وجود دارد.

تاریخچه

منطقهٔ چاشم و روستاها و آبادی‌های این ناحیه در قدیم به شهریارکوه معروف بوده‌است. شهریارکوه جزیی از قارن کوه (دودانگه امروزی) بوده‌است در کتب قدیم در مورد قارن‌کوه چنین می‌خوانیم:
نویسندگان مسلمان پیوسته از کوهی به نام قارن (کارن) نام برده‌اند
مسعودی کوه قارن را میان طبرستان و ناحیهٔ قومس می‌داند نواحی شمالی سمنان در دوران گذشته نشیمنگاه اقوام تپور بوده‌است. تپورها توانستند از این محدوده به جلگه نفوذ کرده و حکومت مازندران را در دست بگیرند و قلمروی آن‌ها تپورستان نامیده شد تپوریها در کنار مردها در جنگ گوگمل (داریوش سوم و اسکندر مقدونی) دلیرانه جنگیدند، درعهد ساسانی گروهی به نام آل قارن (از نوادگان کارن پهلو) به شهریارکوه مهاجرت می‌کنند و از این مکان سوادکوه و فریم و هزارجریب را تحت اختیار خود درمی‌آورند. شهریارکوه در واقع همان جبال قارن و پیشتر مرکز خاندان قارن وند بود

آسران

در ۳ کیلومتری جنوب چاشم سرز مین وسیع و با چشمه‌های فراوانی وجود دارد که نام آن آسران (آثران= نگهبانان آتش مقدس (ورجاوند)) است این منطقه بر اساس استناد محلی در قدیم شهری آباد با جمعیتی حدود ۱۶٬۰۰۰ نفر بوده‌است و از آن به‌عنوان مرکز نظامی شهریار کوه یاد می‌شود حکمرانی آسران اولین سنگر در مقابل هجوم اقوام بیگانه به طبرستان محسوب می‌شده‌است لذا برای سپهبدان باوندی و قارن وندی مستقر در فریم که در ۶ فرسنگی شمال چاشم قرار داشته ناحیه‌ای بسیار با اهمیت محسوب می‌شده‌است در حوالی آسران آثاری از وجود آتشکده و قلعه‌های متعدد که عموماً تخریب شده به چشم می‌خورد از قلاع مرتبط با آن می‌توان به قلعه سارو، شیرقلعه شهمیرزاد، قلعه بشم، قلعه کلیس، برج دیده بانی قدمگاه و قلعه کنگلو (معبد میترا) یا قلعه کوزا در نوار مرزی دهستان چاشم با بنافت اشاره نمود که از طریق دود آتش با یکدیگر ارتباط برقرار می‌نمودند بر اساس معنی تحت‌الفظی کلمه آسران احتمال دارد آتشکده‌ای که در حوالی قومس از تخریب اسکندر مقدونی مصون ماند و آتش آن خاموش نگردید همین آتشکده آسران باشد مهم‌ترین آبادی‌های آسران به ترتیب چاشم، کلیس، پرور، هیکوه، شهمیرزاد، افتر و آبگرم بوده‌است آسران در کنار پریم و هزارجریب یکی از نواحی سه‌گانه کوهستان مازندران شرقی بوده‌است که به خاطر موقعیت خاص جغرافیایی و قلعه‌های فراوان تسلط خاصی بر جاده ابریشم داشته‌است. آسران در زمان حکومت ایلخانیان و مغولان بر ایران نکاتو یایلاق خوانده می‌شد آسران در قرن هشتم بعلّت حملهٔ غافلگیرانهٔ هزارجریبیان که میرعمادالدین محمود را تحریک به حمله به چاشم و آسران می‌نمودند از بین رفت و از رونق افتاد گویا میرعمادالدین محمود بدون توجه به تحریکات سران هزارجریب بی‌دلیل قصد حمله و آزار به ملک محمود ولاش را نداشت روزی میرعمادالدین حکمران هزارجریب با لباس صوفیان سوار بر استر از وری در کیاسر به سمت آبگرم افتر حرکت می‌کند و جهت استراحت در آسران اتراق می‌کند که با رفتار توهین‌آمیز ملک محمود که او را درویش ساده‌ای می‌پنداشت مواجه می‌گردد لذا بر اساس ذهنیات منفی او در مورد ملک محمود و رفتار توهین‌آمیز وی از رفتن به آبگرم منصرف شده و با دو هزار نفر سپاه هزارجریب به آسران حمله می‌کند و ملک محمود که به قصد شکار از آسران خارج شده بود غافلگیر شده و شکست سختی خورده و به دلیل نداشتن تاب مقاومت به اصفهان عزیمت می‌کند لذا سلسله ایرانی حکومت محدود آل قارن منقرض گردید و آسران و چاشم و روستاهای توابع که برای مدتی پس از افول پریم که در اثر زلزله‌های متعدد از بین رفته بود دوباره به خاک هزارجریب ضمیمه گشت و غیر از سنگسر و شهمیرزاد که از تخریب مصون ماند عموم آبادی‌های این منطقه دچار زوال گردیدند آخرین فرمانروای آسران ملک محمود ولاش از سلسلهٔ ولاشیان آل قارن بود و حکمرانی محدود آل قارن در طبرستان به پایان رسید به دستور میرعمادالدین در جهت جلوگیری از شورش در حمایت از ملک محمود ولاش آخرین حکمران قارنوندیان۴۰۰ خانوار از مردم چاشم و مجموعاً ۱۲۰۰۰ نفر از جلگه چاشم به خلرد هزارجریب تبعید شدند و برخلاف آنچه در تاریخ آمده دیگر به موطن خود بازگردانده نشدند

شهریارکوه

شهریارکوه به سلسله جبالی گفته می‌شد که نام خود را از اسپهبد شهریار باوندی گرفته بود که از آبادی‌های قدیم آن می‌توان به چاشم، کلیس، آرم، قلعه کوزا، پرور، کولیم، کاورد فینسک، شلی و هیکوه اشاره کرد که زیر نظر اسپهبدان باوندی مستقر در پریم در شمال این ناحیه اداره می‌گشت که موسوم به شهریارکوه پریم بود و در زمان اسپهبد شروین به جبال شروین که مشرف بر شهرهای سمنان، کومش و دامغان (استان سمنان امروزی) بود اشاره می‌گشت آنچه طبق متون تاریخی مسلم است منطقه شهریارکوه در دستان باوندیان و کارنوندیان بوده‌است و نام کلاته مازیاری در چاشم باقی‌مانده از آن دوران می‌باشد قدر مسلم آن است که طی ۱۴ قرن اخیر دهستان چاشم و پشتکوه جزو لاینفک پریم دودانگه موسوم به پریم صحرا بوده‌است که پس از انقلاب اسلامی جهت استان شدن سمنان از دودانگه مازندران جدا و به مهدیشهر سمنان ملحق گردید.
به گفتهٔ نظامی عروضی (ص ۴۹–۵۰) فردوسی پس از بی‌مهری محمود غزنوی به طبرستان نزد شهریار رفت و هجویه‌ای را که دربارهٔ سلطان سروده بود به او عرضه کرد و خواست شاهنامه را به نام او کند اما شهریار او را از این کار منع و در حق او خوبیها کرد. شهریار در ۳۹۷ درگذشت و با مرگ او نخستین سلسلهٔ باوندیان از میان رفت. سکه‌ای به نام او و فخرالدوله ضرب ۳۷۶ نشان می‌دهد که او از این تاریخ تا ۳۸۷ (مرگ فخرالدوله) به‌طور یقین فرمانروای شهریارکوه بوده‌است.
در مورد شهریارکوه (قلعه آسران) در کتب تاریخ سخن رفته که به چند نمونهٔ زیر اشاره می‌شود:
شهریارکوه در واقع همان جبال قارن و پیشتر مرکز خاندان قارن وند بود. همچنین در مورد شجاعت مردم شهریارکوه و فریم می‌خوانیم: یکی از فرمانروایان شروین معروف به ملک الجبال بود. در زمان او کارگزاران خلیفهٔ عباسی بر دشت طبرستان چیره و با حاکمان کوهستانها درگیر شدند تا اینکه شروین با عمر بن العلا (متوفی ۱۶۵) نایب منصور در طبرستان که قصابی از اهل ری بود جنگید و بر او پیروز شد و آبادیهایی را که خالد بن برمک والی پیشین ساخته بود ویران کرد. پس از منصور، مهدی عباسی عبدالحمید مضروب را والی طبرستان کرد امّا به سبب ظلم و خراج بسیار مردم شکایت او را نزد وندادهرمز از دودمان قارن‌وند بردند و از او یاری خواستند. وندادهرمز پس از مشورت با اسپهبد شروین در شهریارکوه و مصمغان ولاش در میانه رود و اطمینان از حمایت آن دو در ۱۶۶ به همراهی مردم در یک روز به آنان و ایرانیانی که مسلمان شده بودند حمله کردند. همبستگی مردم در این شبیخون چنان استوار بود که زنانی که به عقد مسلمانان درآمده بودند شوهران خویش را «از ریش گرفته» دم تیغ دادند. خلیفه پس از دریافت این خبر سالم فرغانی مشهور به شیطان فرغانی را به طبرستان فرستاد اما او به دست وندامید فرزند ونداد هرمز کشته شد). از اینرو مهدی فراشه را با ده هزار مرد به طبرستان فرستاد ولی آنان نیز در برابر وندادهرمز و شروین کاری از پیش نبردند. سپس در ۱۶۷ مهدی پسرش موسی ملقّب به هادی را راهی طبرستان کرد و او نیز پسر فرید شیبانی را به جنگ شروین و وندادهرمز فرستاد اما نتیجه‌ای نداشت و والیان مهدی هرگز نتوانستند کوهستان شروین و وندادهرمز را در طبرستان فتح کنند.

راه‌های تاریخی

در قدیم راه شهمیرزاد چاشم، پریم و ساری کلید فتح طبرستان و یکی از مهم‌ترین راه‌های مهم منطقه بوده‌است که قلعه کوزا نیز در این مسیر واقع بوده‌است راهی دیگر انشعابی از جاده ابریشم بوده‌است که از مسیر قلعه سلطان میدان عبور کرده و از طریق قلعه آسران در جلگه چاشم و دره جاش لووار به فیروزکوه و ری منتهی می‌شده‌است و به راه شاهی معروف بوده‌است راه دیگر نیز از آسران به سمت مازندران می‌رفته‌است که به سوادکوه منتهی می‌گشته و آثار باستانی آن نیز هنوز وجود دارد اما راه مهم دیگری که به نام راه برشک موسوم است از فیروزکوه شروع شده و پس از عبور از سرلش، شن دره به کلیس و چاشم یا به سمت دوآب منتهی می‌شده‌است که کلیس در گذشته دروازه عبور به طبرستان بوده‌است که نام دیگر آن در گذشته‌های دور تنگه زرین کمر بوده‌است که نام خود را از علی زرین کمر حاکم کلیس در دوران اسپهبدان باوندی گرفته بود شاید مکان موسوم به زرین چال در حوالی سرلش نام خود را از علی زرین کمر حکمران کلیس گرفته باشد نام دربند یا قلعه کلیس فراوان در کتب تاریخی ذکر شده‌است در زیر به یک نمونه از آن که مربوط به حمله دورمیش خان شاملو با فوجی از دلاوران خود به سمت مازندران می‌باشد اشاره می‌گردد قلعة کلیس را که از غایت رفعت محسن جلیس بر جیس بودند در ۱۵ ذیحجه سنه ۹۲۳ آن را احاطه نموده و بعد از سه روز جنود عالم سوز جبرا قهراً قلعه را گرفته آنگاه خان شجاعت پناه با خیل و سپاه روانه قلعه اولاد شد. از مهم‌ترین آبادی‌های جلگه چاشم، چاشم، آسران، کلیس، بشم، سولا، ازنابن، خاریه بوده‌است مردم این منطقه از طبرستان به دلیل همجواری با مازندران تا سالیان پس از هجوم اعراب و اقوام مغول بر رسوم دیرینهٔ خود پایبند ماندند.

نامهای تاریخی مناطق جلگه چاشم

نام‌های باستانی مناطق و مزرعه‌های چاشم گواه بر تاریخ دیرینهٔ این آب و خاک دارد از این آبادی‌ها می‌توان به چاشم، مازیاری، اسکندر دم زنون، سولا، کلیس، آسران، آرم، کالیاور، لجیمرد، سیرد، تالیا، تالاس، خرند، لاپرت و گنگادر، لاکولا، اومند، اسپرز، ازنابن (به معنای پایین دست آتشکده) … اشاره نمود گورستان‌های تاریخی خرند مربوط به عصر آهن، شهسوار و چاشم و بشم بن و چهار برج چاشم و قلاع آسران، برج دیدبانی قدمگاه، قلعه کوزا همگی مبین اهمیت جلگه چاشم در زمان‌های دور داشته‌است ذکریا قزوینی در آثارالبلاد و اخبارالعباد قلعه کوزا در شمال چاشم را این گونه توصیف می‌کند: «قلعه‌ای است در طبرستان، از عجایب دنیا بسیار بلند و عالی به قله او نرسد و با ستاره سر گوشی کند. چندان منیع و حصین است که فکر متین از ترتیب مقدمات استخلاص او عاجز ماند. هیچ چشم بیننده‌ای چنین جایی و حصنی ندیده و هیچ گوشی چنین قلعه‌ای متین در ربع زمین نشنیده». لازم است ذکر شود اگر لا را به معنی دره و تنگه بپذیریم لا کولا همان است که شرح آن در کتب قدیمی آمده‌است که گویا از چاشم شروع می‌شده و تا دوآب سوادکوه ادامه می‌یافته‌است رابینو (سفرنامه‌نویس انگلیسی در عصر پهلوی اول) دربارهٔ موقعیت تاریخی کولا گفت: بر سر دربند کولا (احتمالا دوآب سوادکوه) نزدیک جاده آرم قصری بوده که از قدیم به عائشه کرگیلی دژ شهرت داشته، در آن جا اسپهبد خورشید هنگام هجوم لشکر اسلام به طبرستان زن‌ها و خانواده خود را منزل داد. اندکی بعد فرمانده لشکر خلیفه فراشه بر طبرستان تاخت. اسپهبد ونداد هرمزد در دربند کولا منزوی شد و در گوازونو نزدیکی آن جا دو سد بزرگ ساخت. یکی در بالا و یکی هم در پایین در پای قصر کوزا بالای دهکده تاپور. مردم کولا با اهالی کوه قارن برای سهراب بن باو قصر و حمام گرم و میدانی ساختند. این عمارات بعدها به وسیله اسپهبد شروین توسعه یافت و تا زمان ابن اسفندیار وجود داشت غار اسپهبد خورشید نیز در مسیر جاده چاشم به دوآب سوادکوه قرار گرفته‌است سولا نیز نامش از لوسیوس کورنلیوس سولا سردار یونانی در سدهٔ پیش از میلاد گرفته شده‌است که به صددروازه آمده بود مدتی در سولا زیست و سپس در راه بازگشت به موطن خود درگذشته‌است نام سولا به پاس خدمات سردار یونانی در تحکیم استحکامات نظامی جلگه چاشم نامگذاری شده‌است.

آسران در کتب قدیمی

در زیر به یک نمونه از اهمیت آسران و جلگه چاشم برای اسپهبدان تبرستان که در زمان سلطنت سلطان سنجر سلجوقی رخ داده اشاره می‌گردد:
جاولی دانست که بدین راه نمی‌تواند بیاید، لذا به سمت سمنان رفت،
اسپهبد طبرستان نیز به پریم رفت و حاکم آمل با نیروهای رویان و لاریجان و جلاب به جاولی پیوستند، به ایشان دو هزار نیرو داده و از راه جلاب به آمل برگشتند و گفتند ما نیز به جنگ اصفهبد خواهیم رفت، چون خبر به اسپهبد رسید فرامرز بن رستم را که برادر زاده اش بود بخواند و از او خواست از فریم به آمل حمله نماید و
ترکان و نیروهای جاولی که برای تجدید قوا به قراکلاته رسیده بودند لشکر اسپهبد به آنان ناگهانی حمله آوردند و قتل‌عام شدند
و برخی نیز گریخته به نزد جاولی در سمنان بازگشتند و لشکر اسپهبد غنائم را گرفتند و نزد اسپهبد به فریم بازگشتند اسپهبد به جهت این پیروزی به آنان هدایای گرانبهایی تقدیم کرد چون جاولی وضعیت اسف بار نیروهای خود را دید با یرغش یاداشت همدست شد و همراه او به ویمه (فیروزکوه) آمد و او را به کمک خود گرفت و او را نزد کج ارسلانیان که دربان کلیس بود فرستاد کج ارسلانیان را تطمیع و فریب داد و دروازه کلیس را گشود اصفهبد از پریم با ناِم و میان رودان رفت و کج ارسلانیان به همراه قوای جاولی و یرغش یاداشت
به آسران حمله برده و هر چه بر سر مسیر بود غارت کرده و از بین بردند اصفهبد کجمج بن
غازی را به چاشم فرستاد تا از وضعیت با خبر شود، کجمج بن غازی پیکی به اسپهبد در فریم روانه کرد که لشکر دشمن بسیار است نیروهای کمکی پیاده فرستاده تا نیروهای دشمن را از آسران بیرون نماید اسپهبد نیروهای پیاده روانه چاشم و آسران نمود چون لشکر اسپهبد به کرگه ساوه رسیدند کجمج بن غازی دید که لشکریان جاولی بسیار هستند و نمی‌توانند مقاومت کنند درصدد عقب‌نشینی بودند تا تجدید قوا نمایند که لشکریان جاولی رسیدند و لشکریان سپهبد در کرگه ساوه شکست خوردند لذا عقب‌نشینی کردند سپاهیان جاولی لشکر اسپهبد را تا قلعه کوزا تعقیب کردند
دشمن که آسران را تصرف کرده بود از قلعه کوزا به آسران بازگشت چون اسپهبد در فریم خبردار شد
محمد سبکتکین و چارق و کجمج بن غازی را با نزدیکان خویش و از غلامان پدر
غزاغلی و آلتونتاش امیرشکار و آلتونتاش روس و سنقر دهستانی و پنجاه نفر دیگر از
غلامان پدر و از مفردان اسپهبد یرغش و بشه و سنقرچه و متنه دویست و پنجاه غلام ترک بودند به کجمج بن غازی سپرد و او را به سمت آسران فرستاد و در آنجا کمین کرد پس از چند جنگ و گریز لشکریان دشمن شکست خوردند و کشته و اسیر شدند و آسران دوباره تحت تصرف اسپهبد طبرستان درآمد سپاه جاولی در جنگ آسران و چاشم رجه و کرگه ساوه شکست خوردند و به اسارت اسپهبد در فریم درآمدند.

مردم چاشم

مردم چاشم از قومیت تپوری (مازندرانی) هستند و به گویش ساروی که زیر شاخه‌ای از زبان مازندرانی است تکلم می‌کنند و به خاطر محصور بودن بسیاری از اصطلاحات آن دست نخورده تر از سایر گویش های زبان مازندرانی می‌باشد. فرهنگ و آداب و رسوم قدیمی در این منطقه محفوظ تر مانده‌است مردم چاشم با مردم شهمیرزاد و مردم فولاد محله ارتباط دیرینه‌ای دارند و بخشی از آن مرتبط به امور روزمره مردم این نواحی مانند خرید خوراک و پوشاک در سده‌های اخیر پس از افول آسران باستانی و چاشم بوده‌است از پوشش دیرینه زنان چاشم نیز می‌توان به روسری‌های بلند طبرستانی که به مکنا شهرت دارد اشاره نمود پیشه مردم این منطقه دامداری و کشاورزی می‌باشد عشایر چاشمی با شیر گوسفندان بیش از ۳۰ محصول لبنی تولید می‌کنند که می‌توان به پنیر، ماست، چکو، آروشه و وارغون اشاره نمود. از قدیمی ترین گروه های نژادی ساکن در چاشم می توان به جعفری، قادری، احمدیان و اکبری اشاره نمود و پس از اسلام طوایف سادات عمادی، موسوی و نبوی و هاشمی نیز بدان افزون شده اند. بخاطر کثرت علویان در طبرستان، چاشم نیز روزگاری به سیدآباد و میرچشمه معروف بوده‌است و مامن و پناهگاه علویانی بوده‌ است که از سرزمین خود به دلیل فشار حکام بنی امیه و بنی عباس به طبرستان مهاجرت کرده اند. روستای چاشم در ۸ سال جنگ ایران و عراق ۲۲ شهید و ۱۵۰ جانباز داشته‌ است. از مبارزان نام آور جنگ می‌توان از فرمانده سپاه قم سید احمد نبوی نام برد. روستای چاشم در زمرهٔ مناطق محروم کشور می‌باشد و در زمان حکومت پهلوی، تنها یک مدرسه و آنهم به کمک مستشاران آمریکایی! در این روستا ساخته شد درحالیکه جاده ارتباطی مناسبی برای ارتباط با شهرهای اطراف موجود نبود. با گذر زمان و توجه به مناطق محروم، امکانات فعلی روستا تفاوت بسیار فاحشی با زمان گذشته داشته و به عنوان یکی از گردشگاه های استان سمنان شناخته می شود.