شیوه پارسی

معماری پیش از پارسی

تا پیش از کوچ آریاییان به ایران، تیره‌ها و ملت‌هایی نه چندان شناخته شده در ایران زندگی می‌کردند که معماری پیشرفته‌ای داشتند.

تپه زاغه

تپه زاغه یکی از مراکز اولیه استقرار کشاورزی در ایران است. این مکان در دشت قزوین قرار دارد و آثار مهمی از اواخر هزاره پنجم پیش از میلاد در ان بدست آمده‌است. پنچه که در زاغه به وسیله باستان شناسان بزرگ ایرانی یافت و به جهان تاریخ هنر معرفی شده در نوع خود یکی از قدیمی‌ترین مراکز استقرار با ویژگی‌های مهم معماری و هنر است. در بیشتر نوشته‌های تاریخی بخصوص تاریخ معماری و هنر به دو مرکز در خاورمیانه به عنوان نخستین مکان‌های استقرار مردم متمدن اشاره می‌شود. چتل هویک در ترکیه کنونی و اریحا در اردن. از ویژگی‌های معماری این دو مکان بافت متراکم مجموعه ترکیب انواع خانه‌ها و ساخت معابد است.

سیَلک

۴۰۰۰تا۳۰۰۰پ. م

ایلامیان

ایلامیان مردمی بودند که نژادشان ناشناخته ماند. آن‌ها تا حدودی از فرهنگ سومریان اثر پذیرفتند و همچنین به چند خدا باور داشتند. ایلامیان از هزاران سال پیش در دشت خوزستان خانه گزیده بودند و فرمانروایی داشتند. آن‌ها همیشه در برابر حملات ساکنین بین‌النهرین بخصوص آشوریان بودند و سرانجام در میانه سده هفتم پیش از میلاد بدست آن‌ها برافتادند. مرکز تمدن ایلامیان شهر شوش بود که تاریخی چند هزار ساله داشت و دارای همه عناصر حکومتی مانند ارگ و به ویژه یک نیایشگاه بنام زیگورات که شباهت نزدیکی به معماری پیشرفته سومریان دارد، داشته‌اند. در هفت تپه خوزستان بازمانده معماری ایلامی هنوز برجاست و نمودار پیشرفت در فن ساختمان است. ساختمان‌های آن‌ها طرحی راست گوشه داشت و آسمانه‌ها بیشتر دارای تاق ضربی بود و همچنین از تیر و آسمان تخت هم بهره‌گیری می‌کردند.

چغازنبیل

یکی از باقی مانده‌های ارزشمند معماری ایلامی نیایشگاه یا زیگورات چغازنبیل در نزدیکی شوش است که از ۱۲۵۰ پیش از میلاد برجای مانده‌است. این ساختمان دارای چند اشکوب است که همگی از خشت ساخته شده‌است. هر اشکوب از زیریِ کوچکتر شده و ساختمان را پله پله نشان می‌دهد. گفته شده که این ساختمان از نخست دارای یک اشکوب بوده و سپس سکوهای بعدی، درون میانسرا هرکدام به‌طور جداگانه بالا آورنده شده‌اند. از آجر لعابدار آبی و سفید در نما بهره‌گیری شده و روی برخی آجرها خط میخی کنده شده‌است. در نزدیکی این نیایشگاه ساختمان پالایش آب شهر ساخته شده بود که نمودار پیشرفت تمدن ایلامی است.
از دید نیارشی یکی از کهن‌ترین تاق‌های تیزه دار هنوز در چغازنبیل و آرامگاه‌های پیرامون ان برجای مانده‌است. روش ویژه آجر چینی تاق به گونهٔ هره است که به آن رومی می‌گویند. شاید نخستین بار در ارامگاه‌های بیرون شهر دورانتاش با آجرهای بزرگ و ملات قیر طبیعی ساخته شده و این زمانی بوده که رومیان زندگی ابتدایی داشته‌اند. ساختمایه (مصالح) آن‌ها بیشتر خشت، آجر، ساروج دیگر ملات‌ها بوده‌است.

ارارتوها

در سده نهم و هشتم یش از میلاد در شمال باختری ایران و خاور آناتول اقوام ارارتو با فرهنگی پیشرفته زندگی می‌کردند. آن‌ها بومیانی بودند که از پیش از کوچ آریایی‌ها در ایران زندگی می‌کردند. تمدن آن‌ها از تمدن‌های آشوری و بابلی گرفته شده بود. آن‌ها تا اواخر سده هفتم یش از میلاد که ارمنی‌ها حکومت وان را برانداختند حکومت کردند.
روش نیارشی ساختمان‌های ارارتوها تیر وستون با آسمانه تخت بوده‌است. ساختمان‌های آن‌ها چهار گوش بوده و نیایشگاههایی با تالاری ستون دار داشتند که بیشتر بر روی سکو ساخته می‌شده‌است. آن‌ها ستون‌ها را با سرستون‌های پیچک دار می‌آراستند و ساختمایه (مصالح) اصلی شان سنگ و چوب بوده‌است. آن‌ها گونه‌ای ساختمان داشتند به نام کلاوه که ساختمان‌هایی ۲ طبقه بوده‌اند و به دلیل امنیت فقط در طبقه بالا زندگی می‌کردند و با نردبان به ان دسترسی داشتند و طبقه پایین انبار بوده‌است.
از نمونه ساختمان‌های ارارتویی می‌توان اتار تپه حسنلو از سده نهم پیش از میلاد دژهای پیرامون دریاچه وان را نام برد.

ورود آریایی‌ها

۱۹۰۰پ. م

مادها

استودانها:نمونه از معماری مادها
هگمتانه
نوشیجان قرن ۸تا۷ پ. م

معماری پاسی

یکی از ویژگی‌های ایرانیان کهن و هنرمندان آن باور به تقلید درست بوده که آن را بهتر از نو آوری بد می‌دانسته است. تقلید یا برداشتی که منطق داشته باشد و با شرایط زندگی سازگار باشد. آریایی‌ها چون مردمی کشاورز بودند و در سرزمینی آباد و خرم زیسته بودند خویی آشتی جو و سازگار داشتند. به گمان فراوان آریایی یا هنگام گذر از کنار دریاچه ارومیه در برخورد با معماری ارارتویی از ان الگو گرفته و آن را برساو کرده‌اند مردم ایران از هزاران سال پیش از چنین شیوه معماری پیروی می‌کرده‌اند چنان‌که مردم ابیانه و افواشته (در نطنز) هم که نامی از ارارتو نشنیده چنین کرده‌اند
نمونه‌ای از این الگو برداری هم در معماری و هم نیارش شیوه پارسی یافت می‌شود که دو نمونه از آنها، تالار ستون‌دار و کلاوه بوده‌است.
نیایشگاه ارارتویان دارای تالاری با آسمانه تخت چوبی در میان تالار هم زده می‌شد. همین روش را آریایی‌ها در شوش پی گرفتند. البته آن‌ها ستون‌ها را از سنگ و دیوارهای گرداگرد تالار را از خشت می‌ساختند که ستبرای برخی دیوارها تا پنج گز می‌رسید. با بکاربردن خشت و پوشش دو پوسته تلاش می‌کردند جلوی ورود گرما به درون را بگیرند. بدین گونه از معماری ارارتویی الگو برداری می‌شد در حالی که ساختمایه سازگار با آب و هوای سرد قفقاز بود، در شوش دگرگون شده بود.
ساخت تالار ستون‌دار با پوشش دو پوسته تیر پوش پس از اسلام نیز دنبال شد. نمونه از ان در مسجد جامع ابیانه مسجد گزاوشت و مسجد میدان در بناب یافت می‌شود.
کلاوه‌های ارارتویی به گونه‌ای دیگر در معماری پارسی ساخته شد. نمونه ان الگو برداری ساختمان کعبه زرتشت در نقش رستم است که ساختمانی چهارگوشه سنگی که درگاه ان بلندتر از کف زمین است.

نیارش

در معماری پارسی آسمانه تخت با تیر وستون اجزاء اصلی ساختمانی بوده‌است. از چوب به سادگی می‌شد برای پوشش دهانه‌هایی از ۲٫۵ تا۳٫۵ گز بهره‌گیری کرد؛ ولی در معماری تخت جمشید دهانه میان ۲ ستون را تا حدود ۶ گز رسانده‌اند و این بزرگترین دهانه چوب پوش در جهان آنروز بود. چنین چوبی در خور این دهانه در ایران یافت نمی‌شد. از این رو آن‌ها چوب‌های درخت کنار را از جبل عامل لبنان از راه شوش به تخت جمشید رسانده‌اند و آن را بکار برده‌اند. پارسیان نیز اتاق‌هایی می‌ساختند که دو ستون در میان ان بود و دو تیر چوبی را بر روی هم با کنف می‌بستند و روی ستون‌ها می‌گذاشتند. بدین گونه به توانایی باربری تیر می‌افزودند. در تخت جمشید تالار هدیش خشایارشاه را با بیست ستون ساخته‌اند که فاصله دیر سری آن‌ها نزدیک به سه کز و دهانه میان دو ستون چهار گز است.
در معماری پارسی نو آوری‌های شگفتی در ساخت آسمانه تخت بکار برده می‌شد. برای نمونه در تیر ریزی آسمانه برای اینکه تیرچه‌ها در دو دهانه کنار هم سنگینی بار را بر روی یک تیر باربر نگذارد راستای چیدن آن‌ها را تغییر می‌دادند بدین گونه سر هر تیرچه بالشتکی به پهنای یک تیر باربر پیدا می‌کرده‌است؛ و این برای گسترش بار تیرچه بهتر بود.

آرایه

در شیوه پارسی آرایه‌های بکار رفته که هرکدام منطقی خاص داشته‌است. آرایه سر ستون در معماری ایران ریشه کهنی دارد.
در دخمه‌های مادی سرستون‌هایی بر دیواره کنده شده که همانند سرستون‌های ایونی یونان هستند
شاید بتوان منطق دست یافتن به این ریخت‌ها را چنین پنداشت که چون برای سوار کردن و نگهداشتن دو تیر در کنار هم بر بالا و دو سوی یک ستون آن‌ها را با ریسمانی بنام کبال بهم می‌بسته‌اند و سپس تخته ایی بر روی آن‌ها برای بالشتک می‌گذاشتند. این چفت و بست و پیچش ریسمان سر تیرها کم‌کم دگرگون شده و همانندی چون سرستون ایونی پیدا کرده‌است. در تخت جمشید این ارائه در چند جا یافت می‌شود.