البدایة و النهایة

کتاب البدایه و النهایه یک کتاب تاریخی نوشته عماد الدین اسماعیل بن کثیر دمشقی (۷۰۱–۷۷۴ ه) از تاریخنامه‌های عمومی مشهور و رایج اسلامی همچون المنتظم و الکامل که در شام نگاشته شد.

سبک نگارش

ابواب مربوط به حوادث پیش از قرن هشتم بر آثار قدما متکی است، اما در بخشهای مربوط به حوادث عصر ابن کثیر از منابع معتبر به شمار می‌رود. صراحت لهجه و مهارت ابن کثیر در انتخاب و ذکر وقایع مهم و شکل موجز نقل آنها از امتیازات این کتاب است. آنچه اعتماد خواننده را بیشتر برمی‌انگیزد آن است که نویسنده این اثر بزرگ را به دستور یا خواهش کسی پدید نیاورده و از این رو هر چه را به نظرش درست می‌آمده نوشته است. این کتاب بویژه برای بررسی اوضاع شام در عصر ممالیک و روابط آنها با ایلخانان مهم است. مقدمه کتاب مشتمل است بر داستان آفرینش با استناد به آیات قرآنی و احادیث نبوی و روایات اهل کتاب. فصولی نیز به تفسیر معانی لوح محفوظ و کرسی و هفت آسمان اختصاص یافته است. متن کتاب با تاریخ بنی اسرائیل آغاز شده و پس از ذکر انبیا و ملوک این قوم به ذکر داستان زندگی عیسی (ع) پرداخته است. همین مطالب است که به سبب تکیه بر منابع اهل کتاب یا اسرائیلیات مورد طعن بعضی واقع گشته هر چند بخش قصص الانبیاء و سیره نبوی به لحاظ اظهار نظرهای مؤلف و برخورد وی با اسرائیلیات قابل توجه است.

ذکر نسب‌ها و اخبار اعراب

ذکر انساب و اخبار عرب پیش از اسلام تا ولادت پیامبر اسلام ماحصل اطلاعات و روایاتی است که در این باره در منابع متقدم آمده است و در مورد سیره پیامبر اسلام و معجزات ایشان با تفصیل بیشتری وارد شده است و در ادامه تاریخ خلفای نخست، اموی، عباسی، فاطمی، ایوبی و ممالیک را آورده است. در مجموع کتاب البدایة، تلخیصی از آثار گذشته به حساب می‌آید، بخشهایی با توجه به طبری و در ادامه با نگاه به آثار ابن جوزی و ابن اثیر نوشته شده است و در نهایت از تاریخ ابو شامه که حوادث را تا سال ۶۶۵ آورده استفاده کرده است. پس از آن از ذیل آن با عنوان المقتفی لتاریخ ابی شامه بهره برده است.
اهمیت کتاب البدایة مربوط به آخرین جلد آن یعنی تاریخ ممالیک و آخرین دوره‌های جنگهای صلیبی و یورش مغول و مدافعه سلاطین مملوک بویژه تراجم احوال و وفیات جمع کثیری از دانشمندان قرن هفتم و هشتم هجری است که اطلاعات ما دربارهٔ بعضی از آنها مستند به همین کتاب است.
مؤلف در تکمیل البدایة کتابی با نام النهایة نگاشته که مشتمل بر نقلهای مربوط به ملاحم و فتن و اخبار آینده و پایان جهان است.

اشکالات کتاب

از جمله اشکالات کتاب را می‌توان عدم توازن در ذکر مطالب یاد کرد، به گونه‌ای که برخی مطالب بسیار طولانی و برخی مختصر بیان شده است. همچنان که نقص مربوط به کتبی که بر اساس سالشمار تنظیم شده‌اند را نیز می‌توان در این کتاب دید، زیرا به دلیل پراکنده بودن مطالب، برای پی گیری حادثه‌ای خاص باید چندین جای کتاب را مطالعه کرد.

خلاصه‌ها و ذیل‌های کتاب

تعدادی از دانشمندان اقدام به خلاصه کردن البدایة و النهایة کرده‌اند، ابن کثیر خود کتاب را با عنوان «الکواکب الدراری» در سه جلد تلخیص کرده است. به همین منوال بدر العینی و ابن حجر آن را به اختصار درآورده‌اند.
از جمله ذیول و ملحقاتی که بر کتاب نوشته شده می‌توان از ذیلی که فرزند مؤلف در یک جلد نگاشته، نام برد، کتاب ابن حجر با عنوان «انباه الغمر فی ابناء العصر» نیز می‌تواند به عنوان ذیلی بر البدایة مطرح باشد، ذیل دیگر از ابن حجی با عنوان «عبر الابصار و خبر الامصار» است که قاضی ابن شهبه بر این کتاب مطالبی افزوده است، در انتها نیز باید از ذیل تاریخ‌نگار مشهور صلاح الدین محمد بن شاکر کتبی یاد کرد. همچنین محمد بن محمد دلشاد اصل کتاب را به ترکی برگردانده است.

چاپ‌های کتاب

البدایة و النهایة تاکنون چند بار به چاپ رسیده است.
کتاب البدایة در سال ۱۹۳۵ میلادی در مطبعة السلفیه مصر، در ۱۴ جلد به چاپ رسید.
هم چنین مطبعة السعادة آن را در سال ۱۳۵۱ هجری قمری در ۱۴ جلد در قاهره به چاپ رساند، سپس مکتبة المعارف در بیروت و مکتبة النصر در ریاض، نسخه منتشر شده مکتبة السعادة را در ۱۴ جلد (۷ مجلد) منتشر کردند. این چاپها همه در قطع بزرگ روانه بازار شده است.
آخرین چاپ تحقیقی کتاب با تصحیح علی شیری توسط دار احیاء التراث العربی در ۱۴ جلد (۷ مجلد) با فهارس مفصل به انجام رسیده است.
علاوه بر چاپ تمامی البدایة، بخشهایی از آن نیز جداگانه چاپ شده است از جمله بدایة الخلق، توسط ابراهیم محمد الجمل مستقلاً چاپ شده است. همچنین قصص الانبیاء و به ویژه السیرة النبویة که بخشی از البدایة است مکرر به چاپ رسیده است.
اما قسمت «النهایة» در سال‌های اخیر در یک مجلد و دو جزء بارها چاپ شده است، پژوهشگران این قسمت در چاپ ریاض، محمد فهیم ابو عیبة، در چاپ قاهره اسماعیل بن محمد انصاری و بار دیگر محمد احمد عبد العزیز و در چاپ بیروت احمد عبد الشافی بوده‌اند. همچنین محمد احمد عبد العزیز علاوه بر تحقیق به اختصار آن نیز اقدام کرده و دارالتراث الاسلامی در قاهره به سال ۱۹۸۹ آن را چاپ کرده است.