هلیساد

شجره نامه

ایل شیرالی+ قوم بزرگ بختیاری +
بهداروند (بختیاروند)+
جانکی سردسیر +
هلوسعد (هلیساد)

موقعیت جغرافیایی

هلوسعد یا همان جایی که در گویش محلی هلیساد گفته می‌شود نام دهستانی در بخش میانکوه در شهرستان اردل در استان چهارمحال و بختیاری است که تا شهرکرد، مرکز استان ۱۵۰ کیلومتر و تا اردل مرکز شهرستان از مسیر ناغان ۸۰ کیلومتر و از مسیر تنگه دوپلان- گورمیرزا ۵۵کیلومتر فاصله دارد. این منطقه در جنوب شرقی شهرستان اردل و در دامنه‌های جنوبی کوه پربرکت «بزی منی» واقع است؛ و با طوایف «بنی بوگری» در شهرستان لردگان، مشایخ، اولاد حاج علی و کی شیخ عالی یا کشخالی همجوار است. آب و هوای هلوسعد در تپه‌ها و دره‌های جنوبی، گرمسیری با تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های نه چندان سرد می‌باشد اما در تپه‌های شمالی که به کوه بزی منی ختم می‌شود، زمستانی سرد و برفی و تابستانی معتدل و خنک دارد.
نوار جنگلی زاگرس، منطقه هلیساد را بطور کامل پوشش می‌دهد و درختان بلوط به همراه گونه‌های دیگر مانند، بن و کلخنگ، زالزالک، بادام کوهی و… زیبایی خاصی به این ناحیه می‌بخشد. چشمه سارهای زیبا با آبی گوارا و زلال، طبیعت منطقه را بسیار جذاب و دیدنی می‌کند. مهمترین نهر و رودخانه‌ای که در هلیساد جریان دارد، آبی است که از دل کوهی در روستای سرخون بر زمین جاری می‌شود و پس از رفع تشنگی اهالی سرخون و زمین‌های کشاورزی آنها از دهستان هلوسعد نیز عبور نموده و این دهستان را به دو نیمه تقسیم می‌نماید. در دو طرف رودخانه شالیزارهای برنج، چشم‌انداز بسیار زیبایی می‌آفریند. این آب پس از طی مسافتی در باتلاقی در روستای رفن فرومی‌رود و در دل ریگزارهای باتلاق ناپدید می‌گردد.
چشم‌اندازهای زیبای منطقه در فصل بهار و چشمه سارهای کوه بزی منی در فصل تابستان می‌تواند تفرجگاهی دلنشین، لذت بخش و آرامش دهنده به مسافران و دوستداران طبیعت باشد. برای کسانی که قصد دارند از مسیر شهرکرد یا بروجن به هلیساد عزیمت کنند بهترین مسیر دسترسی به منطقه راه: ناغان- دوپلان – سرخون – هلیساد می‌باشد. راه دسترسی از طریق لردگان نیز مسیر ارمند- بوگر – هلیساد است.

پیشینه تاریخی

منطقه بکر هلیساد به دلیل زمین‌های مستعد برای کشاورزی، آب فراوان، جنگل و مراتع غنی از دیر باز یکی از کانون‌های حیات مستمر گروه‌های مختلف انسانی بوده‌است. وجود چند بردگوری در منطقه حکایت از آن دارد که پیشینه این منطقه به دوران کهن و زمانی که هنوز ساکنان آن به دین مبین اسلام نگرویده بودند، بازمی‌گردد و احتمالاً در دوران قبل از اسلام نیز گروه‌هایی در این ناحیه زندگی می‌کردند. اولین بار در کتاب «ریاض الفردوس خانی» تألیف ۱۰۸۰هجری قمری به نظرم نامی از هلیساد برده شده البته مؤلف در ذکر روستاهای پنجگانه بندانی سردسیر از قریه «بلیعد» نام می‌برد که گمان می‌کنم منظور «هلیسعد» همان هلیساد باشد. شاید مؤلف کتاب به دلیل ناآشنایی با منطقه و روستاهای آن یا اشتباه در نگارش، آن را به صورت «بلیعد» نوشته‌است. زیرا در گویش محلی «هلی» به معنای «هلو» است و شاید منظور از بلیعد یا هلید، ده هلوسعد باشد. مطابق اسناد ی که نزد حقیر موجود است تا ۳۵۰ سال پیش نام هلیساد بر این منطقه اطلاق می‌شد. تا اوایل قاجار هلیساد یکی از روستاهای مهم بندانی سردسیر به‌شمار می‌رفت و بخشی از زمین‌های زراعی آن در تملک طایفه شالو بود که با ورود شیرالی‌ها به منطقه، این اراضی خریداری شد. تا قبل از شکل‌گیری نظام طایفه‌ای جدید در بختیاری و به قدرت رسیدن خوانین دورکی، هلیساد از توابع کهگیلویه به‌شمار می‌رفت و آنچه که امرزوه هلیساد نامیده می‌شود، حداقل به چهار طایفه یا گروه انسانی تقسیم می‌شد. در نظام طایفه‌ای جدید که حدوداً ۲۰۰ سال پیش شکل گرفت، هلیسادی‌ها در شاخه بهداروند یا بختیاروند قرار می‌گرفتند. چنانچه سردار اسعد نقل می‌کند باب بختیاروند یا بهداروند به سه شاخه بختیاروند، عالی جمال و جانکی سردسیر تقسیم می‌شد و هلوسعد و شیاسی در شاخه جانکی سردسیر جای می‌گرفتند.
هلیساد یا هلوسعد که در نزدیکی راه باستانی «دزپارت» نیز قرار داشته‌است، به دلیل عبور شاخه‌ای از این کهن راه، از منطقه هلیساد و اتصال مناطق باستانی «بنی بوگر» و «لردگان» به راه اصلی دزپارت، اهمیت و جایگاه بالایی داشته‌است.

معیشت

بیشتر اهالی هلیساد کشاورز و دامدار هستند. کشت محصولات کشاورزی به دو روش دیمی و آبی متداول است. گندم و جو بصورت دیم و برنج و شبدر و کمی سیفیجات و سبزیجات نیز به صورت آبی کشت می‌شود. اگر چه در گذشته باغ‌های میوه زیادی در منطقه آباد بوده‌است اما امروزه درختان میوه‌ای کمی در منطقه دیده می‌شود. دامداری نیز از گذشته‌های دور در بین اهالی رواج داشته‌است. دام آنها بیشتر، بز، میش و گاو است. دامداران تابستان را در مراتع غنی کوه بزی منی سپری می‌کنند. این کوه مرتع و علفزار بسیار غنی دارد. بنا بر نقل مردمانی که در دامنه‌های این کوه زندگی می‌کنند، هر بزی که از چراگاه‌های این کوه استفاده کند، می‌توان از شیر آن در سال یک من (شش کیلو) روغن بدست آورد. به همین دلیل این کوه به نام «بزی منی» شهرت یافته‌است. این شعر (سر که بزی منی جای گله داره / گله میشی ویده پیش نیشوه شماره) نیز به فراوانی گله‌های گوسفند در این کوهستان اشاره دارد. در زمستان بیشتر دامداران به دره‌های گرم جنوبی منطقه هلیساد کوچ می‌کنند و مسیر کوچ آنها کوتاه و طی یکی دو روز پیموده می‌شود. تعدادی از اهالی نیز به پرورش ماهی و مرغ و گروهی نیز در سازمانها و ادارات اشتغال دارند.

جمعیت و ترکیب انسانی

اهالی هلیساد که بیش از ۴۰۰۰ خانوار هستند در ۲۳ روستا در قالب یک دهستان سکونت دارند که عبارتند از: وره زرد، ده کهنه، سر زرد، ملک شیر، تولدان اولیاء، تولدان سفلی، سرکنه، دهنو، دره قحطی، کنه می، چلدان (حاجی حسنی)، شهرک کاظمیه، سربنه، سرمازه، کاهیدان، شیاسی، قائیدان، رفن، اسلام‌آباد، تیل، سردشت، آب تلخک، سرقلعه، بابا حمزه.
مرکز این دهستان روستای ده کهنه‌است. بخشی از اهالی نیز به شهرهای اصفهان، شهرکرد، شیراز، لردگان، بروجن، فرخ شهر، فولاد شهر، زرین شهر، ورنامخواست، ماهشهر، آبادان، سربندر، میان کوه خوزستان، اهواز و ایذه و دیگر شهرها مهاجرت کرده‌اند. به دلیل مهاجرت، جمعیت منطقه افزایش بسیار کمی دارد و در برخی سالها رشد جمعیت آن منفی می‌باشد.
ساکنان فعلی هلیساد که انسجام و صمیمیت وصف ناپذیری در بین آنها دیده می‌شود، را می‌توان به سه گروه تقسیم‌بندی کرد:
۱- ساکنان اولیه و قدیمی
تعدادی از اهالی از ساکنان بسیار قدیمی منطقه می‌باشند که در حال حاضر در روستاهای وره زرد، ده کهنه، کاهیدان (کائیدان)، قائیدان و تیل سکونت دارند. روستای کائیدان قدیمی‌ترین روستای هلیساد است و نام آن بر گرفته از «کی» هایی بود که در آن سکونت داشتند. کی پیشوند بزرگان و سرشناسان بود و تا صد سال پیش در بین بختیاری‌ها به صورت «کاید» و «قاید» متداول بوده‌است.
۲- شیرالی‌ها
بیشتر ساکنان منطقه به ایل بزرگ شیرالی تعلق دارند که حدود ۳۵۰ سال پیش از رامهرمز و جنوب منطقه جانکی گرمسیر به این منطقه مهاجرت کردند و خود را با سیزده واسطه از نسل شخصی به نام «اسین» به ضم همزه (حسین) می‌دانند. حسین پسر اسماعیل پسر تاج میر پسر محمد طاهر پسر خضر پسر حسین پسر شیرالی افشار بود. ایل شیرالی بخشی از ایل افشار بود. ایل افشار یکی از طوایف قزلباش بود که در به قدرت رسیدن شاه اسماعیل صفوی نقش بسیار مهمی ایفا کردند و با تشکیل دولت صفوی یکی از ارکان مهم قدرت آن دولت بودند و برای سالیان زیادی زمام امور کهگیلویه و خوزستان را به دست گرفتند و به دنبال آن شیرالی‌های افشار در بسیاری از مناطق از جمله جانکی گرمسیر، شوشتر و رامهرمز سکونت گزیدند. برخی اختلافات و درگیری‌های محلی باعث گشت تا ایل شیرالی از منطقه حانکی گرمسیر کوچ کرده و در اطراف رامهرمز مسکن گزینند. قبل از آن گروهی از ایل شیرالی به منطقه فعلی هلیساد مهاجرت کردند.
۳- امروزه در بین اهالی هلیساد مهاجرینی از طوایف شالو، بنی بوگری، مشایخ سید صالح، لجم اورک، ممسنی و درویشان امامزاده حسن دیده می‌شود همچنین تعدادی از ساکنان نیز از مناطقی مانند:جهمان، لردگان، سامان، بروجن، چرمهین، شهرکرد و… به این منطقه مهاجرت کردند. عده‌ای از سادات موسوی نیز در هلیساد زندگی می‌کنند.