روابط ایران و ژاپن

جهان باستان

کشورهای شرق آسیا در دوران باستان، تحت تاثیر فرهنگ ایرانی بودند و به مانند کره و چین، ژاپن نیز از فرهنگ ایران تاثیر پذیرفته است. در دهه ۱۹۶۰ (میلادی) تکه چوبی - پیش از ورود کاغذ به ژاپن، آنها از چوب برای نوشتن استفاده می‌کردند - در ژاپن پیدا شد که بر روی آن نام چند دیپلومات ایرانی نوشته شده بود. همچنین تعداد زیادی سکه ایرانی از زمان خسرو پرویز در ژاپن پیدا شده است که نشان از روابط تجاری این دو کشور دارد.
تاثیر ایران بر ژاپن در سده ۶ (میلادی) و آغاز سده ۷ (میلادی) به اوج خود رسید. در این دوران، ابریشم ایرانی در جهان بسیار پرطرفدار بود و مهم‌ترین تاثیر ایران بر ژاپن در این دوره نیز به تجارت ابریشم باز می‌شود. ابریشم پیدا شده از سده ۸ (میلادی) در ژاپن، نشان می‌دهد که تاثیر فرهنگی ایران بر این کشور تا دستکم یک سده پس از سقوط ایران به دست مسلمانان، زنده مانده است.

قاجاریان

ناصرالدین‌شاه قاجار در دومین سفر خود به اروپا در ۱۲۵۷ (خورشیدی)، ۱۸۷۸ (میلادی) در سن پترزبورگ با تاکیاکی انوموتو، سفیر ژاپن دیدار و درخواست برقراری روابط دیپلماتیک را مطرح کرد. او می‌خواست با گسترش روابط دیپلماتیک با کشورهای مختلف از نفوذ سیاسی و اقتصادی امپراتوری روسیه و امپراتوری بریتانیا بر ایران بکاهد.
اما دید ژاپنی‌ها این بود که کشورهای اسلامی از پیشرفت در علم و فناوری عقب مانده‌اند و کمک چندانی به پیشرفت کشورشان ندارند. اما می‌توانند برای کالاهای ژاپنی بازار خوبی باشند. بنابراین وزارت امور خارجه ژاپن در آوریل ۱۸۸۰ به یوشیدا ماساهارو (که دیپلماتی جوان و تحصیل کرده بود) ماموریت داد به ایران و امپراتوری عثمانی سفر کند و راه‌های برقراری رابطه بازرگانی با این دو کشور اسلامی را بررسی کند. در تابستان ۱۲۵۹ (خورشیدی)-۱۸۸۰ (میلادی) او به همراه ستاد ارتش ژاپن و پنج بازرگان با یک کشتی جنگی تندرو در ۴۵ روز از ژاپن به بوشهر رسید. او و هیئت همراهش ۴۵ روز دیگر را برای رسیدن به تهران سپری کردند و سر راه خود از شیراز و اصفهان هم دیدن کردند. برگردان آنها یک هندی آشنا به زبان فارسی بود. ناصرالدین شاه هیات دیپلماتیک ژاپن را در ۶ مهر ۱۲۵۹-۲۷ سپتامبر ۱۸۸۰ به حضور پذیرفت. اسناد وزارت خارجه ژاپن نشان می دهند که دیدار ناصرالدین شاه با نمایندگان ژاپن، بیش از حد انتظار، طول کشید.
یوشیدا ماساهارو شش ماه در ایران اقامت داشت و پس از امضای یک توافقنامه تجاری با راهی عثمانی شد. او در این مدت از با آداب و وضعیت زندگی مردم ایران آشنا شد. او نوشت: جاده‌های ایران ناهموار و خراب‌اند، راهزنان بر جاده‌ها تسلط دارند، از امنیت خبری نیست، کاروان‌سراها وضعیت مناسبی ندارند، حکومت به ساخت کشور و رفاه مردم بی‌توجه است، دولتمردان فاسد اند، دولت از مردم مالیات‌های کلان و ظالمانه می‌گیرد، آب سالم کمیاب است، و ارتش بی‌نظم و ضعیف است. او نتیجه گرفت که خرابی و ناامنی جاده‌ها تجارت با ایران را مشکل و پرخطر می‌کند. از نکته‌های مثبت ایرانیان، او به مهمان‌نوازی، شکوه اصفهان و زیبایی کاخ شاه اشاره کرد. ماساهارو پس از بازگشت از ایران، سفرنامه خود را منتشر کرد. نوبویوشی فوروکاواکه سروان نظامی همراه یوشیدا ماساهارو بود نیز گزارش مشابهی از وضع ایران نوشته است.
با اینکه ایران از دید پیشرفت علمی برای ژاپنی‌ها اهمیتی نیافت اما ایران از دید دیگری برای ژاپن مهم شد. هم‌مرز بودن ایران با مرزهای جنوبی امپراتوری روسیه باعث شد در سال‌های پس از سفر یوشیدا به ایران، جاسوس‌های ژاپنی به ایران بروند. نمونه آن، سرهنگ یاسوماسا بود که در ۱۸۹۶ (میلادی) به ایران سفر کرد تا از وضعیت امپراتوری روسیه اطلاعات بدست بیاورد. جاسوسان ژاپنی همچنین درباره کشت تریاک در ایران و صدور آن به چین هم تحقیق می‌کردند. زیرا ژاپن در پی گسترش نفوذ خود در این کشور بود.

دودمان پهلوی

با روی کار آمدن رضاشاه، روابط سیاسی ایران، با بستن یک قرارداد دوستی در اردیبهشت ۱۳۰۹ (مه ۱۹۳۰ میلادی) برقرار شد. دولت ژاپن در سال ۱۳۰۵، اقدام به تأسیس یک نمایندگی بازرگانی در ایران نمود و به دنبال آن تمایل خود را برای برقراری روابط سیاسی ابراز داشت که مورد استقبال ایران واقع شد. بدین ترتیب در فروردین ۱۳۰۸، پیمان‌نامه‌ای که حدود و اساس روابط دو طرف را مشخص می‌نمود به امضاء رسید و در تیر ۱۳۰۹ سفارت ایران در توکیو گشایش یافت.
با وقوع جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۲۱ وزیر مختار (سفیر) ایران از توکیو فراخوانده شد و روابط دیپلماتیک با ژاپن که متحد آلمان نازی بود، قطع شد. با فشاری که از سوی نیروهای متفقین بر دولت ایران وارد می‌شد ایران مجبور شد در ۹ اسفند ۱۳۲۳ رسماً به ژاپن اعلان جنگ نماید. البته خصومت و تضاد منافع بین دو کشور وجود نداشت. اعلان جنگ به ژاپن ناشی از فشارهای بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی که ایران را در اشغال خود داشتند صورت گرفت؛ ولی عملاً به علت شرایط خاص جغرافیایی و عدم نفوذ نیروهای ژاپنی به منطقه خلیج فارس، جنگی میان دو کشور رخ نداد.
پس از شکست ژاپن در جنگ جهانی دوم، ایران نیز همانند بسیاری از کشورهایی که با ژاپن در حال جنگ بودند، در کنفرانس صلح سانفرانسیسکو شرکت نمود و عهدنامه صلح با ژاپن را امضاء کرد. به دنبال ین اقدام، دوباره، سفارتخانه‌های دو کشور در تهران و توکیو در ۱۰ آبان ۱۳۳۲ (پس از ۹ سال) بازگشایی شد. در هنگام جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران که بریتانیا و آمریکا خرید نفت ایران را تحریم کرده‌بودند ژاپن تنها کشوری بود که اقدام به فرستادن کشتی به ایران برای خرید نفت کرد. این پیشینه خوب در ذهن ایرانیان همچنان مانده است. روابط سیاسی ایران و ژاپن از این تاریخ به بعد در حال گسترش بوده‌است.

پس از انقلاب

با پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، ژاپن با اعزام نمایندهٔ ویژه، علاقه‌مندی خود را در زمینه گسترش روابط مجدداً اعلام داشت و در سال‌های گذشته روابط دوستانه و توسعه آن در دستور کار دو کشور بوده‌است.

روابط اقتصادی

در روابط ایران و ژاپن از بدو تأسیس تا به امروز، همواره جنبه‌های اقتصادی دارای اهمیت ویژهٔ بوده‌است. از یک طرف ژاپن به نفت و بازار ایران نیاز دارد و از طرف دیگر ایران نیز ژاپن را همواره بازار عمدهٔ برای فروش نفت و تأمین کالاهای صنعتی و فناوری قلمداد نموده‌است.
روابط بازرگانی بین دو کشور مخصوصاً از هنگام نخستین مرحله افزایش قیمت نفت خام در سال ۱۹۷۳، افزایش شدیدی نشان می‌دهد. به عنوان مثال در سال ۱۹۶۷، حجم روابط تجاری دو کشور فقط ۸/۶۰۵ میلیون دلار آمریکا بود که ۷۷ میلیون دلار آن مربوط به صادرات ژاپن به ایران و ۸/۵۲۸ میلیون دلار آن به واردات از ایران اختصاص داشت.
در سال ۱۹۷۷، ژاپن کالاهایی به ارزش ۹۳/۱ میلیارد دلار به ایران صادر نمود و متقابلاً ۲۴/۴ میلیارد دلار از ایران واردات داشت که بدین ترتیب، حجم روابط تجاری در مقایسه با سال ۱۹۶۷، یعنی حدوداً ده سال قبل از آن، ۱۰ برابر افزایش یافت.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، حجم مبادلات تجاری بین دو کشور، گسترش چشمگیری یافت و در سال ۲۰۰۶ به مرز ۳/۱۲ میلیارد دلار رسید.

روابط رسانه‌ای

در زمان ریاست علی لاریجانی بر سازمان صدا و سیما بین سازمان صدا و سیما و ان‌اچ‌کی، تفاهم‌نامه رسانه‌ای امضا شد.

وبگاه رادیو ژاپنی

به موازات افزایش پخش رادیویی، رادیو ژاپنی وبگاه خود را نیز به آدرس japanese.irib.ir راه‌اندازی کرد که محتوا و فعالیت این دامنه با گشایش سایت ParsToday تماماً به این سایت منتقل شد. در این وبگاه، به غیر از اخبار گوناگون، محتوای چندرسانه ای منتشر می‌شود. وبگاه رادیو ژاپنی روزانه در چند نوبت بروز رسانی می‌شود. رادیو ژاپنی در شبکه‌های اجتماعی فیس‌بوک، اینستاگرام، توییتر، و یوتیوب نیز فعال است.

دولت حسن روحانی

در تاریخ ۱۸ شهریور ۱۳۹۲ حسن روحانی با ماسا هیکوکومورا فرستاده نخست‌وزیر ژاپن دیدار کرد. موضوع این گفتگو بیشتر تأکید بر حل و فصل امور هسته‌ای در چارچوب مقررات بین‌المللی، استقبال ایران از سرمایه‌گذاری ژاپن در صنایع ایران به ویژه در نفت و گاز، تأکید بر عدم دخالت خارجی به ویژه اقدام نظامی برخلاف مقررات بین‌المللی در دیگر کشورها بود. حسن روحانی روابط ایران با ژاپن را به عنوان یک کشور مهم آسیایی و دوست، مهم ارزیابی کرد و گفت: جمهوری اسلامی ایران مطمئن است که ژاپن به عنوان یک کشور بزرگ صنعتی و قدرتمند در آسیا نخواهد گذاشت که کشورهای ثالث در روابط تهران – توکیو خدشه‌ای وارد کنند.

سفر شینزو آبه به ایران

سفر شینزو آبه به ایران در خرداد ۱۳۹۸ (ژوئن ۲۰۱۹) نخستین سفر نخست‌وزیر ژاپن به ایران پس از انقلاب بود. البته او پیش از آن، در سال ۱۹۸۳ (میلادی) به عنوان دستیار اجرایی وزیر خارجه ژاپن (پدرش) نیز به تهران رفته بود. در روز سه شنبه ۲۱ خرداد یک مقام رسمی دولت ژاپن در نشست خبری ضمن تشریح این سفر هدف شینزو آبه از آن را کاهش تنش‌ها و تعمیق روابط دوستانه میان ایران و ژاپن اعلام کرد و گفت که قصدی برای میانجی‌گری میان آمریکا و ایران در میان نیست و همچنین ژاپن حامل پیامی ویژه از سوی آمریکا برای ایران نیست. با این حال برخی از چهره‌ها و رسانه‌های دولتی و اصلاح‌طلب از چند هفته پیش از سفر، تلاش نمودند سفر آبه به ایران را تحت عنوان «میانجی‌گری» و «حامل پیام آمریکا» جلوه دهند.

نظرات مردمی

بر اساس نظرسنجی سرویس جهانی بی‌بی‌سی در سال ۲۰۱۲، تنها ٪۴ مردم ژاپن تاثیر ایران در کشورشان را مثبت می‌بینند و ٪۵۲ دید منفی به این مسئله دارند. نظرسنجی سال 2012 Pew Global Attitudes Survey نشان می‌دهد که تنها ٪۱۵ از مردم ژاپن به ایران به دید مثبت نگاه می‌کنند و ٪۷۶ نظر منفی دارند. ٪۹۴ ژاپنی‌ها با دستیابی ایرانی به سلاح هسته‌ای مخالف هستند و ٪۶۱ از آنها با تحریم این کشور موافقند. این نظرسنجی ادامه می‌دهد که ٪۴۰ از مردم ژاپن از حمله نظامی به ایران برای جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هسته‌ای حمایت می‌کنند.