معین مصور

تولد حیات و مرگ

آقامعین که در اوایل سدهٔ یازدهم هجری قمری به دنیا آمد، در زمان چهار پادشاه صفوی (شاه صفی ،شاه عباس دوم، شاه سلیمان و سلطان حسین) می‌زیسته‌است. همچنان که تاریخ تولد وی دقیقاً مشخص نیست، تاریخ وفات‌اش نیز وضعیت روشنی ندارد. ارنست‌هنل براساس یادداشت معین‌مصور بر حاشیهٔ تمثال رضا عباسی معتقد است: معین دیرتر از ۱۰۲۶ قمری یا ۱۶۱۷ میلادی متولد نشده‌است. آنتولی‌ولش معتقد است: معین‌مصور تا تاریخ ۱۱۰۷ قمری کار می‌کرده و می‌نویسد سال بعد از دنیا رفته؛ ولی از ذکر نام منبع مورد استفاده خودداری نموده‌است. رابینسون در مقاله‌ای راجع به شاهنامه کوچران که بین ۱۱۰۴ تا ۱۱۰۹ هجری‌قمری مصور شده، معتقد است وی تا سال ۱۱۰۹ کار می‌کرده، زیرا نگارهٔ هجدهم شاهنامهٔ مذکور به وسیلهٔ معین امضا شده‌است.

تحلیل آثار

معین مصور تا پایان عمر طولانی هنری خویش (حدود ۷۵ سال) که هم‌زمان با نفوذ نقاشی اروپا در ایران بود، علی‌رغم این‌که اکثر هنرمندان معاصرش (همچون محمد زمان و علی قلی جبه‌دار) شدیدن تحت تأثیر هنر اروپا قرارگرفته‌بودند، به‌خاطر احترام خاصی که برای استاد خویش قائل بود، آثار خود را از نفوذ هنر اروپایی محفوظ داشت. بسیار باریک‌بین و بر هنرش مطمئن بود. از نقش خود به‌عنوان انتقال دهندهٔ ابتکارات رضاعباسی آگاه بوده و با احترام تمام نسبت به سنت‌های هنری او پای‌بند بود.
چهره‌پردازی‌های وی در شیوهٔ اصفهانی و حال و قیافهٔ آن سامان بود و از شیوهٔ مغولی و چینی در آثارش، چیزی به چشم نمی‌خورد. در شیوهٔ حل کاری و تذهیب زمینه و اطراف، قدرت قلم داشت و نقش جانوران و دشت و دمن و سایر شیوهٔ میرکی (شیوهٔ آقا میرک) را به استادی انجام می‌داد.
معین‌مصور یکی از پیشگامان قلمدان‌سازی در عیار کارهای روغنی است، اما در تصویرسازی، اغلب آبرنگ کار می‌کرد و هیچ‌گاه از شیوهٔ اصفهانی و مکتب رضا عباسی عدول نکرد. به غیر از استاد رضاعباسی که در خدمت وی بوده، از آثار دیگر هنرمندان گذشته نیز از جمله استاد کمال‌الدین بهزاد و استاد محمدی و صادقی بیگ و چه بسا سایر استادان دیگر مشق کرده و در تکمیل بعضی کارهای نیمه تمام آن‌ها کوشا بوده‌است.
او شاگردان زیادی داشته و نام بعضی از آن‌ها را در زیر آثار خود آورده‌است. استاد شفیع عباسی نیز از دوستان و معاصران وی بوده‌است. معین‌مصور، اولین نقاشی است که در زیر بیشتر آثار خود، نام و تاریخ اجرای تصویر را به روشنی نمایان ساخته و حتی چندی از دیگر ویژگی‌های نقش را نیز بر آن افزوده‌است.
اولین اثر تاریخ‌دار او متعلق به سال ۱۰۴۳ بوده و آخرین طراحی‌اش را در سال ۱۱۱۹ کار کرده‌است. طراحی‌های او دارای ابعاد تاریخی خاص می‌باشند. گاهی آثارش اختصاص به یک واقعهٔ تاریخی دارد یا یک اتفاق ساده و روزمره را بیان می‌کند. در حاشیهٔ بیشتر طراحی‌های معین توضیح کوتاه یا بلندی آمده‌است، به‌طوری‌که در یکی از طراحی‌ها واقعه‌ای که در شهر اتفاق‌افتاده و همه را غمگین کرده، تصویر کرده و در حاشیهٔ آن کل ماجرا را توضیح داده‌است. در آثار او، در عین پایبندی به شیوهٔ استادش، رگه‌هایی از تأثیرات فرنگی‌سازی را می‌توان مشاهده‌کرد. این کار او بر اصول دقیق و ذوق وی متکی است و توانایی‌اش در بازنمایی ملموس پدیده‌ها جلوه می‌نماید. او از زمانهٔ خود و زندگی روزمره در اصفهان، پایتخت صفویان، نماها و طراحی‌های ارزشمندی به یادگار گذاشته‌است. فضا و محیط نگاره‌ها و طراحی‌های او صمیمانه، آشنا و سرشار از رشد و پویش است.
به گفتهٔ دکتر یعقوب آژند : « انصاف آن‌است که او از لحاظ طبیعت فکری و هنری توانا بود و در ترکیب بندی‌هایش تازگی بسیار به چشم می‌خورد.»
دکتر مهناز شایسته فر معتقد است که با بررسی و مرور بر جنبه‌های صورتی و معنایی آثار نقاشی رضا عباسی و معین‌مصور که هر دو از اساتید فن نقاشی دوران متأخر صفویان بودند، ارائه فن (تکنیک) بالایی از نقاشی آشکار است، که در این مسیر معین‌مصور دنباله‌رو و تقلیدکنندهٔ شیوهٔ استادش رضاعباسی بوده‌است. هر دو نقاش انجام طراحی‌های قلمی و تک صفحه‌ای و اغلب با یک شخصیت و بعضاً با رنگ محدود را ترجیح داده‌اند، هر دو بسیار پرکار بوده و دارای آثار متعددی می‌باشند که در آثار آن‌ها اصول نقاشی سنتی ایرانی که خود نیز در ارتقاء آن نقشی به‌سزا داشته‌اند به چشم می‌خورد.
علی‌رغم نشر افکار و اندیشه‌های مذهبی و دینی و حضور اندیشمندانی چون ملاصدرا، شیخ بهایی و شاعرانی چون محتشم کاشانی در این دورهٔ فرهنگی، و از طرفی ادعای وافر سلاطین صفوی بر ترویج مذهب شیعه و مفاهیم دینی، در آثار نقاشی این دو نقاش کمتر اثری با صورت و معنای مذهبی دیده می‌شود، مگر اندک شماری مانند «داستان یعقوب» که برای کتاب مخزن الاسرار حیدر خوارزمی، توسط رضاعباسی تصویر شده‌است و آن گویی جنبه‌ای روایتی دارد.
در مسیر حرکت و ارائهٔ فن نقاشی هر دو نقاش، نزول معنا و فرود نشان والای تفکر هنری مشخص است. آثار اغلب صحنه‌های نقاشی عاشقانه و تغزلی است، که آن هم حکایتی از عشق زمینی را تداعی می‌کند تا مفهوم عشق متعالی و آسمانی. گویی بیشتر تحریک‌کننده است تا شورانگیز، که به خصوص در آثار متاءخر معین مصور این موضوع آشکارتر است. علاقهٔ معین‌مصور به طراحی و تصویرکردن موضوعات روزمره و متداول، خود گواه زمینی شدن مفهوم نقاشی و مایهٔ سرگرمی و ابزار واقع شدن برای توصیف و تشریح وقایع می‌باشد.
هر دو نقاش نمایندگان یک دورهٔ طلایی نقاشی سنتی ایرانی، البته بیشتر از لحاظ فنی می‌باشند که در پی آن مراتب ضعف و سستی سنت نقاشی ایرانی شروع شده، و با نفوذ و سیطرهٔ سبک نقاشی غربی در دوران بعدی، این نزول به نهایت درجه رسیده‌است.