بردسکن

اقلیم

این شهرستان از دو منطقه کوهپایه‌ای شمال و جلگه‌ای جنوب شامل بیابان، نمکزار و شنزارهای کرانه کویر نمک شکل گرفته‌است.

پستی و بلندی‌های شهرستان

در شمال شهرستان بردسکن رشته کوه «کوه سرخ» با جهت شرقی غربی قرار دارد این رشته کوه از مرز افغانستان شروع و تا کوه‌های کوه میش شهرستان سبزوار ادامه دارد. این رشته به رشته کوه نیمه جنوبی خراسان رضوی نیز معروف است. رشته کوه «کوه سرخ» از ۱۱/۵۸ تا ۵۷ طول شرقی در شهرستان واقع است و این رشته کوه تا شهرستان‌های خلیل‌آباد، کاشمر، تربت حیدریه و خواف و… ادامه دارد.
کوه سرتنگل با ۲۰۵۰ متر بلندا که این قله در دهستان کوهپایه واقع است و دهانه معروف بیجورد میان این قله و کوه بیجورد واقع است و کوه‌های دیگری به نام‌های کوه پتور دارو، کوه سیر، کوه آهوبم و قله کمر تاجی در جنوب غربی شهرستان واقع است.
کوه‌های بَغل باغ (بقل باغ)، پِتُوگوژ دارو و باغ دشت (بلندترین قله ۲٬۴۸۳ متر) و کمر سیاه و قلعه چوق در مشرق و شمال، و کوه‌های زُوبَر (بلندترین قله ۱٬۸۵۰ متر) و چاه حیدر، و چاه نمک و چشمه زاغ در شمال، و کوه‌های آغُل کفتار، دل کن، کمر کاسه (یا کرم کَسه) و لاخ برقشی (برغشی)، قره سیاه چو (بلندترین قله ۲٬۱۳۱ متر)، سرهنگی و سفید در جنوب، و کوه یخاب (بلندترین قله ۱٬۶۵۰ متر) در مغرب آن قرار دارد. یک رشته کوه نیز در مرکز شهرستان با جهت شمال شرقی ـ جنوب غربی (بلندترین قله گُرتیجو یا گورتیجو ۱٬۹۰۷ متر) امتداد دارد. آبادی‌های شهرستان بیشتر در دره‌های این کوه‌ها واقع شده‌اند که جنگل‌های تُنُک دارد. بردسکن از پوشش گیاهی، گز و تاق و بُنه و بادام کوهی و گاوزبان و کتیرا دارد. اراضی مزروعی این شهرستان با رودهای موسمی مانند: بردسکن، بُرجک، دهن قلعه و چشمه‌ها و چاه‌ها آبیاری می‌شود.

آثار تاریخی

در بردسکن تعداد ۱۱۲ اثر تاریخی وجود دارد که ۲۷ اثر آن در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

برج علی‌آباد کشمر

این بنا در فاصله ۵ کیلومتری شمالی جاده اصلی بردسکن به شهرستان خلیل‌آباد در میان روستای کشمر واقع است این بنا بر فراز بقایا و آواره‌های قلعه کهن بنام کوشک بنیان شده و از دیدگاه معماری با برج رادکان قابل مقایسه‌است. نمای خارجی بنا در پائین هشت ضلعی و بالاترین قسمت آن دارای گنبد مخروطی و به صورت دو پوسته‌است که ۴۸ نیم ستون به اضافه تزئینات هندسی از آجر و کاشی فیروز ای زینت بخشی از آن شده‌است و این اثر بیشتر نشان دهنده سبک معماری در سده هفتم است و از دیگر رویدادهای مهم تاریخی جنایت بزرگ متوکل خلیفه عباسی است. گاه اراده سلاطین و خلفای بوالهوس، درختان تنومندی را به خاک افکنده‌است. به طوری که دو سرو بزرگ و بسیار برومند یکی در دیه کشمر و دیگری در فریومد از روزگار زرتشت به یادگار مانده بود. متوکل خلیفه فاسد عباسی فرمان داد تا یکی از آن دو را قطع کنند و به بغداد بفرستند عُمال با همکاری طاهربن عبدالله به قطع درخت سرو اقدام نمودند و تلاش زرتشتیان هم ثمری نداشت درخت را کندند. بیهقی می‌نویسد در سایه آن درخت زیادت از دوهزار گوسفند قرارگرفتی چندان مرغ گوناگون بر شاخه‌های آن مأوا داشتند که اعداد آشیان کسی در ضبط و حساب نتواند آورد. چون درخت بیفتاد در آن حدود زمین بلرزید و کاریزها و بناهای بسیار آسیب دید و انواع و اصناف مرغان بیامدند چندان که آسمان پوشیده گشت و به انواع اصوات خویش نوحه و زاری کردند و شاخه‌ها و فروع آن بر هزار و سیصد شتر نهادند به سمت بغداد بردند.

برج فیروزآباد

نخستین بنایی است که در شهرستان بردسکن به شماره ۹۱ و در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌است. این اثر تاریخی در ۲۰ کیلومتری جنوب بردسکن در بخش شهرآباد در میان روستای فیروزآباد که بر روی ویرانه‌های بست دروازه ترشیز قدیم بنا شده قرار دارد؛ و شواهد باستان‌شناسی مؤید آثار زیستگاهی از صدر اسلام تا سده هفتم هجری در اطراف بنا است که عبور علی بن موسی الرضا (ع) از این محل بوده‌است واقع شده‌است. مناره نام برده استوانه‌ای شکل و با ارتفاع فعلی ۱۸ متر، و از تزئینات و نحوه آجر چینی نشان دهنده معماری به سبک شیوه رازی و ۷و ۸ می‌باشد. بنا دارای دو کتیبه در بالا و پائین به خط کوفی است که می‌رساند این بنا متعلق به پایان سده هفتم هجری است و همچنین در داخل مناره نیز پله کانی به‌طور مارپیچ قرارداده شده‌است و معماری پیوند این اثر را به دوره سلجوقی نشان می‌دهد.

مقبره عبدل آباد

در فاصله ۲۵ کیلومتری جنوب خاوری بردسکن در روستای عبدل‌آباد «شهر قدیمی و باستانی» قرار دارد این بنا و زیارتگاه آجری به بلندی ۱۳٫۲۰ سانتیمتر می‌باشد که گنبدی بر فراز آن ساخته شده‌است و فضای داخلی آن در بخش زیر گنبد مخروطی و بخشی از دیواره‌های داخلی با هشت طاق نمای درونی گچبری‌های ساده و لوزی است این متعلق به سده هفتم هجری قمری و دوره ایلخانی می‌باشد و به شماره ثبت ۱۰۹۰۸ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌است.

آب‌انبار سید باقر

در مرکز بردسکن و در نزدیکی مسجد بازار این شهر بنای آجری از دوره قاجاریه باقی می‌باشد که به همت مردی خیر و فاضل بنام سید باقر موسوی ساخته شده و به همین نام مشهور است. ساختار معماری این آب‌انبار دارای ۲۲ پلهٔ آجری ورودی به پاشیر آب انبار را امکان‌پذیر می‌سازد و از ویژگی‌های بارز آن وجود ۲ بادگیر بسیار زیبا یکی بادگیر ۴ طرف بر فراز گنبد مخروطی آب انبار و دیگری به ارتفاع ۳ متر از پای دور کنبد مخروطی به جهت شرق ساخته و ورود هوای مناسب را به مخزن امکانپذیر می‌سازد که نقش به سزایی در سرد ماندن آب مخزن داشته‌است. این بنا به شماره ۱۱۰۳۴ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌است.

مسجد جامع روستای کوشه

این بنای مذهبی در ۱۱ کیلومتری جنوب بردسکن و در روستای کوشه «گلستان» واقع شده‌است. فضای درونی مسجد متشکل از ۶ شبستان ستون دار با پایه‌های چهارضلعی به ابعاد ۱/۶۰ متر ساخته شده‌است و بر رأس پایه‌ها گنبد ی با ظاهر ساده و بسیار زیبا با آجر که نمادی از مأذنه می‌باشد به چشم می‌خورد در درون حجره دوم محرابی در وسط ستون با گچ بری ساده تزئین شده این بنا به همت خانمی به نام معصومه فرزند علی جمعه همسر فردی به نام محسن نژاد با پول چرخ ریسی به سال ۱۲۹۴ هجری شمسی ساخته شده و هنوز مورد توجه مردم و نماز جماعت در آن اقامه می‌شود. این اثر مذهبی-تاریخی به شماره ۶۶۵۱ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌است.

رباط کبودان

بنای تاریخی رباط کبودان که قدمت آن به دوره قاجاریه می‌رسد در میان روستایی به همین نام در ۱۵ کیلومتری شمال شهر بردسکن قرار دارد. واقف این رباط حاج میرزا احمدی مجتهد بوده و به سعی و اهتمام کربلائی غلامرضا طبسی بنیان شده‌است شالوده رباط تا ارتفاع یک متری سنگی و با طرح و نقشه یک ایوان مشتمل بر حیاط اصلی و ۱۶ اتاق و نمازخانه زنانه و مردانه و محل نگهداری چهارپایان اسطبل و… می‌باشد. این بنا در حاشیه جاده آسفالت بردسکن به سبزوار واقع است.

قلعه شادی آباد

این بنا از قرن پنجم تا قرن هشتم هجری قمری آباد و مسکونی بوده و هنوز مخروبه‌های آن مشهود می‌باشد. قلعه شادی آب به صورت کهن دژی بسیار بزرگ و در شش جهت دارای برج‌های دیده‌بانی و قلاور خانه بوده‌است و محمدحسین نامرادی که امروز در دوبیتی‌ها ذکر زبان‌ها است ساکن این قلعه بوده‌است. این بنا در فاصله ۳۰ کیلومتری جنوب غربی بردسکن و در فاصله ۶ کیلومتری شمال قلعهٔ تاریخی، فرهنگی رحمانیه و درفاصله ۹ کیلومتری شمال امامزاده الله‌آباد واقع است و هنوز صورت قبرهای سنتی آجر ۲۵× ۲۵ مشهود است و در این قلعه جنگ‌های بسیاری به وقوع پیوسته‌است. محمدحسین نامراد به دست پسر عموی حسنش کشته می‌شود قبر وی مشهود نیست.

دهانه بیجورد

یکی دیگر از مناطق شادی بخش و خوش آب و هوای شهرستان بردسکن می‌باشد که در فاصله ۲۰ کیلومتری شمال این شهرستان در میان دو کوه سرتنگل و روستاهای خور و بیجورد واقع است و از مناطق بسیار حساس و راهبردی شهرستان در جنگل‌ها به حساب می‌آمده و هنوز پایه سنگرهای نگهبانی در دامنه دژ پاینده است و چشمه آب سرد و گوارای در زیر درخت کهنسال شناخته شده به چنار جاری و آتش مسافرین و گردشگران را مرهم است. روستای بیجورد در استان خراسان رضوی شهرستان بردسکن واقع است و قناتی زیبا به طول ۲۰۰۰ متر است و تعداد ۴۰ میله چاه دارد. بیجورد دارای دو چنار به بلندای پنجاه متر است و در کنار جاده بین‌المللی قرار دارد، سالانه هزاران گردشگر و مسافر و رهگذر از این منطقه ییلاقی بازدید می‌کنند و هوای بسیار معتدلی دارد و دارای محصولات فراوانی از جمله گردو، انگور، انار، گیلاس، آلو، هلو، زردآلو، سیب، گلابی و… می‌باشد و دارای کاروان سرای بسیار زیبایی می‌باشد. آب قنات بیجورد نیز جنبه درمانی دارد.

عشایر بردسکن

این شهرستان با گستردگی جغرافیایی، تنوع اقوام و گذشته‌ای کهن و فرهنگی پربار، درخشان و پویا توانسته‌است در تاریخ، هویت و ریشه دار بودن خویش را حفظ کرده و با سازگاری زیبا، جذاب و پر از در و گهر خود در حوزه میراث غنی فرهنگی، معنوی و طبیعی بدرخشد. این شهرستان از نظر داشتن تنوع اقلیمی چشم‌انداز روشنی از نظر فضای روستائی عشایری خود را حفظ نموده به طوری که اقوام عشایری از قبیل کلاه درازی، طاهری، ایلخانی، شورچاهی، بلوچ خانزائی، طایفه بیگی، تیموری و عبدالسرخ در این منطقه زندگی می‌کنند.

جایگاه موسیقی درفرهنگ بردسکن

موسیقی در میان شهرستان بردسکن آمیختگی عمیقی با بخش زیادی از شئونات زندگی آن‌ها داشته و به بازگوکننده غم‌ها، شادی‌ها، آلام، آرزوها، اعتقادات و بینش تفکر اقوام این ناحیه و روایتگر افسانه‌های محلی است که در حقیقت نوعی از موسیقی محلی بوده و به‌طور کلی بر پایه دو بیتی و چهار بیتی خوانی استوار است. این نوع موسیقی در سه قسم: الف) ترانه ب) فریادها ج) داستان‌های روایی قابل تأمل و بررسی است. از آهنگ‌های رایج در این منطقه می‌توان به محمدحسین نامراد، سرحدی، حیدر بیگ، حسینا، گل محمد اشاره کرد؛ و همچنین سازهای رایج در بردسکن بیشتر نی، دایره، دوسازه، سرنا، دهل و دوتار می‌باشد که سرنا و دهل برای مراسمی نظیر عروسی‌ها، هنگام ریزش باران، برداشت محصول با رقص‌های محلی نواخته می‌شود. رقص دایره اسب چوبی و رقص چوب بازی و رقص اوقانی نیز از رقص‌های محلی و بومی این منطقه به‌شمار می‌آید.

صنایع دستی و هنرهای سنتی

از صنایع دستی و هنرهای سنتی شهرستان بردسکن که امروزه در این منطقه رواج دارد می‌توان بافت انواع فرش‌های دستباف با طرح‌های خطوط مستقیم – خطوط شکسته «گردان» طرح عبدالسرخ – طرح بلوچی – طرح‌های اصیل شاه عباسی – شاه عباسی لچک ترنج – گل‌های منظره‌ای – طرح محرابی – طرح گل ختایی و طرح‌های زیر خاکی اشاره نمود و طرح زیر خاکی این منطقه برگرفته از تصویر طرح‌هایی که چندین سال قبل از محوطه باستانی فیروز آباد این شهرستان کشف شده‌است اشاره کرد و طرح یک دوم که نقش دو نیمه قالی با یکدیگر قرینه‌است و طرح یک دوم قرینه سازی در چهار قسمت اجرا می‌گردد؛ و هنرهای دیگر نظیر گلیم بافی، جاجیم بافی، خورجین بافی در منطقه درونه و نمد مالی، کلاه مالی و سفالگری در روستای باب‌الحکم این شهرستان رواج دارد که نمدهای این روستا به کشورهای آلمان، روسیه و عربی صادر می‌شود؛ و هنر معرق روی چوب، گلسازی، نقاشی روی شیشه در بردسکن رایج است.

آداب و رسوم مردم بردسکن

در فرهنگ همگانی مردم شهرستان بردسکن جشن و مراسم شادمانی و سرور فراوانی وجود دارد. جشن خواستگاری، جشن عقد خوانی، جشن عروسی، جشن به دنیا آمدن فرزند و نام‌گذاری او در روز سوم و دعوت از اقوام و آشنایان در روز هفتم تولد، جشن خرمن پس از جمع‌آوری محصول با مراسم ویژه و رقص چوب بازی همراه‌است. جشن ختنه سوری، جشن عید نوروز، جشن سده که معمولاً در شب دهم بهمن برگزار می‌شود و در شب‌های زمستان نیز اقوام در منزل ریش سفید قبیله تجمع می‌کنند و داستان‌های نجما، فرهاد و شیرین، عارف، سراج القلوب، امیر ارسلان، موش و گربه، طوطی نامه، محمد حنفیه، شاه عباس، سلیمان، پسر سقا، تنبل شاه عباس، حیدر بیگ، اسب پریزاد، هابیل و قابیل، موسی و فرعون، جنگ‌های علی، ضامن آهو، بهرام گور، یوسف و زلیخا، عاق والدین و ماجراهای کتاب طوفان را نیز نقل می‌کنند.