منارها

منارجام

منارجام در ۱۲ کیلومتری شمال شرق ولسوالی شهرک د رقریه موسوم به جام جاییکه از کنار آن دریایی خروشان هریرود می‌گذرد.
منارجام یکی ازساختمان‌های عظیم وپرشکوه است که در عهد سلطان غیاث الدین غوری در سال ۱۱۶۵ – ۱۲۰۲ میلادی اعمارشده ویکی از منظره دیدنی واثر تاریخی در افغانستان و دومین مناره از لحاظ ارتفاع درجهان است.
این مناره از لحاظ عظمت معماری تزئینات عالی ونوشته‌های کوفی خود بعد از منارقطب دهلی که دارای ۷۳ متر ارتفاع بوده در زمره عجایت هفتگانه جهان محسوب می‌گردد.

این مناراز لحاظ قدامت تاریخی نسبت به منار قطب ومناربخارا برتری دارد مورخین و نویسنده‌های داخلی وخارجی منارجام را از دید گاه‌های مختلف و متفاوتی به بررسی گرفته‌اند

شکل و ساختمان منار جام

منارجام بالای تهداب هشت ضعلی در چهار طبقه ساخته شده و از پایین به بالا قط آن کم شده می‌رود وشکل هرم را بخود می‌گیرد وطرز پوشش آن گنبدی است مواد ساختمانی آن خشت پخته «آژند» بامرکبات چونه وگچ تشکیل می‌دهد از تیراکوتوا کاشی نیز در آن کار گرفته شده‌است.
هکذا همین خشت پخه وسیله‌ای به وجود آوردن منبت کاری و نقوش آن شده تمام منار با نقش‌های رنگارنگ و مقبول و با تناسب پوشانیده شده
حصه زیرین آن را فیته‌های جدا گانه احاطه کرده که مورد توجه واقع می‌گردد؛ و بیشتر در آن نقوش هندسی بکار رفته و در بعضی حصص آن دیزاین‌های نباتی نیز مجسم گردیده است تناسب این بنا از لحاظ ظاهری بسیار موزون است نقوش که در آن بکار رفته به منار شکل فانتازی می‌بخشد و نظر به این اصول دو باره استحکا م آن سنجش خوب صورت گرفته. اضافه از هشت قرن زلزله‌ها و انواع عوازض جوی بالای منار تأثیر وارد نکرده و به حال خود باقی‌مانده این گونه سنجش بر بیننده تأثیری بس بزرگ وارد می‌کند.

ارتفاع منار

در رابطه به ارتفاع منار جام در نوشته‌های دانشمندان اختلاف نظر اندک به ملاحظه می‌رسد کالینه پوکا چینکوا مؤلف تاریخ صنایع افغانستان ارتفاع منار تاریخی جام را شصت متر می‌نگارد در حالیکه آقای کهزاد بلندی آن را هفتاد متر نگاشته است. اما آقایان غلام جیلانی داوری و عزیزاحمد پنجشیری ارتفاع منار جام را شصت و سه متر سی سانتی می‌نگارد.
از نظر نگارنده محاسبه داوری و پنچشیری دقیق است زیرا هردوی شان علاوه از تحقیق و تحریز مقالات در این مورد منار مذکور را از نزدیک مشاهده نموده‌اند

نقش و تزئین در منار جام

نقش وتزئین در منارجام در مجموع خیلی عالی و آرامش بخش بوده نفاست کار و ساختمان آن که از پارچه‌های کوچک خشت ساخته شده و بروی کچ وضع گردیده نمای خیلی جالب ودیدنی به وجود آورده‌است.
د رمنارغور تزئینات کاملاً پیچیده و از هم متفاوت است این اختلاف به زیبایی منارافزوده و شامل دیزاین‌های هندسی از مواد چون سفال‌های شفاف گچ وخشت است.

منارجام از قاعده تا نیمه و بالایی آن یعنی جایکه یک دسته گل‌های مدال مانند قسمت زیرین دیزاین را از کمربندهای کتیبه کوفی جد می‌سازد امتداد دارد. در گل وستوح هموار خشت کندن کاری شده تاقله منار می‌رسد در این بنا ترکیب خطوط هندسی خیلی متنوع وهمیشه خوانا است که دلالت به خوبی وقوت تزئین در این بنا را مینمایدکه هنگام تابیدن آفتاب فضای بسیار خوبی راایجاد می‌کند.
در این نوع شکل تزئینی رسم‌ها به شکل بافت خور ده و غربالی است و این شکل تزئینی که خیلی هم آهنگ است در اکثر آبدات دوره اسلامی افغانستان به مشاهده می‌رسد.
تناظر نیمه علیایی منار خیلی متباین بوده مفهوم عمومی را دربردارد یعنی شکل عمومی را نمایش می‌دهد.
طرز تزئین و آرایش قاعده از نگاه تنوع و قشنگی با تمام جزئیاتش بررسی شده می‌تواند کتیبه کوفی این رنگ کاشی که در قسمت فوقانی حصه اول منار کار شده در زمینه یک نوع رنگ خشت که به تمام منار حاکمیت دارد جلب توجه نموده و زیبایی آبده را کامل می‌سازد در قسمت‌های دومی وسومی منار نیز نیز تزئینات هندسی جالبی با خطوط کوفی کارشده‌است قسمت آخری یا فوقانی به شکل یک موذنه ساخته شده که پایه‌های موذنه توسط یک گنبد نیم کروی پوشانیده شده‌است. د رقسمت تحتانی تمام تزئینات به هشت حصه عمودی مستطیل نما تقسیم‌بندی شده که مستطیل‌ها نیز به قسمت‌های کوچکتری در محدوده‌های هندسی تقسیم شده اطراف تمام این واحدهای بزرگ و کوچک توسط یک حاشیه خطی مشتمل از آیات قرآنی «سوره مریم» احاطه گردیده است؛ که آن از نگاه رسم‌الخط که به ذات خود بهترین تزئین را نیز القا می‌نماید و در ضمن چوکات وحاشیه تزئینات دیگر ی را نیز تشکیل می‌دهد.
از راس منار که با رواق‌های شکسته وهلالی مزین شده تا نبشته‌های ضخیم آن با کاشی آبی رنگ نوشته شده که یک کتیبه به خط کوفی برجسته و عریض به نظر می‌رسد (تصویر)
زیرا کمربند ددوم میان کمربند مزین مروارید نشان دو کمربند از کتبه ثبت شده کوفی با برجستگی بیشتر جلب نظر می‌کند. این گونه نظم وروش در تزئین از زمان سامانیان نیز وجود داشته تاق شکسته تاق هلالی یا کمان هیا نعل یک کمربند دارای نقاش‌های مانند با تزئینات کلیدی هندسی قرار گرفته بالای آن برگ وگل‌های نوک تیز به شیوه نائینی دیده می‌شود
برنده سوم بسیار جالب است و در آن کتله‌های وجود دارد که شکل دسته را اختیار کرده بالای آن یک کمربند پهن از گل وبرگ در داخل سه طبقه قرار گرفته که بر یک شکل سه برگه استوار بوده و با دو حاشیه مروارید بندی شکل قدیم آراسته است کتیبه مجلل و زیبایی کاشی بر فراز یک کمربند اعمار شده که در میانه با دریچه هال یوصل می‌شود پیچیده گی‌های هندسی با اشکال سه برگه و ترسیم خطوط چاربرگه وسه برگه در دورادور شبکه‌های آن دیده می‌شود.
به استثنای مطالب ذکر شده به این نتیجه می‌رسیم که منارجام از دیدگاه ساختمان عالی معماری دیزاین تزئینات استحکام وپایداری یک اثر بی‌نظیر و پر ارج بوده از عنایم معماری کشور محسوب می‌شود.

منار مسعود

منار مسعود که از خشت پخته به ارتفاع ۵۵ متر اعمار گردیده در دو مرتبه کارشده طوری‌که مرتبه اول بالای ستاره هشت ضلعی پلان شده قطر ستاره آهسته آهسته خرد شده می‌رود ارتفاع این مرتبه نصف ارتفاع عمومی منار است. منار مذکور طی سال‌های ۱۱۱۴–۱۱۱۵ میلادی اعمار گردیده است.

منار مسعود مزین باعالی‌ترین مظاهر تزئین است و عناصر تزئینی آن عبارت اند از خشت پخته و خشت‌های مخصوص تزئینات آن زمان «تیراکوتوا» حکاکی شده و تا ارتفاع ۲۵ متر سطوح منار با چوکات‌های خاص مزین با این تزئینات است که چوکات‌ها و سطوح فوق به وسیله خشت مخصوص تزئیناتی شکل خطوط تکراری از هم جدا گردیده‌اند کتیبه‌های این بنا به خط نسخ از خشت مخصوص وگچ در نصف کنار هر سطح به ملاحظه می‌رسد (۲۴ص۱۱۰)

مرتبه بالای منار که قسمت کمی از طول آن باقی‌مانده و دیگر قسمت آن خراب شده مسدود بوده و هشت پله عمومی اطراف سطح این استوانه را با دهانه‌های ((کلید مانند)) بالای هر پله که شکل رواق را بخود گرفته مزین ساخته است. در بالای این منار محراب کوچکی مزین با تزینات بوده د رتزینات سطوح از توته‌های خشت مخصوص وخشت‌های حک شده‌استفاده به عمل آمده و از گچ صرف در تزئینات داخلی منار استفاده گردیده بخاطریکه گچ در مقابل باران مقاومت ندارد؛ ولی بعضأ کناره‌های شکسته عناصر تزئیناتی وقسمت‌های تزئین شده با گچ احیا گردیده است قسمت بالای منار مسعود در اثر شکستگی در سال ۱۹۱۰ میلادی اندکی آسیب به آن رسیده که دوباره ترمیم گردیده.

منار بهرام شاه

در تزئین خارجی خود داارای عین خصوصیت منار مسعود سوم است. (تصویر) ولی بسیار ساده به نظر می‌خورد یکی از دلایل یک تعداد محققین آنرامنسوب به عصر سلطان محمود غزنوی می‌دانند همین ساده گی مناراست کهاز نظر باستانشناسان محل یهم هب منار محمود شباهت دارد و غوری‌ها حین احیا مجدد و ترمیم اینمنار بع ی تزئینات را به آن علاوه کرده‌اند گرچه رنگ آمیزی کنار آن مشابه است به رنگ آمیزی‌های قصر مسعود ولی راویان می‌گویند. این هم الهامی است که از دوره غوری‌ها این منار در سال‌های (۱۹۶۵–۱۹۵۰) مورد ترمیم و احیا مجدد از طرف باستانشناسان قرار گرفت (۳۰ص۴۷) تهداب هردو منار از اثر برف و باران ورطوبت تخریب گردیده بود که با سنگ کاری اصلاح و از تخریب آن جلوگیری به عمل آمد.

منار دولت‌آباد ولایت بلخ

این منار دایروی که از سطح زمین به بالاقطر آن کم شده می‌رود توأم با مسجد در ولسوالی دولت‌آباد ولایت بلخ در سال ۱۱۰۸ میلادی در عهد فرمانروایی غزنویان به امر سنجر ابن الملک شاه حکمران ایالتی بلخ که خسر مسعود سوم بود اعمار گردیده است. (تصویر)
این ساختمان که تنها منار آن باقی‌مانده به نام مسجد و منار حضرت صالح شناخته شده‌است. صحن مسجد به اندازه دو جریب زمین را احاطه کرده در آن منار بزرگی از خشت پخته وگچ تعمیر گردیده که به اندازه (۲۵) متر ارتفاع دارد قطر دور منار مذکور هجده متر تخمین شده د رداخل منار مانند هرمنار دیگر چون منارجام ومنار مسعود سوم و بهرام شاه با اصول مهندسی عالی زینه وسط منار با روشندان‌ها روشن گردیده زینه مذکور دارای ۶۴ پته است؛ که به سهولت می‌توان به آن رفت و آمد کرد. در دورادور منار دو کمربنداز خشت پخته ساخته شده که در آن یک سلسله نوشته‌ها به نظر می‌رسد. در قسمت روش نوشتن آن باید گفت که ابتدا در گل به طریقه که کوزه گران آن را آماده می‌سازند آماده و بروی یک سطح هموار و مطالب مورد نظر بروی آن نوشته می‌شود بعدأ توسط کارد تیز این نوشته‌ها برش می‌گردد وغرض پخته شدن آنرادر داش می‌گذارند.

زمانیکه کاملاً پخته شد آن را در جای مورد نظر آن می‌گذاشتند. در بحث گذشته این رساله زیر نام «تیرکوتوا» شیوه مزبور را مفصلاً توضیح نمودیم که اکثرأ در آبدات عصر غزنوی‌ها غوری‌ها تاحدی تیموری‌ها به کاررفته استفاده از این شیوه تزئین با به وجود آمدن کاشی و به کار برد آن در تزئین آبدات کمتر شده درکمربند فوقانی منا مذکور اسم مبارکه (الله) «ج» به یک ترتیب خاص در دورادور منار مذکور به همان ریختگی پخته شده و نصب گردیده است در زیر این کمربند فیته‌ای تزئین به شیوه لانه زنبوری ویا دانه‌های مروارید پایین‌تر از آن الی کمربند وسطی تزئیناتی است که به واسطه خشت مطابق شیوه معماری عصر غزنویان ایجاد شده در وسط منار بازهم فیته تزئینی به شیوه تزئینی پیچی و پایین‌تر از آن تزئینات دایروی شکل که د روسط دایره با گذاشتن دو چهار ضلعی یکی بالای دیگر بشکل ستاره نمایان می‌سازد. و در قسمت پایین این تزئینات عبارت ذیل نوشته شده که مشکل خوانده می‌شود.

(بسم الله الرحمن الرحیم) یا ایهاالذین آمنو نوری الصلوه من یوم الجمعه فاتبعو الی ذکرالله) بنأ هذا المنار امیر الاجل السید معتمد الدوله فخرالامه) با صجد الامه لا یو جعفر محمد جلاالدین محمد الغازی)
چون تاریخ منار مذکور تحریر نیست و شاید نوشته آن از هم پاشیده وریخته باشد. به اساس تحقیقاتی که جناب سیدمحمد صدیق د رمورد انجام داده سال احداث این منار را سال (۷۶۱) تعیین فرموده‌اند.
تاریخ متذکره درست واضح نگردیده که کدام سنهاست اگر (۷۶۱) میلادی باشد بسیار به عقب رفته زیرا این منار در زمان مسعود سوم یعنی عصر غزنویان اعمارشده اگر این سنه (۷۶۱) هجری قمری یا شمسی باشد. بازهم مصادف به عصر غزنویان نمی‌باشد به نظر نویسنده این اثر چون محمود غزنوی در سال ۳۸۸ هـ مطابق ۹۹۸ میلادی جلوس نموده بنأ سال ۱۱۰۸ میلادی تا حدی به واقعیت نزدیک است.
مرحو احمد علی کهزاد د ررابطه به اعمار این چنین ابراز نظر نموده: «در رابطه به احداث این آبده گفته می‌توانیم که ابو نصر پارسا ۸۵۶ ـ مطابق ۱۴۲۵ میلادی پیرمرد سالخورده شده بود.»
تزئینات منار دولت‌آباد ولایت بلخ با پلستر صاف وعالی تکمیل گردیده در مقایسه به استعمال عناصر تزئینی و اشکال هندسی منار مذکور شباهت به کمان بست دارد اما در تخنیک رویه کاری تزئینات از هم متفاوت است معمار این بنا محمد بن علی نجاران عثمان ابن ابو بکر بود.