کتابت قرآن

کتابت قرآن یکی از موضوعات بنیادین در علوم قرآنی و مجموعه علوم و معارف اسلامی است و علم قرائات و نیز علم «رسم المصحف» یا علم «مرسوم الخط» جایگاه و نقش مهمی در ارتباط با حفظ اصالت و جاودانگی قرآن بر عهده دارند.

پیشینه نگارش قرآن

ضرورت نگارش قرآن کریم در زمان حیات پیامبر اسلام روشن بود، زیرا اعتماد بر حفظ قرآن در حافظه‌ها نمی‌توانست اطمینان خاطر در مورد صیانت قرآن را فراهم سازد. از این رو، پیامبر اسلام به جهت اهتمام خاصّ به قرآن برای نوشتن وحی، آنان را که نوشتن می‌دانستند برگزید تا با دقت به ثبت و ضبط آیات اقدام نمایند و هر وقت که آیه‌ای نازل می‌شد و پیغمبر اسلام آن را بر اصحاب فرو می‌خواند از صحابه کسانی که خط داشتند و کتابت می‌دانستند آیه را بر استخوان، چوب، برگ خرما و چیزهای معمول به زمان  می‌نوشتند. این گروه «کُتّاب وحی» نامیده می‌شدند. عده‌ای هم آن‌ها را حفظ می‌کردند.
پیغمبر اسلام نیز به آموزش این خط و کتاب به مسلمین علاقه زیادی داشته‌اند. چنانکه در جنگ بدر که عده‌ای از قریش به اسارت مسلمین در آمده‌اند پیامبر اسلام شرط آزادی آن‌ها را تعلیم خط و کتابت به عوض هدیه به مسلمین قرار دادند.

تدوین اولین قرآن

در تهیه اولین نسخه واحد قرآن به صورت فعلی نظریات مختلفی وجود دارد.
عده‌ای معتقدند که اولین نسخه واحد قرآن در زمان خلافت ابوبکر، به سعی عمر و بدست زید بن ثابت تهیه شده‌است ولی این روایت مورد اتفاق نیست. آنچه از مطالعه تاریخ صدر اسلام برمی‌آید پس از وفات پیغمبر اسلام بیم آن می‌رفت که کتاب مسلمانان از بین برود یا اینکه مورد تحریف واقع شود. بالاخره در زمان خلافت عثمان سومین خلیفه راشدین امر به جمع‌آوری نسخ مختلف قرآن گردید و با نظر و صلاح دید عده‌ای از صحابه خاص و نزدیک پیغمبر اسلام صورت واحدی برای آن اتخاذ گشت که اینک همان متن کتاب برگزیده آسمانی مسلمین می‌باشد.
قرآن‌پژوهان بزرگ شیعه از جمله آیت‌الله خویی و مرتضی جعفر عاملی برآنند که قرآن در زمان پیامبر کاملاً و تماماً مکتوب بوده ولی مدون بوده‌است.

نخستین کاتبان

محققان درباره اولین نویسنده وحی در مکه نام «عبدالله بن سعد» و راجع به نخستین نویسنده وحی در مدینه نام «ابیّ بن کعب» را به میان می‌آوردند. بر اساس روایات آن که بیش از همه به نگارش وحی موفق بود، در مرحله اوّل علی بن ابی طالب و سپس زید بن ثابت می‌باشد، چون این دو بیش از دیگران ملازم پیغمبر بودند.
علی بن ابی طالب و زید بن ثابت و «ابیّ ابن کعب» به خاطر ملازمت مداوم با پیامبر اسلام دارای مقامی برجسته در امر نگارش وحی و احاطه بر آیات قرآن بودند. نویسندگان وحی قرآن را بر استخوان کتف و پوست و چوب می‌نوشتند و نوشته‌ها را در جایی جمع می‌

اعراب‌گذاری قرآن

خط عربی در زمان بعثت افزون بر آن که از نقطه خالی بود، به شکل (علائم، حرکات، حروف و کلمات)، نشانه و علامت نیز نداشت؛ از آن روی قرآن نیز، طبق معمول آن زمان، اعراب نداشت.

تذهیب

شاید بتوان تاریخ تذهیب قرآن را هم‌زمان با نوشتن آن دانست، به این معنی که نخست به منظور تعیین سر سوره‌ها، آیه‌ها و جزوها آن را به نوعی تزئین می‌نموده‌اند.
قدیمترین قرآن‌هایی که باقی‌مانده اغلب به خط کوفی است تاریخ تحریر آن‌ها را بایستی از قرن سوم هجری به بعد دانست. به تدریج به خاطر علاقه نسبت به قرآن و همچنین عشق به تجمل هنرمندان را بر آن داشت تا در تذهیب آن دقت بیشتری بکار برند و در نتیجه این علامات از صورت سادگی بیرون آمد و جنبه تزئینی بخود گرفت.

جلدسازی

یکی از هنرهایی که در اوایل اسلام معمول شد هنر جلدسازی است. چنین به نظر می‌رسد که چون محافظت قرآن را هر مسلمان بر خود واجب می‌دانسته‌است از این رو معتقدین تا آنجا که میسّر بوده در حفظ کلام خدا می‌کوشیدند و تدریجاً نیز در تهیه و تزئین جلد نیز کوشش زیادی به عمل آمده‌است.