پریخان خانم

زندگی‌نامه

از آغاز زندگی او اطلاعی در دست نیست، جز آنکه در حوالی اهر یا ابهر از مادری چرکس به دنیا آمد. پریخان مورد توجه پدرش بود.‌ او با سلطان بدیع‌الزمان میرزا فرزند بهرام میرزا ازدواج کرد اما به دلیل کاردانی هرگز کاخ را ترک نکرد و به مشاور شاه شد. به هنگام بیماری شاه که به مرگ او انجامید، امیران قزلباش تصمیم گرفتند که حیدر میرزا، برادر ناتنی پریخان، را به جانشینی او برگزینند اما پریخان از تقربی که نزد پدر داشت استفاده کرد و نظر شاه را نسبت به حیدر میرزا برگرداند تا اسماعیل میرزا، برادر دیگرش را که در قلعه قهقهه زندانی بود به جانشینی انتخاب کند. حیدر میرزا شبانه تاج سلطنت بر سر نهاد و گرجیهای طرفدار او درهای حرم را بستند و پریخان خانم در قصر محبوس شد. حیدر میرزا که از مخالفت پریخان خانم با خود آگاه بود تصمیم به کشتن او گرفت اما او برادر را فریفت و از قصر خارج شد. پریخان پس از آزادی کلید درگاه را به سلیمان میرزا و شمخال سلطان، دایی خود که رئیس چرکسها بود، سپرد. آنان با سیصد نفر چرکس در حمله به حرمسرای حیدر میرزا او را کشتند. در عین حال خانهٔ پریخان خانم پناهگاه گرجی‌های طرفدار حیدر میرزا شد و زنان به خانه وی پناه بردند. پریخان خانم نخست یکی از امیران قزلباش را به قلعهٔ قهقهه فرستاد تا اسماعیل میرزا را به قزوین آورده بر سریر پادشاهی بنشاند.
پریخان خانم بر این اندیشه بود که چون شاه جدید را در کسب قدرت یاری رسانده می‌تواند در امور سلطنت مداخله کند، اما اسماعیل دوم پس از رسیدن به قزوین از قدرت پریخان خانم کاست و امیران قزلباش را از گرد او پراکند و ملازمانش را جواب کرد. همچنین اموال او را مصادره کرد و شاهدخت از آن پس زندگی محقری در پیش گرفت. شاه اسماعیل دوم، که نگران حمایت پریخان خانم از برادرش سلیمان میرزا برای جانشینی تخت و تاج بود، سلیمان میرزا را نیز کشت. این کشتارها سبب مخالفت سران قزلباش با او و تماسهای پنهانی آنان با پریخان خانم شد.
خشونت اسماعیل دوم، گرایش وی به تسنن، طرد پریخان خانم و تهدید امرای قزلباش نهایتاً منجر به کشته شدن او شد. کشندگان شاه اسماعیل با همکاری کنیزان حرم و پریخان خانم افیون مصرفی شاه را مسموم کردند و محافظان روز بعد شاه را نیمه‌مرده همراه با رفیقش حسن‌بیگ حلواچی اوغلی از اتاق او در دولت‌خانه بیرون آوردند. شاه ساعتی بعد مرد اما حسن‌بیگ زنده ماند. برخی نوشته‌اند ۱۲ مرد به لباس زنانه به اتاق خواب او رفتند و به تحریک خواهر شاه پریخان خانم، او را خفه کردند. برخی مرگ او را به بیماری قولنج ذکر کرده‌اند و عده‌ای مرگ او را خوردن تریاک یا فلونیای زیاد در منزل حسن‌بیگ حلواچی اوغلی نوشته‌اند. برخی دیگر هم در آن عصر مرگ شاه اسماعیل دوم را باور نداشتند و می‌گفتند وی کشته نشده است.
همه منابع دربارهٔ نقش پریخان خانم در مرگ شاه سخن گفته‌اند. به نوشتهٔ روملو پریخان خانم به کمک حسن‌بیگ حلواچی اوغلی، ندیم شاه اسماعیل، شاه را مسموم کرد؛ نیز گفته‌اند که چون پریخان خانم در دورهٔ سلطنت شاه اسماعیل بی‌اعتبار شده بود با کنیزان حرم همزبان شد و شاه را مسموم کرد.
پس از مرگ شاه، سلطان قلخانچی اُغلی ذوالقدر، حاکم شیراز، شاه شجاع، پسر هشت ماههٔ شاه اسماعیل دوم، را برای سلطنت پیشنهاد کرد تا پریخان خانم عهده‌دار نیابت سلطنت باشد. اما امیران قزلباش به سلطنت محمد میرزا، پسر بزرگ شاه طهماسب، رأی دادند ولی چون محمد میرزا نابینا بود، کارهای سلطنت در دست پریخان خانم قرار گرفت.
میرزا سلمان جابری اصفهانی، وزیر شاه اسماعیل، که به پریخان خانم و شمخال سلطان اعتماد نداشت، از قزوین نزد شاه و همسرش، مهدعلیا خیرالنساء بیگم، رفت و آنان را از قدرت و اختیار پریخان خانم و اطاعت و امیران قزلباش از او آگاه ساخت؛ در این میان بلافاصله نیز خبر رسید که پریخان خانم و شمخال سلطان و چرکس‌ها قصد شورش دارند.
شاه و مهدعلیا، ابتدا فرمان حکومت شکی را برای شمخال سلطان فرستادند تا او را از قزوین دور کنند. سپس مهدعلیا شوهرش را بر آن داشت تا پریخان خانم را به خانه خلیل‌خان افشار، لَلِ‍هٔ پریخان خانم، بفرستد. برخلاف دستور شاه، و به دستور پریخان خانم، او را به خانهٔ خودش می‌بردند که در میان راه ملازمان خلیل‌خان هجوم آوردند و او را به خانهٔ خلیل‌خان بردند و در آنجا خفه کردند. اموال او که ده هزار تومان می‌شد به پاس این خدمت به خلیل‌خان بخشیده شد.
جسد پریخان خانم در امامزاده حسین، در کنار سلیمان میرزا و شاه اسماعیل به خاک سپرده شد. پریخان خانم اعتبار و نفوذ زیادی در دربار داشت چنان‌که برای مثال توجه خاص او به میرزا مخدوم شریفی، مفسر و محدث و واعظ اهل تسنن، سبب شد تا او در عهد شاه اسماعیل دوم عهده‌دار نیمی از امور صدارت شود و زمانی که مخالفت امیران قزلباش با شاه، به زندانی شدن میرزا مخدوم انجامید، بعد از درگذشت شاه، مرحمت پریخان خانم سبب رهایی او و مهاجرتش به عتبات عالیات شد.
محتشم کاشانی اشعار زیادی در مدح پریخان خانم سروده‌است. از بناهای منسوب به وی، مدرسه پریخان خانم در اصفهان در نزدیکی‌های چهار سو مقصود، بوده‌است.