معتصم

زندگی‌نامه

ابواسحاق معتصم به سال ۱۷۸ هجری تولد یافت مادرش کنیزکی ترک بود مارده نام . محمد یا ابراهیم نامیده شد و از علم و ادب بی بهره بود. به دوران مأمون ولایت شام و مصر داشت و مأمون به هنگام مرگ از فرزند خویش عباس که به نزد سپاهیان بسیار محبوب بود، چشم پوشید و خلافت را بدو داد که در معتصم قوت و لیاقت کافی برای حفظ دولت عباسی می‌دید . 
بیعت معتصم بروز وفات مأمون بود نخست سپاهیان از اطاعت وی سرباز زدند و می‌خواستند عباس فرزند مأمون را بخلافت بردارند . اما عباس ، به احترام وصیت پدر با عم خویش بیعت کرد و سپاه از اراده وی تبعیت کرد.
نیروهای سپاه او در سال۸۳۸ میلادی بابک خرمدین، سردار ایرانی را که به قیام علیه خلیفه ستمگر عباسی برخاسته بود کشتند. به دستور معتصم بالله ابتدا دست و پای بابک خردمدین را به‌تدریج قطع کردند. سپس جنازه‌اش را در شهر سامرا بر سر دار کشیدند.
به معتصم خلیفه مثمن (منسوب به هشت) می‌گویند؛ زیرا هشتمین خلیفه بنی عباس و هشتمین نفر از اولاد حضرت عبدالمطلب و هشتمین نفر از اولاد هارون الرشید بود و هشت سال و هشت ماه و هشت روز حکومت کرد و هشت فرزند پسر و هشت فرزند دختر از او به جا ماند. پس از مرگش فرزندش واثق به حکومت رسید.

اقدامات معتصم

از کارهای تاریخی وی می‌توان به این موارد اشاره کرد:

جایگزینی ترکان

دوران معتصم ٬دوران تسلط ترکان بر دستگاه عباسی بود. معتصم که مادرش ترک بود ترجیح داد به جای یاری جستن از ایرانیان یا عرب‌ها، نیروی سومی را وارد کارزار کند.جنگ داخلی میان امین و مأمون ثابت کرد که خلیفه نیاز به نیروی مسلحی دارد که کاملاً نسبت به او وفادار و از اختلاف‌های دینی بر کنار باشد. به همین جهت بود که معتصم، حتی در زمان مأمون لشکری چهار هزارنفره از ترکان تشکیل داد و پس از آن که به خلافت رسید، شمار این غلامان افزایش یافت. در میان آنان علاوه بر غلامانی که در ماوراءالنهر خریداری شده بودند و به مهارت در سواری و تیراندازی شهرت داشتند، گروهی از اسلاوها «صقلابیان» و حتی بربرها نیز به چشم می‌خوردند.

نبرد با رومیان

در سال۲۲۳ نوفل سلطان روم (تئوفیلوس) با لشکری بسیار بر مرزهای کشور اسلامی یورش بردند، مردم را قتل‌عام کردند و به بچه‌ها نیز رحم نکردند. به دنبال آن معتصم فرمان آماده باش و بسیج عمومی داد، لشکری عظیم فراهم و با اسبی ابلق به طرف روم حرکت کرد. در جنگ رومیان مغلوب شدند، لشکر اسلام دژهای بسیاری را فتح کردند از جمله شهر عموریه را متصرف شدند و بطریق کبیر یاطس (Aetios) را اسیر کردند، سی هزار نفر از آنان را کشتند، سپس معتصم به جانب قسطنطنیه رفت تا آنجا را فتح کند که خبر شورش عباس بن مأمون به او رسید و اینکه عده‌ای با او بیعت کرده‌اند، لذا با عجله برگشت و به دفع او پرداخت و عباس را به زندان انداخت.
معتصم برای گسترش اسلام با یاری افشین دست به اشغال آموران (عموریه) و ویران کردن آن شهر زد. او با دربند کردن ۴۲ تن از سران آموران ایشان را به سامرا انتقال داد. اما با نپذیرفتن اسلام از سویشان، دستور کشتن ایشان را صادر کرد.

ادامه سیاست محنة و آزار علویان

سیاست محنة خَلق قرآن که ۴ ماه پیش از مامون توسط او اتخاذ شده بود در دوره حکومت معتصم ادامه یافت. احمد حنبل از معروفترین افرادی است که به این خاطر آزار شد. احمد بن نَصر خُزاعی نیز اعدام گردید.

قیام محمد بن قاسم

به دوران معتصم محمد بن قاسم از فرزندان امام حسین (ع) قیام کرد. وی به تعقیب محمد بن قاسم علوی برخاست که بسوی خراسان گریخت و در مرو قریب چهل هزار تن  از خراسانیان بدو پیوستند،سپس او به طالقان رفت و قیام خود را علنی کرد،با سپاه معتصم جنگ‌های بسیار کرد و شکست‌های سختی به آنها وارد کرد ولی عاقبت عبدالله بن طاهر وی را گرفت و با هدایایی به بغداد نزد معتصم فرستاد،وی در سامراء محبوس گشت ولی موفق به فرار شد.

بنای سامراء

مردم بغداد به شدت با سیاست‌های معتصم (سیاستهای مذهبی و نیز تکیه وی بر ترکان) مخالف بودند. از سوی دیگر حوادثی که میان ساکنان محلی و سواران ترک اتفاق افتاد، موجب آن شد که این ناسازگاری‌ها به اوج خود برسد. علاوه بر این، در آن زمان این هوس برای فرمانروایان عباسی پیدا شده بود که برای نمایاندن جاه و جلال و قدرت خود قرارگاه‌های تازه‌ای بنا کنند.
معتصم، پس از آن که نقاط مختلف کرانه‌های دجله در شمال بغداد را مورد بررسی قرار داد، محل سامرا را در صد کیلومتری بغداد برای تأسیس شهر و کاخ تازه خود برگزید. بناهایی که در این محل به فرمان خلیفه ساخته شد، عبارت بود از کاخ، مسجد جامع و منازل شخصیت‌های بزرگ و همچنین ادارات و سربازخانه‌ها.