علم‌سنجی

شاخصهای علم سنجی

شاخص H (شاخص هرش):از شاخص‌های جدید این علم است که در سال ۲۰۰۵ معرفی شد و آن برای محاسبه برون داد علمی محققان به کار می‌رود. شاخص hیک محقق عبارت است از hتعداد از مقالات وی که به هر کدام حداقل hبار استناد شده باشد. با توجه به سادگی استفاده این شاخص بیشتر مورد توجه متخصصین علم سنجی قرار گرفته‌است. با توجه به امکاناتی که web of science فراهم کرده‌است با استفاده از آن سریعتر و با دقت بیشتر این شاخص محاسبه می‌شود. باید به این نکته توجه نمود بسته به اینکه چه ابزاری برای محاسبه مورد استفاده قرار می‌گیرد ممکن است مقدار این شاخص تحت تأثیر قرار گیرد.
شاخص G:در سال ۲۰۰۶ برای تکمیل عملکرد شاخص hاین شاخص توسط دانشمندی بلژیکی معرفی گردید. شاخص Gیک محقق عبارت است از Gتعداداز مقالات وی که مجموع استنادات به مقالات کوچکتر مساوی G، تقریباً مساوی G2 باشد. چنانچه مقالات را به ترتیب میزان استناد از زیاد به کم (نزولی) مرتب کنیم، جایی که تعداد مجموع استنادات تقریباً مساوی مجذور تعداد مقالات باشد، در آن ردیف، تعداد مقاله بیانگر شاخص G خواهد بود. با توجه و دقت در نحوه محاسبه G-Index در می‌یابیم که میزان G-Index هیچ وقت کمتر از H-Index نخواهد بود.
شاخصh-b: پس از مدتی از معرفی شاخص hشاخص دیگری توسط Banksارایه شد. وی این شاخص را که ملهم از شاخص hبود شاخص h-bنامید که به کمک آن می‌توان موضوعات داغ پژوهشی در هر رشته علمی را بدست آورد. در توجیه نیاز به چنین شاخصی اظهار می‌شود که تعیین موضوعات مورد علاقه و در دست بررسی، در دنیای پرحجم و وسیع اطلاعات، نیاز به بررسی و جستجوی فراوان در انواع منابع اطلاعاتی دارد و وسیلهای ساده لازم است تا محققان و مخصوصاً دانشجویان دوره‌های دکترا را در تعیین موضوعات موردبحث روز و تخصیص موضوع مناسب برای رساله خود به کارآید.

درک دسولا پرایس

یکی از متفکرانی بود که تأثیری شگرف بر ظهور و توسعه حوزهٔ علم سنجی گذاشت.

افکار او باعث شد که کتاب سنجی به مسیری هدایت شود که بتوان از آن برای ارزیابی پژوهش و به دنبال آن سیاست علم استفاده کرد. درواقع، پرایس از طریق تلفیق کردن فنون و شاخص‌های کتاب سنجی با برخی دیگر از شاخص‌های توسعه، بنیان حوزهٔ جدید علم سنجی را پایه‌گذاری کرد.
با این حال، او هرگز از واژهٔ علم سنجی استفاده نکرد و به جای آن اصطلاع «علم علم» را ترجیح می‌داد.

کتاب «علم کوچک، علم بزرگ» او به عنوان بهترین نمونهٔ مطالعات استنادی می‌باشد و افراد بسیاری از جمله گارفیلد لقب پدر علم سنجی را بر وی نهاده‌اند.

یکی دیگر از خدمات پرایس به علم سنجی، مطرح کردن «نظریه چرخهٔ سودمندی تجمعی» بود که در برخی متون از آن به عنوان «قانون پرایس» معرفی شده‌است؛ که این نظریه براساس اصل موفقیت، موفقیت می‌آورد، مطرح شده‌است (نوروزی چاکلی، ۱۳۹۰، ص ۱۲۴–۱۳۰).

رابرت مرتون

یکی دیگر از کسانی بود که در توسعهٔ علم سنجی نقشی مهم ایفا کرد.

از میان مشهورترین نظریه‌های او دربارهٔ علم و اندازه‌گیری آن، باید به «اثر متیو»، و «نظریه استناد» او اشاره کرد که به منزلهٔ «نظام پاداش» یا «رواج علم» مطرح شد (نوروزی چاکلی، ۱۳۹۰، ص ۱۳۰).

یوجین گارفیلد

یکی دیگر از متفکران حوزهٔ علم سنجی است.

بیشترین فعالیت‌های گارفیلد در حوزهٔ علم سنجی، بر "تاریخ‌نگاری محاسباتی (الگوریتمی) متمرکز است؛ بر این اساس وی تاکنون توانسته‌است نرم‌افزار "هیست سایت" را که بر مبنای تاریخ‌نگاری محاسباتی کار می‌کند، به عنوان یکی از ابرازهای مورد استفاده در مطالعات علم سنجی تولید کند و به ثبت رساند.

همچنین فعالیت‌ها و خدمات گارفیلد به علم سنجی، به ویژه در حوزه مصورسازی علم به قدری تعیین‌کننده بوده‌است که شیفرین و بورنر، وی را به این دلیل که از ابتدای فعالیتش در حوزهٔ علم سنجی بحث تاریخ‌نگاری علم و ترسیم نقشهٔ علم را مطرح و متعاقب آن از دههٔ ۱۹۹۰ اقدام‌های عملی مهمی را در راستای ترسیم نقشهٔ علم اجرا کرد، "پدر مصورسازی علم" می‌خوانند (نوروزی چاکلی، ۱۳۹۰، ۱۳۷–۱۴۱).

فرانسیس نارین

یکی دیگر از پیشگامان حوزه علم سنجی است که برآن شد تانظامی را برای ارزش گذاری کمّی و ارزیابی پژوهش‌های علمی ابداع کند؛ در عین حال، وی بیشترین تلاش خود را برای ارزیابی پروانه‌های ثبت اختراعات صرف کرد. او برای آن دسته از مطالعات کمی علم سنجی که با استفاده از اطلاعات پروانه‌های ثبت اختراعات صورت می‌پذیرد، اصطلاح‌های «سنجش پروانه‌های ثبت اختراعات» یا «کتاب سنجی پروانه‌های ثبت اختراعات» را به کار برد.

همچنین «شاخص نفوذ» برای ارزیابی مجله‌ها یکی از مهم‌ترین دستاوردهای نارین و همکارش گابریل پینسکی بود (نوروزی چاکلی، ۱۳۹۰، ۱۴۲–۱۴۵).

علم سنجی در ایران

در کشور ایران برای سنجش علمی مراکز علمی عمدتاً به آمار پایگاه‌های استنادی خارج از کشور بسنده می‌شود و مراکز مرتب بر اساس آمار مقالات انگلیسی ارائه شده توسط دانشگاه‌ها، به سنجش و رتبه‌بندی آن‌ها اقدام می‌کنند.
یکی از منابع علم سنجی و رتبه‌بندی علمی مراکز دانشگاهی در کشور، آمار ارائه شده توسط پایگاه سیویلیکا می‌باشد که آمار تولید علم مراکز دانشگاهی را به صورت آنلاین تحلیل و ارائه می‌نماید و کم‌کم این آمار به عنوان پایه رتبه‌بندی مراکز دانشگاهی در تولید علم تبدیل شده‌است.