رصدخانه ملی ایران

رصدخانهٔ ملی ایران که هم‌اکنون در دست طراحی و احداث است، در سه بخش شامل ایستگاه یک، دو و سه، واقع در قُله گرکش در حوالی شهر قمصر کاشان واقع است.

پیشینه

فکر داشتن یک رصدخانه بزرگ در مقیاس جهانی برای کشور از پیش از انقلاب ۱۳۵۷ مطرح بود و پس از انقلاب نیز یک فرد خیر حاضر شد تا هزینه‌های ساخت چنین مجموعه‌ای را تقبل کند ولی بخاطر مشکلاتی، این رؤیای اخترشناسان کشور و آن خیر محقق نشد.
پس از مدتی پیشنهاد ساخت یک رصدخانه بزرگ برای کشور به عنوان یک آزمایشگاه علمی ملی، بطور جدی و رسمی، در سال ۱۳۷۷ مطرح شد. در این سال رصدخانه ملی به عنوان یکی از دو طرح کلان پژوهشی در شورای پژوهش‌های علمی مطرح و تصویب شد و در سال ۱۳۷۸ مرحله مکان‌یابی رصدخانه ملی در قالب یک طرح پژوهشی دانشگاهی آغاز شد.
در روزهای پایانی سال ۱۳۸۲ طرح رصدخانه ملی ایران به عنوان یک طرح علمی با بودجه مستقل در هیئت دولت تصویب شد ولی به دلایل مختلف، بودجه‌ای در سال بعد به آن اختصاص نیافت. با روی کار آمدن دولت آقای احمدی‌نژاد این طرح متوقف شد تا اینکه با دستور آیت الله علی خامنه ای رهبر ایران و تخصیص یک اعتبار محدود در سال ۱۳۸۸ کار طراحی و ساخت و ساز رصدخانه در عمل شروع شد.
از آن زمان تاکنون، طراحی مقدماتی تلسکوپ به پایان رسیده، آینه اصلی تلسکوپ با قطر سه و نیم متر خریداری و تراش و پولیش شده، محل ساخت رصدخانه در قله گرکش کاشان تسطیح و راه ارتباطی آن تقریباً تکمیل شده و حداقل یکی از قطعات اصلی تلسکوپ در داخل ایران طراحی و ساخته شده‌است که مجموعه این کارها تا شهریور ۱۳۹۳ چیزی در حدود ۲۹ درصد از کل عملیات لازم برای تکمیل طرح را شامل می‌شود.

ایستگاه‌ها و جانمایی

ایستگاه شماره یک محل رصد و در ارتفاع ۳۶۰۰ متری و ایستگاه شماره دو محل پژوهش، کارگاه‌ها و اقامتگاه‌ها و در ارتفاع ۳۳۲۰ متری و به فاصله حدود ۲۵۰۰ متر از ایستگاه شماره یک و سپس ایستگاه شماره سه محل خدمات و پشتیبانی به دو ایستگاه یک و دو و در ارتفاع ۲۵۸۰ متری و در فاصله ۸۵۰۰ متری از ایستگاه شماره دو و در کنار جاده فرعی قمصر ـ کامو قرار گرفته‌است. مکان این پروژه عاری از آلودگی‌های هوایی و حرارتی و نوری می‌باشد که حفظ شرایط مذکور از الزامات طراحی خواهد بود.

تلسکوپ

تلسکوپ با آینه اصلی سه و چهل متری این رصدخانه در ایران و با همکاری مشاوران ایرانی و خارجی طراحی و پولیش شده و آماده حمل به ایران است. هزینه ساخت آینه تلسکوپ حدود ۳ میلیون دلار برآورد می‌شود.

مدیریت پروژه و طراحی

مدیریت ساخت این رصدخانه با دکتر حبیب خسروشاهی دانشیار و عضو هیئت علمی نجوم پژوهشگاه دانشهای بنیادی است.

اهمیت طرح

طراحی و ساخت و بهره‌برداری از یک رصدخانه بزرگ علاوه بر تأثیری که بر توسعه علمی کشور و بالابردن جایگاه علمی ایران در منطقه و جهان خواهد داشت، موجب پا گرفتن و رشد برخی از صنایع و فناوری‌های پیشرفته در کشور خواهد شد که تا پیش از آن شناختی از آن وجود نداشته‌است. به عنوان مثال از تأثیر این طرح در انتقال دانش و دسترسی به فناوری‌هایی که تاکنون در ایران وجود نداشته، به ساخت اولین یاتاقان‌های هیدرو استاتیک برای حرکت دقیق و نرم تلسکوپ اشاره می‌کنند. این قطعه مهم که برای اولین بار در کشور طراحی و ساخته شده‌است، در سال گذشته طی مراسمی به نمایش گذاشته شد. این یاتاقان‌ها به دلیل دقت زیاد و ظرفیت تحمل بار بالا می‌توانند کاربردهای زیادی در صنایع مختلف داشته باشند و ایران را از واردات چنین قطعات گرانقیمتی بی‌نیاز کنند.

وضعیت کنونی

در شهریور ۱۳۹۳ به گفته مجری طرح و به دلیل پرداخت نشدن بودجه، طرح رصدخانه ملی ایران در آستانه تعطیلی قرار گرفت.
با این حال، آینهٔ تلسکوپ ملّی، در ۳ اسفند ۱۳۹۳، وارد کشور شد و در مراسمی با حضور رضا منصوری مجری طرح، محمّد فرهادی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، محمدجواد لاریجانی رئیس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، سورنا ستاری معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور، حبیب خسروشاهی معاون علمی طرح، عباسعلی منصوری آرانی نمایندهٔ کاشان و آران و بیدگل و نمایندهٔ نطنز بادرود در محل پژوهشگاه دانش‌های بنیادی رونمایی شد.
در بهار ۱۳۹۴، سورنا ستاری معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور از قلّهٔ گرگش بازدید کرد.
در بهمن ۱۳۹۴ دکتر محمدجواد لاریجانی طی حکمی دکتر حبیب خسروشاهی را به عنوان مجری طرح رصدخانه ملی ایران جایگزین دکتر رضا منصوری کرد.
طبق اعلام مجری رصدخانه ملی ایران ساخت بنای ثابت محفظه تلسکوپ ۳/۴ متری، محوطه سازی و ساختمان عملیات و لایه نشانی رصدخانه ملی از تیرماه ۱۳۹۶ آغاز شده‌است.