سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران

پیش از انقلاب

در ۴ اردیبهشت ۱۳۱۹، رادیو ایران رسماً توسط محمدرضا پهلوی –ولیعهد وقت ایران– افتتاح گردید و عیسی صدیق نخستین رئیس آن بود. رادیو روزی ۵ ساعت برنامه داشت و برنامه‌هایی نظیر اخبار داخلی و خارجی، موسیقی سنتی ایرانی و غربی، بحث‌های مذهبی و ورزشی و همچنین اقتصادی و سیاسی پخش می‌کرد. بنا بر تخمین مرکز آمار ایران، در سال ۱۳۵۵ حدود ۷۶٪ جمعیت شهری و ۴۵٪ جمعیت روستایی به رادیو دسترسی داشتند.
تلویزیون ملی ایران در روز ۱ فروردین ۱۳۴۶ رسماً افتتاح شد تا بعدتر سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران شکل بگیرد. در آن زمان تجهیزات سخت‌افزاری تلویزیون در اختیار وزارت پست، تلگراف و تلفن بود و محتوای آن توسط اداره تبلیغات و انتشارات تولید می‌شد. در سال‌های بعد گسترش فعالیت‌های رادیوتلویزیونی به سراسر کشور ایجاب می‌کرد تا نهاد یکپارچه‌ای تشکیل شود و از سال ۱۳۵۰ تمامی تأسیسات در اختیار سازمان رادیو و تلویزیون ملی قرار گرفت. شاه شخصاً رضا قطبی را به ریاست سازمان منصوب کرد و زمان پخش برنامه‌ها به سرعت زیاد شد. در اواخر انقلاب دو شبکه تلویزیونی (برنامه اول و برنامه دوم) فعال بودند و با گسترش تأسیسات، بیش از ۹۵٪ جمعیت شهرنشین و چیزی در حدود ۷۵٪ از جمعیت کشور قادر به دریافت امواج تلویزیونی بودند. پیش از انقلاب در حدود ۴۰٪ برنامه‌های تلویزیون خارجی و وارداتی بودند و برنامه‌های ساخت داخل نیز عمدتاً از برنامه‌های خارجی الگوبرداری شده بودند.
در بحبوحهٔ ناآرامی‌های انقلاب ۱۳۵۷ و زمانی که ارتشبد ازهاری نخست‌وزیر ایران شد، تورج فرازمند به ریاست سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران پس از رضا قطبی برگزیده شد.

نشان

نشان صدا و سیما شامل نشان جمهوری اسلامی ایران در رأس و دو نوشتهٔ «لا» به عربی است که در طراحی آن از المان‌های شیعی استفاده شده‌است. زمانی که این آرم در اوایل انقلاب طراحی شد، نمادی از «نه گفتن» به شرق و غرب (نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی) و به‌طور خاص ایالات متحدهٔ آمریکا و اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی بود. این دو لا در وسط به شکل یک شبکه به یکدیگر می‌رسند و در محل تلاقی آن‌ها نماد چشم قرار دارد. در زیر نماد، عبارت صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران با خط نستعلیق نوشته شده‌است.

نظارت

شورای نظارت بر صدا و سیما نهادی متشکل از نمایندگان قوای سه‌گانه کشور است که بر فعالیت این سازمان نظارت دارند.

مکان

محل ساختمان مرکزی صدا و سیما در خیابان ولی‌عصر تهران نرسیده به چهارراه پارک‌وی و در محدوده‌ای است که اصطلاحاً جام‌جم خوانده می‌شود. اراضی سازمان صدا و سیما در این منطقه جزو مرغوبترین اراضی در شمال شهر «روبروی منطقه امانیه» تهران محسوب می‌شود. با عنایت به اطلاعاتی که از اداره کل ساختمان و تأسیسات این سازمان به دست آمده مساحت زمین محوطه جام جم به بیش از ۱۲۰ هکتار می‌رسد. البته این محوطه عظیم منهای سایر ساختمان‌ها و اراضی سازمان صدا و سیما در دیگر نقاط تهران است. ساختمان شبکه دو سیما در میدان آرژانتین قرار دارد. البته دفاتر و استودیوهای دیگری به صورت ثابت و سیار در مناطق مختلف کشور فعالیت دارند.

تولیدات

بنا بر گزارش سالانه سال ۱۳۸۴، صدا و سیما در این سال ۶۰٬۷۶۴ ساعت برنامه تلویزیونی تولید و ۱۷۵٬۷۵۶ ساعت پخش نموده‌است که ۷۳٪ آن تولید داخلی بوده‌است. در این سال همچنین ۲۰۴٬۶۱۵ ساعت برنامه رادیویی تولید و ۲۶۸٬۳۷۳ ساعت پخش شده‌است که ۸۰٪ آن داخلی بوده‌است. آمار پخش برنامه نسبت به سال پیش خود در تلویزیون ۴٪ و در رادیو ۵٪ افزایش نشان می‌دهد.

دیجیتال

پخش دیجیتال شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی با استاندارد DVB-T از آبان ماه سال ۱۳۸۸ فعالیت خود را آغاز کرده‌است و تاکنون ادامه دارد.
در اسفند ماه ۱۳۹۴، پخش آزمایشی نسل جدید دیجیتال با استاندارد DVB-T2 در فرکانس ۵۵۴ شهر تهران با پخش شبکه ۴ آغاز شد و سپس در روستاهای کشور ایران به‌ترتیب جمعیت در حال راه‌اندازی است.

اداره کل پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

اداره کل پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما یکی از چند اداره کل پژوهشی سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است و ساختمان آن در شهر قم قرار دارد. نخستین ساختار تشکیلاتی و شرح وظایف این اداره کل در سال ۱۳۷۷ تصویب شد و در طول سال‌های اخیر با توجه به گسترش فعالیت‌ها، مورد بازنگری و اصلاح قرار گرفته‌است. اهداف سازمانی این اداره کل عبارتند از: سامان‌دهی پژوهش‌های اسلامی مورد نیاز صدا و سیما؛ تأمین مطلوب نیازهای پژوهشی برنامه‌های رسانه ملی با مضامین معارف اسلامی؛ اعتلای محتوای برنامه‌های اسلامی رسانه ملی. این اداره کل از معاونت‌ها و اداره کل‌هایی در همین راستا تشکیل شده‌است.
این اداره کل دارای دو اداره کل زیر می‌باشد:
اداره کل پژوهش
اداره کل خدمات رسانه‌ای

دانشگاه صدا و سیما

دانشگاه صدا و سیما یک دانشگاه دولتی در تهران و وابسته به سازمان صدا و سیمای ایران است که در سال ۱۳۴۸ خورشیدی در ایران تأسیس شد. نخستین بار تحت عنوان «مدرسه عالی تلویزیون و سینما» شروع به فعالیت کرد. این دانشگاه به عنوان قطب علمی رشته‌های تحصیلی حوزه رسانه شناخته می‌شود. رسالت این دانشگاه تأمین نیروی انسانی در سازمان صدا و سیما می‌باشد. این دانشگاه از طریق آزمون سراسری دانشجو می‌پذیرد. پردیس اصلی دانشگاه صدا و سیما در خیابان ولیعصر، ابتدای بزرگراه نیایش و جنب پردیس سینمایی پارک ملت واقع است.
پس از آغاز به کار سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران و گستردگی فعالیت آن در سال ۱۳۳۷ و بعد از فراهم آمدن مقدمات کار در سال ۱۳۴۸ موسسه‌ای به نام «مدرسه عالی تلویزیون و سینما» به منظور تربیت نیروهای مورد نیاز رسانه کشور در آن زمان تشکیل شد که دانش‌آموختگان آن به فعالیت در سازمان رادیو و تلویزیون و حوزه سینما مشغول شدند. در سال ۱۳۴۸ این مؤسسه کار خود را با یک دوره کوتاه مدت یک ساله آغاز کرد. بعدها این دوره به دو دوره دو ساله ارتقا یافت؛ و بعد دوره‌های کارشناسی ارشد تکنولوژی آموزشی، تحقیق در ارتباطات جمعی و مهندسی الکترونیک نیز قبل از انقلاب در آن اجرا شدند. پس از انقلاب اسلامی ایران، این مؤسسه فقط به تربیت نیروی انسانی مورد نیاز سازمان صدا و سیما پرداخت و تاکنون فارغ التحصیلان دوره‌های روزانه آن در سازمان صدا و سیما و هم چنین در مراکز استانی صدا و سیما مشغول به کار هستند. در ۱۵ مهر ۱۳۹۱ از سوی شورای گسترش آموزش عالی از دانشکده صداوسیما علی‌رغم رسالت خاص تربیت دانشجو و آمار دانشجویی محدود ولی به دانشگاه صداوسیما ارتقاء درجه یافت.

جایگاه ویژه دانشگاه صدا و سیما

آیت‌الله سید علی خامنه‌ای در دیدار با مسئولان مجموعه در سال ۱۳۷۷ :
اگر چه مجموعه شما مستقیم با آنتن مربوط نیست اما غیر مستقیم و به صورت پشتیبانی  و به صورت تأمین آینده در واقع همه چیز این آنتن در اختیار اینجاست ...این همان مرکزی است که ما کمبودش را داشته‌ایم ...... بنابراین به نظر می‌رسد که الان نبض صدا و سیما در این دانشکده شما دارد می‌زند . یعنی حقیقتاً آنجایی که شما آقایان کار می‌کنید آینده صداوسیما در حقیقت آنجا دارد شکل می‌گیرد.

پذیرش متمرکز و  شرایط خاص دانشگاه صدا و سیما

این دانشگاه دانشجویان خود را بصورت متمرکز ولی با شرایط خاص مصاحبه در تمامی مقاطع از طریق کنکور سراسری و کارشناسی ارشد  پذیرش می کند . پس از انتخاب کد رشته های این دانشگاه توسط داوطلبین به میزان 3 تا 5 برابر ظرفیت پذیرش نهایی دانشگاه برای مصاحبه چند برابر ظرفیت به دانشگاه صدا و سیما معرفی می شوند . برای این افراد مصاحبه حضوری و بررسی صلاحیت های علمی و عمومی و معارفی انجام و افراد پذیرفته شده نهایی مد نظر دانشگاه به سازمان سنجش معرفی می شوند . در حال حاضر در تمامی مقاطع پذیرش این دانشگاه همچون سایر دانشگاه ها در مهرماه و نتیجه نهایی آن توسط سازمان سنجش اعلام می گردد .

انتقادات

عملکرد صداو سیمای ایران با انتقادات فراوانی روبه‌رو بوده‌است. مجید محمدی در کتاب «سیمای اقتدارگرایی، تلویزیون دولتی ایران» به شرح موارد متعددی از انتقادات وارده بر صداوسیما می‌پردازد، از جمله؛ نقض گستردهٔ حقوق پدیدآورندگان، حضور بسیار کمرنگ ایرانیان اهل سنت در برنامه‌های تلویزیون، نادیده گرفتن فرهنگ مردم حاشیه کشور و محدود شدن حوزه فرهنگی این رسانه به فرهنگ مناطق مرکزی کشور، تحریک پاره‌فرهنگ‌های موجود در کشور با عنوان مقابله با تهاجم فرهنگی، دخالت گرایش سیاسی مدیریت صدا و سیما در برنامه‌ها به‌طوری‌که آن را به رسانهٔ حزبی و ستاد انتخاباتی یک جناح سیاسی خاص تبدیل کرده‌است، حضور در انواع مجامع و فیلمبرداری و پخش تصاویر افراد بدون رضایت آن‌ها. سانسور برخی از اخبار مهم کشور؛ مانند قتل‌های زنجیره‌ای، حضور دوربین تلویزیون در همه جا و تصویربرداری کامل از رخدادها و مراسمی که تقریباً هیچ تصویری از آن‌ها پخش نمی‌شود؛ مانند فیلمبرداری کامل دادگاه روزنامه خرداد و ماجرای کوی دانشگاه. که مورد آخر شائبه فعالیت اطلاعاتی و استفادهٔ شخصی مدیران تلویزیون از منابع این سازمان را مطرح می‌کند.
تلویزیون دولتی ایران در ایامی مانند روزهای انتخابات، ۲۲ بهمن و روز قدس از زنانی که دارای آرایش‌های غلیظ هستند در تأیید انقلاب و نظام مصاحبه پخش می‌کند که این موضوع مورد نقد منتقدان بوده‌است.

وضعیت موسیقی

صدا و سیما سال‌هاست در حوزه موسیقی مورد نقد فراوان قرار دارد و هر دو گروه موسیقی سنتی و جهانی فعال در کشور معتقدند صدا و سیما بهایی به موسیقی در شبکه‌های تلویزیونی نمی‌دهد و تلویزیون ایران هم تنها مجموعه تلویزیونی در میان همه کشورهاست که شبکه مستقل موسیقی نداشته و فقط به یک برنامه موسیقایی یک ساعته در زمان خواب مردم (شبکوک) اکتفا کرده‌است. مشاور عالی رئیس‌جمهور هم چندی پیش اعلام کرد هنوز در صدا و سیما جای یک برنامه خوب دربارهٔ کتاب خالی است، همان‌طور که جای یک برنامه خوب دربارهٔ موسیقی نیز خالی است، بخشی از این مسئله به دلیل تفاوت نگاه دوستان ما در صداوسیما و دوستان ما در وزارت فرهنگ و ارشاد است همچنین مدیر خانه موسیقی نیز از بی مسئولیتی صدا و سیما دربارهٔ وضعیت موسیقی انتقاد کرد. مسولان صدا وسیما معتقدند موسیقی در کشور با مشکلات خاصی مواجه است که باید در رسانه ملی روی مبانی آن بحث و گفتگو شود تا به راه‌حل درستی در این زمینه برسیم. مسئولیتی-صدا-و-سیما 1 ۲
هرچند افتتاح شبکه (آوا و نوا) که در سال ۹۱ توسط ریاست وقت صدا و سیما دنبال شد کم‌کم از دستور کار صدا و سیما خارج شد اما اخیراً زمزمه‌هایی برای افتتاح شبکه‌ای موسوم به (شبکه هنر) به گوش می‌رسد که قرار است علاوه بر پخش آثار فاخر موسیقایی به پخش فعالیت کاری هنرمندان سایر رشته‌ها نظیر خوشنویسی، معرق، سفال و … تحت کلیپهای چند دقیقه‌ای و همراه با قطعات موسیقی بپردازد، از زمان دقیق شروع بکار این شبکه اطلاع دقیقی در دسترس نیست، این موضوع از زمانی قوت گرفت که نظرسنجیها علاقه زیاد مردم به افتتاح شبکه مستقل موسیقی در سیما را نشان می‌داد.3 4

سانسور

صدا و سیمای ایران سابقه سانسور در مسابقات ورزشی داخلی و خارجی را دارد. بگونه‌ای که موقع بازی تیم ملی والیبال ایران و آمریکا از سری مسابقات لیگ جهانی به هنگام پخش سرود ملی ایالات متحده، سرود این کشور سانسور و پخش زنده برنامه قطع شد. پیشینه سانسور صدا و سیما با استفاده از ترفندهای جدید به مسابقات فوتبال در اسپانیا نیز کشیده شده‌است که با توجه به اسپانسری کشور آذربایجان از باشگاه آتلتیکومادرید در مسابقات فوتبال، این سازمان تبلیغات حاشیه‌ای را که با نام آذربایجان پوشش داده می‌شود را عوض کرده و نام شرکتی ایرانی را در حوزه اینترنت تبلیغ می‌کند. اما مسئولین صدا و سیما منکر هرگونه سانسور در این زمینه شده‌اند.
در سال ۱۳۹۷ و در جریان یک برنامهٔ ورزشی، صدا و سیما اقدام به سانسور لوگوی یک باشگاه فوتبال کرد؛ این سازمان پستان گرگ ماده‌ای را که در لوگوی باشگاه فوتبال آ.اس. رم وجود داشت را سانسور کرد و هیچ‌گونه عذرخواهی برای این کار ارائه نداد. این اتفاق، باعث واکنش منفی گسترده در رسانه‌های ایتالیایی شد. باشگاه آ.اس. رم نیز در چند پست توئیتری، به این سانسور واکنش نشان داد.
این سانسور، توسط کاربران شبکه‌های اجتماعی به تمسخر گرفته شد و برخی کاربران گرگ موجود در لوگو را محجبه و اسلامی می‌کردند.

تحریم

کنگره آمریکا در تاریخ فوریه ۲۰۱۳ (میلادی)، صدا و سیمای ایران را به دلیل ارسال امواج پارازیت بر روی امواج ماهواره، مشمول تحریم اعلام کرد. به موجب لغو ارسال پارازیت از سوی ایران بر روی امواج ماهواره به صورت کلی، کنگره آمریکا، این مصوبه را در فوریه ۲۰۱۴ (میلادی) به حالت تعلیق درآورد.

تهدید به قطع همکاری

صدا و سیما موظف شده همکاری خود را با چهره‌های سرشناسی که به زعم خود در شبکه‌های اجتماعی به هنجارشکنی مشغول هستند را قطع کند. در توضیحات تعریف خاصی از «هنجارشکنی» نیامده اما اظهار شده که مخاطبش آن دسته از چهره هاییست که اقدام به نشر تصاویر و نوشته‌های مخالف قوانین جمهوری اسلامی می‌کنند. منبع

وضعیت حقوقی

اصل ۱۷۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به سازمان صداوسیما اختصاص یافته.
در صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، آزادی بیان و نشر افکار با رعایت موازین اسلامی و مصالح کشور باید تأمین گردد. نصب و عزل رئیس سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران با مقام رهبری است و شورایی مرکب از نمایندگان رئیس‌جمهور و رئیس قوه قضاییه و مجلس شورای اسلامی (هر کدام دو نفر) نظارت بر این سازمان خواهند داشت. خط مشی و ترتیب اداره سازمان و نظارت بر آن را قانون معین می‌کند.
اساسنامه سازمان صداو سیما در ۲۷ مهر ۱۳۶۲ به تصویب مجلس رسید. یکی از مقررات این اساسنامه ماده ۷ آن است که این سازمان را رادیو و تلویزیون انحصاری ایران ساخته‌است:
تاسیس فرستنده و پخش برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی در هر نقطه کشور در انحصار این سازمان بوده و چنانچه اشخاص حقیقی یا حقوقی اقدام به تأسیس یا بهره‌برداری از چنین رسانه‌هایی کنند از ادامه کار آنان جلوگیری به عمل آمده و تحت تعقیب قانونی قرار خواهد گرفت.
ذکر چنین اصلی با عرف اساسنامه‌های سازمان‌های رسانه‌ای سازگار نیست و چنین انحصارهایی فقط در اساسنامه سازمان‌های امنیتی و نظامی به چشم می‌خورد.
محدودیت‌ها و حقوق رسانه‌ای صدا و سیما نیز نامشخص است. در مطبوعات مسئولیت مطالب منتشر شده با مدیر مسئول است و در حوزه کتاب، فیلم و دیگر کالاهای صوتی و تصویری نیز با دولت است که مجوز انتشار آن‌ها را صادر می‌کند. اما به وضعیت حقوق و حدود اختیارات صدا و سیما نه در قانون اساسی و نه در اساسنامه سازمان اشاره نشده‌است. شاید به همین دلیل این سازمان هیچگاه به دادگاه کشیده نشده‌است.
مجلس ششم در همین زمینه برای تغییر اساسنامه صدا و سیما تلاش ناموفقی داشت. مصوبه این مجلس صدا و سیما را ملزم می‌کرد که در صورت توهین، افتراء و پخش مطالب غیرواقع، پاسخ شخص ذی‌نفع را پخش کند (مشابه قاعده‌ای که در مطبوعات رعایت می‌شود). اما این قانون با مخالفت شورای نگهبان روبرو شد.مجمع تشخیص مصلحت نظام در ۲۳ خرداد ۱۳۸۸ یک روز پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم این تغییر را در اساسنامه صدا و سیما ایجاد کرد و مراحلی را نیز برای شکایت از سازمان در صورت استنکاف از پخش جوابیه پیش‌بینی کرد.