خانه شیخ الاسلام

تاریخچه و وجه تسمیه

خانه یا دیوانخانه شیخ الاسلام در دوره صفوی  ساخته شده و در دوره قاجار تزیینات جدیدی به ان اضافه شده‌است .این خانه محل سکونت محمدباقر سبزواری   بوده‌است. شاه سلیمان صفوی (و احتمالا شاه عباس دوم)
 توسط علامه محسن فیض کاشانی از ملا محمد باقر سبزواری خواست که در اصفهان سکونت کند و شیخ‌الاسلام  این شهر باشد. در محله سینه پایینی در نزدیکی باغ همایون (باب همایون ) باغی سلطنتی بود که شاه ان را به محقق سبزواری واگذار کرده و خود دستور ساختن عمارتی عالی به سبک چهل ستون را داد. این ساختمان با متعلقا تش محل سکنای جناب محقق سبزواری و همسرشان  سرو قد خانم (یکی از دختران اشراف دربار صفوی) قرار گرفت و دیوانخانه یعنی عمارت اصلی مرکز قضا و حکومت شرعی مملکت و بخصوص پای تخت گردید

6 نسل از نوادگان محقق سبزواری،  منصب شیخ‌الاسلام اصفهان  را داشته‌اند و آخرین آن‌ها حاج میرزا علی اکبر شیخ الاسلام بود که در  دیوانخانه شیخ الا سلام زندگی می‌کرده اند

مشخصات بنا

خانه شیخ الاسلام با مسا حتی در حدود  1650 متر مربع و زیر بنای 682 مترمربع از نوع خانه‌های دو  ایوانی است. ضلع شمالی خانه به شکل نمونه وار خانه‌های معماری ایران در دوره صفوی است. در این نوع بناها یک اتاق شاه نشین در وسط ضلع که بهترین دید را به حیاط دارد قرار می‌گیرد که معمولاً هم به صورت پنج دری یا ارسی و گاه هفت دری (در اینجا ارسی) می‌باشد . راه ورودی این اتاق از دو راهروی کناری (اصطلاحا میان در) می‌باشد . هر یک از این راهروها علاوه بر این که راه ورودی به یک اتاق دیگر (سه دری) در دو طرف اتاق ارسی می‌باشد. در منتها الیه ضلع ساختمان نیز اتاق‌های کم اهمیت یا فضاهای خدماتی قرار می‌گیرد که این فضاها ورودی بیواسطه ای از خود حیا ط دارند. در منتها الیه شرقی این ضلع راه پلهٔ پشت بام و در منتها الیه غربی سرویس‌های بهداشتی قرار گرفته‌اند. سقف این ضلع بنا در گذشته فرو ریخته است و در حال حاظر سقف بنا از نوع مسطح (تیر و تخته) است که بر روی ان تزئینات گچ بری صورت گرفته‌است.
ضلع جنوبی شامل یک ایوان بزرگ و بلند با کاربندی های نفیس تزئینی از دوره صفوی در ضلع اصلی و گچ بری و نقا شیهای زیبای دوره معماری قاجاری در ضلع‌های طرفین و سقف است. سقف ان از نوع مسطح بوده و بر دو ستون چوبی تکیه داده است. در سمت شرق ایوان یک اتاق گوشواره جالب با سقف گنبدی و تزئینات نقش برجسته گچی قرار دارد. این قسمت از بنا کاملا تخریب شده بوده‌است که در سال‌های اخیر بر اساس ضوابط میراث فرهنگی موردباز سازی و بهره‌برداری قرار گرفته‌است. در سمت غرب ایوان اتاق‌هایی قرار دارند که حد فا صل حیاط عمومی و خصوصی خانه است و در حال حاضر با تیغه کشی از عرصه عمومی بنا جدا شده‌اند و در مالکیت باز ماندگان شیخ الاسلام است.
در قسمت خصوصی خانه دخل و تصرفات بسیاری صورت گرفته و به جز اتاق‌های سمت عرصه عمومی که همچنان قدمت و اصالت صفوی خود را دارند بقیه ساختمان دارای معماری دوره پهلوی دوم است.
ورودی اصلی خانه در ضلع غربی حیاط و از داخل یک کوچه نیمه خصوصی است که طریق یک هشتی از کوچه اصلی جدا می‌شود. قسمت خصوصی خانه نیز در حال حاضر دو ورودی به همین کوچه دارد

ویژگی بنا

وجود انواع تزئینات دوره قاجار در بنا از جمله کاربندی‌های تزئینی در ایوان جنوبی و اتاق‌های کناری، نقوش گچی در اتاق‌های گوشواره به‌طور مفصل و دیگر اتاق‌ها به فراخور اهمیت و همجنین نقاشی روی گچ و ایینه کاری در سقف مسطح ایوان جنوبی و انواع تزئینات گره‌چینی در درب و پنجره‌ها از خصوصیت بارز این بنا می‌باشد

دلایل ثبت اثرملی

خانه شیخ الاسلام علاوه بر اهمیت فرهنگی مالکش، از نظر معماری واجد به خصوصیت ارزشمندی است. تحولات انجام گرفته در ساختمان از دوره صفوی و قاجار گرفته تا دوره پهلوی و بازسازی‌های اخیر، این بنا را شنا سه ای از سیر تحول معماری در این سرزمین تبدیل کرده‌است.این اثر در تاریخ ۲۹ شهریور ۱۳۵۳ با شمارهٔ ثبت ۹۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بخش اصلی و اعظمی از خانه در مالکیت سازمان میراث فرهنگی است و ادرس ان دراصفهان، چهارراه تختی، کوچه شیخ الاسلام می‌باشد

خانه نساجي سنتي

سازمان ميراث فرهنگي درتاريخ 18 بهمن 1389 خانه نساجي سنتي در شهر اصفهان را در خانه شيخ الاسلام افتتاح کرد. واحدهای صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی در ان مستقر شدند و خانه به موزه ای از هنرهای سنتی از جمله ترمه بافی ،زری بافی ،گلابتون سازی، چادرشب‌بافی، شعر بافی، مخمل بافی، رنگرزی، عبا بافی، ریسنگی و حلاجی تبدیل شد و کارگاه‌های زری بافی، گلابتون دوزی و ترمه بافی به صورت فعال توسط استاد کاران و هنر مندان نساجی به حفظ هنرهای مذکور و به نمایش گذاشتن آن‌ها می پردازند. در کنار این کارگاه‌ها ماکت تعدادی از هنرمندان برجسته رشته‌های نساجی سنتی در رشته‌های شعر بافی، مخمل بافی، کار بافی، عبا بافی، رنگرزی سنتی ،حلاجی و نخ ریسی به صورت نمادین ساخته شده و در کنار دستگاه‌های مرتبط با فعالیت این هنرمندان قرار گرفته‌است  .

بمباران خانه شیخ الاسلام

در سال 1365 در جريان جنگ ایران و عراق و حملات هوائی عراق، اين خانه بمباران شد و در نتيجه قسمت جنوب‌شرقي بنا (معروف به کاش خانه) كاملاً ويران و تزيينات کاشیکاری آن از ميان رفت. از همان زمان اقدامات مرمتي به‌خصوص در قسمت تزيينات و ساخت درهاي مشبك توسط استادكاران متخصص و زيرنظر سازمان ميراث‌فرهنگي آغاز شد . كارشناسان سازمان ميراث‌فرهنگي همچنین گام‌هاي مؤثري در جهت استحكام‌بخشي بنا برداشته‌اند ولی بازسازي و مرمت اين خانه به‌طور كامل به‌اتمام نرسيد. به گفته كارشناسان عدم مرمت بخش از تزيينات خانه كه در قسمت‌هاي جنوب‌شرقي در اثر بمباران كاملاً تخريب و از ميان رفته است،‌نشان دادن آثار زمان جنگ به علاقه‌مندان مي‌باشد و به‌معناي عدم‌توجه مسئولان در حفظ اين بناي باقيمانده از دوران گذشته نيست

بازدید نخست وزیر مالزی

نخست وزير مالزي و همراهانش كه در تاریخ 2 دی 1387 به اصفهان سفر كرده واز كارگاه آموزش صنايع دستي خانه تاريخي «شيخ الاسلام» ديدن كردند. نخست وزير مالزي و همراهانش از نزديك با 10 رشته صنايع دستي از جمله قفل‌سازي، طلاكوبي، قلمزني، مليله‌كاري نقره، مينياتور، ميناكاري، نقاشي روي سفال و سراميك، معرق كاري، لايه چيني و پاييه ماشه آشنا شدند. ایشان وهمراهانشان از هنر هنرمندان اصفهاني به نيكي ياد كردند و اصفهان را به عنوان يكي از قطب‌هاي مهم صنايع دستي در دنيا دانستند