چغانیان

چَغانیان یا صنعانیان یا صغانیان یک امیرنشین کوچک در کرانه راست رودخانه آمودریا در جنوب سمرقند بود. ناحیه قدیمی چغانیان که شهر مهم آن نیز چَغانیان نام داشت امروزه تقریباً مطابق با استان سُرخان‌دریا (به مرکزیت شهر تِرمِذ) در جنوب ازبکستان است. در پارسی میانه به آن چغانیگان گفته می‌شد.
فرمانرواییان چغانیان، چغان‌خدا نامیده می‌شدند و به احتمال زیاد از تبار ایرانی بوده‌اند. ناحیه چغانیان نخست در قلمرو کوشانیان قرار داشته‌است و در دوره ساسانیان، جزو سرزمین‌های اصلی هپتالیان به‌شمار می‌رفت و به‌رغم استقلال نسبی و داشتن فرماندار مستقل، جزو نواحی تحت نفوذ ساسانیان شمرده می‌شد. با لشکرکشی خسرو انوشیروان، چغانیان کاملاً به تصرف ساسانیان درآمد.
اعراب آن را صغانیان می‌گویند. منطقه چغانیان به خاطر کشت زعفران معروف بوده‌است.

پیشینه

در قرون وسطی درهٔ سرخان ناحیه چغانیان را تشکیل می‌داده و صاحب این ناحیه در زمانهای پیش از اسلام لقب چغان‌خداه داشته. بنا به گفته مقدسی در چغانیان نزدیک به شانزده هزار روستا وجود داشته. این ناحیه از لحاظ وسعت و ثروت و عظمت بلاد به پای ختل نمی‌رسیده‌است. شهر عمدهٔ ناحیه مذکور همین نام را داشته در مسافت چهار روز راه یا در ۲۴ فرسنگی ترمذ و سه روز راه از قبادیان به قولی مطابق ده‌نو کنونی و به قول دیگر مطابق سر آسیاب کنونی بوده‌است که به فاصله کمی از ده‌نو قرار داشته‌است. به گفته استخری چغانیان از ترمذ بزرگتر بوده‌است لیکن از نظر جمعیت و ثروت بپای ترمذ نمی‌رسیده‌است.
این شهر کهن دژی داشته که در دو طرف رودخانه بنا شده بود. در این شهر بازاری سرپوشیده زیبا وجود داشته نان ارزان بوده و گوشت به مقدار زیاد خریدوفروش می‌شده میان بازار مسجدی زیبا با ستون‌هایی از خشت پخته بدون طاق‌نما برپا بوده حتی در قرن دوازدهم میلادی هم مسجد چغانیان مشهور بوده‌است. به هر خانه‌ای آب جاری برده شده بود و اطراف شهر بسبب وفور آب از گیاهان و رستنی‌های فراوان پوشیده شده بود. علف چندان بلند میروئید که اسب در میان آن پیدا نبوده‌است.
ولایت چغانیان در قرن پنجم و ششم میلادی از مراکز عمده هفتالیان بود و در روزگاران پیش از اسلام از مراکز انتشار دیانت مذهب بودائی بوده و معابد بودائی بسیاری در آنجا وجود داشته‌است. چغانیان در زمان سلسله ساسانیان تحت حکومت فرمانروایان محلی بود که عنوان چغان خداه داشتند و در سال ۳۱ هجری قمری سپاهیان چغان‌خداه در جنگ یزدگرد سوم با اعراب با مهاجمین عرب جنگید، همان‌طور که گفته شد چغانیان توسط قتیبة بن مسلم باهلی فتح شد.
چغان‌خدایان غالباً تابع عمال و والیان خراسان بودند. خاستگاه صاحبان چغانیان معلوم نیست ایشان به لقب عربی (امیر) ملقب بوده‌اند و لقب صاحبان پیش از اسلام چغانیان (یعنی چغان‌خداه) در آن دوران دیگر مشاهده نمی‌گردد. حکومت ولایت چغانیان در فرارود بایشان اختصاص داشته‌است و در دورهٔ پادشاهان سامانی و غزنوی متصدی مشاغل مهمی بوده‌اند. بعدها با نام آل محتاج نیز شناخته شدند و این سلسله منسوب‌اند بنام جد مؤسس امارت خویش یعنی ابو بکر محمد بن المظفر محتاج چغانی که در سال ۳۲۱ هجری قمری، سپهسالاری خراسان از جانب امیر نصر بن احمد سامانی به او واگذار شده بود.
شهر چغانیان از سده هفتم، به‌ویژه از دوره مغول، به بعد به‌تدریج کم‌اهمیت شد و به احتمال بسیار از سده هشتم به بعد شهر چغانیان وجود نداشته‌است.
در اوایل سده دهم، شاهان ازبک به چغانیان حمله کردند. ناحیه چغانیان در قرن چهاردهم/ بیستم، سُرخان دریا نامیده شد و از ۱۳۱۹ش/ ۱۹۴۱ در محدوده‌ای میان تاجیکستان در شمال و مشرق، افغانستان در جنوب، ترکمنستان در جنوب غربی و قَشْقَه‌دریا (جزو ازبکستان) در مشرق، با تغییراتی اندک نسبت به حدود قبلیِ ناحیه، به استان (اوبلاست) تبدیل شد. جمعیت آن در سرشماری ۱۳۷۵ش/۱۹۹۶، بیش از یک و نیم میلیون نفر بوده‌است و تقریباً ۷۳٪ مردم آن از تبار ازبک، ۱۲٪ تاجیک و بقیه روس، ترکمن و تاتارند.