حکم (بازی)

حکم نام بازی‌ای با ورق‌های بازی (۵۲تایی) متکی بر بخت و مهارت است. محبوب‌ترین گونهٔ این بازی نوع چهارنفرهٔ آن است گرچه گونه‌های دو نفره،سه نفره،پنج نفره و شش نفره ی آن هم بازی می‌شود. در میان بازی‌های ورق حکم نزد ایرانیان از محبوبیت زیادی برخوردار است. در گونهٔ چهارنفری حکم بازیکنان دوبه‌دو یار یکدیگرند و دیگر گونه‌ها(بجز شش نفره)هر کس علیه بقیه بازی می‌کند.
اساس برد و باخت در هر «دور بازی» بر برنده شدن در «هفت بازی» یا «هفت دست بازی» استوار است و اساس برنده شدن در هر دست بازی کسب هفت امتیاز است که به هر کدام از این امتیازها هم «دست» می‌گویند و برنده شدن هر امتیاز را اصطلاحاً «دست‌گرفتن» می‌گویند. پس مثلاً ممکن است در بازی پنجم از هفت بازی گروه بازنده شش دست گرفته باشد و گروه برنده هم که هفت دست گرفته‌است. در گونهٔ چهارنفر امتیازها برای تیم لحاظ می‌شود و نه فرد.

ارزش مجرد ورق‌ها

ترتیب ورق‌های هر خال بر اساس ارزیابی درجه نظامی، از کمینه به بیشینه بدین ترتیب است: ۲ (کم‌درجه‌ترین خال)، ۳، ۴...۱۰، سرباز، بی‌بی، شاه، تک (آس، ایس یا اصطلاح انگلیسی Ace). به‌طور پیش‌فرض خال‌ها بر یکدیگر برتری و غالبیتی ندارد. اما پس از تعیین خال حکم توسط حاکم، برتری و غالبیت از سوی تمامی خال‌های حکم بر تمامی مجموع 39 خال دیگر برقرار می‌شود. ضعیف‌ترین ورق این 13 خال برتر و غالب،  ورق با نمره ۲ است که از مجموع 3 ورق‌ تک (آس) خال‌های دیگر هم برتر و غالب‌تر شناخته و در نظر گرفته می‌شود. خال حکم در ابتدای هر دور (Round) بازی توسط فردی که در مقام حاکم آن دور نشسته است، تعیین می‌شود. نحوهٔ حاکم شدن در ذیل توضیح داده خواهد شد.

حکم دو به دو (چهار نفره)

به خاطر محبوبیت بیشتر حکم چهارنفره قوانین بازی بر اساس آن شرح داده می‌شود و سپس در مورد انواع دیگر بازی حکم تفاوت‌ها با حکم چهار نفره ذکر می‌شود.

صورت نشستن و تعیین حاکم برای بار نخست

افراد بر رأس‌های یکی مربع می‌نشینند. اگر پیشتر یارکشی انجام شده باشد افراد باید به گونه‌ای بنشینند که یار هر کس روبرویش (یعنی رأس مقابل) باشد. سپس یکی از چهار نفر ورق‌ها را پس از برزدن یک یک از رو به صورت پادساعتگرد به افراد می‌دهد (یعنی آشکارا بر زمین می‌گذارد تا همگان ببینند) بنابراین خودش آخرین نفری‌است که ورق دریافت می‌کند. نخستین کسی که آس دریافت کند (یا اصطلاحاً نخستین کسی که «آس بیاورد» یا «به او آس بیفتد») حاکم می‌شود. اگر یارکشی پیشتر انجام شده باشد ورق‌ها جمع‌آوری می‌شود و پس از برخوردن تقسیم ورق‌ها برای بازی اصلی آغاز می‌گردد (اصطلاحاً دست داده می‌شود). اگر یارکشی انجام نشده باشد دادن ورق‌ها به صورت تک‌تک بر همان سمت پیشین به افراد ادامه می‌یابد تا شخص دیگری آس دریافت کند. این شخص یار حاکم خواهد بود. پس از اینکه یار حاکم تعیین شد. تغییر مکان احتمالی برای روبروی هم قرار گرفتن یاران صورت می‌گیرد.

صورت تقسیم ورق‌ها میان بازی‌کنان

به تقسیم ورق میان بازی‌کنان اصطلاحاً «دست‌دادن» یا «ورق‌دادن» می‌گویند. در هر دست بازی بازیکنی که سمت چپ حاکم نشسته‌است دست می‌دهد. یعنی به گونه‌ای دست داده می‌شود که نخستین ورق به حاکم رسد و آخرین ورق به دست‌دهنده. ورق‌دهنده پس از بُرزدن ورق‌ها به اندازهٔ کافی دستهٔ ورق‌ها را از پشت (یعنی  بر زمین می‌نهد یا بر کف دستش نگاه می‌دارد و کف دست سوی یار حاکم می‌برد تا یار حاکم آن را «کوپ کند». منظور از کوپ کردن این است که یار حاکم در ستبرای دستهٔ‌ورق نقطه‌ای (ورقی) را انتخاب کند و بدون برهم زدن ترتیب ورق‌ها و البته بدون نگاه کردن آن‌ها ورق‌های زیر آن نقطه را رو قرار می‌دهد که در این صورت اگر برگ یار حاکم زیر 10 باشد حاکم نمی تواند برگ را زمین بریزد در صورت «کوپ نکردن» این امکان وجود دارد که اگر حاکم از ورق های دریافتی ورق بالای 10 نداشته باشد دست را زمین بریزد . پس مثلاً اگر صورت ابتدایی ورق‌ها را به‌ترتیب شماره‌گذاری کنیم:
۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ … ۵۲. پس از کوپ ممکن است به صورت ۳۷ ۳۸ ۳۹ … ۵۲ ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ...۳۶ در آید. این حرکت از این روست که تا حدی از تقلب احتمالی شخص ورق‌دهنده جلوگیری شود چرا که پیش از ورق‌دادن معلوم است که ورق پایانی از آنِ ورق‌دهنده خواهد بود و ورق دهنده فرضاً می‌تواند یک ورق آس را برای خود در ته دستهٔ ورق‌ها قرار دهد. با انجام عمل کوپ این آس فرضی به جایی در میانهٔ ورق‌ها خواهد افتاد. گاه (معمولاً در بازی‌های نه چندان جدی) یار حاکم با انگشتانش بر دستهٔ ورق می‌زند و این به این معناست که «بُر ورق‌دهنده را قبول دارد».
ابتدا ورق‌دهنده با آغاز از حاکم به هر بازیکن پنج ورق می‌دهد. ورق دهنده باید طوری برگه‌ها را پخش کند که برگهٔ آخر به خودش برسد. لازم است ذکر شود که معمولاً در بازی‌های دوستانه ورق دهنده می‌تواند پنج برگ نخست از دست یارش را ببیند. در اینجا «حاکم» با توجه به دست خود خالی را خال حکم انتخاب می‌کند. در بعضی مواقع خصوصاً در بازی‌های نه چندان جدی حاکم می‌تواند خال ورق میانی یارش را به عنوان خال حکم انتخاب کند. اگر چنین کند یار حاکم باید ورق میانی‌اش را به همگان نشان دهد. چنان‌که دیده می‌شود به هم نخوردن ترتیب ورق‌ها هنگام دست دادن اهمیت دارد. معلوم باشد که ورق اولی که به شخص داده شده چه بوده‌است و ورق دوم چه بوده‌است. اخلاق ورق‌دهی حکم می‌کند که ترتیب ورق‌های داده شده به هر بازیکن هنگام دست‌دادن به هم نخورد. این مسئله اهمیت بیشتری می‌تواند داشته باشد چرا که برخی حاکمان بر اساس ترتیب ورق حکم می‌کنند. (مثلاً همواره خال ورق دومی را که دریافت کرده‌اند خال حکم اعلام می‌کنند)
پس از تعیین شدن حکم، یا به بیان دقیق‌تر خال حکم، ورق‌دهنده دو بار دیگر در بسته‌های چهارتایی به بازیکنان به همان ترتیب پیشین ورق می‌دهد. (به بیان کامل تر: به‌طور کلی ورق دهنده در دور اول به همهٔ بازیکنان چهار تا-پنج تا ورق می‌دهد و بعد از آن به همه چهار تا-چهار تا ورق می‌دهد تا جایی که ورق‌ها تمام شوند)
بعد از اتمام تقسیم ورق‌ها بازی آغاز می‌شود.

روال بازی

ورق نخست را حاکم «می‌آید». اصطلاح «آمدن» در حکم به معنی قرار دادن ورقی (از رو) بر زمین است به‌طوری‌که همگان آن را ببینند. «فلان کس سرباز پیک آمد» به این معنی‌است که هنگامی که نوبتش شد ورق سرباز پیک را بر زمین نهاد. گاه به جای «آمدن» از «بازی کردن» استفاده می‌کنند. مثلاً «فلان کس سرباز پیک بازی کرد».حال اگر در ابتدای بازی یکی از حریف‌ها حکمی نداشته باشد دوباره باید برگه پخش شود

قوانین لازم الجرا:
۱- بازی به صورت پادساعتگرد میباشد .
۲- دربازی نوبت باید رعایت شود وهیچکس حق ندارد زودتراز نفربعدی بازی کند .
۳- اگر در دست اولی که کارت پخش میشود دست حاکم زیر۱۰باشد وتصویری(شاه،بی بی وسرباز)موجود نباشد حاکم میتواند درخواست توزیع دوباره کارت کند .
۴- چنانچه در دست حاکم تصویری موجود نباشد میتواند درخواست توزیع مجدد کارت را بدهد . 
۵-چنانچه ۲ نفر از ۴نفر رای گیری کنند که کارت دوباره توزیع شود کارت ها دوباره توزیع خواهد شد ( مگر اینکه حکم در دست حاکم باشد ) .
به خال نخستین ورقی که بر زمین قرار داده شده‌است (و همچنان بر زمین است) «خال زمینه» می‌گویند. پس شخص حاکم با «آمدن» ورق، خال زمینه را تعیین کرده‌است. جهت ترتیب نوبت افراد همان جهتی‌است که دست داده شده‌است (معمولاً پادساعتگرد). اگر کسی در دستش ورقی از خال زمینه داشته باشد، حق آمدن ورقی از خال دیگر را ندارد و باید ورقی با همان خال زمینه بازی کند. اگر ورقی با خالِ آنِ زمینه ندارد، هر ورق دیگری را می‌تواند بازی کند. اگر خال زمینه حکم نباشد، هر ورقی از هر خالی جز خال حکم ارزشی کم‌تر از ورق زمینه دارد. یعنی مثلاً اگر ورق زمینه پنجِ دل باشد و [خالِ] حکمْ پیک باشد و شخص در دستش دل نداشته باشد اگر آس خشت هم بازی کند ارزش آس خشتش از پنج دل کمتر است. اگر شخص خال زمینه را ندارد و خال زمینه حکم نباشد هر ورقی از خال حکم از ورق زمینه ارزشش بیشتر است. اگر خال زمینه حکم باشد و شخص حکم نداشته باشد به هیچ تدبیری نمی‌تواند ورقی با ارزش‌تر از ورق زمینه بازی کند. هر گاه کسی خال [غیر حکم] زمینه را ندارد و ورقی با خال حکم بازی کند و اولین نفری باشد که خالی حکم بازی می‌کند به اصطلاح ورق زمینه را «بریده‌است» و در حالت کلی‌تر خال زمینه را بریده‌است. ممکن است کسی روی دست او ببرد یعنی او هم از خال زمینه نداشته باشد و ورق حکمی با ارزشی بالاتر از ورق برندهٔ اول بازی کند.
نکته: اگر تیم که به امتیاز ششم میرسد کوت کند به امتیاز یک برمیگردد و تیم دیگر در امتیاز خود باقی میماند.
پس از اینکه هر چهار نفر ورق‌های خود را بازی کردند با ارزش‌ترین ورق با توجه به ورق زمینه تعیین می‌شود و یک امتیاز (دست) نصیب تیمی می‌شود که یکی از بازیکنانش با ارزش‌ترین ورق را بازی کرده‌است. پس از کسب امتیاز ورق‌ها (این ورق‌ها هر بار چهار ورق‌اند) از صحنهٔ بازی کنار می‌رود و کسی حق مشاهده دوباره آن‌ها را ندارد و شخصی که در نوبت قبل باعث کسب امتیاز برای تیمش شده‌است باید از نو ورقی بازی کند. پس در نوبت دوم شخص حاکم لزوماً نخستین کسی نیست که بازی می‌کند؛ و برگ زمینه را شخصی که دست قبل باعث کسب امتیاز شده‌است تعیین می‌کند. اما جهت ترتیب نوبت‌ها همچنان حفظ می‌شود. (یعنی مثلاً پادساعتگرد می‌گردد) تیمی که هفت امتیاز کسب کند بازی را برنده شده‌است. اگر تیم برنده همان تیم حاکم باشد، حاکم همچنان حاکم باقی می‌ماند و اگر تیم حاکم شکست خورد، حاکمْ خودْ ورق‌دهنده می‌شود و به همان ترتیب نوبت پیشین ورق می‌دهد. (پس از برخوردن ورق‌ها). اگر در یک دست بازی یکی از تیم‌ها ۶ باشد و همان تیم، تیم مقابل را کُت کند، تیم کت‌کننده بازی را برده است.
اگر در یک دست بازی یکی از تیم‌ها هیچ امتیازی کسب نکند به اصطلاح «کُت» می‌شود. اگر تیم کت شونده تیم حاکم باشد سه باخت و اگر تیم کت شونده حاکم نباشد تو گویی دو باخت در نظر گرفته می‌شود. اگر بازیکنی ورق‌های خود را با توجه به ورق زمینه بازی نکند تیم به اصطلاح «کُت» می‌شود. به «کُت شدن» تیم حاکم، «حاکم کتی» یا «سه کتره» یا «پر کت» می‌گویند در کت کردن نیازی به اعلان نیست . اگر تیمی پس از این که ۷ دست را برد، اصرار به ادامه بازی داشت و موفق شد که تمام ۱۳ برگ را ببرد در اصطلاح به آن بام می‌گویند و اگر موفق به کسب ۱۳ دست نشود همان کتی لحاظ میشود. در این صورت کل بازی تمام است و تیم بام‌کننده برنده نهایی بازی خواهد بود. همچنین اگر حاکم «بام» شود به آن «پر بام» یا «حاکم بام» می‌گویند. این پیروزی سهمگین‌ترین نوع برد است.
در ضمن اگر در توزیع ورقها اشتباهی شود و بیش از یک کارت خطا داشته باشند یکبار دیگر توزیع کارت انجام می‌شود و اگر یک کارت بیشتر به تیم حاکم داده شود فرد اعلام‌کننده می‌تواند هر کارتی را از رو به فردی که کمتر دارد بدهد فقط به شرطی که بعد از تحویل کارت حداقل یک کارت دیگر از همان ورق داشته باشد و اگر کارت اضافه نزد تیم توزیع‌کننده باشد این جا دو حالت پیش می‌آید: در حالت اول تیم حاکم می‌تواند درخواست تکرار توزیع ورق‌ها را بکند و در حالت دوم یک ورق به صورت شانسی از دست مقابل بدون نشان دادن ورق بردارد.
لازم به ذکر است که تیم برنده برگ هارا جمع کرده و کنار خودش قرار میدهد اما لزوما نباید به همگان نشان دهد.
ترتيب انداختن كارت ها به صورت پادساعتگرد است 
موارد خاص :هنگامی که بازی بین دو گروه زن و مرد باشد (یک زن و یک مرد در هر گروه )در بازی وقتی تک و شاه بازی شده باشد بازیکن می تواند از یارش بپرسد که آیا بی بی دست تو هست یا خیر .نکته جالبتر انجاست که در صورتی که شخصی فراموش کند از یارش درباره بی بی سوال کند و برگه مربوطه را ببرد ،امکان اصلاح آن در پایان همان دور وجود دارد.
در این بازی زمانی که گروهی دست ششم را گرفته باشد و در هنگام بازی کردن دست هفتم تیم حریف را کت کند و با دو امتیازی که بدست اورد به هشت دست برسد برنده محسوب میشود ، چون باید در این بازی فقط به هفت دست رسید و در این صورت تیم مقابل حتی با یک دست برنده بازی خواهد بود.

حکم با تعداد غیر از 4 نفر

ساختمان کلی قوانین بازی در حکم هایی با تعداد غیر از 4 نفر،مانند حکم 4 نفره اند ولی در پاره ای از قوانین جزئی باهم تفاوت دارند که در ادامه ذکر خواهد شد.

حکم2نفره:

در صورتی که تعداد پایه های حکم فقط 2 نفر باشد،قوانین بازی به صورت زیر است:
همانطور که در بالا ذکر شد،در حکم 2 نفره بدیهی است که هر شخص به نفع خود بازی میکند.یکی از 2 شخص،مانند حکم 4 نفره،پس از بر زدن،ورق ها را روی زمین می اندازد تا بالاخره به یکی از 2نفر،آس بیفتد و او حاکم شود.پس از تعیین حاکم،شخص دوم ،دوباره ورق ها را بر زده و نخست به حاکم و سپس به خودش،پنج ورق می دهد.حاکم،خال حکم را تعیین کرده و هردو شخص،باید بر اساس حکم تعیین شده،از دست خود که5 ورق دارد،2ورق را که نسبت به سایر ورق های دست، بی ارزشند را از دست خود،بیرون بیندازند.سپس حاکم از دسته اصلی ورق(نه ورقهایی که از دست خارج کردند)،2ورق به نوبت ونه باهم،برمی دارد.اگر دید که ورق اول به درد او میخورد،آنرا در دست خود گذاشته  و سپس ورق دوم را برداشته و فقط آنرا نگاه کرده و زمین می اندازد. اگر دید که ورق اول بدرد او نمی خورد،آنرا زمین انداخته و بالاجبار،ورق دوم را برداشته و در دست خود می گذارد.سپس شخص دوم این کار را انجام می دهد و سپس حاکم و...تا جایی این روند ادامه پیدا می کند که دسته اصلی ورق ،تمام شود.اگر این روند درست انجام شده باشد،هر شخص در پایان،14ورق در دست خود دارد.پس از این روند،بازی آغاز میشود و هر کس 7 دست بگیرد،برنده بازی است.

حکم 3 نفره:

در حکم 3 نفره نیز هر شخص،به نفع خود بازی می کند و بردن بازی،با گرفتن 7 دست انجام می شود.
تنها کاری که باید انجام داد این است که پیش از بازی،یک خال2 را از بازی خارج کرد(مثلا 2 ی خشت).تا تعداد ورق ها بر 3،بخش پذیر شود(17=3÷51).طبق معمول،حاکم را تعیین کرده و پس از کوپ کردن ورق ها توسط یک شخص ثالث،دست ها در 1 سری 5 تایی و3  سری 4 تایی داده می شود و در پایان،هر شخص،17 ورق در دست خود دارد.سپس بازی آغاز می شود و شخصی که 7 دست بگیرد،برنده بازی می شود.

حکم 5 نفره:

این حالت از حکم،بسیار کم اتفاق می افتد.مانند حکم 3 نفره،هر نفر به نفع خود،بازی میکند.تنها تفاوت آن با حکم 3 نفره اینست که بجای یک خال2،باید 2 عدد از خال های 2 را بیرون انداخت.تا تعداد ورق ها بر 5 بخش پذیر باشد(10=5÷50).پس از تعیین حاکم و کوپ کردن ورق ها توسط یک شخص ثالث ،دست ها در 2 سری 5 تایی داده شده و در آخر،هر نفر 10ورق در دست خود دارد.طبق معمول،برای بردن بازی،باید 7 دست گرفت.

حکم 6 نفره:

این حالت،معمولا برای موقعیّت هایی کاربرد دارد که تعداد پایه های حکم،زیاد باشد.در حکم 6 نفره،میتوان به صورت 2 یا 3 تیم بازی کرد.پیشنهاد می شود که در 2 تیم بازی شود(هر تیم 3 نفر).باید هر چهار تا خال 2،از دسته ورق،بیرون انداخته شود تا تعداد ورق ها بر 6 بخش پذیر باشد(8=6÷48).در حکم 6 نفره،دسته ورق 2 بار کوپ می شود.به صورتی که:
... اگر بازی متشکل از 2 تیم 3 نفره باشد،دسته ورق،توسط هر دو نفر هم تیمی های حاکم،کوپ می شود.
... اگر بازی متشکل از 3 تیم 2 نفره باشد،دسته ورق،یکبار توسط هم تیمی حاکم و یکبار توسط یکی از اعضا تیم سوم،کوپ می شود.
پس از کوپ کردن کامل دسته ورق،دست دادن آغاز میشود.به هر نفر،8 ورق می رسد که در 2 سری 4 تایی توزیع می شود.طبق معمول،بردن بازی با گرفتن 7 دست انجام میشود.