ریخت‌شناسی حشرات

به مطالعه و توصیف کالبد حشره‌ها، ریخت‌شناسی حشرات گفته می‌شود.
به دلیل پیشینه فرگشتی مشترک اصطلاحات استفاده شده برای توصیف حشرات شبیه به واژگان به‌کاررفته برای دیگر بندپایان است.
سه ویژگی جسمانی، حشرات را از دیگر بندپایان جدا می‌کند: بدن آن‌ها به سه قسمت (بند) تقسیم شده (سر، سینه‌گاه و شکم)، و سه جفت پا و اندامگان دهانی در خارج از پوشینهٔ سر دارند. این جایگاه اندامگان دهانی است که آنها را از نزدیک‌ترین بستگان خود ازجمله شش‌پایان غیرحشره، سرقیفی‌ها، دودُنبی‌ها، و دم‌فنری‌ها جدا می‌کند.
ویژگی‌های جسمانی حشرات عبارت است از:  بدن کشیده و استوانه‌ای، تقارن دو طرفه‌ای، بدن سه قسمتی، دارا بودن دو جفت بال، و نشو نمای آنها همراه با دگردیسی.
حشرات جزو بندپایان تراشه‌دار هستند که بدنشان حلقه حلقه بوده و از سه بخش اصلی سر، سینه‌گاه (قفسه سینه) و شکم تشکیل شده‌است. سر از بهم پیوستن چندین حلقه (metamere) تشکیل شده و دارای اعضای حسی مهم مانند شاخک‌ها، چشم‌ها و قطعات دهانی است. سینه‌گاه از سه حلقه مشخص که هر یک دارای یک جفت پای بند بند و حلقه دوم و سوم دارای یک جفت بال تشکیل شده است. شکم در اصل دارای یازده حلقه و بدون پیوست حرکتی است.
جزئیات بخش‌های بدن حشرات:

پوست

جنس بدن حشرات از کوتیکول (Cuticle) است که ماده‌ای کیتینی است و بخش غیر زنده پوست حشرات را تشکیل می‌دهد. بخش زنده پوست حشرات Hypodermis نامیده می‌شود.
کوتیکول از بیرون به درون از سه لایه: اپی کوتیکول، اگزوکوتیکول و اندوکوتیکول) ,Epicuticle ,Exocuticle Endocuticle (تشکیل شده‌است.
اپی کوتیکول از جنس گوگرد، مواد چربی و ترکیبات ازته بوده و همچنین مواد دیگری مانند سیمان Cement و موم را در خود دارد.
اپی کوتیکول مقاومت را در پوست برای حفظ حرارت و رطوبت ایجاد می‌کند. این بخش در سوسری و برخی حشرات چندین لایه دارد.
اگزوکوتیکول از کیتین و آرتروپودین (پروتئین مخصوص بندپایان) تشکیل شده‌است.
لایه اندوکوتیکول از نظر ساختاری شبیه اگزوکوتیکول است با این تفاوت که این لایه دارای رنگدانه می‌باشد. در زیر اندوکوتیکول غشای بسیار نازکی تحت عنوان Formation zone قرار دارد که پس از آن به اپیدرمیس خواهیم رسید.
روپوست (اپیدرمیس): این بخش از یک لایه سلول اپیدرمی مکعبی تشکیل شده‌است که وظیفه آن ترشح لایه‌های مختلف کوتیکول می‌باشد.
سلول‌های اپیدرمی بر روی یک غشای پایه تحت عنوان Basement membrane قرار می‌گیرد که رگهای خونی و اعصاب از طریق غشاء پایه ای با سلول‌های اپیدرمی در ارتباط است.

قطعات دهانی

بسته به نوع رژیم غذایی قطعات دهان ممکن است به تیپ‌های مختلفی در حشرات دیده شود.
قطعه دهانی جونده – ساینده: که مخصوص حشراتی است که از مواد جامد تغذیه می‌کنند. شامل لب بالا Laprum، آرواره بالا Mandible، آرواره پایینی Maxible و لب پایین Lapium می‌باشد. وظیفه آرواره بالا خرد کردن و له کردن مواد غذایی است.
قطعه دهانی زننده – مکنده: در این نوع قطعه آرواره بالا و پایین در هم ادغام شده و تبدیل به لوله باریکی شده که حشره از آن جهت تغذیه از شیره گیاهی یا خون استفاده می‌کند. مانند سن گندم و شته.

چشم

انواع چشم در حشرات:
چشم مرکب Compounideye: دارای بیش از یک عدد اوماتیدی یا مواد بینایی است مثلاً در سنجاقک واحد بینایی ممکن است به ۲۸۰۰۰ عدد برسد. چشم مرکب دارای قرنیه (از جنس کونیکول) عدسی، عنبیه، رابدوم (محور بینایی) که به عصب‌های بینایی درمغز متصل است می‌باشد.
چشم ساده Ocelli: از نظر تعداد ممکن است از ۱ تا ۳ عدد باشد.
محل قرار گرفتن آنها حدفاصل بین چشم‌های مرکب است. وظیفه آن تقویت بینایی بوده که به شدت و ضعف نور حساس است.

سینه

در حشرات، سینه‌گاه جزو سه قسمت اصلی بدن آنهاست و قسمتی است که بال‌های حشرات به پاهای آنان متصل می‌شود.
در حشرات سینه‌گاه از سه بخش قفسه پیش‌سینه ᵖʳᵒᵗʰᵒʳᵃˣ، میان‌سینه ᵐᵉˢᵒᵗʰᵒʳᵃˣ و پس‌سینه ᵐᵉᵗᵃᵗʰᵒʳᵃˣ تشکیل شده‌است.
به هر یک از این بخش‌های یادشده یک جفت پا و در حشرات بالدار به میان‌سینه و پس‌سینه، هر کدام یک جفت بال متصل است. به همین دلیل به حشرات شش‌پا گفته می‌شود. به سینه دوم و سوم یک جفت بال متصل است. در حشرات امروزی پیش‌سینه فاقد بال است، هر چند که نمونه‌های فسیلی حاکی از وجود یک جفت بال نیز در حشرات قدیمی است. پاها نیز دارای ساختمان مفصلی و بند بند هستند. همچنین سینه‌گاه از بند دوم و گاهی از بند اول در هر بند دارای یک زوج سوراخ تنفسی می‌باشند که تا بندهای انتهایی شکم (هشتم) به همین شکل ادامه پیدا می‌کنند.
در برخی از حشرات مانند راسته دوبالان بال عقب تحلیل رفته تبدیل به اندامی توازن‌گر شده که وظیفه آن حفظ تعادل بدن در هنگام پرواز است.