تئوری توطئه

تئوری توطئه اصطلاحی است که در ابتدا، وصفی برای هر ادعای دسیسه‌گری بود. با این وجود، امروزه، تئوری توطئه فقط در این معنا به کار می‌رود: تئوری‌ای که رویدادی کنونی یا تاریخی را نتیجهٔ نقشهٔ مخفیانهٔ گروهی دسیسه‌گر (عموماً قدرتمند) می‌داند.
در تعریفی دیگر، تئوری توطئه عبارتست از نداشتن اعتقاد یا باورنکردن شکل ظاهری و رسمی رویدادهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی.
تئوری توطئه در شکل حاد آن بیانگر این است که تمامی بدبختی‌های عالم در پی اعمال گروهی از افراد پرنفوذ و معمولاً پنهان است. در بیان این مفهوم گفته می‌شود گروه‌های کوچک و تیزهوشی دارای امکانات سیاسی، مالی، نظامی، روانی و علمی در پس تمام حوادث خوب و بد این دنیا هستند. از دید صاحب نظران این گروه‌ها برنامه‌های خود را به گونه‌ای جلو می‌برند که اذهان عمومی جامعه درگیر مسائل دیگری باشد تا افراد توانایی تمرکز و تفکر بر علل و دلایلی که نشان دهنده وجود انواع برنامه پیش برنده جوامع به سوی اهداف گروه‌های تشکیل دهنده این تئوری است را نداشته باشند.

ریشه بابی و تعریف

دیکشنری انگلیسی آکسفورد نظریه توطئه را چنین تعریف می‌کند: نظریه‌ای که رخداد وقایع و پدیده‌ها را حاصل دسیسه احزاب علاقه‌مند به آن می‌داند. عقیده‌ای که برخی عاملین نهانی و با نفوذ با انگیزه سیاسی و دارای مقاصد سرکوبگر دراتفاقاتی که توضیحی برایشان نیست نقش دارند. اولین مثال مذکور در این مورد مقاله " بازنگری تاریخ آمریکاً در سال ۱۹۰۹ می‌باشد اگرچه که این واژه در روزنامه‌های آوریل سال ۱۸۷۰ نیزبه کار رفته‌است. کلمه " conspiracy به معنای توطئه" از کلمه لاتین " con" به معنای " باهم بودن" و " spirare" به معنای " نفس کشیدن " گرفته شده.
رابرت بلاکیویچ مثال‌های دیگری از این عبارت را در اوایل قرن نوزدهم خاطرنشان می‌کند و متذکر میشودکه کاربرد آن همیشه زیانبار بوده‌است. نظر لنس دهاون اسمیت این است که این عبارت از سال ۱۹۶۴ وارد زبان در ایالات متحده شده و سالی که در آن وارن کامیشن دست یافته‌هایش را به همراه پنج داستان با استفاده عبارت مذکور که در نیوبورک تایمز به چاپ رسید به اشتراک گذاشت.
نظریه توطئه تنها یک " خیانت " نیست. بارکون در نوشته‌های خود می‌گوید که توطئه‌ها نقشه‌های پنهانی و دسیسه آمیزی هستند که توسط دو یا چند نفر تهیه می‌شوند. نظریه توطئه به عبارت دیگر " یک ساختار هوشمندانه " است و یک " الگوی تحمیل شده بر جهان به منظور نظم بخشیدن به وقایع". با این تعبیر " بعضی از گروه‌های کوچک و سری " به دستکاری کردن وقایع پرداخته‌اند. نظریه توطئه می‌تواند محلی یا بین‌المللی باشد و تمرکزش می‌تواند روی یک واقعه باشد یا چندین وقایع در کل کشورها و نواحی و برهه‌های تاریخی را دربرگیرد. پیروان نظریه توطئه خودشان را در دسترسی به دانش و تفکر خاصی که آن‌ها را از جماعت جدا می‌کند، محق می‌دانند وخود را در زمره مقامات می‌بینند.
مثال‌ها:
نظریه توطئه هر موضوعی می‌تواند داشته‌باشد اما یک سری موضوعات خاص جذابیت بیشتری نسبت به بقیه دارند. موضوعات مورد علاقه شامل مرگ مشاهیر، عملکرد دولت‌ها، فناوری جدید، تروریسم و سوالاتی دربارهٔ موجودات فضایی هستند که معروفترین، طولانی‌ترین و بارزترین آن‌ها مربوط به ترور جان. اف کندی در سال ۱۹۶۹، فرود آپولو در ماه و حمله تروریستی یازده سپتامبر می‌باشد.

نقد تئوری توطئه

تئوری توطئه از مباحث «تبیین عِلّی» در علوم انسانی و اجتماعی است که به دنبال یافتن علت برای رویدادهای اجتماعی است، لکن در این راستا راه به خطا برده و همهٔ علت‌ها را به توطئه منتهی می‌کند. این‌گونه تحلیل‌ها بدون توجه به عوامل داخلی زمینه‌ساز توطئهٔ خارجی و نقش نیروهای اجتماعی، هیچ‌گونه جایگاهی برای رقابت، حوادث عادی و طبیعی و کنش و واکنش انسان‌ها و جوامع در سطوح عقلانی و عاطفی در نظر نمی‌گیرند. در حالی‌که ماهیت بسیاری از حوادث و مسایل سیاسی و اجتماعی این‌گونه است که ارتباط تنگاتنگی با سایر پدیده‌های اجتماعی و با بسترهای تاریخی دارد؛ بنابراین منحصر دانستن علل و عوامل پیچیدهٔ پدیده‌های مختلف اجتماعی در توطئه بیگانه روشی نادرست است که امکان درک و تبیین صحیح از تحولات و رویدادهای اجتماعی را از بین می‌برد.
البته رد تئوری توطئه بدین معنا نیست که اساساً هیچ توطئه‌ای در هیچ موردی در کار نیست و آنچه که توطئه خوانده می‌شود همه خواب و خیال و توهم است بلکه منظور آن است که در تبیین‌های علی از حوادث سیاسی و اجتماعی باید ابعاد و جنبه‌های گوناگون را به صورت علمی مورد بررسی قرار داد. دربرداشت علمی، «توطئه» به‌عنوان فرضیه‌ای در نظر می‌آید که قابل رد یا اثبات است و در پرتو داده‌های عینی و اسناد و مدارک تاریخی و بدون جانبداری عاطفی مورد بررسی و تحلیل علمی قرار می‌گیرد و از این رو قابل اثبات یا رد و انکار است. اما با نگاه جزم‌گرایانه و غیرعلمی راهی جز توطئه بیگانه برای تبیین حوادث وجود ندارد.[۱۵]
در فرهنگ سیاسی ایران اصطلاحات زیادی مانند «اجنبی»، «بیگانه»، «استعمار»، «استکبار جهانی»، «صهیونیزم» و اصطلاحاتی از این قبیل همواره به چشم می‌آید لکن تشخیص توطئهٔ حقیقی و توهم توطئه نیازمند بررسی‌های دقیق و علمی است؛ بنابراین نه می‌توان یکسره وجود توطئه را نفی کرد و نه می‌توان همه چیز را به توطئه نسبت داد.[۱۶] همانگونه که احمد اشرف به درستی میان مفاهیم توطئه‌چینی و توطئه‌پردازی و توهم توطئه تفکیک می‌کند؛ توطئهٔ واقعی ممکن است که توسط بیگانه در بسیاری از مسائل سیاسی اتفاق افتد اما در بسیاری موارد به غلط برخی از حاکمان وقایع را به توطئه نسبت می‌دهند و مردم نیز به دلیل وجود برخی زمینه‌ها آن را می‌پذیرند.
اعتقاد مطلق به چنین تئوری دارای پیامدهای سیاسی و روانی منفی است که موجب نادیده گرفتن ضعف‌های داخلی و ناتوانی در حل مشکلات می‌گردد و نهایتاً یکی از شرایط عدم توسعهٔ سیاسی را فراهم می‌آورد. به همین جهت نیز رویکرد غالب در جوامع ضعیف و عاجز از حل مشکلات سیاسی و اجتماعی است.[۱۷] آبراهامیان پیامد مهم این تئوری را توسعه‌نیافتگی یا تأخیر افتادن پلورالیسم سیاسی می‌داند.[۱۸]