مقتدی صدر

زندگی‌نامه

مقتدی صدر پنجمین فرزند سید محمد صدر، از مراجع شیعه عراق در دهه ۱۹۹۰ میلادی بود، که به همراه دو پسرش، در دوران حکومت حزب بعث به ریاست صدام حسین، ترور و کشته شدند. 
نسب خانواده صدر به پیشوای هفتم شیعیان؛ موسی بن جعفر منتهی می‌شود. صدرها که در منطقه جبل عامل لبنان سکنی گزیده بودند، بعدها به نجف در عراق مهاجرت کرده و گروهی از آن‌ها نیز راهی ایران شدند. سید محمدباقر صدر (از مراجع پیشین تقلید شیعیان عراق و پسر عموی پدر مقتدی صدر) نیز به دلیل مبارزه با صدام شکنجه و کشته شد. سید موسی صدر رهبر سابق شیعیان لبنان که بحث‌هایی دربارهٔ ناپدید شدنش توسط معمر قذافی وجود دارد نیز پسر عموی پدر مقتدی می‌باشد. همسر مقتدی صدر، دختر سید محمدباقر صدر و فاقد فرزند است.

اصل و نسب

السيد مقتدى بن محمد صدر الدين بن صالح شرف الدين بن محمد بن إبراهيم شرف الدين بن زين العابدين إبراهيم بن نور الدين علي بن علي نور الدين بن الحسين عز الدين بن محمد بن الحسين بن علي بن محمد بن عباس تاج الدين أبي الحسن بن محمد شمس الدين بن عبد الله جلال الدين بن احمد بن حمزة أبي الفوارس بن سعد الله أبي محمّد بن حمزة «القصير» أبي أحمد بن محمد أبي السعادات بن عبد الله أبي محمّد بن محمد الحارث أبي الحرث بن علي «ابن الديلميّة» أبي الحسن بن عبد الله أبي طاهر بن محمد «المحدّث» أبي الحسن بن طاهر أبي الطيّب بن الحسين «القطعي» بن موسى بن إبراهيم المرتضى الأصغر بن موسى الكاظم بن جعفر الصادق بن محمد الباقر بن علي زين العابدين بن السبط ابي عبدالله  الحسين بن أمير المؤمنين علي بن أبي طالب بن عبدالمطلب بن هاشم.

نظر فقهی

مقتدی صدر به پیروی از پدرش سیدمحمد صدر، بر این اعتقاد است که مرجع تقلید بر همه امور مقلدانش ولایت دارد (ولایت فقیه) و باید در همه امور سیاسی و غیر سیاسی حضور فعال و تعیین‌کننده داشته باشد و در مواقع حیاتی به مرکزیتی برای هدایت مقلدان مذهبی در دفاع از ارزش‌های دینی و ملی بدل گردد و در مسایل حکومتی قضایی اجتماعی شرعی همه امور ارشاد و اعمال نماید همانند پیامبر اسلام و علی بن ابیطالب و نسل آنان. مقتدی صدر مقلد آیت‌الله سیدکاظم حائری مرجع تقلید عراقی مقیم قم می‌باشد. مقتدی چهار سال برای تکمیل دروس فقهی اجتهاد خود در شهر قم ایران سپری کرد؛ ولی به دلیل منش محتاط حوزه مرجعیت نجف و همچنین حاکمیت ایران در حوزه قم، هنوز مقام علمی شیعی-آیت الله- به وی داده نشده‌است. اما  سیستانی [از مراجع  فعلی شیعیان عراق] در فقه بسیار محتاط و مسایل مذهبی شرعی را از حکومت و سیاست جدا می‌داند (کفالت فقیه). دربارهٔ عدم تفاهم میان مقتدی صدر و سیستانی نظراتی دیگر نیز وجود دارد. برخی معتقدند که مقتدی صدر و گروهش ظاهراً با روش‌های سیاسی سیستانی مخالفت می‌کنند اما بدنبال تثبیت مرجعیت عربی خود هستند و ایرانی الاصل بودن ایشان به عنوان مرجع تقلید شیعیان عراق مخالفند براساس این نظریه، مقتدی صدر چندان مایل نیست که یک مرجع غیر عرب، امور مذهبی شیعیان عراق را به عهده بگیرد. اما در مقابل پیروان این نظریه، اکثریت دیگری از صاحبنظران وجود دارند که معتقدند مقتدی صدر کمترین تعصب ضد ایرانی ندارد، مقتدی صدر از حامیان  سیستانی است ولی از اینکه ایشان فعالانه پنجه در پنجه اشغالگران آمریکایی نمی‌افکند، چندان خشنود نیست.

فعالیت سیاسی

پس از حادثه ترور پدرش ۱۹۹۸ بدست صدام، مقتدای جوان مخفی شد و به زندگی پنهانی و زیرزمینی روی آورد. مقتدی که در حیات پدرش مسوولیتهای حوزوی و فرهنگی تشکیلات گسترده پدرش را انجام می‌داد، فعالیت خود را صرف بازیابی روابط با بخشی از طرفداران پدرش کرد که همچنان پیرو وی باقی‌مانده بودند. این گروه  هسته اولیه تشکلی شد که ابتدا با عنوان «جماعت صدرثانی» به طرفداری از مقتدی صدر فعالیت می‌کردند.
پس از سقوط صدام در سال ۲۰۰۳، مقتدی صدر اگر چه جوان ۳۰ ساله بود اما توانست میلیون‌ها نفر از طیف‌های فقیر و محروم شهرهای شیعی عراق به ویژه «شهرک صدر» در حومه بغداد را به سوی خود جذب کند. مقتدی صدر با برخی اقدامات گسترده، موسسات خیریه و دفاتر دینی پدرش در شهرهای مختلف عراق را دوباره فعال ساخت و اشخاص مهم و تأثیرگذاری را که مقلد صدر پدر بودند، سازماندهی کرد و اطراف خود جمع نمود. سپس با تدوین مرامنامه‌ای که در آن به لزوم تشکیل حکومتی براساس احکام اسلامی و اقامه حدود شرعی برای آینده عراق تأکید شده با داعیه رهبری عراق وارد صحنه سیاسی و اجتماعی این کشور شد. او ضمن مخالفت با تجزیه عراق و حفظ یکپارچگی کشور، بر اتحاد همه اقوام شیعه، سنی، کرد، ترکمان حتی غیرمسلمان؛ تأکید دارد. تشکیلات جریان صدر با محبوبیت میلیونی بین شیعیان و گستردگی بسیار در مسایل اجتماعی، خدماتی، مذهبی، سیاسی، بین‌الملل، رسانه‌ای و نظامیان قدرتمندش به مثابه یک دولت، پهلو به پهلوی دولت عراق می‌زند.
مقتدا صدر در تابستان سال ۲۰۰۳ با تشکیل گروه شبه نظامی  «جیش المهدی» که تعدادشان در زمان اوج به ۶۰ هزار نفر می‌رسید مخصوصاً در چند سال اول بعد از صدام، در غیاب دولت مرکزی قدرتمند و حضور اشغالگران، از امنیت عمومی بیمارستان‌ها مدارس خیابان‌ها منازل و اموال مردم محافظت می‌کردند و خدمات عمومی به شهروندان شیعی داده و با احیای مساجد و نمازجمعه با شرکت ده‌ها هزار نفر برگزار می‌کردند. صدر در زمانی‌که دیگر گروه‌های شیعه از جمله الدعوه و مجلس اعلای حکیم منفعل و ساکت و فرصت طلبانه با آمریکایی‌ها همکاری می‌کردند به عنوان ناراضی قدرتمند بانفوذ شیعی سال‌ها در برابر نیروهای خارجی ائتلاف آمریکایی اعتراضات فراوانی داشت و بارها در شهرک صدر بغداد، کوت، اماره، کربلا و کوفه جنگید.

انتقادات

وی در خطبه‌های نماز جمعه کفن پوش خود در شهر کوفه بارها اعلام کرده‌است که خواستار اسلامی شدن جامعه و اجرای قوانین اسلامی و ممنوعیت فروش مشروبات الکلی و بی‌حجابی و دیگر مظاهر ضداسلامی است. با تمام این‌ها برخی کارشناسان انتقاداتی به این روحانی جوان رهبر جریان صدر و تاکتیک‌های مبارزاتی و عملکردش در عرضه سیاسی عراق وارد می‌کنند، هرچند که وی همواره در نهایت تصمیمی که در راستای منافع ملی عراق بوده، اتخاذ کرده‌است: محاصره بیت آیت‌الله سیستانی در ۲۰۰۴ توسط طرفدارانش که جسارت خیزش علیه مجتهد و مرجع عالیقدر نجف را فراهم کرد و تأکید بر تمایزات قومی ملی عربی البته بدون درجه علمی شاخص محسوب شد. انتقامجویی‌های جیش المهدی بعد از تخریب حرمین عسکریین سامرا و مقابله‌های مذهبی و ایجاد رعب وحشت و تسخیر مناطق سنی–شیعی نشین بعد از بمبگذاری‌های خونین شهرک صدر۲۰۰۶، تندروی فرقه گرایانه قلمداد شد. درگیری خونین در نیمه شعبان کربلا ۲۰۰۷ با سپاه بدر مجلس اعلای حکیم که این حادثه علی الظاهر عمق اختلاف میان گروه‌های شیعه عراق و تلاش آن‌ها برای تصاحب قدرت را نشان می‌داد. شرکت در طرح عدم کفایت نخست‌وزیر نوری المالکی ۲۰۱۳ که موجب شد برخی به او اتهام بزنند که به عمق بحران جاری در کشورش توجهی ندارد زیرا به اعتقاد آنها، این اقدام صدر در واقع بازی در زمین عربستان سعودی بود و اظهار نظرهای تند مقتدا علیه مالکی چیزی جز بی‌ثباتی و تفرقه در ائتلاف شیعیان مذهبی و افزایش درگیری‌های مذهبی در عراق به همراه نداشت. موضع متفاوت او در قبال جنگ داخلی سوریه باعث شد تنها روحانی بانفوذ شیعه باشد که خواستار استعفای بشار اسد شده‌است. این درخواست مقتدی صدر از رئیس‌جمهور سوریه به معنای تأیید مخالفان نیست، بلکه صرفاً اظهار نظری جهت برون رفت از وضعیت کنونی سوریه می‌باشد ولی رسانه‌های غربی عربی بر این بیانیه موج سواری می‌کنند. انقلاب اصلاحات ۲۰۱۶ علیه فساد جناحی دولت بالاخص شخص نوری المالکی؛ در بحبوحه جنگ با داعش عده‌ای معتقدند که ادامه این روند کشور را به مرحله خطرناکی سوق می‌دهد، به ویژه آنکه جنگ علیه تروریسم کشور را به خود مشغول کرده و اعتصابات تظاهرات‌ها می‌توانند بر روحیه نیروهای نظامی اعم از الحشدالشعبی و ارتش تأثیر منفی بگذارد. نگرش مقتدی صدر نسبت به نبرد علیه داعش قدری متفاوت است. او حشدالشعبی را شبه نظامیان صرفاً شیعی از گروه‌های خاص می‌داند که در عراق گوناگون، نوعی فرقه گرایی انحصاری را سبب می‌شود، بنابراین صدر بر اساس فقط 'دفاع' از عتبات و شیعیان و مرزها و غیرنظامیان فتوا داده و در جنگ با داعش شرکت نکرده‌است زیرا معتقد است داعش همان مردم تسنن عراق است که شورش کرده و 'مقابله' وظیفه دولت مرکزی است، او بر رسیدگی و حل فصل مناقشه با مردم تسنن کشورش تأکید دارد. شبه نظامیان فدایی وی سرایاالسلام به‌طور مستقل از امنیت شهر سامرا اماکن مقدس و مرزهای غربی عراق و شیعیان آمرلی، جرف الصخر، طوزخورماتو و غیرنظامیان تکریت دفاع کرده و می‌کنند.
مقتدی صدر، همواره تلاش کرده تا منافع ملی و اسلامی عراق را بر هرچیز دیگری ارجحیت دهد و به دلیل قدرت و محبوبیتش در بافت جامعه عراقی، اغلب توانسته، معادلات سیاسی را در مسیری درست حفظ کند. مقتدی صدر خود را رهبر سیاسی تمامی جریان‌های سیاسی عراق اعم از شیعه و سنی و غیره می‌داند و با توجه به منش عدم دخالت مرجعیت نجف در مسائل سیاسی، خود را تنها رهبر واقعی در مسائل عراق می‌داند و به دنبال آن است تا همه گروه‌ها را در اتحاد داشته باشد با توجه به محبوبیت فراوان هواداران در عراق و بازتاب گسترده رسانه‌ای در دیگر کشورهای منطقه فراتر از عراق در موضوعات مختلف نیز موضع‌گیری می‌نماید.