خاروانا

تاریخ

از گذشته‌های بسیار دور، شهر خاروانا مرکز بخش دیزمار قاراداغ بوده‌است. حمدالله مستوفی (۷۵۰–۶۸۰) در صفحه ۱۳۲ کتاب نزهة القلوب منطقه دیزمار را ولایت یکپارچه می‌داند. او دربارهٔ دیزمار می‌نویسد: «دیزمار ولایتی است در شمال تبریز کما بیش پنجاه پاره دیه بود و دوزال و کوردشت و قولان و هزار[=هراس و کاروانا(خاروانا) از معظمات آن. هوایش معتدل به گرمی و آبش از آن جبال برمی‌خیزد و فضلابش در ارس می‌ریزد حاصلش غله و پنبه و انگور و میوه به همه انواع می‌باشد و پیشتر از همه جا رسد و نوباوه تبریز از آنجا باشدحقوق دیوانش چهل هزار و هشتصد دینار است». [لازم است ذکر شود که در زمان صفویه عشایر پیرعلیلوی رومی، مقدم، بایبردلو، سادات مصری کوه کمر و... در منطقه دیزمار در روستاهای جدیدالاحداث ساکن شدند. موج دوم مهاجرت از آن سوی ارس در زمان فتحلیشاه قاجار روی داد که در آن زمان قاجار کرداحمد، عشایر پسیان سهرون و گل آخور، الیاسکانلوهای دیزمار شرقی، چلبیانلوهای لیلاب و مردانقم و... در آبادی‌هایی جدیدالاحداث ساکن شدند و دیزمار در گذشته نه چندان دور ۱۹۶ آبادی بزرگ و کوچک داشت.در جلد چهارم فرهنگ جغرافیائی ایران جمعیت دیزمار ارسباران ۴۱۲۳۰ نفر و تعداد آبادی‌های آن ۱۱۲ پارچه گزارش شده‌است. علاوه بر آن اویلق، اندریان، ایری بالا، کوه کمر، کماربالا، سیه رود، خانه سر، جوشین، علیلر، مردانقم، مزرعهٔ شادی، شرف آباد و… را از آبادی‌های معروف دیزمار ارسباران معرفی نموده‌است. اما آنچه مسلم است در زمان نگارش کتاب مزبور ده‌ها روستای تاریخی دیزمار نظیر قینر، کهل، سار، ایوند، امند، ورکش، کلانکش، گنزنق، اولی کندی، مزرعه، زین‌آباد، موجمبار، لاری و… که در نزدیکی مرند به ویژه تبریز قرار دارند جزو شهرستان‌های مزبور به حساب آمده‌است که در حال حاضر پس از ارتقاء شبستر از بخش به شهرستان این روستاها بین شهرستان‌های تبریز، شبستر و مرند تقسیم شده‌است.

مشاهیر خاروانا

علامه جعفری - ستارخان - محمد تقی پسیان

مسجد جامع خاروانا

این مسجد تاریخی در مرکز شهر خاروانا قرار داشته و در قرن ۷ یا ۸ هجری قمری توسط دختران بایندربیگ حاکم وقت دیزمار ساخته شده است. دختران بایندربیگ لنگه این مسجد را در اردوباد نخجوان نیز ساخته اند. مسجد جامع خاروانا در دوره قاجاریه مورد مرمت اساسی قرار گرفته است. ساخت گنید بزرگ مسجد بدون استفاده از هیچگونه ستون و یا تکیه گاهی از قسمتهای حیرت برانگیز مسجد به شمار می رود. این مسجد هم اکنون نیز مورد استفاده اهالی بوده و یکی از مهمترین مراکز دینی، مذهبی و فرهنگی شهر تلقی می شود.
مسجد خاروانا سه کتیبه قرار دارد که دو تای آنها در سردر ورودی و یکی دیگر در داخل مسجد قرار دارد. در سمت چپ ورودی مسجد کتیبه سنگی بر دیوار نصب شده است که به شکل محراب است و تاریخ 742 ه.ق. بر روی آن حک شده است. این لوح و محراب از 4 قطعه سنگ تراشیده ترتیب یافته است که دو قطعه به عنوان پایه و دو قطعه نیز به عنوان لچک محراب بوده و تاریخ فوق بر بالای آن نقش بسته است. این مسجد در جنگ ایران و روس در دوران فتحعلی شاه که به مدت 31 روز در اراضی خاروانا به طول کشید، تخریب گردید. در بالای سر درب ورودی اصلی مسجد کتیبه بزرگی هست که در آن تاریخ 1051 ه. ق. هک شده است. کتیبه دیگری نیز بالای کتیبه بزرگ ورودی مسجد هست که نشان می دهد در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار در سال 1311ه. ق. این مسجد توسط معماری به نام کربلایی احمد علی مرمت و تعمیر اساسی شده است. این مسجد زیبا دارای سه گنبد و شبستان در سه قسمت می باشد. 
در پنجره واقع در ضلع جنوبی مسجد سنگ فسفریک وجود دارد که نور را در روز ذخیره کرده و شب پس می دهد و نمایی زیبایی را به این مسجد می بخشد. در سال های گذشته متاسفانه عده ای سودجو که فکر کردند داخل آن جواهری گرانبها وجود دارد درصدد دزدی آن بودند. در حال حاضر به صلاحدید اهالی درون و بیرون این سنگ با سیمان پوشانیده شده است.

پارک ملی کامتال

منطقه حفاظت شده کامتال که هم اکنون قسمتی از منطقه حفاظت شده کیامکی محسوب می شود، یکی مهمترین مناطق حیات وحش کشور می باشد. در این منطقه انواع کبک، آهو، پلنگ، خرس، کوراخال و … را می توان یافت. این کوه که ۲۰۱۰ متر ارتفاع دارد، یکی از بلندترین قله های رشته کوه قره داغ قلمداد می شود و به نماد استقامت و استواری اهالی دیزمار تبدیل شده است.

قلعه علی بیگ

این قلعه در دامنه کوه بلند و استوار کامتال خاروانا قرار گرفته است. قلعه علی بیگ که قسمت های زیادی از آن سالم باقی مانده، توسط مبارزی به نام علی بیگ دیزماری مورد استفاده قرار گرفته است. دسترسی به این قلعه از سمت روستای دستجرد خاروانا نسبت به دیگر راههای دسترسی کامتال سهل تر است.

آبشار گل آخور

آبشار گل آخور با ارتفاع تقریبی ۱۶ متر، در پایین دست روستای گل آخور بخش خاروانا قرار دارد. این آبشار همه ساله گردشگران زیادی را از سرتاسر کشور و استان علی الخصوص شهر تبریز به خود جذب می کند و از لحاظ جذب گردشگر در رتبه اول مکانهای توریستی شهرستان قرار گرفته است. آب این آبشار، از کوههای مرتفع روستای گل آخور نشات گرفته و بسیار خنک است.

گنبد الله الله

گنبد الله الله در قبرستان قدیمی روستای کبودگنبد بخش خاروانا واقع شده‌است. پلان مقبره دایره و قطر آن ۷۵/۴ متر می‌باشد. بنا دارای دو طبقه شامل سردابه و طبقه اول بوده‌است. گنبدهای طبقه فوقانی ریخته‌است. ازاره بنا سنگی و ساقه بنا با آجر چهارگوش قرمز بنا شده که کلمات الله با آجرکاشی فیروزه‌ای تزئین شده‌است. کتیبه‌ها و اسلیمی‌های حاشیه درب‌های چهار طرف طبقه اول با کاشی معرق می‌باشد. تاریخ بنای برج را با توجه به رج‌های آجری با تزئینات اسماءالله در آذربایجان می‌توان به اواخر دوره ایلخانان مغول تا صفویه نسبت داد. خصوصیات بارز و عوامل تزئین شده بنا برج مقبره است. تاریخ و کتیبه‌ای روی آن باقی نمانده‌است. ترکیب آجرکاشی فیروزه‌ای در متن ساقه بنا که سبب شده‌است به کبودگنبد شهرت پیدا کند، زیبایی خاصی به آن بخشیده‌است. متن کلمات روی بدنه الله و محمد می‌باشد.

جنگل های آستمال

قسمت هایی از جنگل های ارسباران تا حوزه روستای آستامال امتداد یافته است. این بخش از جنگل های قره داغ که دارای درختان انبوهی است، یکی از مهمترین بخش های جنگل های ارسباران است که گردشگران زیادی جهت تفریح به آنجا مسافرت می کنند.

قلعه جوشین

قلعه تاریخی جوشین که در اراضی روستای گال خاروانا واقع شده، در ۳۰ کیلومتری مرکز بخش قرار دارد. دوره ساخت این قلعه که هم اکنون بقایای چندانی از آن باقی نمانده است، به دوره اورارتوها برمی گردد. در سالهای مبارزه بابک خرمدین نیز قلعه جوشین یکی از مهمترین مراکز دفاعی وی محسوب می شده است.

بقعه امامزاده سید جبرائیل آستمال

بقعه مبارک و مطهر امامزاده سیدجبرئیل، ۷ کیلومتر بالاتر از روستای کهن و تاریخی آستامال خاروانا قرار گرفته و مورد احترام اهالی منطقه است. قبرستان روستا نیز در جوار حرم مطهر ایشان قرار دارد. با توجه به قرار گرفتن امامزاده در وسط جنگل های ارسباران، زائران امامزاده از طبیعت فوق العاده زیبای محوطه آن نیز بهره می برند.