موسیقی ایران پس از اسلام

تاریخچه

به عقیدهٔ پژوهشگرانی همچون هنری جورج فارمر، موسیقی اعراب تا پیش از اسلام بسیار محدود بود. در نتیجه، فتح ایران توسط مسلمانان باعث آشنایی اعراب با موسیقی ایران شد، و اعراب بسیاری از ایرانیان نوازندگی را فرا گرفتند. اگر چه دربار حکمای صدر اسلام مملو از هنرمندان ایرانی بود، اما ایشان غالباً میراث فرهنگی ساسانی را به عربی درآوردند و از ذکر سرچشمه کارهای خوب باز زدند تا مبادا این خلاف که دشمن ایران بودند بر آنان خشم گیرند. به هر تقدیر، زمانی که عمر بن خطاب دستور داد چندین هزار کتاب را در کتابخانه‌های ایران سوزاندند، قسمتی از میراث علمی و هنری ایرانیان نیز از دست رفت. به عقیدهٔ داریوش صفوت، مجموع این دو عامل باعث شده که بسیاری از مورخان آنچه از موسیقی ایران پس از ظهور اسلام به ثبت رسیده را مربوط به اعراب بدانند.

موسیقی‌دانان شاخص

داریوش صفوت فهرستی از موسیقی‌دانان شاخص ایرانی پس از ظهور اسلام را به تفکیک سده‌ای که در آن می‌زیستند به شرح زیر آورده‌است.

قرن دهم به بعد

در پایان قرن نهم هجری، موسیقی در ایران وارد یک دوران فترت شد و از آن زمان تا اواخر قاجاریه و شروع مشروطیت موسیقی در ایران رونقی نداشت.
از میان پادشاهان صفویه تنها شاه عباس به موسیقی توجه نشان داد؛ از جمله موسیقی‌دانان این دوره این نام‌ها به جا مانده‌است: میرزا محمد کمانچه‌ای، استاد شهسوار چهارتاری، سلطان محمد طنبوره‌ای، و محمد چنگی. مهم‌ترین اثر مکتوب از این دوره عبارت است از بهجت‌الروح که احتمالاً توسط عبدالمومن بن صفی‌الدین گرگانی نگارش شده اگر چه نویسندهٔ آن اسمی از خود نبرده‌است.
در دوران افشاریه پادشاهان مشغول سرکوب شورش‌های داخلی و اغتشاشات خارجی بودند و فرست پرداختن به موسیقی نداشتند. در دورهٔ زندیه نیز تنها مدتی کوتاه دوام داشت و مجال هنرپروری نداشت. سپس دوران قاجاریه شروع شد. اولین شاه قاجار، آغا محمدخان تنها دو سال و نیم حکومت کرد و فرصتی برای توجه به هنرمندان نیافت. اما پس از او، فتحعلی شاه به موسیقی‌دانان توجه نشان داد و برایشان مقرری تعیین کرد. در این دوره دو استاد با نام‌های استاد زهره و استاد مینا هر کدام یک گروه موسیقی تشکیل دادند. این دو زن خود به ترتیب شاگرد استاد رستم شیرازی و استاد مهراب اصفهانی بودند. ثمرهٔ توجهات فتحعلی شاه و محمد شاه در دورهٔ سلطنت ناصرالدین شاه نمایان شد. این پادشاه به هنر توجه زیادی نشان داد و از رشد و ترقی موسیقی‌دانان حمایت کرد (مطالعهٔ بیشتر: موسیقی در دوران قاجار).

مقام‌های دوازده‌گانه

موسیقی ایرانی در این دوره، توسط دوازده مقام، بیست و چهار شعبه و چهل و هشت گوشه توضیح داده می‌شده‌است. مقام‌ها، در واقع ساختار مُدال موسیقی را تعریف می‌کردند (فواصلی که در یک قطعه موسیقی به کار می‌رود را تعیین می‌کردند). آهنگ‌ها با ترکیب این مقام‌ها ساخته می‌شدند و این ترکیب‌ها را در چارچوب شعبه‌ها و گوشه‌ها توضیح می‌دادند. مثلاً در بهجت‌الروح چنین آمده‌است که «اگر از نغمهٔ [یعنی نت] اول سه‌گاه آغاز کند، و بر عراق و مخالف رفته باز در سه‌گاه محط [یعنی فرود] کند، این را نوروز عرب گویند».
مقام‌ها در چارچوب نظریه‌ای به نام ادوار (جمعِ دور) شرح داده می‌شدند. تعداد ادوار زیاد بوده اما غالباً ۹۱ دور را درخور توجه می‌دانستند و از این بین ۱۲ دور را «ملایم» می‌دانستند که همان مقام‌های دوازده‌گانه بودند. در مورد عدد ۱۲ اختلاف نظری وجود نداشته‌است؛ در مورد نام این ۱۲ مقام هم کمابیش اتفاق نظر وجود داشته‌است؛ مثلاً در مقاصد الالحان نامشان به این شرح آمده‌است: عشاق، نوا، بوسلیک، راست، حسینی، حجازی، راهوی، زنگوله، عراق، اصفهان، زیرافکند و بزرگ. اما در بحور الالحان نام آن‌ها با کمی تغییر آمده (مثلاً به‌جای زیرافکند نام کوچک آمده و راهوی به صورت رهاوی ذکر شده‌است). همچنین برخی منابع رهاوی را بسته‌نگار و حسینی را زیرکش و زنگوله را نهاوند می‌نامیده‌اند.
برخی منابع تدوین مقام‌های دوازده‌گانه و شعبات بیست‌وچهارگانه را به اسحاق موصلی نسبت داده‌اند و متأثر از آموزه‌های منصور زلزل دانسته‌اند. موصلی این ابداعات را بدون آشنایی با موسیقی یونانی و نظام مشابهی که در آن به کار می‌رفت تدوین کرده بود و روش وی (موسیقی مقامی) بسیار مورد استقبال موسیقی‌دانان زمان خودش واقع شد. در مقابل، این روش مورد اقبال درباریان و طبقات اشرافی قرار نگرفت چنان‌که ابراهیم بن مهدی، پسر مهدی عباسی و برادر هارون الرشید، مخالفت خود را با روش زلزل و اسحاق موصلی ابراز داشت. نزاع بین این دو دیدگاه دست کم یک قرن ادامه داشت اما نهایتاً سبک موسیقی ابراهیم بن مهدی، مانند سبک موسیقی یونانی، نزد ایرانیان مهجور ماند.
نقش صفی‌الدین ارموی در توضیح این ادوار بسیار کلیدی بود چرا که وی نشان داد برای نواختن تمام این ادوار، هیچ فاصله‌ای افزون بر فواصلی که تا پیش از آن شناخته شده (از جمله وسطای زلزل) مورد نیاز نیست. ارموی نشان داد که هر دور (هر اکتاو) را می‌تواند متشکل از هجده نت و هفده فاصله دانست و نحوهٔ محاسبهٔ تمام این فواصل را نیز نشان داد. وی نشان داد که هر دور از ترکیب یک دانگ کوچک (به اندازهٔ فاصلهٔ چهارم درست) و یک دانگ بزرگ (به اندازهٔ فاصلهٔ پنجم درست) تشکیل می‌شود و با معرفی هفت دانگ کوچک و دوازده دانگ بزرگ، جمعاً ۸۴ دور ملایم به دست آورد. بعد از او علی بن محمد جرجانی نشان داد که دانگ بزرگ را می‌توان به نوزده نوع تنظیم کرد و به این ترتیب ۱۳۳ دور ملایم و غریب به ملایم به دست آورد. نهایتاً عبدالقادر مراغه‌ای از این میان ۹۱ دور را درخورد توجه دانست.