کردی جنوبی

کردی ایلامی

کردی ایلامی از گویش‌های اصیل کردی است که در استان ایلام و جنوب کردستان عراق بدان تکلم می‌شود. یکی از گویش‌های جنوبی کردی است. که شامل لهجه‌های: ریزوندی، پاله‌ای، بدره‌ای، شوهانی، خزلی، ملکشاهی و غیره است.

واج‌شناسی

آواشناسی و واج‌شناسی زبان‌های کردی از هر زبان به زبان دیگر فرق می‌کند؛ این رویداد بیشتر در گویش‌های کشورهای مختلف دیده می‌شود، ولی درباره‌ی کردی جنوبی صدق نمی‌کند. برای مثال گویشوران کردی جنوبی در عراق که بیشتر در استان دیاله زندگی می‌کنند، به‌علت پیوندهای عمیقی که با مردم شهرهای مرزی استان کرمانشاه و استان ایلام دارند، زبانشان با زبان سایر کردهای جنوبی که در ایران زندگی می‌کنند تفاوتی ندارد. پیوندهایی که بین کردهای جنوبی ایران و کردهای جنوبی عراق وجود دارد بیشتر نسبت‌های خویشاوندی است.
نمادهایی که الفبای آوانگاری بین‌المللی برای نگارش اصوات زبان کردی جنوبی به‌کار می‌رود در مطلب ذیل آمده‌است.

دیاسپورای کردی جنوبی

در برخی دیگر از نقاط ایران نیز گروه‌های کرد زبانی وجود دارند که به گویش‌های کردی جنوبی سخن می‌گویند. برای نمونه می‌توان به کردهای عبدویی، دوانی و شوانکاره در استان فارس اشاره کرد. علاوه بر این در مازندران، قزوین، دماوند، قم و کرمان نیز گویشوران کردی جنوبی زندگی می‌کنند. برخی از این کردها حتی دارای گویش ویژهٔ خود هستند. به‌عنوان مثال، کردان فارس به گویش‌هایی همچون کرونی، دوانی و عبدویی سخن می‌گویند که همگی جزوی از گویش‌های کردی جنوبی هستند.

لکی

دانشنامه بریتانیکا، لکی را نیز لهجه‌ای از زبان کردی نام می‌برد. آواشناسی و واج‌شناسی لکی کاملاً برابر با کردی جنوبی است و لکی – همچون کردی جنوبی – واکه‌های [øː] و [ʉ] را افزون بر سایر واکه‌ها که بین زبان‌های کردی یکسان هستند در جدول واکه‌های خود دارد. واکه‌های [øː] و [ʉ] تنها در گروه گویش‌های کردی جنوبی وجود دارد و با خاطر نشان کردن این که لکی هم این مصوت‌ها را دارد، می‌توان نتیجه گرفت که طبق آمار دانشنامه‌ی بریتانیکا، لکی یکی از گویش‌های کردی جنوبی است. و تعدادی از زبانشناسان و منابع دیگر، لکی را در شاخه زبان‌های مرکزی کردی از شاخه زبان‌های ایرانی‌تبار غربی قرار داده‌اند. لکی دارای لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی چون: عثمانوندی، جلالوندی، چغلوندی، کاکاوندی که در شهرستان هرسین، شهرستان صحنه، شهرستان کنگاور در استان کرمانشاه و شهرستان دلفان، شهرستان سلسله، شهرستان کوهدشت و بخش بیرانوند در استان لرستان، شهرستان دره شهر و عده‌ای از مردم شهرستان آبدانان در استان ایلام بدان تکلم می‌شود. باید اشاره داشت در برخی مناطق چون کوهدشت، خرم‌آباد و نهاوند جمعیتهای لک و لرمینجایی با هم در این جغرافیا زندگی می‌کنند. برخی منابع لکی را در زنجیره گویشی تدریجی فارسی-لری-کردی در میان لری و کردی قرار داده‌اند. اتنولوگ لکی را زیرشاخه چهارم زبان کردی طبقه‌بندی کرده‌است.

ارتباط با گویش‌های زبان لری

زبان لری خود زبانی مستقل از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است. این زبان خود به دو دسته لری شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود. ویژگی‌های زبان لری نشان می‌دهد هر چه از سوی میانه زاگرس به جنوب و کناره‌های خلیج فارس حرکت کنیم گویش‌وران لر به زبان فارسی بیشتر نزدیک می‌شوند و هر چه به سمت زاگرس میانی و شمالی و به‌طور خاص مناطق کرد زبان حرکت کنیم واژه‌ها و شباهت‌های واجی بیشتری میان گویش‌وران لر و گویش‌وران کرد خواهیم داشت و لری خرم‌آبادی نمونه‌ای از نزدیکترین گویش‌های لری به زبان کردی است. این گویش با لکی و کردی جنوبی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است. ۷۸ درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند. برای مثال در جنوب استان ایلام دو گویش لری خرم‌آبادی و لکی در کنار هم قرار گرفته‌است و تشخیص مرز هر زبان و گویش پیچیده‌است.
پرویز ناتل خانلری دسته‌بندی متفاوتی را دربارهٔ گویش‌های کردی جنوبی ارائه می‌دهد. نام کردی عاده به زبان مردمی اطلاق می‌شود که در سرزمین کوهستانی واقع در مغرب فلات ایران زندگی می‌کنند. زبان یا گویش کردی همه این نواحی یکسان نیست. اما زبانی که کردی خوانده می‌شود شامل گویش‌های متعددی است که هنوز با همه مطالعاتی که انجام گرفته دربارهٔ ساختمان و روابط آن‌ها با یکدیگر تحقیق دقیق و قطعی به عمل نیامده‌است. بر حسب عادت این گویش‌ها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند: یکی کرمانجی که خود به دو شعبه تقسیم می‌شود: شعبه شرقی یا مکری در سلیمانیه و سنندج، و شعبه غربی در دیار بکر و رضائیه و ایروان و ارزروم و شمال سوریه و شمال خراسان، گروه اصلی دیگر یا گروه جنوبی در منطقه کرمانشاه و ایلام.
ژویس بلو میعتقد است که گروه جنوبی زبان کردی از تعداد زیادی گویش‌های ناهمگون تشکیل شده که از این بین می‌توان به گویش کرمانشاهی (رایج در استان کرمانشاه)، گویش سنجابی، گویش کلهری، گویش لکی، گویش لری (متعلق به پشتکوه) و غیره اشاره کرد و در واقع نه تنها لکی بلکه بخشی از گویش‌های لری را نیز در زمرهٔ گویش‌های جنوبی کردی قرار می‌دهد.