کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی

بنیانگذار

این کتابخانه باهزینه شخصی مرعشی نجفی یکی از مراجع تقلید شیعه در سال ۱۳۴۴ بنیان گذاشته شد و توسعه داده شد. در وصیت نامه نصب شده بر ضریح آرامگاه او چنین می‌خوانیم:
 مرا در کتابخانه عمومی زیر پای محققان علوم آل محمد دفن کنید.
وی پیرامون انگیزه خود از جمع‌آوری کتب و راه‌اندازی کتاب‌خانه می‌گوید: «روزی در حال عبور از قیصریه نجف، عده‌ای از اهل علم را دیدم که در محلی تجمع کرده‌اند… دیدم کسی با چوب ایستاده و کتاب‌هایی را به حراج گذاشته‌است… یک مقدار که ایستادم دیدم بیشتر این ذخایر اسلامی و شیعی را شخصی به نام کاظم با پول زیادی می‌خرد… سؤال کردم این شخص کیست؟ گفتند: او نمایندهٔ کنسول انگلیس در بغداد است. به فکر افتادم… یا قصد از بین بردن آنها را دارند یا می‌خواهند منابع دست اول شیعی را که در اختیار برخی از علما بوده جمع‌آوری کنند تا ما به آنها دسترسی نداشته باشیم نظیر کتاب مدینة العلم شیخ صدوق که ایشان در حدیث نوشته و بسیار مفصل بوده. اگر این کتاب الان در دسترس ما بود شاید نیازی به دیگر کتب اربعه شیعه نبود ناسخ کتب اربعه شیعه می‌شد؛ ولی قریب ۴۰۰–۵۰۰ سال است که دیگر رد پایی از آن در دست نیست.»
مرعشی نجفی در دوران زندگی‌اش بیش از یکصد و چهل و هشت کتاب، رساله و مقاله به رشته تحریر درآورده که شمار بسیاری از آن‌ها هنوز به چاپ نرسیده‌اند.

تاریخچه و مدیریت

به گفته سید محمود مرعشی فرزند وی که مدیریت کتابخانه را عهده‌دار است، که «از لحاظ کیفیت نسخه‌های نفیس و کهن خطی اسلامی به عنوان بزرگترین کتابخانه در کشور ایران و سومین کتابخانه جهان و مرکز بزرگ فرهنگی بین‌المللی در دنیا شناخته شده‌است».
این کتابخانه در صد متری حرم فاطمه معصومه در قم قرار دارد و مقبره مؤسس آن نیر در جوار آن است، در سال ۱۳۴۴ تأسیس و در سال‌های ۱۳۵۸ و ۱۳۶۷ توسعه یافت. افرادی همچون چون عباس اقبال آشتیانی، بدیع‌الزمان فروزانفر، و آقا بزرگ طهرانی از این کتابخانه استفاده کرده‌اند.
هزینه این کتابخانه تا سال ۱۳۷۶ توسط مرعشی نجفی و فرزندانش و سایر خیرین تأمین می‌گردید، اما از آن سال به بعد این کتابخانه در زمره موسسات عمومی غیردولتی قرار گرفت و در بوجه سالانه دارای ردیف بودجه شد. این کتابخانه مشمول قانون واسپاری است و بر اساس مصوبه ۲۰۵ شورای عالی انقلاب فرهنگی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید یک نسخه از کتاب‌ها و نشریاتی را که در ایران منتشر می‌شود از ناشران اخذ و برای این کتابخانه ارسال کند. بر اساس وصیت بانی کتابخانه مدیریت آن توسط خانواده وی خواهد بود.
روح‌الله خمینی دربارهٔ این کتابخانه گفته‌است: «کتابخانه حضرت آیت‌الله آقای نجفی مرعشی دامت برکاته از کتابخانه‌های کم‌نظیر و شاید بتوان گفت بی‌نظیر ایران است»
در درس بیست و هشتم از کتاب زبان فارسی سال دوم دبیرستان، گزارش بازدید از این کتابخانه را می‌خوانیم.
به گفته مدیریت کتابخانه بازدید توجه و نگهداری از کتب عبری یهودیان در این کتابخانه موجب تعجب برخی از ربی‌های یهودی بازدیدکننده از آن شده‌است: «چندی قبل خاخام‌های یهود (۳ نفر از آمریکا و ۲ نفر از انگلیس) که مهمان دولت ایران بودند ۳ ساعت وقت داشتند که از بعضی مراکز قم بازدید کنند. اول آمدند اینجا را دیدند. در بعضی از ویترین‌های نسخه‌های خطی، چشمشان به نسخه‌هایی با خط عبری افتاد، خیلی تعجب کردند. مترجمشان گفت: اینها می‌گویند قم مرکز انقلاب است، فکر می‌کردیم کتاب‌های ما را اول انقلاب سوزانده‌اند و خاکستر آن را هم به باد داده‌اند، اما می‌بینیم که آثار ما را در ویترین در کنار کتاب‌های مسلمان‌ها گذاشته‌اند و همان احترامی که برای کتاب‌های خودشان قایلند برای کتاب‌های ما هم قایلند. به آنها گفتیم: ما حضرت موسی (ع) را از پیامبران اولوالعزم می‌دانیم، ما با صهیونیسم مشکل داریم. چون بازدید از کتابخانه برای آنها جذابیت زیادی داشت، گفتند: ما جاهای دیگر نمی‌رویم و این ۳ ساعت را همین‌جا می‌مانیم.»