تاریخ یهودیان در ترکیه

در زمان کتاب مقدس

قوم اسرائیل در زمان عهد عتیق از منطقه آناتولیا عسل وارد می‌کردند. گروهی از باستانشناسان اسرائیلی ظروف عسل مربوط به این زمان در اسرائیل یافته‌اند. ممکن است دلیل این امر بهتر بودن کیفیت زنبورهای ترکیه در مقایسه با زنبورهای اسرائیلی بوده باشد.

حکومت رومیان

بر اساس کتاب مقدس کشتی نوح بر روی کوه آرارات به گل نشست. یوسفوس فلاویوس به ریشه یهودی بسیاری از شهرهای این منطقه در بین ایران و ترکیه اشاره می‌کند. عهد جدید به کنیسه‌های زیادی در منطقه آسیای میانه اشاره می‌کند. کنیسه‌های مورد اشاره در کتاب اعمال معمولاً با کنیسه‌های کنیا و افسوس یکی دانسته می‌شوند. بیشترین جمعیت یهودی در این منطقه در شهر ساردیس بوده‌است. امپراطوریهای روم و بیزانس دارای جمعیت قابل توجهی یهودی بودند که به زبان یونانی صحبت می‌کردند. تلاشهای امپراطوری روم برای مسیحی کردن این یهودیان اکثراً با شکست مواجه شد. وضعیت یهودیان در امپراطوری بیزانس بسیار بهتر از وضعیت آنان دراروپای غربی بود و اتفاقهای یهود ستیزی در آن بسیار نادر بود.

امپراطوری عثمانی

اولین کنیسه یهودی در امپراطوری عثمانی در سال ۱۳۲۴ در بورسا تشکیل شد که عتز هاحییم (עץ החיים درخت زندگی) نام داشت. این کنیسه امروزه پابرجاست. وضعیت یهودیان در امپراطوری عثمانی معمولاً با خصوصیات سلطان وقت ارتباط داشت. به‌طور مثال مراد سوم اعتقاد داشت که غیرمسلمانان باید دارای وضعیت ذمی‌باشند ولیکن بقیه سلطانهای عثمانی اکثراً ملایمتر بودند. اولین اتفاق مهم در تاریخ یهودیان در عثمانی بعد از فتح قستنطنیه اتفاق افتاد. محمد دوم مشاهده کردکه شهر قستنطنیه در وضعیت بسیار خرابی است و اودستور داد یهودیان زیادی به این شهر منتقل شوند. دراین زمان یهودیان ۱۰ درصد جمعیت شهر را تشکیل می‌دادند. تعداد یهودیان محلی به تدریج در مقایسه با یهودیان اشکنازی که از اروپا فرار می‌کردند کم شد. ربیهای اشکنازی مهاجر بقیه یهودیان اروپا را تشویق به مهاجرت می‌کردند و وضعیت خود را تحت سلطه ترکان عثمانی بهتر از وضعیت خود در بین مسیحیان اروپا می‌دیدند.
مهمترین اتفاق در تاریخ یهودیان در زمان دستور الحمبرا اتفاق افتاد. بعد از اخراج یهودیان از اسپانیا، پرتغال، ایتالیا و سیسیلی شاه عثمانی بایزید دوم دعوتنامه رسمی برای این یهودیان فرستاد و از آنان خواست که به عثمانی مهاجرت کنند. از این زمان جمعیت یهودیان در عثمانی به شدت افزایش یافت. بیشتر این یهودیان به قستنطنیه و سالونیکا مهاجرت کردند.
سلطان عثمانی پادشاه اسپانیا را به خاطر اخراج یهودیان ناخرد دانست و گفت :"آنها فردیناند را پادشاهی دانا میدانند ولیکن او سرزمین خود را فقیر و سرزمین ما را ثروتمند کرد". یهودیان خدمات اقتصادی زیادی برای عثمانی داشتند. ترکان مسلمان عثمانی اکثراً به تجارت بی علاقه بودند و از این رو بیشتر مسائل اقتصادی در دست اقلیتهای مذهبی بود؛ ولیکن آن‌ها یهودیان را به مسیحیان ترجیح می‌دادند.
یهودیان نه تنها اجازه یافتند در ترکیه امروزی ساکن شوند بلکه اجازه یافتند در اورشلیم نیز زندگی کنند.
یهودیان در دربار عثمانی دارای بهترین شرایط خود در بین کشورهای آن زمان بودند. با اینکه تعدای محدودیتهای مذهبی قانونی وجود داشت ولیکن اکثر این محدودیتها به صورت محکم اعمال نمی‌شد. یهودیان در دربار عثمانی به مقامات بالایی رسیدند. وزیر اقتصاد محمد دوم ("دفتردار")، حکیم یعقوب پاشا، پزشک شخصی او، موسی هامون، پزشک دیگر او اسحاق پاشا، و ابراهیم کاسترو خزانه دار مصر همه یهودی بودند. یهودیان در امپراطوری عثمانی بسیار ثروتمند شدند. اختلاف بین ترکان و یهودیان بسیار کمتر از اختلاف بین یهودیان و اعراب بود. امپراطوری عثمانی دارای یهودیان با دیدگاههای متفاوتی بود. امانوئل کاراشو یکی از رهبران اصلی جنبش ترکهای جوان از یهودیان ترکیه بود.

جمهوری ترکیه

در ابتدای قرن بیستم جمعیت یهودی ترکیه حدود ۲۰۰۰۰۰ بود. بعد از اخراج یهودیان از آلمان نازی بعضی استادان دانشگاه یهودی که بیکار شده بودند با حمایت دولت ترکیه به دانشگاه استانبول منتقل شدند.

جنگ جهانی دوم

در زمان جنگ جهانی دوم ترکیه مسیر اصلی خروج یهودیان از اروپا بود. دیپلماتهای ترکیه بسیاری از یهودیان را از آلمان نازی نجات دادند.

تشکیل کشور اسرائیل

تأسیس کشور اسرائیل در بین یهودیان ترکیه شوق زیادی ایجاد کرد. ترکیه در سال ۱۹۴۹ میلادی کشور اسرائیل را به رسمیت شناخت. در این زمان یهودیان بسیاری به اسرائیل مهاجرت کردند. بیشتر این مهاجرتها به دلیل مذهبی بود و یهودیان در ترکیه زندگی آرامی داشتند.

امروزه

امروز ترکیه دارای جمعیت یهودی حدود ۱۷۴۰۰ نفر است که ۹۵ درصد آنان در استانبول ساکنند.