خاندان اسفندیاری بالاوند

خاندان اسفندیاری بالاوند از خاندانهای قدیمی کرد ایرانی در دوره زندیه در منطقهٔ پشتکوه در هلیلان و حاکمان درهٔ طلایی هلیلان و زردلان بوده‌اند که در دوران حکومت کریم خان زند منسوب به حکومت در این منطقه شده‌اند.

تبارشناسی

این خاندان ایرانی‌تبار از تیره‌های قدیمی و بومی منطقه و از اعقاب طوایف ساسانیان هستند و بعضی معتقدند که از نسل بهرام گور و به احتمال قوی دارای مذهب زرتشتی بوده اند.
خاندان اسفندیاری بالاوند اصلاً شاخه‌ای از بزرگ اقوام لک ساکن لرستان اند که به دلیل اختلافاتی که در منطقهٔ
بروز کرد، در دورهٔ صفویان محل سکونت خویش را ترک و به هلیلان کوچ کردند.
اولین رهبر ایل، قائد زین الدین نام داشت.

دورهٔ زند

خاندان اسفندیاری بالاوند طبق شواهد قبل از زمان فرمانروایی کریم خان زند بر این منطقه تسلط داشته اند،
الیجا بالا خان جد طایفهٔ از جمله کسانی بود که به کریم‌خان زند کمک کرد، و به پاس این خدمات فرزندش به نام صفی خان حاکم استهبانات شد پس از بالا خان فرزندش
صفی الدین و نوهٔ او اسفندیار بر این منطقه حکومت کردند.

دورهٔ قاجار

لطفعلی خان بالاوند فرزند اسفندیار از نوادگان بالا خان؛ جد طایفه مذکور از مقتدرترین سران این طایفه بود، چریکف که در اوایل پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار در ایران به سر می‌برده‌است، در سیاحت‌نامه اش از لطفعلی خان با عنوان حاکم هلیلان نام می‌برد که با طایفه‌اش (بدون ذکر نام بالاوند) اقامت داشته‌اند، لطفعلی خان باعث به وجود آمدن پیوندهای سیاسی میان طایفهٔ بالوند و خاندانها و سران طوایف منطقه شد که به ثبات و اقتدار طایفهٔ او انجامید:در زمان حیات او ابنیه و آثار و قلاع متعددی در منطقه بنا گردید از جمله حمام روستای کهره و اسیابهای ابی قلعه و سردخانه روستای شاه بداغ که امروزه ویرانه‌ای بیش نیست، یکی دیگر از شخصیتهای این طایفه محمود خان بالاوند اسفندیاری ملغب به صمصام لشکر نوهٔ لطفعلی خان است، پس از او فرزند ارشدش علی نقی خان اسفندیاری خان هلیلان بود.
در اواخر قاجار به دلیل اختلافاتی که میان این خاندان بروز کرد این خاندان دچار از هم گسستگی شد.

اواخر قاجار و پهلوی

محمود خان بالاوند (اسفندیاری) معروف به محمودی سرکردگی طایفه اش و دیگر قشون طوایف پشتکوه الهیارخان و سام‌خان گراوند و سا یر خوانین طوایف مختلفهٔ طرهان را در غائلهٔ غرب ایران جنگ باغ شاه ساوه به سرکردگی سالارالدوله فرزند سوم مظفرالدین‌شاه قاجار بر عهده داشت، هنگامی که ارتش سالار الدوله برای پیوستن قشون بالاوند در نزدیکی ماهیدشت (سرونو) اردو زده بود سردار معصوم بگ کریمی بالاوند که قبل از آن از پیوستن به شورش امتنا کرده بود به همراه محمود خان اسفندیاری پسر عمویش برای بدرقه وی به محل اردوگاه آمد و مایحتاج مورد نیاز لشکر را فراهم کرد. سالارالدوله برای رسیدن به مقاصد سیاسی در غرب ایران، با دختر رؤسای ایلات و عشایر آن حدود وصلت کرد که حاصلش نُه فرزند بود. یکی از این همسران، ملکه خانم دختر غلامرضاخان امیرجنگ، والی پشتکوه از همسرش هاجر خانم نوه لطفعلی خان بالاوند جد علای خاندان اسفندیاری بالاوند بود محمود خان بالاوند اسفندیاری در جنگ ساوه تیر به چشمش اصابت کرد، [مرحوم طهماسب خان اسفندیاری فرزند علی نقی خان (خانی) فرزند مرحوم محمودی به این قلم فرمودند: گلوله به صورت محمودی اصابت کرده بود]، محمود خان تیرانداز ماهری بود و به او لغب صمصام لشکر داده شد.

ایل بالاوند

باله‌وَنْد، یا بالَوَنْد، بالاوند، از طوایف لک ساکن ناحیهٔ هلیلان وزردلان در استان ایلام و بخش سرفیروزآبادو درودفرامان دراستان کرمانشاه واژهٔ باله‌وند از دو بخش «باله» و پسوند نسبت «وند» ترکیب یافته‌است، باله را نام نیای بزرگ خاندان اسفندیاری و بنیادگذار طایفهٔ بالاوند دانسته‌اند.
طوایف ایل بالوند:
ایل بزرگ بالوند متشکل از، ۱)بالوند ۲)بهمنیاروند ۳)کاوشوند ۴)خلف وند ۵)میر ۶)اولاد ۷)لروند ۸)آهنگر ۹)داجیوند ۱۰)خالوند ۱۲)تالوند ۱۳)کلهر ۱۴)پیره مین ۱۵)درویش ۱۶) بهراموند می‌باشند.
سه تیره اخیر از تیرهای فرعی بالوند بحساب می‌آیند.
بالاوندها در هلیلان و دهستان زردلان ایلام و منطقه سرفیروزآبادو درودفرامان کرمانشاه پراکنده‌اند. دهستان زردلان در حاشیه رودخانهٔ سیمره واقع است منطقهٔ زردلان از شرق و جنوب به آب سیمره از غرب به کوه استوار کرام بزان، از شمال به تپه‌های بین جلالوند، هلیلان و از شمال شرقی به سفید کوه احمدوند شیرازی محدود است.
شغل اصلی مردم بالاوند کشاورزی است، بالاوندها بنابر موقعیت مناسب آب و هوایی در جلگهٔ هلیلان و زردلان در حاشیه سیمره کشاورزی با رونقی دارند و با فروش محصولاتشان به خوبی زندگی می‌کنند.
جمعیت: شمار مردم این طایفه را در منابع گوناگون به اختلاف از ۲۰۰ تا ۲۰۰۰ خانوار آورده‌اند.

زبان و گویش و مذهب

گویش مردم این طایفه  کردی شاخه لکی است لکی بخصوص زبان بالاوندی بیشترین نزدیکی را به زبانهای شمالی کردی دارد و مردم ایلات و طوایف لکِ ناحیهٔ سلسله و دلفان و طایفه‌های پیشکوه نیز به این گویش سخن می‌گویند، امروزه اغلب بالاوندها شیعهٔ اثناعشری هستند، عده‌ای دیگر از این طایفه از اعتقادات مذهبی اهل حق پیروی می‌کردند چرا که لطفعلی خان بالوند برای ثبات بیشتر طایفه‌اش، با دختر آقا سید عبدالعظیم میرزا مشعشعی پیر و رهبر طریقه جلیله اهل حق آتش بیگی آبخش از خاندان مشعشعی پیوند طایفه‌ای انجام داده بود.