هزارافسان کجاست؟

متن

کتابْ سالِ ۱۳۸۴ اندکی پس از ریشه‌یابی درخت کهن و نمایشِ شب هزارویکم نگاشته شد. و سرانجام در بهار ۱۳۹۱ با پروانهٔ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به صورت مصوّرِ رنگی با نگاره‌ای از شاهنامه طهماسبی بر جلد چاپ شد، و در خانهٔ هنرمندان رونما شد.

موضوع

این کتاب پاره دوّم کتاب کوچک‌تری به نام ریشه‌یابی درخت کهن از همین نویسنده است و حاوی جستارهای بیضایی در همانندی‌های داستان بنیادین هزارویک شب با داستان جم و ضحّاک در شاهنامه است.

در چشمِ دیگران

ایرج پارسی‌نژاد می‌نویسد: «من در میان معاصران ایرانی خود تنها دو تن را می‌شناسم که توانسته‌اند با آثار پرارزش خود فرضیه تناقض هنر با تحقیق را بی‌اعتبار کنند. یکی از این دو شفیعی کدکنی است که علاوه بر آثار تحقیقی بدیع و اصیل و معتبر در هنر شعر و شاعری نیز مقامی عالی یافته و دیگری بهرام بیضایی است که گذشته از آثار باارزش بسیار در هنر تئاتر و سینما پژوهش‌های او در تاریخ نمایش در ایران و تحقیقات اخیرش در جستجوی پیشینه قصه هزارویک شب با نام ریشه‌یابی درخت کهن و اثر تازه‌اش هزار افسان کجاست؟ به مقام پژوهشی‌اش اعتبار بخشیده‌است.»
اولریش مارزلف می‌نویسد: «هزارافسان کجاست؟ . . . پژوهشی جالب در زمینهٔ یافتن کهن الگوهای داستان بنیادین هزارویک شب است؛ گرچه فصل آغازین کتاب به راستی برای من شگفت‌آور بود . . . شاید بهتر آن بود که از این فصل آغازین کتاب به سادگی گذر کرد چرا که فاقد قاعده‌های ابتدایی پژوهشی مانند ارزیابی دقیق منابع مورد استفاده و ارجاعات است.»
ابراهیم اقلیدی، پیرو نظر جلال ستاری افسانه‌شناسِ ایرانی، بحث این کتاب را دربارهٔ ایرانی بودن اصل هزارویک شب بی‌محل می‌داند و توضیح می‌دهد: «آقای بیضایی و آقای ستاری به این اسطوره اشاره کرده‌اند. من دو تا محقق در زمینهٔ هزارویک شب را قبول دارم، یکی استاد بزرگوار جناب ستاری است و یکی هم این مرد هنرمند. بله، ایشان خیلی حق دارند در مورد هزار افسان. اینکه برود دنبالش، این یک هنر است. آقای بیضایی هزار افسان را پیدا کرده، اصلاً نمی‌خواهد برود نسخه‌اش را پیدا کند. می‌خواهم بگویم معناً هزار افسان را پیدا کرده. آدمی است که گزافه نمی‌گوید.»
شهلا لاهیجی در توضیح پیشینهٔ اندیشهٔ این کتاب می‌گوید: «پیش‌تر در نمایشنامهٔ شب هزارویکم هم بیضایی به این کتاب توجه داشته‌است. شب هزارویکم نمایشنامه‌ای در سه اپیزود بود که در قسمتی به داستان ضحاک یا اژدها و دو دختر جمشید می‌پردازد. در اپیزود دوم به نحوهٔ از بین بردن متن اصلی فارسی پهلوی هزارویک شب که آن خادم بغدادی، ترجمهٔ عربی شده‌اش را به عنوان یک اثر تاریخی تحویل خلیفه یا اداره امور در بغداد می‌دهد و در قسمت سوم ما با نوعی روایت طنزگونه مواجه هستیم از دورهٔ قاجار وآغاز بیداری زنان و مسایل آن و یکی از آن جمله، آن است که خواندن هزارویک شب برای زنان ممنوع بود.»
ابوالفضل خطیبی دربارهٔ این کتاب نوشته: «این کتاب را ببینید. شما حیرت می‌کنید که چقدر زمان گذاشته و این همه منبع را با دقت بررسی کرده‌است. با این همه، بین بیضایی هنرمند و بیضایی پژوهشگر فاصله‌ای است. می‌خواهم بگویم بیضایی هنرمند در اوج اوج قامت برافراشته است، اما بیضایی پژوهشگر در اوج اوج نیست. پیش خود خیال کردم آیا بهتر نبود بخشی از زمانی را که او صرف نوشتن پژوهش‌هایش کرده‌است، فیلم می‌ساخت، بگذریم که ساخت فیلم در ایران خود داستانی دارد غم‌انگیز یا نمایشنامه می‌نوشت. آیا کسی را می‌شناسید که در این دو حوزه در اوج اوج باشد. برای نمونه زنده‌یاد ملک الشعرای بهار و زنده باد شفیعی کدکنی؟»
حمید امجد دربارهٔ این کتاب می‌گوید: «ما در این کتاب با تحلیل بنیادین متنی از ادبیات ملی روبه‌رو هستیم، کتابی که وجه مشترک میان ۶ اثر پژوهشی و ۱۲۰ اثر هنری بیضایی است و ویژگی اصلی‌اش جامع‌الاطراف بودنش است، یعنی در ارائه نظریات به اسناد تصویری، شفاهی و مکتوب پایبند بوده‌است. بیضایی سعی کرده تکه‌های گم شده این ادبیات را یافته و کنار هم بگذارد و حتی در بخش‌هایی به کشف‌هایی دست زده‌است. او در این کتاب حقیقت‌ها و سندهایی را پیشنهاد می‌دهد و اعلام می‌کند که کدام را یافته و کدام حاصل گمان او است.»
شهرنوش پارسی‌پور نیز به سال ۱۳۹۲ در رادیو زمانه دربارهٔ این کتاب سخن گفته‌است.