تمیشه

تَمیشَه یا تمیشه بانصران که در منابع عربی به آن طمیس و طمیسه نیز گفته‌اند، یکی از شهرهای باستانی و تاریخی مهم در خطه طبرستان بوده‌ که امروزه خرابه های تاریخی بجا مانده از آن در نزدیکی روستای سرکلاته خراب‌شهر از توابع شهرستان کردکوی واقع می باشد . تمیشه در عصر ساسانیان نیز شهری آباد بوده و در اسطوره های ایرانی ، تمیشه اقامتگاه فریدون پادشاه آریائیان خوانده شده است . در منابع آمده است خسرو انوشیروان ساسانی به آن شهر رفته و مدتی را در آنجا گذرانده و دستور وسعت شهر و ساخت بارو و دیوار دفاعی تمیشه را به جهت جلوگیری از یورش های تُرکان و قبایل شرقی داده است . تمیشه شرقی ترین شهر طبرستان و در مرز طبرستان و گرگان بوده است . ابن رسته تمیشه را نخستین شهر طبرستان از مشرق معرفی کرده و خسرو انوشیروان ساسانی را بنا کننده شهر خوانده و از دیوار تمیشه که میان طبرستان و گرگان کشیده شده و مسجد جامع و جمعیت فراوان شهر یاد کرده است . پژوهشگران بر این باورند که بدلیل وجود رشته کوه های البرز ورود نیروهای مهاجم به خطه طبرستان و گیلان تقریبان میسر نبوده ، لذا تنها راه دسترسی و مدخل ورود تازیان و دیگر نیروهای مهاجم تنها از طریق راهی بود که از سرزمین قومس به جرجان (گرگان) می رسیده که امروزه به گردنه «خوش ییلاق» مشهور است . بدین جهت نخستین شهری که مورد یورش نیروهای مهاجم قرار داشته جرجان بوده و سرداران خلفا هرگاه که به قصد فتح طبرستان می آمده اند پس از طی راه قومس به گرگان بناچار در آغاز با گرگانیان رو در رو شده و سپس به تمیشه و درون طبرستان حمله ور می شدند . بدین سان تمیشه نخستین شهر طبرستان از سمت شرق و مدخل طبرستان و بنوعی پرچمدار نبرد با مهاجمان عرب و ِتُرک و مغول و ... بوده است . تمیشه پس از اسلام در یورش های مکرر لشکریان خلفا ، بارها مورد تاخت و تاز قرار گرفت و ایستادگی کرد و مردم آن قتل عام گردیدند . تمیشه در جریان شورش مازیار و بعد ها در کشاکش خاندان های محلی طبرستان نیز بارها محل درگیری بوده تا جایی که با یورش های پی در پی مغولان و تیموریان چنان دچار ویرانی شد که از صفحه روزگار محو گردید .

معنا و ریشه نام

واژه تمیشه برگرفته از نام دانه و بوته تمشک است . لغتنامه دهخدا ذیل واژه «تمیش» آورده است که در شماری از نواحی شمالی ایران چون آمل و تالش و گرگان رود به تمشک ، «تمیش» یا «تمیش بور» گفته می شود . در دائره المعارف فارسی نیز تمیش به معنای بوته آمده است . در گویش طبری منطقه ، واژه «تمشکلو» به معنای تمشک است که گیاهی پیچکی و خاردار است و بدان «لَم» (Lam) نیز گفته می شود و هنوز مناطقی با نام «تمِشه» و «تمِشی» و «تمیشی» در پیرامون منطقه تمیشه مورد نظر وجود دارد که این نامگذاری ها احتمالا بدلیل وفور بوته زار های تمشک در آن حوالی است .

در تاریخ

این شهر که در نزدیکی گرگان بوده، با ساری شانزده فرسنگ فاصله داشت.تمیشه (طمیشه – طمیش) شهری بود در جوار غربی خندقی که به امر اسپهبد فرخان برای بازداشتن تُرکان از هجوم به قلمرو او حفر شده بود . ابن فقیه در ذکر تمیشه و دربند آن در البلدان نوشته است «نخستین شهر طبرستان از سوی گرگان طمیش است و آن در مرز گرگان افتاده است و دروازه ای کلان دارد که هیچیک از طبرستانیان نتوانند از آن جای بیرون آیند و به گرگان شوند جز از همین دروازه زیرا دیواری از آجر و آهک از کوه تا دل دریا کشیده شده است آن دیوار را خسرو انوشیروان (۵٣١ – ۵۷۸ میلادی)  ساخت تا تُرک را از تاراج طبرستان بازدارد . در طمیش خلق بسیار هستند ....» و هم در بلدان آمده است که بلاذری گفته طبرستان را هشت خوره است . از آنها خوره ساری و آمل و .... ارم خواست بالا و ارم خواست پائین و مهروان و اصفهبدان و نامیه و طمیش و ... میان نامیه و ساریه و طمیش بیست فرسنگ است . به گفته ابن اسفندیار تمیشه در دوران اسپهبدان دابویی طبرستان ، نشستگاه ولیعهد طبرستان بود و پس از مرگ اسپهبد دادمهر ، فرزندش خورشید که کودکی خردسال و ولیعهد وی بود به تمیشه رفت و عموی وی فرخان کوچک که حکومت طبرستان به وی تفویض شده بود تا رسیدن خورشیده به سن بلوغ در قصر اصفهبدان در ساری بر طبرستان شهریاری کرد . 
نام این شهر در منابع سده‌های اولیهٔ اسلامی به شکل‌های طَمیس، طَمیسه، طمیش، طَمیشه، طمیسه و تمیشه آمده؛ و گاهی به شکل تمیشه هم در منابع قدیمی فارسی مورد استفاده قرار گرفته.در شاهنامه گفته شده که شهر تمیشه دومین پایتخت فریدون، پس از آمل، بوده‌است. در دورهٔ ساسانیان، انوشیروان در مشرق تمیشه دیوار آجری مار سرخ را ساخت تا از حملهٔ قبایل ترک به تبرستان جلوگیری کند.

در اسطوره ها و شاهنامه

بنای تمیشه را به فریدون پیشدادی نسبت داده اند . فردوسی تمیشه را تختگاه دوم فریدون پیشدادی خوانده است . ابن اسفندیار به نقل از شاهنامه آورده است : « فریدون پس از پیروزی بر ضحاک تمیشه را پایتخت کرد» . ظهیرالدین مرعشی آورده است : « چون آفریدون پیر شد ، مقام خود در تمیشه بساخت و این تمیشه ... اکنون خرابه است و تمیشه کوتی می خوانند و هنوز اطلال و دمن آن در موضعی که بانصران می خوانند ، ظاهر است . واژه «کوت» در گویش طبری منطقه به معنی انباشته ، انباشته شده و روی هم قرار گرفته می باشد . منظور ظهیرالدین مرعشی از «تمیشه کوتی» بنظر می رسد که خرابه های انباشته شده شهر بوده است . پژوهشگران در ارتباط با نام  «بانصران» (یا بانسرا یا بانوسرا ) که امروزه منطقه ای مشتمل بر زمین های مسطح و کشاورزی است ، معتقدند که این واژه شکل محلی واژه «بانوسرای» است که احتمالا باید نام یکی از کاخ هایی باشد که اسپهبد خورشید برای یکی از زنان خود ساخته بود.ابن اسفندیار آورده است :«گرشاسف ایرانی در حمله ای به سرزمین های شرقی ، فغفور چین (پادشاه چین) را با هشتاد پادشاه دیگر توسط نریمان به تمیشه نزد فریدون فرستاده بود».در مجمل التواریخ و القصص نیز درباره پایتخت فریدون آمده است : « پس به گرگان ببود ، اول به زمین بابل بنشست ، پس دارالملک به تمیشه بساخت و طبرستان » .

لشگر آوردن سعید بن عاص بن امیه به طبرستان و فتح دژ تمیشه و کشتار در تمیشه

(بخشی از مقاله حمله مسلمانان به طبرستان)
بسال سی ام هجرت به خلیفه سوم عثمان خبر رسید که مردم خراسان به آئین پیشین برگشته اند . عثمان ، سعید بن عاص بن امیه را با سپاه مدینه به خراسان فرستاد و به عبدالله بن عامر بن کریز والی بصره نامه کرد که با سپاه بصره به خراسان شود . عثمان در نامه خود به این دو وعده داده بود هر یک از اینها پیروزی یابد ، بر خراسان فرمانروا شود . عبدالله پیش از سعید به خراسان شد و تا نیشابور بگشاد . سعید از کوفه در آمد و چون چنان دید به گرگان شد . مردم گرگان در حصار شدند و با او صلح کردند . دویست هزار درم بازستاند و ایشان را به مسلمانی آورد . سپس آهنگ طبرستان نمود . طبری آورده است «بعد نخستین ، شهریست تمیشه خوانند با ایشان حرب کردند چنانکه صلاه الخوف (نماز وحشت) کرد به حرب اندر ، پس از مردمان صلح خواستند بر آنکه از ایشان یک تن را نکشد . او شرط را پذیرفت و چون از حصار بیرون آمدند همه را بکشت و یک تن را دست باز داشت و گفت چنین شرط کردم که یک تن را نکشم گفتند که ما بدین سخن چنان خواستیم  که هیچکس را نکشی . وی گفت من یک تن را خواستم که نکشم و از آنجا به طبرستان شد و همه را بگشاد و با سپاه باز آمد و به مدینه باز شد و مردمان طبرستان بگاه عمر ، سوید بن مقرن مسلمان کرده بود تا گرگان ، باز مرتد شده بودند تا سعید بن العاص بیامد  بگاه عثمان و باز چون سعید بازگشت دیگر باره باز ایستادند »
بهرحال در اینجا نیز گشودن طبرستان به حقیقت مقرون نیست و پیداست که پیشرفت تازیان از حد تمیشه که در مرز گرگان و طبرستان بوده فراتر نرفته و از حواشی طبرستان بدرون آن راه نیافته و به قلمرو اسپهبد نرسیده اند

نابودی تمیشه

تاریخ ویرانی تمیشه برای پژوهشگران بطور قطع روشن نیست . ولی آن چیز که واضح است در عصر سربداران و مرعشیان ، یعنی در یورش های تیمور ، همچنان نام تمیشه و خندق آن در متون تاریخی دیده می شود . لذا پژوهشگران بر این باورند که این شهر در یورش های مغولان آسیب کلی و فراوان دیده و در تاخت و تاز های تیمور بطور کل از صفحه روزگار محو شده است . رابینو در این باره آورده است : « تاریخ ویران شدن تمیشه روشن نیست ؛ با آنکه دلایلی هست که حدس بزنیم آن واقعه در هجوم مغولان اتفاق افتاده است . چیزی که روشن است فراموش شدن نام تمیشه پس از وقایع تیموریان و مرعشیان در تاریخ است .

موقعیت جغرافیایی تمیشه و خرابه های تاریخی بجا مانده

امروزه در کنار خرابه های شهر تاریخی تمیشه ، روستایی بنام سرکلاته خراب‌شهر واقع شده که مرکز دهستان چهارکوه است . این روستا امروزه در تقسیمات کشوری از توابع شهرستان کردکوی واقع در استان گلستان بوده و از شمال غربی و غرب به خرابه های تاریخی تمیشه محدود می باشد . چارلز فرانسیس مکنزی که در دوره قاجار از شمال ایران دیدن کرده و خرابه های شهر تمیشه را دیده بود آورده است : « خرابه شهر (تمیشه) ، مانند سایر عمارت های مخروبه کتیبه ای نداشت . آثار دیوار و خندقی به چشم می خورد و مقداری آجر و سفال در جنگل وجود داشت ، ولی تاریخچه آن در اعماق زمان پنهان است و شاید هیچگاه آشکار نشود» .