سرزمین ماد

جماعت بدوی ماد

در دورهٔ نخستین، مرزهای غربی شاهک‌نشین‌های ماد که از یکدیگر مستقل بودند، از مرزهای غربی دشت همدان فراتر نمی‌رفتند. اطلاعات ما دربارهٔ حدود شمالی و شرق ماد بسیار اندک است. با این حال، سرزمین اصلی ماد، آن‌گونه که آشوری‌ها از اواخر سدهٔ نهم پیش از میلاد تا آغاز سدهٔ هفتم پیش از میلاد آن را می‌شناختند، از سوی شمال به قزل‌بنده محدود می‌شد که قزل‌بنده در کوه‌های قافلان‌کوه در شمال دشت همدان قرار داشت؛ از سوی غرب و شمال غرب نیز محدودهٔ آن از دشت همدان فراتر نمی‌رفت و به کوه‌های زاگرس محدود می‌شد، به جز در جنوب غربی که مادها تا دره‌های زاگرس را در اختیار داشتند که این مرز در دامنهٔ رشته‌کوه گرین واقع شده بود و ماد را از الیپی، پادشاهی‌ای در نواحی پیشه‌کوه به سمت جنوب کرمانشاه، جدا می‌کرد. از سوی جنوب نیز مرز ماد به منطقهٔ ایلامی سیماشکی محدود می‌شد که امروزه با درهٔ خرم‌آباد تطبیق داده می‌شود.
نام ماد نخستین بار در متون شلمنسر سوم (۸۵۸–۸۲۴ پ. م) پادشاه آشور آمده‌است و در آن از مردم سرزمین مادا نام برده شده‌است. ساکنان این سرزمین به نام ماد شناخته شدند. سرزمین آذربایجان فعلی در شمال غربی فلات ایران را با نام ماد کوچک و نواحی کردستان، تهران (ری)، حوزهٔ شمال غربی کویر مرکزی و همدان را با نام ماد بزرگ می‌شناختند. نخستین پایتخت کشور ماد هگمتانه نام داشت.

آغاز تهاجم به سرزمین ماد

آشوریان تا پایان دوران حکومت آشورناسیراپال‌دوم از قلل مرزی زاگرس نگذشته به نقاط دور دست ماد نفوذ نمی‌کردند. ولی بعد از آنکه پایگاه جنگی در زاموآ برای خود ایجاد کردند در جهت سرزمین ماد و دریای خزر تهاجمات سریع بع عمل آوردند. اتحادیه قبایل ماد تا حدود دهه سوم پ. م. برخوردی با آشور نداشت. در سال ۸۴۲ (پیش از میلاد) سلمنسرسوم آشوب نامار را خاموش کرد و یانزی بیت‌همبان را که مجاور محل بود به پادشاهی نامار مستقر ساخت اما پیشوای (یانزی) مزبور در سال ۸۳۴ (پیش از میلاد) از اطاعت آشور سرپیچی کرد و این بهانه‌ای برای نخستین لشکرکشی سلمنسرسوم به خاک ماد شد.
آشوریان از سوی شمال‌شرقی و از طریق گردنه‌های جبال خشمار به طرف نامار سرازیر شدند. آشوریان دژهای نامار را تارومار کرده اموالی که در کوهستان‌ها مخفی شده‌بود تصرف نمودند و این عملیات چنان سریع انجام گرفت که فرصتی برای اقدامات دیگر باقی ماند و لشکریان آشور به قصد غارت و چپاول بسوی داخل سرزمین ماد به حرکت درآمدند. محتملا یانزی (شاه) نامار به ماد گریخته بود و این خود بهانه‌ای برای حمله آشوریان به آن خطه شد. لشکریان آشور در مرحله اول پیشرفت وارد کشور پارسوآ شدند و از ۲۷ شاهک آنجا خراج ستاندند.
در ادامه تجاوزات، آشوریان از کوهها گذشته به سرزمین مسی در قسمت علیای رودجغتو سرازیر شدند و سپس بسوی دیگر سلسله جبال مزبور و ناحیه آرازیاش و خارخار که در آن عهد به اتحادیه قبایل ماد تعلق داشت حرکت کردند. منابع آشوری برای بار اول از سرزمین آمادای یاد می‌کنند. ظاهرا لشکر آشور به بخش علیای قزل‌اوزن نزدیک بیجار و شاید دره همدان کنونی نفوذ کردند.
سالنامه‌های سلمنسرسوم نام چهار دژ که وی در کشور مادها اشغال کرد ذکر می‌کنند. آشوریان عده‌ای از ساکنان را به بردگی بردند و بخش اعظم ساکنان و دامها علی‌رسم در کوهها پنهان شده بودند و آشوریان مدتی در دره‌ها یکه‌تازی کردند حتی در خارخار تصویر سلمنسر را بر سنگ نقر کردند. ولی با اینحال راه بازگشت پیش گرفتند و یانزی نامار را که به اسارت درآورده بودند با خود بردند.

دایان آشور

لشکرکشی‌ها در سال‌های بعد ادامه یافت و سردار (تورتان) دایان‌ آشور در سال ۸۲۷ (پیش از میلاد) بسوی زاب بزرگ حرکت کرده سپس سرزمین گیلزان را در کرانه غربی دریاچه اورمیه فرو گرفت. دایان‌ آشور تعدادی دام‌های شاخدار و اسب از گیلزان و پادشاهی‌های مجاور تا آندیا بر مسیر سفلای رود قزل‌اوزن برسم خراج گرفت. در همان سال در آشور جنگ خانگی جدی آغاز شد و فقط شامشی‌-آداد پنجم پادشاه جدید آشور موفق شد مجدداً قدرت حکومتی واحد را در سراسر خاک پادشاهی مستقر سازد. 
ایشپوعینی پادشاه اورارتو به هنگام جنگ‌های خانگی آشور به کرانه‌های دریاچه ارومیه آمد پادشاهی گیلزان را به اورارتو منضم ساخت و ظاهراً شکست سختی به پادشاهی مننا متحد آشور وارد کرد زیرا که در دهه دوم سده نهم پ. م. شارسینا متحد استراتژیک اورارتو، شاه مننا بوده‌است.

شامشی آدادپنجم

شامشی‌آداد از کوه کولار گذشته هدایای تقدیمی بوشکیه، مننا، پارسوا را اخذ و سرزمین میسیان کرده دهکده‌ها و نقاط مسکونی بسیار آتش زدند. آنگاه آشوریان به کوهستان گیزیل‌بوندا که ناحیه مجاور دریاچه اورمیه را از سرزمین ویژه ماد جدا می‌کرده روی آوردند. مهاجمان پس از آنکه نخستین دژ کوهستانی ناحیه مزبور را به تصرف درآوردند دو تن از پیشوایان گیزیل بوندا به منظور جلب عطوفت ایشان تعدادی اسب بارکش و عرابه به رسم هدیه تقدیم کردند ولی پیشوای سومی بنام پیریشاتی تصمیم گرفت پایداری کند اما شکست سختی متحمل و خود وی نیز اسیر شد. یکی دیگر از سران گیزیل‌بوندا اظهار انقیاد کرد و شامشی‌آدادپنجم در قلعه وی که به سیبار موسوم بود لوحی به پا داشت و تصویر خویش و نبشته‌هایی بر آن منقور ساخت. ظاهرا آشوریان در مشرق قزل اوزن بودند و راه بسوی سرزمین ماد گشوده شده بود.
مادیها تحت رهبری پیشوای اتحادیه قبایل قرار داشتند و این شخص هاناسیروکا نام داشت و مقرّ وی دژ ساگ بیتو بود. وی خواست در کوههای البرز پنهان شود ولی شاه آشور مادیها را مجبور به پیکار کرد. به روایت لوح آشوری متجاوزان ۲۳۰۰ کشته و ۱۲۰۰ نقاط مسکونی را ویران کردند و ۱۴۰ سوار به اسیری گرفتند. پایداری مادیها درهم شکسته نشد و مون سو آرتا فرمانفرمای آرازیاش هنگامی که آشوریان در بازگشت از کوههای میان قروین و همدان عبور می‌کردند راه را بر ایشان سد کرد ولی به این دسته از مادیها ضربهٔ سختی وارد آمد به موجب لوح نبشته ۱۰۷۰ تن کشته و عده‌ کثیری را آشوریان به بردگی بردند و تعدادی دام به رسم هدیه اخذ کردند.

یک متحد استراتژیک برای قبایل ماد

قبایل ماد هیچگاه نتوانستند به حاکمان مننا اعتماد کنند چونکه مننائیان خود نیز در سیطره آشوریان بودند بدین سبب حضور یک نیروی سیاسی، نظامی جدید می‌توانست معادلات را به نفع اتحادیه قبایل ماد بهبود بخشد. در دوران شکست و سرشکستگی مادی‌ها یک نیروی سیاسی جدید وارد گیرودار با آشور شد و آن کسی نبود جز اورارتوییان. دوران حکومت آداد-نراری سوم پادشاه آشور با آغاز تهاجم مینوآ به جنوب شرقی آشور مصادف بود. آدادنراری یا مادرش ملکه سمیرامیس با مینوآ دوبار در مننا، پنج‌بار در خوبوشکیه، یک بار در دره علیای فرات پیکار کردند همچنین سلمنسر چهارم جانشین آدادنراری‌سوم نیز با اورارتو در جنگ بود ولی موفق نبود. در آن دوران اورارتو برای آشور خطری جدی بشمار می‌رفت. بنابر این بطور طبیعی از میزان فشار حداکثری آشوریان بر قبایل ماد تا حدی کاسته شد و ایشان توانستند با فراق بال بیشتر به آینده خویش بیاندیشند و تصمیمات درست  در جهت رهایی اتخاذ نمایند.
وقایع آغاز قرن هشتم یا ۷۹۹ (پیش از میلاد) از لحاظ تاریخ ماد اهمیت فوق‌العاده داشت. در آن دوران که ماد هنوز برای مبارزه با دشمن خطرناکی چون آشور متحد و آماده نبود و پادشاهی نظامی آشور آن سرزمین را هدف چپاول و غارت‌گری‌های منظم قرار داده مرتباً قطعاتی از خاک آن را متنزع می‌نمود، تهاجم اورارتو منجر به ایجاد حایلی میان آشور و ماد گشت و بدین منوال ماد از اینکه تحت انقیاد آشور درآید نجات یافت. اورارتوییان بیشتر اراضی مننا را به زیر فرمان خود درآوردند مجدداً جسارت کرده به سرحددات بابل در دره دیاله حمله کردند، رقابت دو امپراتوری کشور گشا یعنی آشور و اورارتو به مردم ماد و مننا کمک کرد.
شکست سختی که لشکریان تیگلت‌پیلسر سوم در سال ۷۴۳ (پیش از میلاد) به اورارتو وارد آوردند به دعاوی اورارتو در مورد سیطره بر مننا پایان بخشید و دوران رونق و شکفتگی دولت مننا آغاز گردید و در آن عهد از حیث نیرو و اهمییت چندان از اورارتو و آشور عقب نبود.