مسافران (فیلم ۱۳۷۰)

خلاصهٔ داستان

مهتاب، خواهر ماهرخ، همراه شوهر و دو پسر خردسالش با یک سواری کرایه از شمال به سوی تهران راه می‌افتند تا آینه موروثی نوعروس خانواده را به جشن عروسی ماهرخ برسانند. در راه زنی روستایی با ایشان همسفر می‌شود، اما همگی در تصادف با یک نفتکش جان می‌سپارند. خبر به خانواده می‌رسد و عروسی به سوگواری تبدیل می‌شود. گزارش‌های پلیس اگرچه صحت تصادف و کشته شدن مسافران را نشان می‌دهد، نشانی از آینهٔ موروثی پیدا نمی‌شود. در حالی که همه خانواده مرگ مسافران را پذیرفته‌اند، خانم بزرگ دل به سوگ نمی‌سپارد و چشم به راه می‌ماند تا مهتاب با آینه نوعروس از راه برسد. بر خلاف خواستهٔ خانم بزرگ، سوگواری برگزار می‌شود و نزدیکانِ کشتگان، رانندهٔ نفتکش و شاگردش، مأموران و دیگران در مراسم شرکت می‌کنند؛ ولی ماهرخ با حالی پریشان با لباس سفید عروسی پیدا می‌شود. میان واکنش‌های متفاوت حاضران ناگهان مهتاب و دیگر مردگان با آینهٔ موروثی از راه می‌رسند. بازتاب نور در آینه محفل آنان را غرق در روشنایی می‌کند. مهتاب آینه را به ماهرخ می‌سپارد تا عروسی برپا شود.

فیلمنامه

طرح فیلم‌نامه را بیضایی سال ۱۳۵۴ نگاشت. سال ۱۳۶۸ فیلم‌نامه مسافران را نوشت که بهار ۱۳۷۱ پیش از نمایش همگانی فیلم در انتشارات روشنگران چاپ شد، و در چاپ‌های بعدی عکس‌هایی از فیلم به کتاب پیوست شد.

ساخت

پایان سال ۱۳۶۹ کارگردانی فیلم آغاز شد و سال بعد پایان گرفت و تدوین شد. بهرام بیضایی در سخنرانی‌ای به تاریخ ۱۱ فوریه ۲۰۱۱ در دانشگاه استنفورد گفت که این فیلم را در پاسخ به فیلم مادر علی حاتمی ساخته‌است.
حمید سمندریان نیز در بازیگردانی به بیضایی کمک کرد.

نمایش و پس از آن

مسافران نخستین بار در دهمین جشنواره فیلم فجر به سال ۱۳۷۰ به نمایش درآمد. به دلیل اعمال جرح و تعدیل‌های و آزارهای متعددی که خود بیضایی بر آن تأکید داشته‌است، نمایش فیلم در سال ۱۳۷۱ دچار مشکل شد و وی نامه‌ای در اعتراض نوشت. او به‌طور خاص در این نامه به زیانهای روحی و مالی ای که طی سالیان پیش از آن متحمل شده را یادآور شد و در رد هرگونه اعمال جرح و تعدیل اجبار شده، سخن گفت:
هدف فهرست جدید حذفی‌های شما هیچ نیست جز آن که مایلید من بگویم نه، و بتوانید اعلام کنید خود بیضایی مایل به نمایش فیلم نیست. من می‌گویم نه و بر عکس به شما معترضم که چرا حق نمایش فیلم مرا به وقتش زیر پا گذاشتید؟
شما نخواهید توانست زیانهای روحی و مالی را که طی سال‌ها به من زده‌اید، هرگز جبران کنید، پس فقط می‌خواهم همه زیانهای مالی این تأخیر تحمیلی، و شرایط نامطمئنی که برای نمایش آتی مسافران ساخته‌اید جبران شود؛ و به عنوان مالک حقوق معنوی فیلم اجازه نمی‌دهم کسی حتی پس از مرگم یک دندانه از فیلم مسافران را حذف کند؛ و تا زمانی که در وطنم این شغل بی حرمت شده، جایی برای فیلم من ندارد، اجازه نمی‌دهم کسی با نمایش آن در خارج برای خود کسب احترام کند.

در جشنواره فجر ۱۳۷۰

در گفتگوی تلویزیونی فریدون جیرانی و بهروز افخمی در بهمن‌ماهِ ۱۳۹۴ در شبکه سه تلویزیون ایران گفته شد که داورانِ جشنوارهٔ سال ۱۳۷۰ این فیلم را پسندیده بودند و بیشتر جایزه‌ها را برایش در نظر گرفته بودند؛ ولی سرانجام تنها جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران به مسافران رسید. افخمی که از داوران آن دوره بود، از توضیح بیشتر خودداری کرد. جیرانی در گفتگو با عبدالله اسفندیاری به سال ۱۳۹۵ اشاره کرد که از رسول ملاقلی‌پور شنیده که سید محمد بهشتی شیرازی در جلسه هیئت داوران آن جشنواره گفته که همهٔ جایزه‌ها را به بیضایی بدهند، «اگر می‌خواهید کسی را بی‌کار کنید!» بنا بر این نظر، تصمیم بر آن شده که جایزه‌ها به این فیلم نرسد، تا احیاناً فیلم‌ساز دچار گرفتاری‌های رایج در سینمای آن زمان نشود و به اصطلاح «بی‌کار» نشود.
ولی با این همه بیضایی تا ده سال پس از مسافران امکان فیلم‌سازی نیافت.

کتاب

کتابی به نام درباره مسافران ساخته‌ی بهرام بیضایی به کوشش زاون قوکاسیان در زمستان ۱۳۷۱ در انتشارات روشنگران طبع شد. در این کتاب نوشته‌هایی از برخی صاحبنظران همراه گفتگویی میان بیضایی و قوکاسیان و نیز فهرست کاملی از عوامل فیلم آمده‌است.

فیلم

فیلم مستندی به نام مسافران در راه به سال ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ ساخته شده که به پشت صحنه و نظر دست‌اندرکاران این فیلم می‌پردازد.

در چشمِ دیگران

ژاله آموزگار در مقالهٔ «رازهای «اسطوره» در «مسافران»» دربارهٔ فیلم گوید: «در مسافران . . . گاهی مرز حقیقت و افسانه را نمی‌توان یافت، آنقدر که در هم رفته‌اند. . . . به یاد «پرومته» می‌افتیم، این نماد عصیان آدمی که اگر «زئوس» او را نابود نمی‌کند و پاسخ عصیانش را فقط با شکنجه روزانه می‌دهد برای این است که «چیزی» از آینده می‌داند؛ و یاد حرکت ناگهانی «مهتاب» می‌افتیم که در اوج شادمانی، به تلخی، حادثهٔ ناگواری را که در راه است و شاید بر اندیشه او گذشته با بیننده در میان می‌گذارد و بازتاب همین اندیشه در فرسنگها فاصله در ذهن «مادربزرگ» می‌خلد که او سعی دارد از آن بگریزد: «از مرگ حرف نزنید»، … «از شکستن نگوئید» ...»
عبدالعلی عظیمی در مقالهٔ «حضور و غیبت» می‌نویسد: «زرتشت . . . در جایی که «زندگی» را در برابر «نه زندگی» قرار می‌دهد تقسیم‌بندی زیبا و قابل تعمیمی ارائه می‌دهد که به زندگی گیتیانهٔ ما اعتبار می‌بخشد. به این معنا «مسافران» در عرصهٔ «زندگی» است، پاس‌دارندهٔ زندگی است. . . . اساساً انتخاب «عروسی» و «عزا» – با همهٔ بار معنایی که در اینجا دارند – انتخاب بجایی است. قدرت بیضایی، نه فقط در آشنایی و دانش فوق‌العاده‌اش از این مراسم، بلکه در تلفیق درست هزل و جد است. . . . خانم بزرگ تسلیم نمی‌شود تا رؤیایش را رؤیای ما کند. «مسافران» بزرگداشت و رستاخیز همهٔ مردگان ماست، . . در شعر ریتسوس . . . می‌توان گفت مردگان و غایبان حضوری سنگین‌تر و مسلّط‌تر از زندگان دارند، تا آن حد که شاعر، جهان موجود را سرابی می‌داند . . . چراکه جامعهٔ یونان نیز جامعه‌ای مرگ‌باور و مرگ‌ستاست. در یونان نیز حضور هرروزه و آشنای مرگ باعث می‌شود تا زندگان با همهٔ مردگانشان راه بروند، غذا بخورند، سفر کنند و عشق بورزند. در «مسافران» زیاده بر این معنا، آرزویی نیز وجود دارد: آرزوی اینکه بگذاریم مردگان یا بمیرند یا در کنار ما و برای زندگی ما زنده بمانند.»
جمشید ارجمند در مقاله‌ای به نام «مسافران، گشایش بند اجل؟» می‌نویسد: « «مسافران» بی‌گمان تلخترین و جدیترین فیلم در منظومه آثار «بهرام بیضایی»، فیلمساز متفکر و تلخ‌اندیش ماست. . . . «مسافران»، در چارچوب و ساختار زبان سینمائی خاص «بیضایی» یکسره وقف بیان سودای ذهنی مردی اهل اندیشه است که در پنجمین دهه زندگی «برگمان» وار به معمای هستی می‌اندیشد . . . . در «مسافران» بیضایی را از دو نظر ستایش می‌کنیم، یکی طرح مسئله بغرنج مرگ و هستی به زبان سینما و دیگر گزینش قالبی آشنا و روان، داستانی ساده و دست‌آموز ذهن و اندیشه بومی و انتخاب برش درامی تراژیکی برای داستان که مستلزم ساخت و پرداختی نرم و روان از سوی فیلمسازی آشنا به ظرایف و دقائق داستانسرایی و میزانسن است.»
حمید دباشی در فصلی از کتاب Masters & Masterpieces of Iranian Cinema که سال ۲۰۰۷ چاپ شده، به تجزیه و تحلیل مسافران و باشو غریبه کوچک پرداخته است.
زاون قوکاسیان در مقدّمهٔ کتاب درباره مسافران ساخته‌ی بهرام بیضایی آورده: «من شخصاً بارها و بارها فیلم را دیده و فیلم‌نامه را خوانده‌ام و هر بار چیز تازه‌ای کشف کرده‌ام و همچنان فیلم در من ادامه دارد. من مسافران را کمال کار بیضایی می‌دانم و این را به هزار زبان می‌گویم و بهرام بیضایی را ارج می‌گذارم که با آفرینش مسافران سینما را به اوج دیگری می‌رساند.»
مسعود فراستی نوشته: «مسافرانِ بیضایی «تیپیک» ترین و «تکنیکی» ترین اثر اوست، و شاید پراداترین آنها. فیلمی است بسیار پرتکلّف و روشنفکرفریب، اما فاقد تفکر و فن سینمایی؛ و اسیر پلاستیک و شعبده‌بازی تکنیکی. بیضایی، بر خلاف اکثر فیلمسازان قدیمی ما، هم دلمشغولی و ذهن مشغولی‌ای دارد و دانشی جدی در نمایش و هم تسلطی بر مدیوم سینما؛ و هرچند که مرتب – و خوشبختانه – حرف خود را می‌زند و بر آن پای می‌فشرد، اما – و بدبختانه – حرفش هم تکراری شده و هم نخ‌نما؛ و سینمایش نیز، روز به روز سطحی‌تر، تکنیک‌نماتر. . . . ما روح پدر الکساندر – در فانی و الکساندر – را باور می‌کنیم . . . روح پدر هملت را نیز و جادوگر مکبث را. . . . اما، نه روح مسافران را باور می‌کنیم و نه علاقه مادربزرگ را، و نه شادباش و . . . .»

در فرهنگ عامه

دامون نوردین ترانه‌ای به نام «رگبار» خوانده که در آن به فیلم‌های بیضایی، از جمله مسافران، اشاره می‌شود.