کاخ دروازه کشورها

نام و هدف ساخت

این کاخ یا دروازه را کاخ دروازه همه کشورها، کاخ دروازه همه ملل، یا به فارسی باستان «دوِرثیم ویسَه دَهیوم» می‌نامند.
همچنین بر روی این کاخ عبارت‌های کاخ انتظار، کاخ دالان انتظار یا کاخ خشایارشا نیز اسم نهاده‌اند. در وبگاه‌ها و منابع انگلیسی زبان این بنا را (Gate of All Nations) یا ( The Gate of All Countries) می‌نامند.
این ساختمان متعلق به خشایارشا می‌باشد. به عبارتی ممکن است داریوش بزرگ آن را پی ریزی و خشایارشا تکمیلش کرده باشد، از این رو این کاخ را کاخ دروازه کشورها نیز می‌گویند، زیرا نمایندگان همه اقوام وابسته کشور ایران زمین، به داخل آن وارد می‌شده و سپس به سوی کاخ‌های دیگر رهسپار می‌شدند.
بدان معنی که این کاخ یک نوع اتاق انتظار بوده‌است. این نوع کاربری از کاخ موجب شده‌است نام کاخ انتظار را نیز بر این بنا بنهند.
اطلاعات راجع به نام این کاخ از روی سنگ نبشته‌های بالای این کاخ گرفته شده‌است.
هنگامی که نمایندگان کشورهای گوناگون پادشاهی هخامنشی از پله‌های اصلی تخت جمشید بالا رفته و وارد محوطهٔ کوشک شاهی می‌شدند، ابتدا از درگاه غربی کاخ دروازه کشورها وارد تالار چهار ستونی آن می‌شدند و سپس روی سکوهای سنگی دور تالار به انتظار می‌نشستند تا وزیر تشریفات دربار، اجازه ورود آنان را به تختگاه پادشاه (بارعام کاخ آپادانا) صادر کند.

بنا

کاخ دروازه کشورها مشتمل است بر تالاری با دیوارهای خشتی ستبر، سه درگاه بزرگ و چهار ستون بلند که سقف را نگه می‌داشته‌اند. تالار ۶۱۲٫۵ متر مربع (هر ضلع ۲۴٫۷۵ متر) مساحت دارد. بام ساختمان ۱۸ متر بلندتر از سطح جلوخان پلکان ورودی بوده و به عبارت دیگر، تیغه کنگره‌هایش نزدیک ۳۳ متر از سطح دشت (در کنار دیوار صفه) بالاتر بوده‌است. ستون‌های کاخ کمی بیشتر از ۱۶٫۵ متر بلندا داشته‌اند و دو تای آن‌ها تا سال ۱۹۶۵ میلادی بر سر پا بوده و یکی دیگر را هم با خرده ریزها و شکسته‌های دو ستون دیگر بر پا کرده‌اند. این ستون تازه بر پا شده کامل‌ترین ستون تخت جمشید کنونی است.

ستون‌ها

ستون‌های تالار کاخ از چند قسمت درست شده‌است، زیرستونی به صورت زنگوله با شیارهای عمودی که اصطلاحاً قاشقی خوانده می‌شود و بر فراز آن یک سنگ چرخ مانند که بدان شالی ستون می‌گویند، سپس قلمهٔ ستون است که به صورت استوانه‌ای شیاردار و بلند بر فراز شالی نهاده شده‌است (تعداد شیارهای استوانه ۴۸ عدد است). آنگاه گل ستون می‌آید که خود از چند قسمت ساخته شده و به نقش برگ‌ها و غنچه‌های دوازده پر و گل نیلوفر آبی و برگ‌های طوماری و پیچکی نخل آراسته‌است و قسمت چهارم سرستون است که به شکل گاو زان زده دو سر پشت به پشت داده‌است که با گل و برگ تزئین شده‌است. بر فراز سر ستون، یعنی در میان سر و گردن گاوهای پشت به پشت داده، سر یک شاه تیر قرار می‌گرفته‌است. این شاه تیرها به نوبه خود تیرهای کوچکتری را حمل می‌کرده‌اند و سقف بر روی آن‌ها نگه داشته می‌شده‌است.

درگاه‌ها

کاخ دروازه کشورها شامل سه درگاه است. درگاه‌های شرقی (یعنی درگاهی که رو به خیابان سپاهیان باز می‌شود) و درگاه غربی (یعنی درگاهی که رو به پلکان ورودی تخت جمشید باز می‌شود)، هر کدام ۱۰ متر بلندا و ۳٫۸۲ متر پهنا دارند اما درگاه جنوبی (یعنی درگاهی که رو به پلکان کاخ آپادانا باز می‌شود) بلندای بیشتری داشته و بر خلاف دو درگاه شرقی و غربی، ساده و بی نقش بوده‌است. درگاه‌های غربی و شرقی مانند دروازه آر در پاسارگاد به ترتیب با گاوان بزرگ هیکل و گاو بال‌دار با سر انسان نگهبانی داده می‌شوند. در آن عصر عقیده بر این بوده‌است که این نوع موجودات دورکننده شیاطین هستند.

درگاه غربی

درگاه غربی رو به به پلکان ورودی تخت جمشید باز می‌شود، یعنی بازدید کنندگانی که از پلکان تخت جمشید وارد می‌شوند با این درگاه رو در رو می‌شوند. در دو جانب درگاه غربی، دو گاو نر غول آسا (گاوان دروازه‌بان) جزرهای درگاه را بر پشت خود نگه داشته‌اند. روی گاوها به جهت دشت (غرب) است و گردشگران تازه‌وارد شده را می‌نگرند. پاهای گاوها بر سکوهایی که ۱٫۵ متر از کف درگاه بلندا دارد، نهاده شده‌است.

گاوان دروازه‌بان

گاوان دروازه‌بان در هنر آشوری سابقه داشته و در این کاخ از همان سنت استفاده شده‌است اما هنرمندان سازنده تخت جمشید ابداعاتی هم در آن وارد کرده‌اند. مثلاً" بر خلاف نمونه‌های آشوری، که پنج پا دارند، این دو ابوالهول به طور طبیعی چهار پا دارند و دو پای عقبشان حالت حرکت را نشان می‌دهد. هر یک از گاوان ریشی بلند و مستطیل شکل دارد که با گل دوازده پر و غنچه‌ای از گل نیلوفر آبی آراسته شده و بر روی سینه، پهلوها، کپل، شانه و مازهٔ هر یک رشته‌های بسیار مجعد مو، به صورت پولک‌های برجسته، نمودار است و حلقه‌ای از گل‌های دوازده پر به گردن هر کدام آویخته‌است.

درگاه جنوبی

درگاه جنوبی کاخ دروازه کشورها به سمت حیاط برگی که در شمال آپادانا واقع است، باز می‌شود و ۵٫۱۲ متر پهنا دارد و به کلی از سنگ ساخته شده بوده که اکنون تنها کف و قسمت‌های پایینی دو طرفش به جای مانده‌است. درب درگاه جنوبی دو لنگه بوده و رو به سمت داخل باز می‌شده‌است و هنوز جای پاشنه‌هایش در گوشه‌های شمالی درگاه و رو به داخل تالار باقی است. این پاشنه به شکل یک پیاله گرد و آراسته به گلبرگ است. جنس درب از چوب بوده اما روی آن را به احتمال بسیار قوی با ورقه‌هایی از فلزهای گرانبها پوشانیده و با نقوش حیوانات آراسته بوده‌اند. این درهای بزرگ، بیشتر اوقات بسته بوده و از درب کوچکی که در پایین آن‌ها تعبیه کرده بودند، استفاده می‌کرده‌اند.

درگاه شرقی

درگاه شرقی همان وضع و اندازه درگاه غربی را دارد در این درگاه به جای گاوان دروازه‌بان، ابوالهول‌های گاو بال‌دار با سر انسان، تنه گاو و بال عقاب جرزهای درگاه را بر پشت نگه داشته‌اند. بر این سرها تاج بلندی به شکل استوانه دیده می‌شود که در بالا و پایین، دو نوار مزین به گل‌های دوازده پر دارند و از نوار پایینی سه جفت شاخ به‌طور موازی روییده و شکل عدد ۸ رادرست کرده‌اند. بال‌ها به صورت داس و با پرها و شاه پرهای شکوهمند و موازی نمودار گشته‌اند و پاها استوار بر روی سکوها نهاده شده‌اند. روی این ابوالهول‌ها به سمت کوه رحمت (جهت شرق) است. درگاه شرقی به خیابان سپاهیان باز می‌شود و به دروازه نیمه تمام می‌رسد. کارشناسان تعمیرات تخت جمشید، سر درگاه شرقی را که ۸ متر طول دارد و تاج روی آن را که سنگ بزرگ‌تری است و منقش به برگ‌های نخل می‌باشد، پیدا و تعمیر کرده و در جای اصلی نصب کرده‌اند.

تالار

پس از عبور از درگاه غربی، تالار یا اتاق بزرگی وجود دارد که در میانه آن چهار ستون قرار دارد. دور تا دور اتاق سکویی به پهنا و بلندای ۵۲ سانتی‌متر از سنگ سیاه رنگ خوش تراشیده، قرار دارد که جایگاه نشستن میهمانان و بزرگ زادگانی بوده‌است که به این اتاق انتظار می‌آمده‌اند. در میانه سکوی شمالی، یک برجستگی میز مانند و پله دار دیده می‌شود که احتمالاً" سکو یا تختی برای یکی از حاجبان سلطنتی بوده‌است که می‌توانسته با ایستادن بر آن، از درون درگاه شرقی کاخ و درگاه شمال غربی تالار آپادانا، به درون تالار بنگرد و چشم به حاجب کنار تخت سلطنتی داشته باشد تا به محض اشارهٔ او، گروهی را به حضور بفرستد. تمامی درونی دیوارهای اتاق با کاشی‌های رنگین سبز، آبی نارنجی پوشیده شده بوده که گل‌های دوازده پر و ردیف‌هایی از نخل و تزئینات دیگر را نشان می‌داده‌اند. از این‌ها نمونه‌هایی به دست آمده که در انبار موزه تخت جمشید نگهداری می‌شود.

سنگ نبشته‌ها

در بالای هر یک از چهار جرز این دو درگاه (درگاه‌های شرقی و غربی)، به شکلی قرینه و به صورت لوح‌هایی چهارگوش، سنگ‌نبشته‌هایی از خشایارشا به سه خط میخی پارسی باستان، عیلامی و بابلی یا اکدی بر جای مانده‌است.
در این کتیبه‌ها به موضوعاتی اشاره شده‌است که در ترجمه آن‌ها آورده شده‌است. متنی که در میان است به فارسی باستان، متنی که رو به دشت است به خط میخی عیلامی و متن رو به تالار به خط میخی بابلی می‌باشد. مضمون تمام کتیبه‌ها یکسان است یعنی در واقع ۱۲ نسخه از یک متن نگاشته شده‌است.

سنگ نبشته‌های گردشگران

بر روی دیواره و حتی تنه تندیس‌های کاخ دروازه کشورها، گروهی از بازدیدکنندگان نامدار و گمنام اسم و رسم خود و تاریخ دیدارشان از تخت جمشید را کنده‌اند. از میان این یادنوشت‌ها، مشهورتر از همه کارستن نیبور، کاپیتان جان مالکولم، سر هارفورد جونز بریجز، جیمز موریه، آرتور دو گوبینو، هنری مورتون استانلی (Henry Morton Stanley)، فلیکس ماری شارل تکسیه (Félix Marie Charles Texier) می‌باشند.

جایگاه

کاخ دروازه کشورها در همسایگی پلکان ورودی تخت جمشید واقع شده‌است، به طوریکه پس از عبور از این پلکان‌ها به این کاخ برمی‌خوریم. به عبارتی دیگر این کاخ در مشرق جلوخان پلکان ورودی به فاصله ۲۲ متری از لبه صفه تخت جمشید جای گرفته‌است.
در مجموع می‌توان گفت کاخ دروازه کشورها در میان کاخ آپادانا، پلکان ورودی تخت جمشید، استحکامات شمالی تخت جمشید و خیابان سپاهیان بنا شده‌است. کاخ دروازه کشورها در شمال کاخ آپادانا جای دارد.