محمدباقر میرزا خسروی کرمانشاهی

سالهای نخست زندگی

محمد باقر میرزا در سال ۱۲۶۶ قمری در کرمانشاهان به دنیا آمد. وی فرزند شاهزاده محمد رحیم میرزا بود که پسر محمد علی میرزای دولتشاه فرزند فتحعلی شاه قاجار محسوب می‌شد. تحصیلات خویش را در زادگاهش، شهر کرمانشاه آغاز نمود و در ادبیات عربی و فارسی و صرف و نحو و معانی و بیان و عروض و حکمت سرآمد شد. وی از آغاز جوانی علی‌رغم مخالفت پدر، به شعر و شاعری رغبت داشت و گاهی ابیاتی می‌سرود، تا اینکه حسینقلی سلطانی کلهر او را به سرودن شعر تشویق کرد و تخلص خسروی را برای وی انتخاب نمود.
علاءالدوله، حاکم کرمانشاه که شیفته اخلاق و معلومات خسروی شده بود، او را به دارالحکومه کرمانشاه دعوت کرد و به ریاست دارالانشاء منصوبش نمود. همچنین در اوایل سال ۱۳۱۹ هجری قمری، هنگامیکه علاءالدوله به ایالت فارس منتقل شد، خسروی را نیز با خود برد. بدین ترتیب وی مدتی در فارس اقامت گزید. بعدها وی سفری هم به کشور عراق نمود و چندی نیز در آنجا مأوی داشت و سپس به زادگاه خویش، شهر کرمانشاه بازگشت.
وی به استثنای همین اقامت‌های خویش در فارس و عراق عجم، و به جز اقامت اجباریش در سال‌های پایانی عمر در تهران (رجوع به بخش ذیل)، تقریباً تمام عمر خویش را در کرمانشاه به سر برد.

نگارش نخستین رمان تاریخی ایران

خسروی، نویسندهٴ رمان‌های سه‌گانهٴ شمس و طغرا، ماری ونیزی و طغرل و هما است. داستان این سه رمان عاشقانهٴ تاریخی در عهد اشغال ایران توسط مغولان در قرن سیزدهم میلادی اتفاق می‌افتد. خسروی در خلق این سه‌گانه، تحت تاثیر رمان‌های فرانسوی و درونمایهٴ منظومه‌های فارسی، به‌خصوص خسرو و شیرینِ نظامی گنجوی، است. هر سه کتاب، در سال ۱۹۱۰ در کرمانشاه به چاپ رسید.  
این اثر خسروی که نخستین رمان تاریخی ایران به‌شمار می‌رود، در سال ۱۲۸۷ نوشته شد و در آن دوره آشفته حمله مغول به ایران ترسیم شده‌است.
با اینکه زمینه اثر تاریخی بود، اما خسروی آن را با روایت داستانی عاشقانه و گیرا، که سرشار از ماجراهای هیجان آفرین بود، همراه کرد.
عنوان مجلدات بعدی شمس و طغرا، ماری و نیسی و طغرل و همای بود، که تاریخ پایان هریک از این مجلدات، به ترتیب: در ۲۳ شوال سال ۱۳۲۷، ربیع‌الثانی ۱۳۲۸ و ۲۳ رجب سال ۱۳۲۸ می‌باشد.
وقایع داستان دوره ۲۴ ساله‌ای از قرن هفتم هجری و عهد حکومت آبش خاتون آخرین اتابک از سلسله سلغریان و دختر اتابک سعد بن ابوبکر در فارس را دربرمی گیرد و داستان در این سال‌ها که مصادف با روزگار فرمانروایی آباقاخان و احمد تکوار و ارغون شاه از ایلخانان مغول است، اتفاق می‌افتد.
یکی از شخصیت‌های مهم این رمان، سعدی است که مراسم ازدواج دو شخصیت اول داستان را برگزار می‌کند.
غیر از رمان فوق، مجموعه شعری هم تحت عنوان دیوان اشعار خسروی در شهریور ۱۳۰۴ در تهران چاپ می‌کند.

دستگیری توسط روس‌ها

در هنگام حمله روس‌ها به غرب ایران، خسروی که از گفتن حرف حق و اظهار وطنخواهی پروا و تقیه نداشت، طرف بغض بیگانگان واقع شد و پس از مدتی فرار در کوه و صحرا، و تحمل مصائب و مشقات بی شمار، گرفتار گشت. وی مدتی در کرمانشاهان و چندی نیز در همدان محبوس بود. عاقبت او را به شرط جلای وطن و اقامت در تهران آزاد کردند. بدین ترتیب وی به تهران مهاجرت کرد و بقیه عمر خویش را در تهران به مطالعه و مجالست با دانشمندان گذراند.

زندگی خصوصی و مرگ

محمد باقر میرزا خسروی، که گفتیم بنیان‌گذار رمان نو ایرانی به‌شمار می‌آمد، به خصوص پس از مهاجرت به تهران با فقر دست به گریبان بود. وی ده فرزند داشت و ناگزیر بود برای تأمین معاش آنان، در تمام طول عمر خویش تن به خدمت در مشاغل مختلفی مثل گمرک، تلگراف خانه، عدلیه و… بدهد.
سرانجام وی در سن ۷۲ سالگی و در سال ۱۳۳۸ قمری در شهرستان تهران چشم بر دنیا فروبست و در مقبره ابن بابویه به خاک سپرده شد.

دربارهٔ او

علی اکبر دهخدا در لغتنامه خویش ضمن شرح کوتاهی از محمدباقر میرزا خسروی کرمانشاهی نام برده و او را یکی از ادبا و شعرای معروف ایران در اوایل قرن چهاردهم هَجری قمری دانسته‌است. (از کتاب احوال و اشعار رودکی ج ۱ ص ۱۵).
هوشنگ اتحاد نیز در مجموعهٔ بزرگ پژوهشگران معاصر ایران، ضمن ارائهٔ شرح حال کاملی از وی به نقل از منابع مختلف، دربارهٔ او و نوشته‌هایش می‌نویسد:
شیوه نثرنویسی محمدباقر میرزا خسروی، در نهایت روانی و فصاحت و شیرینی و لطافت بود. نمونه جامعی از نثرنویسی او را می‌توان در رمان‌های معروف او (شمس و طغرل، ماری و نیسی، طغرل و همای) به نظاره نشست. نمونه‌ای از نثر او، در هزار سال نثر پارسی آمده‌است.
دکتر یعقوب آژند در کتاب خود تحت عنوان ادبیات داستانی در ایران و وممالک اسلامی به این نویسنده اشاره‌ای بسیار کوتاه و گذرا دارد و دربارهٔ او می‌نویسد:
رمان نویسان نخستین، تاریخ را دست مایهٔ آثار خود قرار دادندوآثاری همچون… شمس و طغرا و غیره به وجود آوردند.
همچنین حسن عابدینی در کتاب خود تحت عنوان فرهنگ داستان نویسان ایرانی در رابطه با این نویسنده می‌نویسد:
محمد باقر میرزا خسروی… به نگارش اولین رمان تاریخی ایران» شمس و طغرا «پرداخت. دراین رمان» وقایع زمان اتابکان فارس و فرمان روائی مغول بر ایران را شرح داده و با دقتی کامل آثار قدیمه فارس و حوادث قرن هفتم هجری را… بیان می‌فرماید… به گفتهٔ رشید یاسمی، رمانی نیز در شرح احوال حسین قلی خان جهان سوز دربارهٔ تأسیس نیروگیری سلسله قاجار دارد که هنوز به طبع نرسیده‌است.
الول - ساتن دربارهٔ او می‌نویسد:
در میان این رمان‌ها می‌توان از رمان سه بخشی محمد باقر خسروی با عنوان شمس و طغرا، ماری ونیسی، طغرل و همای نام برد (۱۰–۱۹۰۹ میلادی) که سه رمان مستقل است با یک قهرمان مشترک که طرح و توطئه آن را در ایام هجوم مغول به ایران درقرن هفتم سیزده هم رخ می‌دهد…