شطرنج در ارمنستان

شطرنج از اوایل قرون وسطای در ارمنستان بازی می‌شده‌است؛ با این حال، در اوایل دوره شوروی نهادینه شد. شطرنج امروزه در ارمنستان بسیار محبوب است. زمانی که تیگران پتروسیان، استادبزرگ شطرنج ارمنستان، در دهه ۱۹۶۰ قهرمان شطرنج جهان شد؛ شطرنج به‌طور گسترده‌ای شناخته شد. امروزه نیز ارمنستان یکی از قوی‌ترین کشورهای شطرنج محسوب می‌شود. در میان دیگر کشورها نیز، ارمنستان مهمترین استادبزرگان شطرنج دنیا را دارد.
از زمان استقلال کشور ارمنستان، تیم شطرنج این کشور در مسابقات قهرمانی اروپایی (۱۹۹۹)، مسابقات قهرمانی جهان (۲۰۱۱) و المپیاد شطرنج (۲۰۰۶, ۲۰۰۸, ۲۰۱۲) برنده شد. تیم زنان ارمنستان نیز در مسابقات قهرمانی اروپا در سال ۲۰۰۳ موفق به کسب پیروزی شد. ارمنستان در فوریه ۲۰۱۶ در رده هفتم شطرنج جهان قرار گرفت. لوون آرونیان بهترین بازیکن شطرنج ارمنستان، در رتبه‌بندی فیده در مقام دوم جهان قرار گرفته‌است و چندین بار نامزد قهرمانی جهان شده‌است.
از سال ۲۰۱۱–۱۲، شطرنج به عنوان بخشی از برنامه درسی مدارس دولتی ارمنستان بوده‌است. ارمنستان اولین کشور در جهان است که آموزش شطرنج را در مدارس اجباری می‌کند.

نام

تا اوایل قرن بیستم، شطرنج در ارمنستان با عنوان چترنگ شناخته می‌شد. این عنوان از زبان فارسی میانه الهام گرفته شده بود. امروزه این عنوان با نام جادراک شناخته می‌شود، و تنها در ارمنستان غربی و در میان جماعت ارمنیان پراکنده رواج دارد. در ارمنستان شرقی اما شطرنج با عنوان «شاه مات» شناخته می‌شود. واژه ای که مشتق شده از زبان فارسی است. این واژه به معنی «شاهی که درحال از دست دادن بازی است» می‌باشد.

تاریخ اولیه

در شطریان: کتاب شطرنج (۱۹۳۶) شرق شناسانی چون هووسپ اوربلی و کامیلا ترور نشان می‌دهد که شطرنج از قرن نهم، زمانی که ارمنستان تحت حاکمیت اعراب بود، در ارمنستان شناخته بوده‌است؛ و توسط اعراب از هند به ارمنستان آورده شده‌است. اعتقاد بر این است که این بازی در اوایل قرن ششم با نام چاتورانگا آغاز شده‌است. در سال ۱۹۶۷ مهره‌های شطرنج در ارگ دوین یافت شد. شطرنج در نگارگری‌های ارمنی قرن ۱۲ تا ۱۳ یافت شده که در ماتناداران ایروان نگهداری می‌شود که شامل یک دستنوشته قرن ۱۳ اثر وارطان آرولتسی است. تا اواخر قرن بیستم روستاییان شناوان نزدیک آپاران از چهره‌های شطرنج خانگی شبیه به قرون وسطی استفاده می‌کردند.

دوره شوروی

شطرنج در ارمنستان پس از ایجاد حکومت شوروی در سال ۱۹۲۰ نهادینه شد. در سال‌های ۱۹۲۶–۲۷، با ابتکار شیمیدان سایمون هوویان (۱۸۶۹–۱۹۴۲)، مقاله‌هایی در مورد شطرنج در روزنامه‌ها چاپ شد. هوویان سخنرانی‌هایی در مورد شطرنج کرد و به ارتقای شطرنج در ارمنستان کمک کرد. او کتابهای امانوئل لاسکر، ایلیا میزیل و یاکو روخلین را به ارمنی ترجمه کرد.
اولین مسابقات شطرنج در سال ۱۹۲۷، همزمان با تأسیس فدراسیون شطرنج ارمنستان برگزار شد. نخستین مسابقات قهرمانی شطرنج ارمنستان در سال ۱۹۳۴ میلادی در ایروان برگزار شد. گنریک گاسپاریان در آن رقابت برنده شد. اولین شطرنج باشگاه ارمنستان در سال ۱۹۳۶ تأسیس شد. دیگر باشگاه‌های شطرنج نیز در دهه ۱۹۵۰ در گیومری و وانادزور تأسیس شدند.
شطرنج با موفقیت تیگران پتروسیان در دهه ۱۹۶۰ محبوبیت یافت. او در تفلیس متولد شد. او چهار بار قهرمان شوروی شد (در سال‌های ۱۹۵۹، ۱۹۶۱، ۱۹۶۹ و ۱۹۷۵). در سال ۱۹۶۳، پتروسیان قهرمان شطرنج جهان شد و تیم میخائیل بوتوینیک، را شکست داد. پتروسیان علاوه بر قهرمانی جهان برای شش سال (۱۹۶۹ تا ۱۹۶۹) در المپیاد شطرنج و ۹ بار با تیم شوروی (۱۹۵۸ تا ۱۹۷۴) پیروز شد.
در سال ۱۹۶۲ گری کاسپارف قهرمان جهان شد. اگر چه او هرگز نشان داده ارمنستانی است برخی منابع ترجیح می‌دادند که او را ارمنی بنامند. چرا که نام خانوادگی وی به شکل ارمنستانی کاسپاریان است.

ارمنستان مستقل

ارمنستان در سال ۱۹۹۱ استقلال خود را از اتحاد جماهیر شوروی به دست آورد. از آن زمان به بعد، شطرنج بازان ارمنی این فرصت را داشتند که نماینده جمهوری ارمنستان باشند. در آن زمان سه تورنمنت بزرگ شطرنج در ارمنستان مستقل برگزار شد.
ارمنستان اولین مدال خود را در المپیاد شطرنج در سال ۱۹۹۲ بدست آورد. ارمنستان در المپیک ۲۰۰۲ و ۲۰۰۴ مدال‌های برنز کسب کرد. تیم شطرنج ارمنستان در مسابقات المپیک شطرنج ۲۰۰۶ موفق به کسب پیروزی شدید شد. آن‌ها همچنین در رقابت‌های المپیک ۲۰۰۸ و ۲۰۱۲ برنده شدند. آن‌ها در مسابقات قهرمانی اروپا ۱۹۹۷، ۱۹۹۹ و ۲۰۰۷ مقام سوم را کسب کردند.

آموزش شطرنج در مدارس

در سال ۲۰۱۱، وزارت آموزش شطرنج را برای دانش آموزان کلاس دوم، سوم و چهارم اجباری دانست. بیش از ۱٫۵ میلیون دلار صرف این برنامه شد.
تصمیم‌گیری به‌طور گسترده‌ای گزارش شده در رسانه‌های بین‌المللی است. روزنامه نگاران شطرنج کارشناسان و مقامات کشورهای مختلف را ستود برنامه و توصیه تصویب آن در کشورهای خود هستند. در طول سفر خود به ارمنستان در سال ۲۰۱۴ مگنوس کارلسن اظهار داشت: «من فکر می‌کنم ارمنستان را تجربه آموزش شطرنج در مدارس به عنوان مثال بزرگ برای تمام جهان است.»

قهرمانی ملی

اولین قهرمانی سال ۱۹۳۴ رخ داد.
اولین قهرمانی زنان نیز در سال ۱۹۳۴صورت گرفت.

فردی آمار

فیده، فدراسیون شطرنج جهان، فهرست ۲۴ استادبزرگ مرد، ۴ استادبزرگ زن، ۱۷ استاد بین‌المللی مرد و ۴ استاد بین‌المللی زن را به نمایش گذاشت.

مسابقات قهرمانی باشگاه

در سال ۱۹۹۵ باشگاه شطرنج ایروان در مسابقات جام باشگاه‌های اروپا برنده شد. در سال ۲۰۰۶ باشگاه ایروان در جام باشگاه‌های اروپا برنده شد.