فضل بن سهل سرخسی

شخصیت واقعی فضل

فضل بن سهل سومین شخصیت برجسته ایرانی بود که در دولت آل عباس، مهم‌ترین مقامات لشکری و کشوری را دریافته بود؛ به همین دلیل وی می‌توانست، خود را وارث ابومسلم خراسانی و جعفر بن یحیی برمکی به‌شمار بیاورد و به همین جهت در این فکر افتاد که مانند اسلاف خود صفحه تاریخ را عوض کند، سیر حوادث را از مجرای خود به مجرای دیگری بازگرداند. فضل دیده بود که ابومسلم خراسانی با کوشش‌ها، فداکاری‌ها و هوشیاری‌های خود، منبر خلافت را جبرا از زیر پای آل امیه برداشت و به آل عباس باز گذاشت. فضل بن سهل که خود را کم از ابومسلم و جعفر نمی‌شمرد، فکر تازه‌ای کرد تا نامش در ردیف نوابغ، قرن‌ها بر صفحهٔ تاریخ جا بگیرد؛ به همین جهت با مأمون خلوت کرد و نام مقدس علی بن موسی الرضا را به زبان آورد. فضل به قول معروف بی گدار به آب نزد.

جایگاه فضل

او معروف به ذوالریاستین، یعنی مردی که بر دو کار ریاست می‌کند؛ التدبیر و الحرب، کشوری و لشکری بود. بر پشت سکه‌ای که زر سمرقند ضرب شده‌است، هفت سطر آمده‌است، کلمهٔ ذوالریاستین (رئیس قلم و شمشیر) که در سطر آخر آمده‌است، به فضل بن سهل وزیر معروف مأمون اشاره دارد. از طریق خاندانهای دیوانی بزرگ اوایل عصر عباسی (سدهٔ دوم و سوم هجری/ششم ونهم میلادی) نظیر آل سهل و آل برامکه است، که موضوعات نثر عربی توسعه می‌یابد و ماهیتی قابل انعطاف پیدا می‌کند. فضل بن سهل در ادب و زبان عربی دارای مهارتی فراوان بود و با توجه به مقامات نافذ و معتبری که در دستگاه عباسی داشت، از علم و علما نیز حمایت می‌کرد. فصاحت فضل در زبان عرب را مدت‌ها پیش از مسلمان شدن وی تحسین کرده‌اند.

اسلام آوردن فضل

آل سهل یا دودمان معروف سهل، از مردم سرخس در مشرق ایران بودند. هنگامی که با تسلط و مهارت کامل در ادب عربی و پهلوی پا به عرصهٔ تاریخ اسلامی گذاشتند، هنوز دبیران زردشتی بودند؛ در واقع بنوسهل دست پروردگان برامکه، خاندان اهل دیوان زردشتی معروف بودند. تنها در سال ۱۹۰ق/۸۰۵م بود که فضل بن سهل، وزیر نامی مأمون، به دست خلیفه اسلام آورد.

هدف فضل در دستگاه عباسی

هدف او دور کردن دو فرمانده، طاهر بن حسین و هرثمة بن اعین از عراق و در انحصار درآوردن حکومت بود. مأمون به توصیهٔ وزیرش، طاهر بن حسین را از عراق برکنار و برادر او، حسن بن سهل، را جایگزین کرد و هرثمة بن اعین را نیز به خراسان فرستاد. دور کردن این دو فرمانده از عراق و بی کفایتی حسن بن سهل در ادارهٔ امور، موجب گسترش ناآرامی‌ها در آنجا شد؛ اما مأمون از این شورش‌ها که ضد حکومتش بود خبر نداشت؛ زیرا وی در مرو بود و فضل بن سهل مانع رسیدن اخبار بغداد به او بود و کارها را از او مخفی می‌کرد. خلیفه لقب جدید ذوالریاستین به معنای رئیس کشوری و لشکری را به عنوان پاداش به وزیرش هدیه کرد. این ویژگی دلالت بر نفوذی گسترده دارد که این مرد ایرانی به آن رسید. در کنار این ویژگی، فضل از خاصیت امارت هم بهره‌مند بود. او نخستین وزیری بود که که لقب گرفت و نخستین وزیری بود که همزمان لقب و امارت گرفت؛ به او وزیر امیر گفته می‌شد، همچنین ادارهٔ حکومت به او تفویض شد.

رابطهٔ فضل با علی بن موسی الرضا

مأمون از اوضاع سیاسی خاصی که به هنگام درگیری برادرش امین، در آن به سر می‌برد متأثر شد؛ به ویژه وقتی که می‌دانیم این درگیری رنگ شعوبیگری داشت و فضل بن سهل که مظهر آرمان‌های ایرانی بود؛ به شدت در پشت او ایستاد تا اینکه پیروزی را برای او ضمانت کرد؛ از این رو مأمون جز ارضای احساسات ایرانی‌ها (که از خاندان علی بن ابی طالب حمایت و با آنان همدردی می‌کردند) چاره‌ای نمی‌دید؛ به همین سبب با خدا پیمان بست که اگر بر برادرش پیروز شود، خلافت را به یکی از برترین افراد خاندان علی بسپارد؛ بنابراین رضا را بنابر پیشنهاد فضل بن سهل، به عنوان جانشین خود تعیین کرد.
فرمانروایی حسن بن سهل (برادر فضل) را با نارضایی و نگرانی تلقی میکرد.  طاهر بن حسین،  فاتح بغداد که در میان سپاهیان نفوذ و قدرتی بسیار داشت از این انتخاب ناراضی بود.  هرثمه بن اعین سردار عرب نیز که در فتح بغداد به مأمون خدمت کرده بود ضد وی به تحریک پرداخت.  عباسیان بغداد این انتخاب را نشانه ضعف مأمون و استیلای فضل (ایرانیان) میشمردند و علویان برای قیام خویش این اختلاف را موقع مناسبی میشمردند.