چالوس

محدوده جغرافیایی

بخش شرقی شهر چالوس در ناحیه کُجور و بخش غربی چالوس در منطقه ی کلارستاق قرار دارد.

کلارستاق

منطقه‌ای کوهستانی در ساحل دریای خزر است که از رود نمک آبرود در غرب تا رود چالوس در شرق که به ترتیب آن را از بخش‌های لنگا و کجور جدا می‌کنند، امتداد دارد. کلارستاق از جنوب توسط ارتفاعات تخت سلیمان و کندوان در کوه‌های البرز مرکزی از طالقان جدا می‌شود که شامل شهرستان های چالوس و کلاردشت است. بومیان کلارستاق به زبان مازندرانی و گویش طبری کلارستاقی صحبت می کنند. منطقه کلارستاق (چالوس ، مرزن آباد و کلاردشت) به همراه کُجور (نور و نوشهر)، لنگا (عباس آباد و نشتارود) و تنکابن بخشی از رویان کهن بود که بعدها رستمدار نام گرفت. رویان کهن از نواحی غربی طبرستان محسوب می‌شده‌است.

کُجور

کجور از شمال به دریای مازندران و از غرب به رود چالوس و از شرق به سولده (نور) و از جنوب به دره نور محدود می‌شود که شامل شهرستان های نور و نوشهر و بخش شرقی شهرستان چالوس می شود. بومیان کجور به زبان مازندرانی و گویش طبری کجوری صحبت می کنند.

رویان

رویان به سرزمینی آباد در غرب مازندران گفته می‌شد که شامل نور، کجور، کلارستاق، لنگا، تنکابن، سختسر، هوسم، الموت، طالقان، لورا، ارنگه، رودبار قصران و لارقصران می‌شد.

رستمدار

از قرن هفتم تا دوره صفویه منطقه ی رویان عمدتا با نام رویان و رستمدار یا رستمدار شناخته می شد و در این دوره مرزها ی ولایت رستمدار شامل مناطق کلارستاق ، کجور ، نور ، طالقان ، لاریجان ، لواسانات ، شمیرانات و مناطق پشت کوه البرز مرکزی می شد.

دوران باستان

در دوران باستان چالوس بخشی از تپورستان و ناحیه رویان بود. چالوس که خود بخشی از کلارستاق هست به همراه کجور و تنکابن از نواحی اصلی سرزمین رویان بوده‌است.
رویان به سرزمینی آباد در غرب مازندران گفته می‌شد که شامل کجور (نور و نوشهر)، کلارستاق(چالوس ، مرزن آباد و کلاردشت)، لنگا (عباس آباد و نشتارود)، تنکابن، سختسر، هوسم، طالقان، الموت، لورا، ارنگه، رودبار قصران و لارقصران می‌شد.
در دوران اشکانی و ساسانی منطقه رویان که چالوس نیز بخشی از آن بود تحت حاکمیت خاندان گشنسپ از پادشاهان تپورستان بوده‌است.

پس از اسلام

نام این شهر در متون اسلامی بصورت سالوس و شالوس ذکر شده است که در پیرامون آن دو شهر کوچک دیگر به نام کبیره و کچه نیز وجود داشته‌است.علمای جغرافیا نویس، از چالوس به عنوان یکی از آبادی‌های طبرستان و ناحیه ی رویان نام برده اند.
بلاذری مورخ قرن دوم از رویان که چالوس نیز بخشی از آن است به عنوان یکی از هشت ناحیه طبرستان نام می‌برد همچنین ابن رسته مورخ قرن دوم از چالوس و کلار به عنوان یکی از چهارده بخش طبرستان نام می‌برد. قیام علویان در طبرستان از یک شورش محلی که در آن ولایت ضد بی‌رسمی‌های عمال و حکام طاهریان درگرفت در نواحی کلاروشالوس (چالوس) روی داد و آرام آرام از دیلمان تا جرجان تقریباً همه جا را فراگرفت. در ورود شورشیان علوی به طبرستان، شورشیان دیلم با وجوه مردم رویان (کلار و چالوس) نسبت به امام علوی اظهار وفاداری کردند. محمدبن اویس از امرای دوره تسلط خلفای عرب به دستور خلیفه معتصم به حکمرانی چالوس منصوب شد. محمد بن اویس خود در رویان (قسمت غربی طبرستان) استقرار یافت و پسرش احمد را به حکومت چالوس گمارد.
یاقوت رویان را گاهی «مدینه» و گاهی «کوره واسعه» می‌خواند و شهر «کجه» (کجور) را حاکم نشین رویان می‌داند. «شهر» یا «مدینه» خواندن رویان به اعتبار معنی قدیمی این کلمه در فارسی است، زیرا «شهر» به معنی ناحیه و مملکت هم به کار می‌رفته‌است. ناحیه رویان را بعدها، از قرن هفتم تا زمان صفویه، رستمدار هم گفته‌اند. احتمال می‌رود که رستمدار صورت دیگری از استندار باشد، زیرا این ناحیه از قرن چهارم به بعد به وسیله فرمانروایانی اداره می‌شد که استندار خوانده می‌شدند. این کلمه در زبانِ عامّه به «رستمدار»، که معروفتر و آشناتر بود، بدل گردید و بعدها این اسم نیز فراموش شد.
اولیاءالله آملی در کتاب تاریخ رویان تألیف قرن هشتم دربارهٔ واژه استندار قید کرده‌است: و به زبان طبری استان کوه را گویند. پس معنی استندار، ملک الجبال باشد، یعنی حاکم و پادشاه کوه، همچنانکه ملوک باوند را در آن عهد ملک الجبال خوانندی، پس معنی استندار نیز همان باشد ملا شیخ علی گیلانی در کتاب تاریخ مازندران که در سال ۱۰۴۴ هجری قمری تألیف شده استندار را ناحیتی بالتمام در طبرستان قید کرده‌استبهاءالدین محمد بن حسن بن اسفندیار نویسنده کتاب تاریخ اسفندیار که در قرن ششم و هفتم می‌زیست در این زمان حدود مازندران و رویان را از دینار جاری در شرق ملاط که در نزدیکی هوسم (رودسر) قرار دارد می‌داند.ملا شیخ علی گیلانی مؤلف کتاب تاریخ مازندران که در تاریخ ۱۰۴۴ قمری و در دوران صفویه کتاب را نگاشته‌است، در ذکر حدود مازندران آورده‌است: «حد غربی طبرستان قریه ملاط گیلان است ورای هوسم که اکنون به رودسر اشتهار یافته و سامان شرقی دینار چار که اهالی آن دیار دوناچال می‌خوانند، قریب به شهر سارویه واقع است. استندار بالتمام داخل طبرستان است»
ناتل، چالوس، رودان، کلار، شهرک‌هایی اند اندر کوه‌ها و شکستگی‌ها و این ناحیتی است هم از طبرستان و لکن پادشاهی دیگر است و پادشاه او را استندار خوانند و این چالوس بر کران دریاست و کلار اندر کوهست. گیلان ناحیتیست جدا میان دیلمان و جبال و آذربایگان و دریاء خزران و این ناحیتیست بر صحرا نهاده میان با آبهاء روان بسیار، یکی رودیست عظیم سپید رود خوانند، میان گیلان ببرد و به دریاء خزران افتد، و این گیلان دو گروه اند، یک گروه میان دریا و این رودند و ایشان را «از این سوی رودی» خوانند و گروهی دیگر میان رود و کوهند ایشان را «از آن سوی رودی» خوانند، اما «ازین سوی رودیان» را هفت ناحیتست بزرگ چون: لافجان، میالفجان، کشکجان، برفجان، داخل، تجن، جمه؛ و اما آنک «از آن سوی رودیان» اند ایشان را یازده ناحیتست بزرگ چون حانکجان، نَنَک، کوتم، سراوان، پیلمان شهر، رشت، تولیم، دولاب، کهن روذ، استراب، خوان بلی

نبرد رویان (کلارستاق، کجور و نور) و گیلان

درسال ۸۳۰ میان ملک کیومرث رستمدار حاکم رویان (کلارستاق ، کجور و نور) با حکام کیایی گیلان دشمنی سخت پدید آمد و در نهایت ملک کیومرث رستمدار با حمایت اهالی کجور و کلارستاق در سال ۸۳۱ قمری به سرزمین کیاییان گیلان حمله نموده و منطقه ی تنکابن را فتح نمود و عمارت خاصه سید داوود کارکیا را آتش زده و برخی از حامیان کیاییان را به قتل رساند  کیاییان ناحیه تنکابن را به او واگذار نمودند ملک کیومرث بین سال های ۸۰۷ تا ۸۵۷ قمری بر رویان حکومت راند و مرزهای حکومت ملک کیومرث از شرق تا لاریجان آمل و از غرب تا تنکابن و از جنوب تا طالقان امتداد می یافت. پس از ملک کیومرث حکومت او بین دو پسرش کاووس و اسکندر تقسیم گشت ملک کاووس و هشت تن از نوادگان کاووس بر کجور و کلارستاق حاکم گشتند و ملک اسکندر و نه تن از نوادگان او بر نور و لاریجان حاکم گشتند و این دو سلسله تا اواسط سلسله صفوی بر منطقه ی رویان (کلارستاق ، کجور و نور) پایدار ماند.

محال ثلاث نور (محال ثلاث نور، کجور و کلارستاق)

محال ثلاث نور منطقه ای در غرب مازندران متشکل از سه منطقه ی نور ، کجور و کلارستاق (چالوس، مرزن آباد و کلاردشت) بوده که پس از انقراض سلسله ی پادوسبان در منطقه ی رویان و رستمدار شکل گرفت که از آن به عنوان ولایت نور یا محال ثلاث نور یاد می شده است. در عصر صفوی منطقه کلارستاق و کجور از توابع نور به حساب می آمدند و این مسئله تا اواخر عصر صفوی پایدار ماند. در این دوره حکامی از منطقه یوش نور همچون عباسعلی بیک ویلک یوشی نوری بر محال ثلاث نور ، کجور و کلارستاق حاکم بودند.  در دوران سلطان حسین صفوی ، کیا نعیم بیک میار از خاندان کلارستاق که از نوادگان ملک کیومرث رستمدار بود حکمران محال کجور ، کلارستاق ، کلاردشت و مضافات گردید و پس از او برادرش کیا عباس میار کلارستاقی حاکم ولایت نور گشت.  در عصر زندیه محمد خان دادوئی از خاندان سوادکوه حاکم مازندران و محال ثلاث نور ، کجور و کلارستاق گشت.

محال ثلاث تنکابن ، کلارستاق و کجور

پس از الحاق دوباره ی تنکابن به مازندران توسط مهدی خان خلابر در عصر قاجار منطقه کجور و کلارستاق از ولایت نور به تنکابن الحاق گشتند و اینگونه محال ثلاث تنکابن شکل گرفت که مرکزیت آن با شهر خرم آباد بود که حاکمیت آن معمولا با خاندان خلابر تنکابن بود ولی در دورانی نیز نصرالله خان نوری و عباس قلی خان نوری و اقتدار الممالک کجوری هر سه از منطقه کجور و عبدالعلی خان فقیه از منطقه ی کلارستاق به حاکمیت محال ثلاث تنکابن رسیدند و در اواخر عصر قاجار افرادی چون کلنل بصیر دیوان و سرهنگ فضل الله پهلوی هر دو از منطقه ی سوادکوه به حاکمیت محال ثلاث تنکابن رسیدند .در دوران قاجار و اوایل پهلوی اشخاصی چون محمود میار و آقا خان میار و اسدالله میار (پسر مرتضی قلی بیک میار) و آقا بزرگ میار و علی خان میار(پسر اسدالله خان میار) و عزیزالله خان میار (پسر زمان خان میار) و محمد امین میار(پسر میرزا عبدالله خان میار) و همچنین میرزا محمد خان فقیه و عبدالعلی خان فقیه با عنوان نائب الحکمه ی کلارستاق به حاکمیت کلارستاق رسیدند. الحاق کلارستاق و کجور به تنکابن جنگ های صد ساله بین خاندان های کلارستاق و کجور با خاندان خلابر تنکابن را در پی داشت.

نبرد تنکابن و کلارستاق

جعفر قلی خان خلابر تنکابنی با ورود به منطقه ی کلارستاق بنای ناسازگاری و تکالیف شاق بر آنها داشت.  این واقعه موجب اعتراض مردم کلارستاق گردید که در راس آن آقا خان میار کلارستاقی قرار داشت. در این میار آقاخان میار توانست با حمایت اهالی کلارستاق و کجور مقر جعفر قلی خان خلعتبری را مورد حمله قرار داده و موفق شد او را شکست دهد  و جعفر قلی خان تنکابنی پس از این شکست به خرم آباد مرکز تنکابن فرار نمود و در نهایت فتحعلی شاه قاجار فرمان حکومت کلارستاق به نام آقا بزرگ میار کلارستاقی زد.

فتح تنکابن توسط مجاهدان مازندران ( کلارستاق و کجور)

پس از مشروطه ناراضیت مردم منطقه کلارستاق و کجور نسبت به خلابران تنکابن شدت یافت و در سال ۱۳۳۳ قمری عده ای از ناراضیان محلی کجور و کلارستاق که در راس آن علی دیوسالار کجوری (سالار فاتح) قرار داشت برای شکایت از حکومت علی قلی خان امیر اسعد خلعتبری (حاکم تنکابن) به تهران نزد سپهسالار تنکابنی نخست وزیر وقت شکایت می کنند ولی از آنجا که حاکم تنکابن خود توسط  سپهسالار تنکابنی انتخاب شده بود این نارضیان به نتیجه ای نمی رسند بنابراین خود به محال ثلاث مراجعت کردند تا امیر اسعد خلعتبری را خود اخراج کنند.
بنابراین علی دیوسالار کجوری ابتدا قصد تصرف اموال محمد ولی خان تنکابنی (سپهسالار تنکابنی) را در مناطق کجور و کلارستاق را نمود در این هنگام محمد ولی خان تنکابنی نیرو های خواجوند را علیه علی دیوسالار کجوری تحریک نمود اما علی دیوسالار کجوری توانست در منطقه لیتنگان نوشهر نیروهای خواجوند را شکست دهد.
در همین راستا علی دیوسالار کجوری (سالار فاتح) در صدد تصرف تنکابن بر آمد در این میان نیرو های کجور و کلارستاق  به فرماندهی علی دیوسالار کجوری توانست نیرو های تنکابن را که فرماندهی آن ها را اکرم الممالک خلعتبری پسر امیر اسعد خلعتبری برعهده داشت را شکست دهند و خرم آباد مرکز تنکابن به اشغال نیرو های کجور و کلارستاق در آمد.  امیر اسعد خلعتبری حاکم تنکابن پس از اینکه از علی دیوسالار کجوری شکست خورد به سوی رودبار الموت فرار نمود.

حزب جنگل کلارستاق

حزب کشاورز که بعدها حزب جنگل نام گرفت در اوایل پهلوی دوم برای مبارزه با حزب توده و کمونیست ها توسط بومیان کلارستاق (چالوس ، مرزن آباد و کلاردشت) از جمله عزیزالله خان میار در منطقه ی کلارستاق ایجاد گشت.
در دوران پهلوی اول گروهی از مردم شرق گیلان و شرق مازندران به ویژه از شهر های لنگرود و آمل برای کار زراعت و همچین کار در کارخانه حریر بافی به شهر چالوس مهاجرت نمودند به گفته ی عزیزالله خان میار (حاکم کلارستاق) پس از اینکه روس ها تمام نواحی شمال ایران را تصرف نمود تمام زارعین و کارگران گیلانی و تعداد کمی از طبقات بومی کلارستاق عضو حزب توده شدند و روس ها هم به آنها کمک می کردند. 
قبل از تاسیس حزب جنگل مردم بومی منطقه کلارستاق و کجور حزبی به نام (اتحادیه کشاورزان و کارگران کجور و کلارستاق) را ایجاد نمودند در این زمان (اتحادیه محال ثلاث) که جنبه ی سیاسی نداشت در شهر شهسوار ایجاد گشت و بعد ها (حزب دموکرات) توسط ایل کجور ایجاد گشت. 
عزیزالله خان میار می گوید روزی دیدم حزب توده عده ای از مالکین (بومیان کلارستاق) را گرفتند و با گذاشتن پوست هندوانه بر سر آنها بدترین رفتار را با آنها می کردند . 
من همان شب سران کجور و کلارستاق را جمع نمودم و قرار بر این شد علیه حزب توده قیام کنیم و در جنگل سینوا چالوس ستاد خود را تشکیل دادیم و شروع به مبارزه کردیم.
در نهایت به دعوت اسد الله رزمجو در منزل شیخ عباس فاخری در روستای علویکلا (الف کلا) شهرستان چالوس حزب به صورت رسمی تشکیل گشت.
در مقدمه ی تاسیس حزب در نامه ی لطفعلی خان میار به برادری و اتحاد اهالی کلارستاق با برادران کجوری و نوری و کسب حمایت از آنان اشاره شد. از جمله خاندان های کلارستاق که عضو حزب جنگل بودند می توان به خاندان هایی همچون میار (میارکیانی ، میارکجوری ، میار کلارستاقی ، میار سوادکوهی ، میار تبرسویی ، میار بورسر ، میار لاهویی ، میار کلاردشتی ، میارکلایی ، میار ملک مرزبان) ، فقیه ، نجار(نجاریان) ، عسکرج (عسکری) ، حیدریان ، یزدانی ، سلطانی ، درخشان ، کیاپاشا ، انگورج ، تقوی ، حاتمی ، فشکورج (فشکوری ، کوهستان ، باباکوهستانی) ، براری ، بابایی ، بابازاده ، طاها ، زندی ، سام (سام دلیری) ، دلیرج(دلیر ، دلیری) ، الیتیج(الیت ، الیتی) ، زال زر ، زال ، الکائیج (الکایی ، شاه حسینی) ، بانج ، بادرج ، گلامرج ، ازوج (ازوجی) ، متکا ، مکارج (مکا) ، دادوئی ، سیار ، الاملج (الاملی ، ردایی ، قطبی) ، هرج ، بانج ، کاویانی ، کیانی ، ثنایی ، جمشیدی ، شیخ (شیخی) ، اسفندیاری ، ناطری ، ناتلی ، رویانی ، چنس ، فشمی ، کیا (کیا لاشکی ، کیا نوری ، کیا کجوری ، کیا دلیری ، کیا مکارج) ، کالج(کالجی) ، کیله (کیله رودبارکی) ، کلورج ، کلورت ، کاوه ، فرهادی(فرهادیان) ، لهراسب(لهراسبی) ، خواچکی ، درجان ، فولادی ، نادری ، نصیری ، نجاتی ، سمایی ، منوچهری ، پوستین دوز ، ارسقانی ، سلیمانی ، ولایی ، رئیس ، نمدسو ، سادات (حسنی ، حسینی ، موسوی ، محمدی ، علوی ، علیزاده ، هاشمی ، هاشمی نژاد ، هاشم نژاد ، مهدوی) ، احمدی ، محمدی ، محمد نژاد ، طبری ، طبرسی ، طبرسویی (تبرسویی) ، سوادکوهی ، کلاگر ، کاردر ، کاردگر ، میردار ، شرج (شیرج ،شیرسوار) ، اکج (اکیج) ، امرج ، ورج(وریج) ، مالج(مالمیری) ، مجلج(مجلی) ، توپا(توپا ابراهیمی ، توبا) ، متاج(متاجی) ، ردایی ، رودگر ، رنگرز ، روجات ، تیرگرج (تیرگر ، تیرگری ، تیرگرسناری ، فاخری ، مقیمی) ، درزی ، نکورایی ، یاوری ، صدیقی ، کریمی ، لاریجانی ، نوری ، رودبارکی ، کلاری ، کلارستاقی ، کندولسی ، لاشکی ، دیوسالار ، قارن ، دیکلا ، منکلا ، گالش ، گرجی ، کِرد(کُرد) ، کراکلایی ، کَر (کَر خواچکی) ، کرکبودی ( نعیم حسنی ، نعیم امینی ، نعیمایی) ، آهنگر(حدادی) ، قمی ، دلفان و غفاری اشاره کرد.
اعضای حزب توده در شهر چالوس و بعدها در شهرهای نوشهر و کلاردشت و شهسوار و رامسر به اعمال خشونت باری دست زدند من جمله : حمله به کلانتری و مراکز نظامی برای به دست آوردن اسلحه و کشتار عده ای ژاندارم ، جلوگیری از حمل برنج توسط کشاورزان ، حمله به ساختمان های اداری و تخلیه آنها ، آتش زدن مهمانخانه ها ، کشتار مردم و غارت خانه ها و غیره. 
در میانه ی درگیری حزب جنگل با حزب توده اعضای دو حزب شکایات خود را علیه یکدیگر به دولت وقت مطرح می کردند و در این میان حزب توده نه تنها اعمال خشونت بار خود را به گردن نگرفت بلکه آن را به اعضای حزب جنگل نسبت می داد.
در این میان به علت گرایش برخی از اعضای دولت به کمونیست و حزب توده باعث گشت شکایات حزب جنگل راه به جایی نبرد و افکار عمومی به شدت علیه حزب جنگل جبهه گرفتند.
بنابراین عزیزالله خان میار و کاظم خان زال زر به محمدرضا شاه نامه نوشتند و ژاندارمری کل کشور دستور خلع سلاح حزب توده را نمود.
 اعضای حزب توده نیز با وعده پول و مقام برخی از اعضای حزب جنگل همچون ناصر قلی خان یزدانی را به سمت خود کشیدند و به او ریاست حزب توده ی ایل خواجوند را دادند.
در جریان مبارزات حزب جنگل با حزب توده در سال ۱۳۲۵ در واقعه ی کریم آباد عزیز الله خان میار که فرماندهی مبارزات را بر عهده داشت با شلیک گلوله مجروح گشت .
پس از مجروحیت عزیز الله خان اعضای حزب جنگل علیه حزب توده به قوام السلطنه نام نوشتند و بعد از بررسی با دستور پیرنیا رئیس کل بازرسی قرار بر این شد که اعضای حزب توده تحت تعقیب قرار گیرند.
اعضای حزب جنگل به محمدرضاشاه جریان منازعات را تلگراف نمودند و خواهان کیفر اعضای حزب توده شدند.
در تلگراف چنین آمده بود که جان نثاران حزب فداکار جنگل کلارستاق با بودن قشون بیگانه برای استقلال کشور دست از از جان و مال کشیده ، با جانبازی مدت یکسال در جنگل و کوه ها با مشقت به سر بردند ، حزب توده و خائنین چالوس و مازندران و گیلان که بر ضد دولت مرکزی به نام وطن فروشی قیام نموده و خواستند حکومت خودمختاری تشکیل دهند ، ما جانثاران با مبارزات اقدام شوم آنان را فلج نمودیم.ژاندارمری مازندران با کمک از ژاندارمری کل کشور نیروهای خود را برای مبارزه با اعضای حزب توده اعزام نمود.
طبق گزارش شهربانی شهسوار در نهایت طیبی رهبر حزب توده توسط اعضای حزب جنگل کلارستاق دستگیر گشت.
عزیزالله خان میار و دیگر کلارستاقی ها و کجوری های عضو حزب جنگل به پاس دفاع از استقلال کشور مفتخر به دریاقت تقدیرنامه و کسب مدال افتخار از محمدرضاشاه پهلوی شدند. عزیزالله خان میار رهبر حزب جنگل کلارستاق در سال ۱۳۳۶ در سن ۵۷ سالگی در گذشت و در شهر مرزن آباد شهرستان چالوس به خاک سپرده شد .

دوران پهلوی

شهر چالوس از جمله شهرهای مشهور رویان و طبرستان قدیم بود . این شهر در زمان حمله امیر تیمور تخریب شد و سپس تا قرن‌های متمادی به صورت روستایی کوچک در منطقه ی رستمدار درآمد. در دوران پهلوی اول با پشتیبانی دولت وقت آرام آرام به صورت شهری سازمان یافته درآمد و امروزه به شهری زیبا با امکانات فراوان جهانگردی تبدیل شده‌است. دربارهٔ وجه تسمیه این شهر می‌گویند چون بخش جلگه‌ای نسبت به ارتفاعات پست‌تر دیده می‌شود؛ و به همین دلیل آن را «چاله‌است» یا «چاله‌اس» می‌نامیدند که در گویش طبری کلارستاقی به آن به چالِس می گفتند.

جمعیت

بر اساس آخرین آمار سازمان سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵ شهر چالوس با جمعیتی بالغ بر ۶۵٬۱۹۶ نفر پرجمعیت‌ترین شهر غرب مازندران بوده‌است.
اکثریت جمعیت شهر چالوس را بومیان کلارستاق که طبری تبار هستند تشکیل می دهند. مردم بومی شهر چالوس به زبان مازندرانی، که به تبری کلارستاقی شهرت دارد، صحبت می‌کنند. در سرتاسر دره چالوس به گویش شرقی زبان گیلکی تکلم می‌شود، گرچه برخی قبایل کرد در دوره قاجار در ییلاق کجور و کلاردشت سکنی گزیدند.
همچنین بخشی از جمعیت این شهر را مهاجران گیلانی و کرد تشکیل می دهند که به زبان های گیلکی و کردی سخن می گویند که به دلیل درآمیختگی فرهنگی از غلظت آن کاسته و جریان به سمت زبان غالب (فارسی)پیش رفته‌است. در دوران پهلوی گروهی اهالی شرق گیلان به ویژه لنگرود برای کار در کارخانه ی حریربافی و کار زراعت به چالوس مهاجرت نمودند و در دوران قاجار نیز ایل کرد خواجوند به چالوس تبعید شدند.
همچنین در نواحی شرق چالوس که خود بخشی از کجور است، کجوری ها ساکن هستند که به گویش کجوری زبان مازندرانی سخن می گویند.

زبان طبری کلارستاقی

مردم چالوس به زبان طبری کلارستاقی که لهجه ای از زبان مازندرانی است سخن می‌گویند. زبان طبری کلارستاقی به همراه زبان طبری کجوری زیر مجموعه گویش طبری رویانی می‌باشد که از شهرستان نور تا نشتارود در شرق تنکابن گویش می‌شود. گویش طبری رویانی زبان حکام اسپهبد رویان نیز بوده‌است. در گذشته سرزمین رویان شهرستان‌های نور، نوشهر، چالوس، کلاردشت (کلار)، عباس‌آباد (لنگا) و تنکابن را شامل می‌شد و گاهی مرز غربی آن تا رودسر ادامه می‌یافت.

ورزش

ورزش کشتی به ویژه کشتی‌های محلی مازندرانی همچون کشتی میس میسی و کشتی لوچو در این منطقه رایج است.

آب شهری

آب آشامیدنی جمعیت ۱۲۰۰۰۰ هزار نفری چالوس و حدود ۱۶ روستای پیرامون آن از ۱۰ حلقه چاه و چشمه گردوک نوشهر تأمین می‌شود. از ۳۵۰ کیلومتر شبکه آبرسانی شهر چالوس حدود ۷۰ کیلومتر آن مربوط به پیش از انقلاب ۵۷ و فرسوده‌است. از این‌رو ۲۵ درصد از آب آشامیدنی این شهر تا رسیدن به دست مصرف‌کننده در شبکه آبرسانی هدر می‌رود.