نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران

ویژگی‌های نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران

نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران در واقع یک نشان‌واره از عبارت اسلامی لا اله الا الله است و طراحی آن به گونه‌ای است تا به صورت کلمه الله دیده شده و همچنین مشابه گل لاله باشد. روییدن لالهٔ سرخ بر مزار سربازی که جانش را در راه پاسداری از میهن فدا کرده، عقیده‌ای کهن نزد ایرانیان است و به اسطوره‌شناسی ایران بازمی‌گردد. اخیراً لالهٔ سرخ نمادی از شهادت در نظر گرفته می‌شود. اجزاء این نشان چهار هلال و یک شمشیر بوده که روی هم رفته به پنج جزء اصول پنج‌گانهٔ مذهب تشیع اشاره می‌کنندکه جزء مهمتر آن (توحید) در وسط قرارگرفته و ظاهر متفاوت‌تری دارد. همچنین رکن اصلی این نماد (شمشیر) نماد از ایستادگی و استقامت است. بالای شمشیر نیز حرکت تشدید آمده‌است که در زبان عربی و فارسی نمایانگر تکرار یک حرف می‌باشد. همچنین تقارن کامل این شکل نشان از وجود تعادل در جهان است. دایره‌ای بودن واژه الله نشان از زمین است و تلاش برای ایجاد حکومتی توحیدی در آن که از اهداف انقلاب اسلامی ایران است. این نشان توسط حمید ندیمی طراحی شد و در ۹ مهٔ ۱۹۸۰ برابر با ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۹ به صورت رسمی مورد تأیید روح‌الله خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. این آرم در یونیکد در گروه نمادهای متفرقه جای گرفته و با نویسهٔ U+262B (☫) تحت عنوان FARSI SYMBOL شناخته می‌شود. کودکان ایران زمین در دوران تحصیل (دوره ابتدایی) با این نشان و معنی آن آشنا می‌شوند.

نشان رسمی ایران پس از انقلاب اسلامی

پس از انقلاب اسلامی، در آغاز نشان شیر و خورشید به کار می‌رفت. در ۱۰ اسفند ۱۳۵۷، آیت‌الله خمینی خواستار برچیده شدن نشان شیر و خورشید شد. پس از این سخنرانی، دولت موقت مسابقه‌ای عمومی برای طراحی نشان جمهوری اسلامی برگزار کرد. اگرچه نشان کنونی جمهوری اسلامی نیز به این مسابقه ارسال شد، ولی نشان دیگری اثر صادق تبریزی که شامل ستاره‌ها و مشت‌هایی گره‌کرده بود، در تاریخ ۱۰ بهمن ۱۳۵۸ از سوی شورای انقلاب پذیرفته شد و بر روی سندهای حکومتی و اسکناس‌های اول انقلاب چاپ شد. رسمیت این نشان دیری نپایید و در تاریخ ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۹، نشان کنونی جمهوری اسلامی ایران که پیشتر به تصویب شورای انقلاب رسیده بود از سوی آیت‌الله خمینی تصویب گردید. با وجود طراحی و تصویب این دو نشان، شیر و خورشید تا سال ۱۳۵۹ بر روی برخی اسناد دولتی به کار می‌رفت که اعتراض آیت‌الله خمینی را در ۶ تیر ۱۳۵۹ برانگیخت. وی در ۷ تیر ۱۳۵۹ برای تغییر نشان‌ها و آرم‌های شاهنشاهی مهلتی ۱۰ روزه تعیین کرد. همچنین پرچم کنونی جمهوری اسلامی که دارای نشان جمهوری اسلامی است، در ۱۵ تیر ۱۳۵۹ از سوی شورای انقلاب تصویب شد.

نشان رسمی ایران پیش از اسلام

برخلاف دوره معاصر که هر کشوری دارای یک پرچم و یک نشان رسمی می‌باشد، در سال‌های دور تعریف دقیقی از پرچم و نشان رسمی وجود نداشت. دولت‌های آن روزگار فقط می‌دانستند که باید نشان و سمبلی برای خود انتخاب کنند. این نشان هم به عنوان پرچم مورد استفاده قرار می‌گرفت و هم به عنوان مُهر یا نشان رسمی آن دولت شناخته می‌شد و حتی استانداردی هم برای اندازه پرچم یا جنس پارچه آن وجود نداشت به‌طوری‌که برخی از پرچم‌ها چهارگوش، برخی از آن‌ها سه گوش و برخی نیز به شکل مجسمه بوده‌اند. مثلاً در دوران امپراتوری اشکانیان، مجسمه‌ای به شکل اژدها بر بالای یک میله نصب می‌گردید تا اقتدار دولت آن زمان را به رخ رقیبان و دشمنان بکشاند. در زمان هخامنشان نیز به همین صورت بوده‌است. در جایی می‌خوانیم که پرچم ایرانیان در دوران هخامنشی به صورت یک چارگوش بوده که همانند بادبادک به چهار مثلث تقسیم می‌شده و این مثلث‌ها دو به دو با یکدیگر همرنگ بوده‌اند. همچنین در حفاری‌ها و کاوشگری‌های انجام‌گرفته در تخت‌جمشید، باستان‌شناسان پلاکی را یافته‌اند که منقش به تصویر شاهینی با بال‌های گشوده‌است. امروزه باور دارند که این پلاک نشان رسمی کورش بزرگ بوده‌است. نشان فروهر نیز که یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای آیین زرتشتی است، به عنوان نشان رسمی دیگری در دوران هخامنشی محسوب می‌گردد. در زمان ساسانیان نیز نشان‌های گوناگونی وجود داشت. به عنوان مثال سیمرغ یکی از نمادهایی بود که ساسانیان از آن استفاده می‌کردند. علاوه بر آن درفش کاویانی به عنوان اصلی‌ترین نماد ایران در آن دوران شناخته شده‌است در زمان شاهنشاهی ساسانی و در دوره شاهی شاپور درفش کاویان به‌طور رسمی پرچم ایران شد همچنین بر روی سکه‌های بدست آمده یا بالای میله پرچم شمایلی نصب می‌شد که امروزه نیز همانند آن‌ها را شاهد هستیم. مثلاً در بالای میله پرچم ایالات متحده آمریکا مجسمه یک عقاب با بال‌های گشوده نصب شده‌است که تقلیدی از درفش هخامنشی است و نشان ماه و ستاره نیز گهگاهی در بالای میله پرچم ترکیه دیده می‌شود. در زمان ساسانیان شمایل‌های گوناگونی بر بالای میله پرچم نصب می‌شد و گاهی نیز همان شمایل به تنهایی به عنوان نماد ایران مورد استفاده قرار می‌گرفت. به این دلیل هرکدام از موارد فوق را می‌توان به نشان رسمی ایران در آن روزگار تعبیر نمود.

نشان رسمی ایران از دوران صفوی تا قاجار

آغاز حکومت صفویان در تاریخ ایران برابر است تا شکل‌گیری مجدد ایران به صورت یک کشور منسجم و آغاز دوران نوین در تاریخ ایران. نشان شیر و خورشید برای اولین بار در دوران صفویه و بر اساس نشان گوسفند و خورشید طراحی و معرفی گردید. در ابتدا شیر بدون شمشیر کشیده می‌شود اما در دوران قاجار، یک شمشیر نیز در دست راست شیر رسم می‌گردید. از دوران صفویه تا قاجار نشان شیر و خورشید به عنوان نشان رسمی ایران مورد استفاده قرار می‌گرفت. علاوه بر آن نشان دیگری نیز وجود داشت که دو خوشه زیتون و بلوط به صورت دایره‌ای در دو طرف نشان شیر و خورشید رسم می‌گردید که بعدها در دوران قاجار، تاج کیانی نیز به بالای آن طرح اضافه شد. نشان اقدس نیز یکی دیگر از نشان‌هایی بود که در دوران قاجار طراحی گردید اما کاربرد دیگری داشت؛ بنابراین متوجه می‌شویم که از دوران صفویه تا پیش از انقلاب ایران، نشان شیر و خورشید اصلی‌ترین نشان رسمی کشور بوده و در کنار آن نشان‌های دیگری در دوره‌های مختلف طراحی می‌گردید.

نشان رسمی ایران در دوران پهلوی

در دوران حکومت پهلوی همانند دودمان‌های پیشین، از نشان شیر و خورشید به عنوان نشان رسمی کشور استفاده شد. البته نشان شیر و خورشید در این زمان اندکی نسبت به گذشته تغییر پیدا کرده بود و خورشید آن به صورت ساده رسم می‌شد و دارای چهره زنانه نبود. علاوه بر این، نشان دیگری که فقط در زمان حکومت رضا شاه پهلوی و از سال ۱۹۲۵ تا سال ۱۹۳۲ مورد استفاده قرار گرفت، طرحی قدیمی بود که از شیر و خورشید، دو خوشه زیتون و بلوط در دو طرف آن و یک تاج در بالای طرح تشکیل می‌شد، با این تفاوت که تاج پهلوی جایگزین تاج کیانی (تاج پادشاهان قاجاری) شده بود. در زمان ازدواج محمدرضا پهلوی با فوزیه نشان رسمی ایران متشکل از دو شیر بود که در دو طرف یک دایره ایستاده بودند. درون این دایره کوه دماوند، در بالای آن تاج پهلوی و در پایین آن نیز یک نوار فیروزه‌ای رنگ در نظر گرفته شده بود. این نشان برای مدت کوتاهی مورد استفاده قرار گرفت و تصاویر آن فقط در اسناد مربوط به ازدواج محمدرضا پهلوی با فوزیه دیده می‌شود. بلافاصله پس از مدتی کوتاه، نشان کامل تری بر اساس این نشان طراحی گردید که به عنوان نشان شخصی محمدرضا پهلوی شاهنشاه ایران معرفی شد و همچنان از نشان شیر و خورشید به عنوان تنها نشان رسمی ایران استفاده گردید. نشان شخصی محمدرضا پهلوی (که به اشتباه نشان رسمی ایران در دوران پهلوی شناخته می‌شود) عبارت بود از دو شیر شمشیر به دست که در دو طرف یک دایره ایستاده بودند و دایره به چهار بخش تقسیم می‌گردید و چهار نشان شیر و خورشید، فروهر، سیمرغ و شمشیر ذوالفقار درون این چهار ربع دایره جای داشت. یک دایره کوچکتر نیز درون این دایره قرار داشت که تصویری از کوه دماوند در آن دیده می‌شد. بالای دایره بزرگتر تاج پهلوی و در پایین این دایره یک نوار فیروزه‌ای رنگ قرار داشت و عبارت مرا داد فرمود و خود داور است بر روی آن نوشته شده بود. به همین ترتیب فرح دیبا به عنوان شهبانوی ایران و رضا پهلوی دوم به عنوان ولیعهد هرکدام دارای نشان شخصی مخصوص به خود بوده‌اند. اما همچنان نشان شیر و خورشید به عنوان تنها نشان رسمی کشور شاهنشاهی ایران بر روی جلد شناسنامه‌ها، گذرنامه‌ها، سربرگ نامه‌های اداری و رسمی و هر چه که مربوط به دولت می‌گردید، چاپ می‌شد.