ساکورا

واژه‌شناسی

دربارهٔ ریشهٔ واژهٔ ساکورا 桜 چند نظریه وجود دارد. بر طبق نظر برخی از پژوهشگران، نام این نوع درختان در ابتدا هانا نو ساکو کی به معنی «درختی که گل از آن شکفته می‌شود» بوده‌است. بعد این نام تبدیل شده‌است به ساکو (به ژاپنی: 咲く、さく saku) که معنای آن «شکفته شدن» است. سپس به آن پسوند را (به ژاپنی: 等、ら ra) به معنی «مجموع» و «گروه» افزوده شده‌است، به‌طوری‌که روی هم واژهٔ ساکورا معنی «درختان شکوفا» می‌دهد.

تعریف ساکورا

سردهٔ پرونوس به ۶ زیرسرده تقسیم می‌شوند و گیلاس یکی از این زیرسرده‌های شش‌گانه‌است. متخصصان گیاه‌شناسی ژاپن سردهٔ پرونوس را ساکورا می‌نامند اما عموم مردم ژاپن تنها زیرسردهٔ گیلاس و شاخه‌های منشعب از آن را به عنوان ساکورا می‌شناسند.
در زبان انگلیسی تنها به شاخه‌ای از درختان گیلاس به نام درخت گیلاس ژاپنی (نام علمی: 'Prunus serrulata') ساکورا گفته می‌شود.

درخت

منشأ اصلی ساکورا هیمالیا دانسته می‌شود. ساکورا از نوع درختان برگریز است. انواع خودرو درختان ساکورا بیشتر در کشورهای شرق آسیا مانند چین، کره، هیمالیا و ژاپن انتشار دارد. ساکورا در نواحی خشک به‌خوبی رشد نمی‌کند. برخی از انواع درختان ساکورا مانند چوجی-زاکورا و مامه-زاکورا کم‌ارتفاع هستند و بلندی آن‌ها بین ۲ تا ۵ متر است. ارتفاع درختان یاما-زاکورا و ادوهیگان بین ۱۰ تا ۲۰ متر است و جزو درختان بلند به‌شمار می‌آیند. در عموم درختان ساکورا شاخه‌ها به طرف پهلوها پهن می‌شوند و درخت شکل کروی دارد. در برخی از انواع دیگر مانند شیداره-زاکورا رشد شاخه‌ها به طرف پایین است یا برعکس در برخی از انواع نادر مانند آمانوگاوا تمامی شاخه‌های اصلی و فرعی و حتی گل آن راست به سوی بالا جهت دارند و به صورت افقی پخش نمی‌شوند. پوست درخت در انواع یاما-زاکورا به رنگ ارغوانی تیره‌است و در آن چاک‌خوردگی‌های افقی دیده می‌شود. در انواع ادوهیگان رنگ پوست خاکستری روشن است و شیارهای آن جهت عمودی دارند. چوب درختان یاما-زاکورا از نظر زیبایی رنگ و استحکام بسیار مرغوب است و در مبلمان منزل، ساختمان‌سازی، نجاری، ساخت لوازم موسیقی و غیره به کار می‌رود و از ارقام محبوب و باارزش چوب به‌شمار می‌آید. عمر درختان خودروی ساکورا بسیار دراز است. ادوهیگان بیشترین طول عمر درختان ساکورا را دارد و اکثر درختان ساکورایی که بیش از ۵۰۰ سال عمر دارند از این گروه هستند. شناخته‌شده‌ترین نوع درخت ساکورای پرورشی سومی-یوشینو است که ۸۰ درصد درختان ساکورا در ژاپن را دربر می‌گیرد. طول عمر این درخت به‌طور متوسط در حدود ۶۰ سال است. از قدیم یک ضرب‌المثل ژاپنی وجود دارد که می‌گوید «هرس درخت ساکورا احمقانه‌است، همان‌طور که هرس نکردن درخت آلو احمقانه‌است.» هرس کردن، بریدن و زخم کردن شاخه‌های درخت ساکورا ممکن است باعث خشکیدن درخت شود اما با این وجود در برخی از موارد مانند بیماری، خشک شدن، به‌هم جوش خوردن شاخه و چند مورد دیگر هرس کردن درخت لازم است و باید انجام شود.

انواع ساکورا

به‌طور تقریبی مجموعاً در حدود ۶۰۰ گونه، رقم و نژاد گوناگون ساکورا در ژاپن وجود دارد.

روش تکثیر

از نکات مهم در مورد تکثیر ساکورا این است که ۸۰ درصد ساکوراهای ژاپن به دست انسان ایجاد شده‌اند و توانایی تکثیر به روش طبیعی را ندارند و به جهت اینکه از نظر خصوصیات ژنتیکی نیز کاملاً کپی درخت والد هستند، اصطلاحاً کرون-زاکورا نامیده می‌شوند. برای تکثیر این نوع درختان می‌بایست از روش برش و پیوند استفاده کرد.

ساکورا در فرهنگ ژاپن

آثار تاریخی نشان می‌دهد که در طول تاریخ کشور ژاپن همواره به ساکورا اهمیت داده می‌شده‌است. مطالبی در ارتباط با ساکورا در دو کتاب کوجیکی و نیهون‌شوکی که مهم‌ترین و قدیمی‌ترین کتاب‌های ملی و مذهبی ژاپن هستند، وجود دارد. همچنین در مان‌یوشو قدیمی‌ترین کتاب شعر ژاپن نیز اشعاری در وصف ساکورا به چشم می‌خورد. کتاب مان‌یوشو در دورهٔ نارا جمع‌آوری شد و در این دوره هنوز شکوفهٔ آلو در شعر ژاپنی سمبل گل‌ها به‌شمار می‌آمد بنابراین در این کتاب در برابر ۱۱۸ قطعه شعر در ارتباط با شکوفهٔ آلو تنها ۴۴ قطعه شعر در مورد ساکورا وجود دارد. از قرن هشتم میلادی و با شروع دوره هی‌آن (۱۱۸۵–۷۹۴ میلادی) بود که به‌تدریج محبوبیت شکوفهٔ ساکورا افزوده شد و در این دوره امپراتور ساگا (۸۴۲–۷۸۶ میلادی) به خاطر علاقهٔ بسیاری که به این گل داشت، رسم هانامی یا جشن دیدن گل‌ها را رواج داد.
در دورهٔ ادو (۱۸۶۸–۱۶۰۳ میلادی)، اصطلاحِ «گل ساکورا، مرد سامورایی» بین مردم رایج شد. در این دوره انواع گوناگون پرورشی ساکورا و همچنین محل‌های معروف ساکورا یکی پس از دیگری ایجاد شدند. در اواخر دورهٔ ادو سومی-یوشینو به وجود آمد و از آن پس این درخت در سراسر ژاپن به‌طور گسترده کاشته شد.
در دوره میجی، موتواوری نوریناگا (۱۸۰۱–۱۷۳۰) محقق و پژوهشگر فرهنگی ژاپن، در آثار خود نوشته‌است «روح ژاپنی‌ها با ساکورا همخوانی دارد». به عقیدهٔ او با اینکه عمر ساکورا کوتاه است ولی از نظر اینکه با تمام توان، زیبا زندگی می‌کند، همتایی ندارد. پرانرژی و با زنده‌دلی زیستن از دیرباز مورد علاقهٔ مردم ژاپن بوده‌است.
به‌دنبال او نیتوبه اینازو نویسندهٔ دیگر این دوران، در سرآغاز کتاب راه و رسم سامورایی خود آورده‌است که راه و رسم سامورایی همانند سمبل ژاپن، شکوفه‌های ساکورا است. شکوفه‌های ساکورا برخلاف گل‌های دیگر، قبل از پژمرده شدن و در اوج زیبایی پرپر می‌شوند و از نظر ژاپنی‌ها در این مرگ زودهنگام نشانی از روح ایثار و خودگذشتگی وجود دارد. بدین ترتیب به‌تدریج در ارتش ژاپن، ساکورا به نماد ازخودگذشتگی تبدیل شد. برای نمونه در طول جنگ جهانی دوم به جای واژهٔ شهادت یا کشته‌شدن در جنگ عبارت پرپر شدن گل به کار برده می‌شد و پخش آهنگ‌های نظامی با مضمون ساکورا بسیار رایج بود. کامی‌کازه‌ها به ساکورا تشبیه می‌شدند. این جوانان با آگاهی به استقبال مرگ می‌رفتند. خلبانان کامی‌کازه هواپیمای خود را که فقط سوخت رفت داشتند، با انواع مواد آتش‌زا و منفجره به هدف‌های دشمن می‌زدند. مردم در آن زمان اعتقاد داشتند که این جوانان مثل ساکورا زیبا بودند و یکباره پرپر می‌شدند.
در حال حاضر در درجات شغلی اداره پلیس و همچنین نیروی دفاعی ژاپن از تصویر ساکورا به عنوان نمادی از ایثار این افراد جهت حفظ مال و جان مردم استفاده می‌شود. در واقع نقش ساکورا بر روی درجات شغلی پلیس و نظامیان ژاپن برابر با ستاره در کشورهای دیگر است.
ساکورا در فرهنگ ژاپن یادآور اصل ناپایداری امور دنیوی در آیین بوداست و در شعر و سرودهای بسیاری از آن به عنوان نماد ناپایداری یاد شده‌است. نقش ساکورا در بسیاری از پرچم‌های سازمان‌های مختلف مانند مدارس و پلیس و نیروی دفاعی ژاپن به چشم می‌خورد. همچنین نقش ساکورا در پشت سکهٔ ۱۰۰ ینی حک شده‌است.
هر چند که به خاطر تصوری که از ناپایدار بودن و عدم دوام ساکورا وجود دارد، ساکورا به عنوان یک نام خانوادگی، بسیار نادر و کمیاب است؛ اما برای نامگذاری دختران بسیار محبوب است. در سال ۲۰۱۰ در ژاپن در فهرست ۱۰ نام نوزاد دختری که دارای بیشترین رقم ثبت شده بودند، نام ۷ گل دیده می‌شود که در این بین ساکورا مقام نخست نام‌های انتخابی برای دختران در این سال را به خود اختصاص داده‌است.

حوزهٔ شکوفه‌های گیلاس

از نظر تنظیم برنامه‌ریزی جهت انجام جشن هانامی، پیش‌بینی صحیح زمان باز شدن شکوفه‌ها در ژاپن دارای اهمیت ویژه‌ای است؛ به همین جهت هر ساله در روز سوم مارس نظر متخصصان هواشناسی در مورد زمان احتمالی شکفتن شکوفه‌های گیلاس در استان‌های مختلف کشور، توسط سازمان هواشناسی ژاپن اعلام می‌شود. این زمان در قسمت‌های گوناگون ژاپن مختلف است و حتی ممکن است در قسمت‌های مختلف یک استان هم متفاوت باشد.
جهت پیش‌بینی تاریخ شکفتن شکوفه‌های گیلاس در روی نقشه ژاپن از روش ویژه‌ای به نام حوزهٔ شکوفه‌های گیلاس استفاده می‌شود. در این روش شهرهایی را که تاریخ شکفتن شکوفه‌های گیلاس در آن‌ها هم‌زمان است در روی نقشه با خط به یکدیگر متصل می‌کنند. به این خط‌ها حوزهٔ شکوفه‌های گیلاس گفته می‌شود و زمان پیش‌بینی‌شده برای باز شدن ساکورا و به‌طور اخص سومی-یوشینو در روی نقشهٔ ژاپن به این روش نشان داده می‌شود. واژهٔ حوزهٔ شکوفه‌های گیلاس توسط رسانه‌های گروهی اختراع شد و از سال ۱۹۶۷ میلادی استفاده می‌شود.

جشن شکوفه‌های گیلاس

هانامی یا جشن شکوفه‌های گیلاس یکی از مراسم رایج در کشور ژاپن است. هانامی در زبان ژاپنی به معنی «دیدن گل‌هاست». هانامی در هنگام شکوفایی شکوفه‌های ساکورا و با جمع شدن دوستان و بستگان به دور هم و گسترانیدن سفره در زیر درختان ساکورا برگزار می‌شود.
هانامی برای نخستین بار در دورهٔ نارا (سال‌های ۷۱۰ تا ۷۹۴ میلادی) و در بین اشراف مرسوم شده‌است. در ابتدا دیدن شکوفه‌های آلو که در ژاپن اومه نامیده می‌شود، مرسوم بود اما در دورهٔ هِی‌آن (سال‌های ۷۹۴ تا ۱۱۸۵ میلادی) شکوفه‌های گیلاس جایگزین شکوفه‌های آلو شد. از اواسط دورهٔ ادو هانامی در بین عموم مردم رایج شد و امپراتور توکوگاوا یوشیمونه هشتمین امپراتور دورهٔ ادو جهت تشویق مردم و ترویج بیشتر هانامی دستور کاشت گستردهٔ درختان گیلاس را در سراسر کشور صادر کرد.

مراکز کاشت ساکورا در ژاپن

نخستین مرکز تحقیقاتی و کاشت ساکورا در ژاپن پشتهٔ آراکاوا نام دارد. این مکان هم‌اکنون در منطقهٔ آداچی در توکیو قرار دارد. این مرکز در سال ۱۸۸۵ میلادی به همت یکی از اشراف منطقه و با اهدای ۳۲۲۵ اصله درخت از ۷۵ گونه مختلف ساکورا احداث گردید. این عمل خیرخواهانه موجب شد که بسیاری از گونه‌های ساکورای دوره ادو محفوظ بماند و برای نسل امروز حفظ شود.

پارک‌ها و مکان‌های برگزیده

این ۵ پارک در توکیو به نام‌های شینجوکو گیوئن، اوئنو، سومیدا، اینوکاشیرا و کوگانه‌ای در فهرست صد پارک برگزیده ژاپن جهت هانامی قرار دارند.
پارک شینجوکو گیوئن پرتنوع‌ترین پارک در توکیو از نظر داشتن ساکورا است. این پارک در منطقهٔ شینجوکو قرار دارد و دارای ۱۵۰۰ درخت از ۶۵ نوع مختلف ساکوراست. به غیر از این ۵ پارک خندق چیدوریگافوچی در شمال غربی کاخ امپراتوری توکیو و اطراف آن پارک چیدوریگافوچی و نیپون بودوکان نیز با داشتن ۳۷۰ درخت ساکورا یکی از زیباترین مکان‌های توکیو جهت دیدن ساکورا، به‌ویژه از نوع یاما-زاکورا به‌شمار می‌آید.