بوسلیک

بوسَلیک نام یکی از مقام‌های موسیقی است. در موسیقی قدیم ایران، بوسلیک جزو مقام‌های دوازده‌گانهٔ اصلی بود و بعد از تحول موسیقی ایران از موسیقی مقامی به موسیقی دستگاهی، بوسلیک به شکل یک گوشه در دستگاه نوا به جا مانده‌است اگر چه به دستگاه شور نزدیکی بیشتری دارد. بوسلیک در موسیقی سنتی عربی و ترکی نیز دیده می‌شود، اما فواصل آن با آنچه در متون قدیمی است متفاوت است.
احتمال می رود که نام بوسلیک، برگرفته از نام یک شخص حقیقی باشد؛ برخی منابع از شاعری با همین نام یاد کرده‌اند و برخی دیگر شخصی با نام ابوسالک که نزد فیثاغورث کار می‌کرده را منشأ این نام دانسته‌اند. به طور مشابه، برخی ریشهٔ این مقام را در نظریات فیثاغورث در مورد طبقه‌بندی موسیقی می‌دانند اما بسیاری آن را در چارچوب نظریه ادوار که توسط صفی‌الدین ارموی مستندسازی شد تعریف می‌کنند.

تاریخچه

برخی از نظریه‌پردازان مقام بوسلیک را منسوب به فیثاغورث می‌دانند و آن را مقام دوم از مقامهای فیثاغورث دانسته‌اند، اما برخی دیگر معتقدند موسیقی ایران تا این حد با فیثاغورث ارتباط نداشته‌است. بوسلیک را دور سوم از «ادوار مشهوره» صفی‌الدین ارموی، و دایره بیست و هفتم از «ادوار کثیره» صفی‌الدین برشمرده‌اند. صفی‌الدین ارموی بوسلیک را یکی از مقام‌های موسیقایی ایرانی-عربی ذکر کرده که در محدوده یک اکتاو بوده است.
در برخی رساله‌ها مقام‌های موسیقی را به روزهای هفته نسبت داده‌اند و روز چهارشنبه و شب یکشنبه را مناسب اجرای بوسلیک دانسته‌اند. برخی منابع دیگر بوسلیک را برای اجرا پیش از ظهر مناسب دانسته‌اند.
در رسالهٔ کنزالتحف (تاریخ تقریبی ۷۴۱ تا ۷۶۴ هجری قمری) آمده که بوسلیک و نوا در مجلس اتراک (ترکها) بیشتر رایج بوده و در مجالس «زنگیان و حبشیان» (به ترتیب مرتبط با دودمان زنگیان و اهالی حبشه، که هر دو عرب بوده‌اند) مقام عشاق بیشتر رایج بوده‌است. همچنین از بوسلیک در کنار عشاق و نوا به عنوان پرده‌هایی نامبرده شده که «مؤثرند در نفوس بتأثر قوه و شجاعت و تسلط در نفس». همین رساله از صفی‌الدین عبدالمومن نقل می‌کند که بوسلیک را «شدّالقوه» توصیف کرده‌است.

موسیقی ایرانی

در تقسیم‌بندی مقامی موسیقی ایرانی، بوسلیک یکی از مقام‌های دوازده‌گانه اصلی بود. فواصل مقام بوسلیک در متون قدیمی به صورت «ب ط ط ب ط ط ط» آمده‌است که با تبدیل آن به نت‌نویسی امروزی، مقام بوسلیک از نت سل به شکل زیر به دست می‌آید؛ فاصلهٔ بین «سل» و «لا بمل» و فاصلهٔ بین «دو» و «ر بمل» برابر با دوم کوچک است (نیم‌پرده)، و فاصلهٔ بین دیگر نت‌ها برابر است با دوم بزرگ (یک پرده). به عبارت دیگر، در هر دو دانگ این مقام، فواصل نت‌ها به صورت «نیم‌پرده - پرده - پرده» است. گامی که از درجهٔ چهارم مقام بوسلیک به دست می‌آید، به مد فریژین در موسیقی قرون وسطای مغرب زمین نزدیک است.

موسیقی ترکی

در موسیقی ترکی، بوسلیک یا پوسلیک (به ترکی استانبولی: puselik) حالتی دارد که می‌توان آن را با حالت‌های سازهای بادی موسیقی کلیسایی مقایسه کرد. نام «بوسلیک» در موسیقی ترکی هم به عنوان یک گام و هم به عنوان یک دانگ آمده‌است.
اما از سوی دیگر، متون رایج که بر طبقه‌بندی حسین سعدالدین آرل برای مقام‌ها استوار هستند، بوسلیک و نهاوند را یک مقام می‌دانند که در دو درجهٔ مختلف اجرا می‌شوند اما فواصل یکسان دارند. در متون قدیمی نیز محمد بن محمود بن محمد نیشابوری بوسلیک را برخاسته از «شیب نهاوند» توصیف کرده بوده‌است.

دانگ بوسلیک

در تئوری موسیقی ترکی معاصر، که متاثر از تحقیقات حسین سعدالدین آرل است، بوسلیک به عنوان یکی از دانگ‌های اصلی دانسته شده و فواصل آن به صورت «پرده - نیم‌پرده - پرده» تعریف شده‌اند.

موسیقی آذربایجانی

در موسیقی آذربایجانی نیز بوسلیک یکی از شعبه‌ها (زیرشاخه‌های مقام‌های اصلی) دانسته می‌شود اگر چه برخی نظیر میر محسن نواب آن را جزو دوازده مقام اصلی برشمرده‌اند.

موسیقی عربی

در تئوری موسیقی عربی معاصر نیز بوسلیک یک دانگ (یا جنس) اصلی است که فواصل آن به صورت «پرده - نیم‌پرده - پرده» تعریف شده‌اند. در برخی متون مربوط به موسیقی عربی، بوسلیک به عنوان بخشی از خانوادهٔ مقام نهاوند مطرح شده‌است، یا با آن مترادف دانسته شده‌است، ولی در برخی منابع دیگر، بوسلیک صرفاً یک دانگ دانسته شده، و بعضاً با مقام عشاق یکی دانسته شده‌است. خانوادهٔ نهاوند به خاطر فاصلهٔ «پرده - نیم‌پرده - پرده» شناخته می‌شود.