حملات ۱۳۹۶ تهران

پیش‌زمینه

ایران از زمان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ تاکنون ادعای نمایندگی شیعیان در جهان را می‌کند. بخشی از اهل سنت تقسیم‌بندی مسلمانان و همچنین شیعیان را به رسمیت نمی‌شناسند. ایران در همین حال از رئیس‌جمهور سوریه بشار اسد در جنگ داخلی سوریه پشتیبانی می‌کند و از اینرو از سوی کشورهای سنی‌نشین عرب به صورت دشمن دیده می‌شود. داعش که یک گروه بنیادگرای وهابی از اسلام سنی است با نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در خاک سوریه در حال جنگ است. نیروهای ایران همچنین در در نبرد موصل در عراق حضور داشتند. در مارس ۲۰۱۷ داعش در ویدئویی به زبان فارسی تهدید به حمله به ایران کرده بود و اینکه آن را «به ملت‌های سنی دیگر پس خواهد داد». به گزارش بی‌بی‌سی چند ماه پیش از این حمله پروپاگاندای داعش به زبان فارسی افزایش یافته بود تا توجه اقلیت ایرانی‌های سنی را به خود جلب کند. محمود علوی وزیر اطلاعات ایران بیان کرده که در سال ۲۰۱۷ به بیش از ۱۵۰۰ نفر از جوانان کشور اجازه سفر به مناطق تحت کنترل داعش داده نشد. دولت ایران چندین سال است که با نیروهای زمینی خود درگیر جنگ علیه داعش در خاک سوریه و عراق است. علی‌رغم آن داعش هیچ حمله موفقی در ایران انجام نداده بود و دارای پشتیبانی بسیار کمی در این کشور عمدتاً شیعه است. با این‌حال در ماه‌های اخیر، این گروه تلاش برای تبلیغات به زبان فارسی برای هدف قراردادن برخی از اقلیت ناراضی سنی ایران کرده‌است.
حسن روحانی رئیس‌جمهور ایران تأکید بر حقوق بیشتر برای اقلیتها، از جمله اهل سنت در ایران کرده‌بود. با این حال، مناطقی مانند استان سیستان و بلوچستان شاهد درگیری‌های مداوم از جمله ترور توسط شبه نظامیان افراطی سنی بوده‌است. محمود علوی وزیر اطلاعات ایران بیان کرده که فقط در دو سال گذشته «صد توطئهٔ تروریستی» در ایران خنثی شده‌است. محمد بن سلمان آل سعود معاون ولیعهد عربستان در اردیبهشت سال ۱۳۹۶ ایران را به قصد داشتن در کنترل گرفتن مکه، مقدس‌ترین شهر اسلامی متهم کرده‌بود و تهدید کرده بود «ما صبر نمی‌کنیم تا جنگ به عربستان سعودی برسد. به جای آن ما سعی می‌کنیم که نبرد برای آنها در ایران باشد، نه در عربستان سعودی». این سخنان از سوی جواد ظریف وزیر امور خارجه محکوم شده‌بود.
در تاریخ بیست‌ویکم ماه مه «ابو محمد عدنانی»، سخنگوی داعش در شبکه اجتماعی توئیتر نوشت: «مهیا شوید، آماده باشید!»، طولی نکشید که بمبگذاری‌های منچستر و لندن به وقوع پیوست. با پایان یافتن حملات پایتخت انگلستان این گروه موفقیت خود را در شبکه‌های اجتماعی جشن گرفت و در یک توئیت دیگر اعلام کرد: «رمضان ماه فتح و جهاد است.» و حمله به ایران صورت گرفت. چند روز پس از انتشار این پیام، با پایان یافتن این حملات در ظهر همان روز داعش بار دیگر از طریق شبکه‌های اجتماعی حضور خود را نشان داد و با انتشار بیانیه‌ای مسئولیت این حملات را پذیرفت.

حمله به ساختمان مجلس

در حدود ساعت ۱۰:۳۰ دقیقه تیراندازی در درب ورودی ساختمان مجلس شورای اسلامی آغاز شد و گزارش‌شده که چهار نفر با تیراندازی یکی از مهاجمان زخمی شده و روی زمین افتادند. سه نفر از زخمی‌ها از حفاظت و خدمه مجلس بوده و یک نفر نیز از شهروندانِ مراجعه‌کننده به مجلس بود. پس از زمانی کوتاه، بالگردهای نیروی انتظامی بر فراز مجلس به پرواز درآمدند و همهٔ درب‌های ورود و خروج مجلس بسته شد. در پی آن نیروهای امنیتی در راهروی اصلی ورودی مجلس حضور یافتند. بیرون مجلس نیز خیابان‌های منتهی به آن مسدود شدند و نیروهای امنیتی در آنجا حضور گسترده یافتند. مهاجمین مسلح به کلاشینکوف و سلاح کمری بوده‌اند.
بنا بر گزارش خبرگزاری تسنیم، «مهاجمان در پوشش مراجعه کنندگان از درب شرقی مجلس که منتهی به سالن انتظار ملاقات کنندگان مردمی با نمایندگان است، قصد ورود داشته‌اند. نگهبانان درخواست بازرسی بسته همراه آنها را می‌کنند که منجر به درگیری می‌شود و آنها با تیراندازی به محافظان و مردم چند تن را کشته و زخمی می‌کنند. سپس، با عبور از درب ورودی به حیاط مجلس وارد شده و به سمت ساختمان دفاتر نمایندگان (ساختمان هفت طبقه) می‌روند. به دلیل اینکه، مسیر ورودی به لابی مجلس توسط یک درب فلزی به وسیله حفاظت مجلس بسته شده بود، آنها نمی‌توانند وارد ساختمان اصلی مجلس شوند. سپس، به ناچار از راه پله به محل دفاتر نمایندگان می‌روند و پس از مجروح کردن تعدادی از افراد در هر طبقه، در طبقه چهارم مستقر می‌شوند. حفاظت مجلس نیز موفق می‌شود دفاتر نمایندگان را تخلیه و آنها را در طبقه چهارم محاصره کند.»
کوروش کرم‌پور نماینده مردم فیروزآباد که با کلت با مهاجمان درگیر شده بود بیان کرد که مهاجمان می‌خواستند وارد صحن مجلس شوند، اما چون با نقشه ساختمان آشنا نبودند، به اشتباه وارد طبقات دفاتر نمایندگان شدند. آن‌ها از حیاط به سمت درب شماره چهار رفتند. کوروش کرم‌پور نیز با اسلحه کمری یکی از نگهبانان که تیر خورده بود، به آن‌ها شلیک و آن‌ها را معطل می‌کند تا نیروهای امنیتی برسند. مهاجمان در نهایت در طبقات دو، سه و چهار محصور شدند.
ساعت ۱۲:۲۷ خبر رسید که مهاجمان در طبقه چهارم ساختمان دفاتر نمایندگان در محاصرهٔ نیروهای امنیتی قرار گرفته‌اند و نهایتاً کُشته شده‌اند. در این حملات، هیچ گونه صدمه‌ای به نمایندگان مجلس وارد نشد. گروهی که وارد ساختمان نمایندگان شد متشکل از سه تن بود.

حمله به حرم سید روح‌الله خمینی

ساعت ۱۰:۴۰ دو فرد ضارب از ناحیه غربی آرامگاه قصد ورود به صحن را داشتند. این افراد هر دو مواد انفجاری به خود وصل کرده بودند و به محض ورود به آرامگاه، شروع به تیراندازی بی‌هدف کردند، در این حمله سه مأمور مجروح شدند و یک باغبان فضای سبز کشته شد؛ و پس از محاصره توسط نیروهای امنیتی یکی از این افراد مواد همراه خود را در مقابل دروازه شبستان منفجر کرد و فرد دوم در حال فرار توسط پلیس هدف گلوله قرار گرفته و کشته شد. یک راهنمای زن نیز زنده دستگیر شد.

مسئولیت حملات

داعش در بیانیه‌ای مسئولیت این حملات را پذیرفت. در این بیانیه تأکید شده‌است که اعضای داعش به آرامگاه سید روح‌الله خمینی و ساختمان مجلس شورای اسلامی در تهران حمله کرده‌اند.
در پی آن ویدیوی کوتاهی دربارهٔ حمله به مجلس از سوی خبرگزاری اعماق منتشر شد که در آن دفتر به هم ریخته و فردی روی زمین دیده می‌شود و شخصی در صدای پس زمینه فیلم به عربی جملاتی را بیان می‌کند. این فرد می‌گوید: «آیا گمان می‌کنید ما رفتنی هستیم؟ ما جایی نمی‌رویم. برای همیشه اینجا هستیم.»
همچنین پس از یک روز خبرگزاری اعماق با نمایش ویدئویی، یک گروه پنج نفره با رهبری مردی سیاه‌پوش و نقابدار را نشان داد. مرد سیاه‌پوش به گمان زیاد سِریاس صادقی است. او به دو زبان عربی و کردی مسئولیت حملات را بر عهده می‌گیرد: «این پیامی از سربازان دولت اسلامی در ایران است، سربازان نخستین تیپ دولت اسلامی در ایران که به خواست خدا آخرین نخواهد بود. این تیپ نشان آغاز جهاد در ایران خواهد بود و ما برادران مسلمان را به همراهی فرا می‌خوانیم.» او در پایان سخنانش عربستان سعودی را هدف آینده خواند.
پس از حملات، داعش در یکی از نشریات خود موسوم به «نبأ» (به معنای خبر)، تصویری شبیه به یک پوستر از گردهمایی عاملان دو حمله را منتشر کرد. در این تصویرِ همراه با متن که در آن تروریستها دستان خود را به نشانه برادری روی یکدیگر قرار داده بودند، حملات «غزوه» خوانده شده و «مبارک» دانسته شده بودند. همچنین نوشته شده بود «پارلمان شرک آمیز رافضی‌ها» و «مرقد خمینی طاغوت» مورد حمله قرار گرفته‌است.

عوامل حمله

طبق اعلام وزارت اطلاعات تمام مهاجمان ایرانی و اکثراً از نواحی غربی کشور بودند. آن‌ها پس از عضویت در داعش در یک گروه بزرگ به رهبری ابو عایشه برای انجام عملیات‌های تروریستی در شهرهای ایران در مرداد ۱۳۹۵ وارد کشور شدند، اما با کشف و انهدام این گروه تروریستی و کشته شدن ابو عایشه این هفت نفر در کشور متواری شدند. به دلیل برخی ملاحظات اجتماعی-امنیتی نام خانوادگی این افراد فاش نشده‌است. محمد جواد جمالی دبیر اول کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی از احراز هویت زن تروریستی که در اختیار نیروهای امنیتی است خبر داد و بیان کرد که وی هیچ گونه نسبت خویشاوندی و قومیتی با دیگر تروریست‌ها نداشته و وظیفه‌اش هدایت افراد در انجام عملیات بود. وی بیان کرد که او اصالتی ایرانی داشته و اهل بخش‌های جنوبی ایران بود. طبق گفتهٔ او همدستان وی مربوط به نواحی غرب کشور بودند.
یکی از تروریست‌ها با نام سریاس صادقی اهل پاوه، کرمانشاه بود که حدود دو سال پیش در فهرستی از سوی حزب دموکرات کردستان همراه با چند تن دیگر متهم به تبلیغات آزادانه برای داعش در بین جوانان کرد مناطق غرب شده بودند. در صفحهٔ فیسبوک شخصی سریاس صادقی از سال ۲۰۱۵ میلادی دو تصویر موجود است که با تصویر منتشر شده وزارت اطلاعات همخوانی دارند. او از مهاجمانی بود که به آرامگاه سید روح‌الله خمینی یورش بردند و طی عملیات انتحاری خود را منفجر کرد و عکس سر جدا شدهٔ وی در محوطهٔ آرامگاه منتشر و بعدها هویت وی همراه عکس از سوی وزارت اطلاعات با نام سریاس در اختیار عموم قرار گرفت. نام کوچک دیگر تروریست‌ها ابوجهاد، رامین، قیوم و فریدون بود.
داعش نیروهای حمله‌کننده به پارلمان را عبدالرحمن ایرانی، ابوجهاد ایرانی و ابو ورده ایرانی و نیروهای حمله‌کننده به حرم را ابو عبدالله ایرانی و ابومحمد ایرانی معرفی کرد.

ابهامات، تناقضات و اتهامات

حسین ذوالفقاری، معاون امنیتی وزارت کشور در تلویزیون ایران در پاسخ به اینکه چطور اسلحه‌ها از ورودی امنیتی مجلس رد شدند اعلام کرد که تروریست‌ها اسلحه‌ها را با لباس زنانه وارد مجلس کرده بودند اما ویدئوهای منتشر شده از دوربین‌های مداربسته درب ورودی مجلس حاکی از لباس‌های زنانه نبود ولی در ویدئوی کوتاهی که خبرگزاری اعماق داعش از درون مجلس در روز حمله منتشر کرد حامل چند فریم (۶ فریم) بسیار کوتاه در آغاز ویدئو بود که لباس فیروزه‌ای زنانه و دست زنانه فیلمبردار را نشان می‌داد که ابهامات مربوط به این موضوع که آیا زنی با تروریست‌ها در مجلس همکاری داشته در خبرگزاری‌های داخلی ایران مانند تابناک، آفتاب‌نیوز یا وبگاه‌های متعدد دیگری نیز منعکس شدند.
۵ روز پس از حمله موشکی سپاه پاسداران به مواضع داعش در دیرالزور سوریه در انتقام حملات تروریستی تهران، مهدی فلاحتی در برنامه صفحه آخر صدای آمریکا، جمعه، ۳ مرداد ۱۳۹۶ به جزئیات ویدئوهای مجلس از جمله لباس مردانه تروریست‌ها در زمان ورود و دست زنانه فیلمبردار داعش در مجلس پرداخت و اینکه بعداً اعلام شد زنی در آرامگاه سید روح‌الله خمینی دستگیرشده‌است و همچنین یکی از تروریست‌ها در مقابل شهروندی که به اسلحه وی نزدیک می‌شود عکس‌العمل خشنی نشان نمی‌دهد. فلاحتی در مصاحبه با روح‌الله زم مدیر مسئول آمدنیوز با اشاره به حمله موشکی اخیر سپاه، به جزئیات به گفته روح‌الله زم ارتباطات مخفی روح‌الله زم با فرمانده ارتش سایبری ایران، محمدحسین تاجیک که تاجیک دربارهٔ همکاری اطلاعاتی سپاه با داعش به روح‌الله زم اطلاع‌رسانی می‌کرده پرداخت و اینکه قتل ناگهانی وی در خانه خودش شش ماه پیش از حملات تهران رخ داد که خبر کشته شدن وی در خبرگزاری‌ها و نشریات داخل ایران منعکس نشده بود اما العربیه، خبرگزاری تایمز اسرائیل، صدای آمریکا و برخی دیگر به این موضوع با عنوان «قتل مشکوک» یا قتل «به دست نهادهای اطلاعاتی» پرداخته بودند.

اطلاعیه وزارت کشور

وزارت کشور ایران در اطلاعیه‌ای جزییات حملات تهران را توضیح داد:
دو تیم تروریستی در روز جاری به صورت همزمان در حاشیه آرامگاه امام و ساختمان اداری مجلس شورای اسلامی، با تحرکات تروریستی تلاش کردند فضای آرام و امنیت موجود در کشور را تحت‌الشعاع قرار دهند. تیم تروریستی اول متشکل از دو نفر حوالی ساعت ۱۰:۳۰ امروز وارد محوطه آرامگاه امام شد. نفر اول با انفجار انتحاری و نفر دوم پس از تیراندازی کور در درگیری با مأموران کشته‌شد. تیم تروریستی دوم متشکل از چهار نفر همزمان با عملیات تیم اول سعی کرد وارد ساختمان اداری مجلس شورای اسلامی شود که پس از واکنش مأموران؛ یک نفر از آنان در انفجار انتحاری و سه نفر دیگر پس از تیراندازی‌های کور و تلاش برای حضور در طبقات فوقانی ساختمان اداری مجلس شورای اسلامی، در درگیری با مأموران کشته‌شدند. در مجموع بر اساس گزارش‌های دریافتی در دو واقعه روز جاری، تعداد۱۳ نفر کشته‌شده و۴۱ نفر نیز زخمی می‌شوند.

توضیحات ناجا

مرکز اطلاع‌رسانی پلیس اعلام کرد:
صبح امروز تروریست‌هایی قصد ورود به آرامگاه امام خمینی و کلانتری آرامگاه را داشتند که با ضرب گلوله تک‌تیراندازان پلیس ناکام ماندند. یکی از تروریست‌ها پس از اصابت گلوله، خود را منفجر کرده که در پی این اقدام به کسی آسیب نرسید. تروریست دیگری که اقدام به تیراندازی به سمت مردم کرده بود، با ضربه گلوله‌ای به سرش از پای درآمده و قبل از منفجر کردن خودش تحت کنترل قرار گرفت که از این فرد مقادیری نارنجک و مواد منفجره کشف و ضبط شد. در این میان یکی از مأموران پلیس زخمی شد که حال عمومی وی کاملاً مساعد است. در حال حاضر نیز نیروهای انتظامی در محل حضور داشته و اوضاع محدوده را کاملاً در دست دارند ضمن اینکه عوامل سپاه انصار نیز که مسوولیت حراست و حفاظت از آرامگاه امام خمینی را بر عهده دارند در محدوده مستقر می‌باشند.
نیروی انتظامی با اشاره به حوادث رخ داده در مجلس شورای اسلامی نیز اظهار کرد:
مأموران یگان‌ویژه پلیس که به نوپو مشهور بودند در محل حضور داشته و در کنار عوامل سپاه وارد عمل شدند. عوامل پلیس در این محدوده مستقر بوده و محدوده‌های منتهی به مجلس شورای اسلامی نیز کاملاً تحت کنترل است.
حسین ساجدی‌نیا، فرمانده پلیس تهران، در گفتگویی پس از اشاره به همکاری نیروهای یگان‌ویژه و نوپو با نیروهای سپاه، گفت: «هر دو عامل انتحاری که برای اقدامات تروریستی در حرم مطهر حضور یافته بودند مجهز به جلیقه انتحاری بودند و پس از ورود از در غربی، یک نفر را به ضرب گلوله به شهادت رساندند و با توجه به صدای شلیک، همکاران ما مطلع شده و با آنها درگیر می‌شوند که پس از تیراندازی شدید مهاجمان به سمت نیروهای پلیس، همکاران ما موفق می‌شوند یکی از تروریست‌ها را قبل از اینکه مجال انفجار یابد به هلاکت برسانند.» او همچنین بیان داشت که «در این حادثه عامل تروریستی دیگر نیز در شرایطی که قصد انفجار خود در میان مأموران را داشت با ضرب گلوله همکاران ما از پا درآمد و احتمالاً برخورد گلوله با جلیقه انتحاری او باعث شد تا جلیقه منفجر شود.» ساجدی‌نیا حملات را در مردم بی‌تأثیر دانسته و اعلام کرد بر اساس آمارها، مراجعات و استفاده از مترو و مراکز خرید کاهش نیافته‌است. او در توضیح دستگیری یک زن در ارتباط با حملات، «صحبت کردن وی به زبان عربی با تروریست‌ها» را عامل شک مردم به او و معرفی وی به پلیس اعلام کرد. مرکز اطلاع‌رسانی ناجا اعلام کرد دو شخص مرتبط با حملات در شهر روانسر استان کرمانشاه دستگیرشده‌اند.

شایعات

با انتشار خبری مبنی بر عدم استفاده از وسائل نقلیه عمومی و مترو سازمان اطلاعات ایران اطلاعیه ای مبنی بر تکذیب این اطلاعیه صادر کرد و از مردم خواست که به این شایعات توجه نکنند و اطلاعیه‌های این سازمان را فقط از طریق سایت وزارت اطلاعات ایران دریافت کنند.

بازتاب

شبکه‌های بین‌المللی در ساعت‌های اولیه به پوشش زنده حملات تروریستی تهران پرداختند. سی ان ان برنامه روتین خود را قطع کرد و اخبار و تصاویر این حادثه را پوشش داد. رویترز، گاردین، الجزیره، بی‌بی‌سی، یورو نیوز، سی‌ان‌ان، ایندیپندنت، یواِس‌ای تودی، دیلی‌اکسپرس، راشا تودی و واشینگتن‌پست از جمله رسانه‌ها و شبکه‌های خبری بودند که به پوشش لحظه به لحظه از آخرین تحولات این حادثه در ایران می‌پرداختند. وب سایت روزنامه واشینگتن پست آمریکا در گزارشی دربارهٔ حوادث تروریستی در تهران نوشت: این حملات تروریستی دو محل نمادین در قلب سیاسی ایران را هدف گرفته‌است. ایران پیش از این نیز شاهد برخی حملات تروریستی بوده‌است اما این نخستین بار است که پایتخت امن این کشور این‌گونه مورد حمله ترویستی قرار می‌گیرد.

بازتاب ویژه در توییتر

دقایقی پس از مخابره حوادث تهران، سیاستمداران و فعالان اجتماعی با انتشار پست‌هایی در توییتر به حادثه تهران واکنش نشان دادند. با گذشت چند ساعت هشتگ «ایران» به ترند اول جهان و هشتگ «تهران» به ترند هفتم توییتر تبدیل شد.

عملکرد صدا و سیما

العالم و پرس تی‌وی اولین شبکه‌های صداوسیما بودند که به پخش تصاویری از حادثه تروریستی در مجلس و آرامگاه سید روح‌الله خمینی اقدام کردند. این در حالی است که شبکه خبر به پخش تصاویر زنده از صحن علنی مجلس، رویکرد آرامش‌بخشی به مخاطبان را در دستور کار قرار داد و در زیرنویس‌های این شبکه هم این رویکرد به وضوح دیده می‌شد. همچنین با گذشت حدود سه ساعت از حادثه حمله تروریستی به ساختمان مجلس و آرامگاه سید روح‌الله خمینی، شبکه خبر با درج زیرنویس‌هایی مانند، نمایندگان ملت کار عادی خود را ادامه می‌دهند و در حال بررسی دستور جلسه امروز هستند و مسئولان نظامی و امنیتی تأکید کردند که اوضاع تحت کنترل است را به‌طور مداوم تکرار می‌کرد. شبکه‌های سراسری هم در رویکردی متفاوت از شبکه‌های خبری صداوسیما تا بخش خبری ساعت ۱۴ شبکه یک سیما، به هیچ عنوان به این خبر نپرداختند. این عملکرد صدا و سیما که به سکوت تلویزیون در مقابل این حادثه بزرگ در پایتخت ایران منجر شد مورد انتقاد شدید رسانه‌های مکتوب و سیاستمداران و فعالان رسانه‌ای قرار گرفت.

اُفت شاخص بورس تهران

در پی عملیات تروریستی در تهران شاخص بورس با حدود پانصد واحد کاهش به زیر هشتاد هزار سقوط کرد. در جریان دادوستدهای بازار سرمایه تعداد ۶۵۱ میلیون سهم و حق‌تقدم به ارزش ۱۶۲ میلیارد تومان در ۵۰ هزار نوبت مورد دادوستد قرار گرفت و شاخص بورس با افت ۵۳۵ واحدی در ارتفاع ۷۹ هزار و ۷۵۸ واحد قرار گرفت.