ملی شدن شیلات ایران

ملی شدن صنعت ماهی و شیلات ایران، یا به اختصار: ملی شدن شیلات، یکی از وقایع مهم تاریخ معاصر ایران است که در روز ۱۲ بهمن ماه سال  ۱۳۳۱ خورشیدی، و در دوران زمامداری دکتر محمد مصدق، و پس از پایمردی‌ها و مجاهدات بسیار وی و برخی دیگر از رجال سیاسی ایران در این راستا، بوقوع پیوست. این واقعه که در راستای سیاست موازنه منفی دولت مصدق ارزیابی می‌شود، به دهها سال غارت منابع ملی ایران در عرصهٔ شیلات توسط همسایه شمالی این کشور(روسیه تزاری و بعد اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی) خاتمه داد.

تاریخچه

در دوران سلطنت محمدشاه قاجار، کسر بودجه و فقر عمومی ایرانیان از یک طرف و بی‌کفایتی صدراعظم وقت، حاجی میرزا آغاسی از طرف دیگر سبب شد تا دولت وقت، به فشار سفارت روسیه تزاری تسلیم شود و بهره‌برداری از آبزیان دریای خزر را، در قبال دریافت اجاره بهایی ناچیز معادل ۶۵۰۰ تومان در سال، به یکی از اتباع روسیه تزاری به نام عبدل واگذار نماید.به همین جهت پیمان مربوط به اعطای این امتیاز، پیمان عبدل خوانده شد.
این وضع تا چندین سال ادامه داشت تا اینکه نوبت صدارت به میرزا تقی خان امیرکبیر رسید و وی صمیمانه نسبت به لغو پیمان عبدل کمر بست و سرانجام بعد از مبارزات و درگیری‌های بسیار موفق شد پیمان مزبور را در حدود سال ۱۲۶۵ هجری قمری ملغی سازد و بهره‌برداری از آبزیان دریای مازندران و رودخانه‌های بین آستارا و اترک را برای مدت چهار سال به میرزاابراهیم خان دریابیگی واگذار نماید. امّا میرزا ابراهیم خان دریابیگی دارای خویشاوندانی با تابعیت روسیه تزاری بود و دولت مزبور همین مسئلهٔ تابعیت را دستاویز و انگیزهٔ مداخلات گوناگون مجدد خود قرار می‌داد. در مقابل امیرکبیر که به هیچوجه حاضر نبود به اینگونه فشارها و مداخلات بیگانگان گردن نهد، با مشاهدهٔ این وضع، تاخیر در پرداخت نخستین قسط اجاره توسط میرزا ابراهیم خان را بهانه قرار داد و به لغو پیمان موسوم به میرزا ابراهیم خان دریابیگی اقدام نمود و بدین ترتیب دومین پیمان مربوط به این موضوع نیز ملغی اعلام گردید.
پس از امیرکبیر و در سال‌ها و دهه‌های بعد، امتیاز دریای مازندران باز هم به ترتیب، به خارجی‌های دیگری واگذار گردید که یکی از مشهورترین آنها، سرمایه داری از ارامنه هشترخان موسوم به لیانازوف بود که امتیاز شیلات برخی بنادر دیگر (و از جمله امتیاز شیلات شهر خویش)را نیز، در دست داشت. وی مدتی بعد متوجه کرانه‌های جنوبی دریای مازندران شد و پس از یک آزمایش یک ساله در ۱۲ ژوئن سال ۱۸۷۶ میلادی امتیاز صید ماهی در آب‌های ایران را از دولت وقت ایران بدست آورد.
تا سال ۱۳۰۶ خورشیدی، که تاریخ انعقاد قرارداد جدید شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی برای بهره‌برداری از آبزیان دریای شمال است، برادران لیانازوف و مدتی هم شخصی به نام گریگور پطروویچ وانتسوف، به ضمانت تجارتخانه تومانیانس، از این امتیاز به عنوان مستأجر بهره‌برداری می‌نمودند. سرانجام در اول اکتبر ۱۹۲۷ میلادی برابر با سال ۱۳۰۶ خورشیدی، قرارداد جدید عقد گردید و بر طبق این قرارداد بهره‌برداری از آبزیان آب‌های ایران در دریای خزر، برای مدت ربع قرن (۲۵ سال) به شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی واگذار گردید.
گرچه پس از پایان دوران این قرارداد تلاش‌ها و رایزنی‌های بسیاری از جانب نمایندگان اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی جهت تداوم این قرارداد پرمنفعت به عمل آمد، امّا سرانجام با پی گیری‌ها و مجاهدات برخی رجال ایران همچون میرزا احمدعلی خان سپهر (مورخ الدوله سپهر)، که در این زمان ریاست هیئت مدیره شرکت شیلات ایران و شوروی را عهده‌دار بود، و همچنین با رشادت و پایمردی نخست وزیر وقت ایران، دکتر محمد مصدق، در روز ۱۲ بهمن ماه سال ۱۳۳۱ خورشیدی، و بدنبال پایان موعد قانونی قرارداد مذکور، صنعت ماهی و شیلات ایران برای همیشه ملی اعلام گردید.