چاه زمزم

پیرامون واژه

واژهٔ «زم» در زبان‌های اوستایی و پهلوی به معنی زمستان و سردی است. واژهٔ زمین (گاه به صورت مخفف «زمی») از همین زم ساخته شده‌است با پسوند «ین»، چراکه جوهر زمین سرد انگاشته می‌شده، و زمیک پهلوی (به معنی زمین) نیز از همان ریشه است، که در اوستایی به صورت «زم» آمده‌است.

چگونگی به وجود آمدن

بر اساس داستانهای اسلامی، پس از آنکه ابراهیم به دستور خداوند متعال، همسر و فرزندش را ترک کرد، تشنگی بر آن‌ها چیره شد، هاجر به دنبال آب میان کوه صفا و کوه مروه دوید. سرانجام جبرئیل بال یا پاشنه پای خود را بر زمین کوفت و زمزم جوشید، برای حفظ جان اسماعیل و هاجر پدیدآورد.

تاریخچه

مدتی بعد از پدیدار شدن چاه، آثار چاه از میان رفت تا آن که عبدالمطلب بار دیگر آن را حفر نمود و از آن زمان تاکنون حاجیان از این آب بهره‌مند می‌شوند. در توسعه اخیر سالن‌های جداگانه‌ای برای زنان و مردان، در طبقه زیرزمین مطاف، در کنار چاه ساخته شده و زائران از شیرهای آبی که در آنجا نصب شده و نیز از ظرف‌های ویژه‌ای که در نقاط مختلف مسجد الحرام از آب زمزم پر می‌شود استفاده می‌کنند.
این چاه در آغاز، منبع تأمین آب مکه بود و پس از آن چاه‌های دیگری در مکه و اطراف آن ایجاد شد. عرب‌ها برای این چاه تقدس بسیار قائل بودند.
در اصل در زمان اولیه چاه زمزم دو مخزن داشت، یکی برای نوشیدن و دیگری برای شستشو. در آن زمان چاه زمزم فقط یک چاه ساده با دوری پوشیده از سنگ بود. بعد در زمان خلیفه عباسی ابوجعفر منصور (۱۴۹ هجری قمری) یک قبه کاشیکاری شده با مرمر بر روی چاه درست کردند. در سال ۱۵۳ هجری قمری، خلیفه المهدی چاه را بازسازی کرد و قبه را با استفاده از چوب درخت ساج ساخت و آن را با موزاییک پوشاند. یک گنبد چاه بر روی چاه قرار دارد و گنبدی بزرگتر اتاق زائران را می‌پوشاند. در سال ۲۱۳ هجری بازسازی بیشتری بر روی چاه صورت گرفت و در زمان خلافت معتصم گنبد آن با سنگ مرمر مزین گردید.
فهد بن عبدالعزیز در دوران پادشاهی اش دستور داد که آب زمزم از مکه به مسجد النبی در مدینه ببرند و در اختیار حجاج بگذارند تا اینکه در مسجد النبی هم مانند مسجد الحرام حجاج آب زمزم بنوشند، این عمل تا این روز هم ادامه دارد و آب زمزم از مکه به‌وسیله تانکر به مسجد النبی رسانده می‌شود.

آب زمزم و پتانسیل داشتن خطرات بهداشتی

آژانس استانداردهای غذایی انگلیس قبلاً اخطاری مبنی بر دارا بودن سطوح خطرناک آرسنیک در آب چاه زمزم منتشر کرده بود که در امارات متحده عربی هم غیرمجاز بودن فروش آب زمزم گزارش شد. دولت سعودی هم صادر کردن آب زمزم از پادشاهی را ممنوع کرد. در می ۲۰۱۱، طی بررسی ای در بی‌بی‌سی لندن یافت شد که آب بدست آمده از چاه زمزم شامل سطوح بالایی از نیترات، باکتری‌هایی مضر و آرسنیک در سطحی ۳ بار بالاتر از حد مجاز در انگلستان می‌شود. همین مشخصات در آب بفروش رفته غیرمجازی در انگلستان هم پیدا شد. آرسنیک ماده‌ای سرطان زاست که این نگرانی را برای افرادی که بطور منظم از آب تجاری زمزم در مقادیر بالا استفاده می‌کنند به دلیل احتمال ابتلا به سرطان بالا می‌برد.
بعدها در همان ماه شورای حاجی‌های انگلستان اظهار داشت که نوشیدن آب زمزم ایمن می‌باشد و با گزارش بی‌بی‌سی مخالفت کرد. آن‌ها همچنین اشاره کردند که دولت عربستانی سعودی با صدور آب زمزم برای بازفروش موافقت نمی‌کند. همچنین اظهار کرد که اگر آب فروخته شده در انگلستان اصل بوده، مردم نباید آن را خریداری کرده و باید فروشندگان را به استانداردهای تجاری گزارش کنند.
یافته‌های بی‌بی‌سی واکنش‌های مختلفی از اجتماع مسلمانان را نیز در پی داشت. بازرس بهداشت محیط، دکتر یونس رمضان تیناز به گوینده انگلیسی دربارهٔ آب زمزم تجاری عرضه شده به بازار گفت که: «مردم این آب را آبی مقدس می‌بینند. برای آن‌ها قبول کردن آلوده بودن آن سخت می‌باشد؛ اما مسئولین عربستان سعودی یا انگلستان باید کاری کنند.» مسئولین سعودی اظهار کردند که آب حاصل از چاه توسط گروه آزمایشگاه‌های CARSO-LSEHL در شهر لیون بررسی شده و دارای مجوز بررسی آشامیدنی بودن آب از وزارت بهداشت فرانسه می‌باشد. با توجه به گزارش‌های این نتایج، سطح آرسنیک موجود در آب زمزم به‌دست آمده از منبع آن بسیار پایین‌تر از حداکثر مقدار مجاز سازمان بهداشت جهانی می‌باشد. بدین ترتیب مسئولین سعودی اعلام کردند که این آب برای مصرف انسان مناسب می‌باشد. زهیر نواب، رئیس سازمان زمین‌شناسی عربستان مدعی شده‌است که چاه زمزم روزانه طی فرایندی شامل جمع‌آوری ۳ نمونه از چاه، بررسی می‌شود. این نمونه‌ها در مرکز پخش آب زمزم در مکه مورد بررسی قرار گرفته که مجهز به امکاناتی پیشرفته می‌باشد.

اهمیت

وجود این چاه و اهمیت آن برای مردم مکه سبب شده بود تا در قریش منصب «سقایت» به وجود آید. این منصب در اوان ظهور اسلام، در دست عباس عموی محمد بود.
در روایات اهل بیت، نوشیدن از آب زمزم سفارش شده و همه مسلمانان به متبرک بودن آن باور دارند. علی، امام اول شیعیان، گفت: «مَاءُ زَمزَمَ خَیرُ مَاءٍ عَلَی وَجهِ الأَرضِ»؛ «آب زمزم، بهترین آب روی زمین است.»
دربارهٔ اهمیت آب زمزم و فضیلت نوشیدن آن روایات زیادی نقل شده‌است. پیامبر اسلام گفته: زمزم بهترین چاه‌های دنیاست. خود او اغلب از این آب استفاده کرده و از آن می‌نوشید و در هر جا بود دستور می‌داد که اصحاب این آب را برای آشامیدن و وضو ساختن او فراهم آورند.