مصطفی‌قلی بیات

زندگی‌نامه

مصطفی‌قلی بیات، فرزند حاج عباسقلی‌خان سهم‌الملک اراکی، ملاک و نماینده مجلس و برادر کوچکتر مرتضی‌قلی بیات معروف به سهام‌السلطان و خواهرزاده دکتر محمد مصدق است. او در سال ۱۲۶۷ در اراک که در قدیم به سلطان آباد معروف بود به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را نزد معلمین خصوصی فراگرفت. سپس به مدت دو سال به روسیه رفت تا فنون نظامی را فرا گیرد، پس از آن که نتوانست نظام خشن و بدون انعطاف ارتش روسیه را تحمل کند به ایران بازگشت و به کار کشاورزی مشغول شد.
در ۱۲۹۶ مجدداً به اروپا رفت و در فرانسه مدت چهار سال در رشته کشاورزی تحصیل کرد و از مدرسه ملی کشاورزی گرینیون فارغ‌التحصیل شد. پس از بازگشت به ایران به استخدام وزارت فلاحت، فوائد عامه و تجارت درآمد. در شهریور ۱۳۰۳ سردار سپه رضاخان رئیس الوزرا در کابینه خود تغییراتی داد و عبدالحسین تیمورتاش را به وزارت فلاحت، فوائد عامه و تجارت منصوب کرد. او نیز بیات را به معاونت خویش برگزید. در اردیبهشت ۱۳۰۶ حسین علا به وزارت فوائد عامه رسید و بیات را به معاونت خود انتخاب کرد. وزارت فوائد عامه و تجارت در ۱۶ فروردین ۱۳۰۹ منحل شد و به جای آن دو وزارتخانه اقتصاد ملی و طرق و شوارع تشکیل شد. محمدعلی فروغی به وزارت اقتصاد ملی تعیین شد و بلافاصله بیات را به معاونت خود انتخاب کرد. در دی ۱۳۰۹ مهدی‌قلی هدایت در کابینه خود تغییراتی داد. در این تغییرات بیات نیز تغییر سمت داد و به معاونت وزارت کشور تعیین شد. در شهریور ۱۳۱۲ مهدی‌قلی هدایت از رئیس الوزرایی کناره گیری کرد و محمدعلی فروغی وزیر امور خارجه به نخست وزیری منصوب شد. او بیات را به ریاست اداره کل فلاحت و صناعت منصوب کرد. در آذر ۱۳۱۴ که محمود جم به نخست وزیری رسید بیات در ریاست اداره کل فلاحت ابقا شد. مصطفی‌قلی بیات در سال ۱۳۱۶ در ۴۹ سالگی به مرگ زودرس در آلمان وفات یافت.

خدمات و آثار

بیات از بنیانگذاران کشاورزی نوین ایران و مؤسس دانشکده کشاورزی کرج بود. باغ نمونه کشاورزی کرج از اقدامات اوست.

او برای پیشگیری امراض دامی به تأسیس مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی و تربیت گروهی از دامپزشکان همت گماشت. او همچنین با فعال کردن مدرسه فلاحت مقدمات تأسیس دانشکده کشاورزی را فراهم آورد. در دوران خدمت او شعب خاصی برای امور دفع آفات، جنگلبانی و ایستگاه‌های کشاورزی پی‌ریزی شد.

در سالهای ۱۳۰۲ و ۱۳۰۳، همه‌گیری طاعون گاوی در اردبیل و همدان ظاهر شد و به تهران رسید. از آنجا که در آن زمان به غیر از انستیتو پاستور تشکیلات مسنجم پزشکی و دامپزشکی دیگری در کشور وجود نداشت، به ناچار برای تشخیص بیماری به این مؤسسه مراجعه شد. اواسط سال ۱۳۰۳ مصطفی‌قلی بیات در مقام معاونت وزارتخانه فوائد عامه، مبارزه با طاعون گاوی را سرلوحه اقدامات خود قرار داد.

او نخستین دبیرستان پسرانه اراک را تأسیس کرد که صمصامیه نام گرفت.

بیات همچنین تمام هزینه اقامت پنج ساله علینقی وزیری در اروپا را که به منظور تحصیل موسیقی انجام شده‌بود تقبل کرد.

کانون فرهنگی ایران جوان

اولین گروه جوانان تحصیل کرده در اروپا که در سالهای پایانی جنگ جهانی اول به ایران بازگشتند کانون فرهنگی ایران جوان را با هدف اشاعه تمدن جدید و ترویج جنبه مثبت تمدن غرب تأسیس کردند. مؤسسان آن عبارت بوند از حسین افشار، مشرف نفیسی، رستم جمشیدیان، حسن شقاقی، علی‌اکبر سیاسی و محمود افشار. این کانون در بدو امر به مرام و مسلک افراد توجهی نداشت و اعضای آن منحصر می‌شد به جوانان تحصیل‌کرده در اروپا و آشنا با طرز فکر جدید. مدتی بعد حسن شهرت و تحصیلات بالاتر از لیسانس نیز به شرایط عضویت افزوده شد. در سال ۱۳۰۰ خورشیدی مرامنامه کانون انتشار یافت که اهم موارد آن عبارت بودند از استقرار حکومت عرفی در ایران، جدایی دین از سیاست، الغای کاپیتولاسیون، احداث راه آهن، محدود کردن کشت تریاک و مبارزه با افیون، تأسیس مدارس دخترانه و اجباری کردن آموزش ابتدایی و رفع موانع ترقی زنان.

پس از انتشار روزنامه ایران جوان، این کانون به حزب تبدیل شد. با تأسیس حزب ایران که تیمورتاش، وزیر دربار رضا شاه بانی آن بود و برقراری نظام تک حزبی گمان انحلال آن می‌رفت که با کوشش و ابتکار مصطفی‌قلی بیات به صورت کانون فرهنگی به فعالیت خود ادامه داد.

حزب ایران جوان در دوره ششم انتخابات مجلس هفت نفر از اعضای خود را نامزد کرد و در آگهی تبلیغاتی خود میرزا مصطفی‌قلی خان بیات فارغ‌التحصیل از مدرسه عالی فلاحت فرانسه و معاون وزارت فوائد عامه را بعنوان یکی از هفت نماینده منتخب خود معرفی کرد.