مهاباد (اردستان)

وجه تسمیه و تاریخ مهاباد

مه به معنی بزرگ است که در نتیجه مه آباد معنای آباد کرده بزرگی را می‌دهد که این بزرگ بنا بر نقل سینه به سینه اهالی، مه بانو یا ماه بانو همسر برزو نوه رستم دستان بوده‌است که هم‌اکنون نیز دشتی در مهاباد به نام دشت برزین وجود دارد که برگرفته از نام برزو است. مهاباد همچنین نام پیغمبر بزرگ ایرانیان است و نیز مهابادیان دسته‌ای از پادشاهان پیشدادی ایران زمینند.سرجان ملکم در کتاب تاریخ ایران از مهابادیان به عنوان اولین سلسله‌ای که بر ایران حکومت کرده‌اند نام برده‌است که مرکز فرمانروایی آن‌ها مهاباد بود. بر اساس فرهنگ قاطع، مه آباد نام اولین پیغمبر عجم قید شده که کتابی به نام دساتیر داشته‌است.
در کتاب دساتیر، زرتشت را از سلسلهٔ «مه آبادیان» معرفی کرده که البته در اوستا و هیچ‌یک از نامه‌های پهلوی و هیچ‌یک از نوشته‌های باستانی سابقه ندارد، بنابر گفته‌های دساتیر سلسلهٔ مه آبادیان هزاران سال قبل از کیومرث سر سلسلهٔ پیشدادیان می‌باشند که تقریباً ده هزار سال قبل از میلاد بوده‌اند.
مه آباد در واقع از دو لفظ «مه» و «بود» به معنی روشن ضمیر است و به صورت «مها بودیان» یعنی روشن ضمیران بزرگ بوده که به مرور زمان «واو» بود به الف مبدل گشته و مهابادیان یا مه آبادیان شده‌است که اگر هم به اصطلاح امروزه مه آبادیان بگیریم به معنی آبادی بخشندگان بزرگ می‌شود که در اوستا نیز بارها از سوشیانس یا سیوشانس به معنی سودرسان بزرگ یاد شده که این لفظ برای وخشوران و روشن ضمیرانی اطلاق شده که از سلسلهٔ مه آبادیان باشند و از سلسلهٔ مه آبادیان سوشیانس‌های متعدد ظهور نموده‌اند تا آنکه اشو زرتشت کامل‌ترین سوشیانس پدیدار شده و آیین یکتاپرستی را تکمیل و در آن سلسله ختم کرده‌است.
ملک الشعرای بهار در منظومه آیینه عبرت در مورد این بخش از تاریخ می‌نویسد:
کز مهابادی شد ایران سال‌ها بهروز و شاد
بد نخستینشان اژوسس خسرو با فر و داد
شهر اکباتان به آئینی عجب بنیان نهاد
خود مهابادی مِدی‌دان سرزمین ماه، ماد
آب مهاباد از قنات بسیار معتبری در شهرستان نطنز (قنات کویر یا کبیر) و نیز چشمه‌ای در همین شهرستان (چشمه خالخالی) است که آب آن‌ها یک کاسه می‌شود و قریب شش فرسنگ را تا رسیدن به مهاباد می‌پیماید. داستان قنات مهاباد جالب است و حکایت از قدمت زیاد این شهر دارد. اهالی مهاباد می‌گویند که میلاجرد و ماه بانو خواهر و برادر بوده‌اند و برزو دلداده ماه بانو. این خواهر و برادر پس از حفر قنات، آب آن را به نسبت یک (برادر) و سه (خواهر) تقسیم می‌کنند و از سهم برادر روستای میلاجرد در همان محل قنات و از سهم خواهر، مهاباد در چند فرسنگ دورتر به سمت شرق متولد می‌شوند. مشکل دلدادگی برزو هم با همین قنات حل می‌شود. ماه بانو شرط ازدواج را این می‌گذارد که برزو در پیش جریان آب پرتوان قنات جوی باز کند و در این کار نماند و این جوی باز کنی فرسنگ‌ها ادامه می‌یابد تا ماه بانو با دیدن بوته خودروی گندمی دستور بس است را می‌دهد! مهاباد علی‌رغم قدمت کم‌نظیر تاریخی خود، آثار تاریخی زیادی ندارد و علت آن هم دو بار (به گفته اهالی) آب سیاه بالا آوردن که ظاهراً مکیده شدن به درون زمین و غرق شدن در لجن یا نفت خام بوده، است. آثاری از دو مهاباد نابود شده در پایین مهاباد فعلی و ضلع شمال شرقی آن بر جای مانده‌است. به هر حال، نکته درخور پژوهش این است که شواهد عدیده‌ای حکایت از آن دارند که اساساً محل زندگی خانواده رستم دستان، پهلوان نامدار ایرن، مهاباد و اطراف آن بوده‌است (به عنوان نمونه شهر کوچک هم جوار مهاباد، زواره، نیز نام برادر رستم را بر خود دارد و یکی از وجوه تسمیه احتمالی اردستان ارگ دستان می‌باشد).
زکریا بن محمد بن محمود قزوینی در کتاب خود آثارالبلاد و اخبارالعباد، می‌نویسد: مهاباد دهی است بزرگ نزدیک کاشان. و اهل آن از قدیم الایام شیعه دوازده امامی بوده‌اند. حسن بن علی بن احمد ملقب به باباافضل از اهل این ده بوده، ادیب شاعر و فاضل است.
غلامحسین خورشیدی استاد دانشگاه شهید بهشتی در «شبکه اجتماعی شاعران» در یک منظومه زیبا داستان مشهور تولد مهاباد را که مردم سینه به سینه نقل کرده‌اند، آورده‌است.
در سال ۱۳۱۵ بر اساس اقدام فرهنگستان وقت ایران و بنا بر پیشنهاد نادرست غلامرضا رشید یاسمی و تصویب فرهنگستان نام شهر ساوج بلاغ مکری آذربایجان غربی که شهری نسبتاً نو بنیاد است به مهاباد تغییر یافت و از این راه لطمه‌ای سخت به شناخت مهاباد اصفهان وارد آمد.
به هر حال، در قابوس‌ها و کتب تاریخی معتبر معانی مختلفی برای این نام ذکر شده‌است. نظر به اینکه در بسیاری از متون قدیمی، ماد و ماه به هم تبدیل شده‌اند و نمونه‌های زیادی در این زمینه وجود دارد به احتمال زیاد مهاباد یا ماه آباد شکل دیگری از ماد آباد باشد که به معنی سرزمینی است که توسط مادها آباد شده‌است.

مشاهیر و مفاخر

۱. سلطان نادر قلی فرزند عباسعلی مهابادی
۲. محمد مهابادی فرزند مصطفی از معماران طراز اول و صاحب شهرت
۳. محمد طالب مهابادی از خوشنویسان قرن یازدهم (ه-ق)
۴. احمد بن علی مهابادی از شاگردان عبد القادر جرجانی صاحب تألیفات شرح المعمه در نحو و کتاب التبیان در نحو و کتاب البیان در صرف و مسائل النادر در اعراب.
۵. ضریر نحوی : شیخ احمد بن عبداله مهابادی معروف به ضریر نحوی از مردم مهاباد اردستان و از تلامزه شیخ عبدالقاهر جرجانی متوفی در سال (۴۷۱ ه‍.ق) می‌باشد که از فحول نحات و از نویسندگان در ادب بوده‌است از جمله آثار کتاب او شرح المع در نحو است که متن آن را ابن جنی تألیف کرده‌است.
۶-افضل الدین حسن مهابادی ۵۸۵ (ه-ق) از مشاهیر و علما و متبحر در کلیه علوم صاحب شرح نهج البلاغه، شرح شهاب، شرح لمعمه و کتاب در نجوم و کتاب در اعراب و دیوان شعر و رسالاتی در نثر.
۷. خطیر الدین ابوالمعالی حسن بن محمد مهابادی از فضلا قرن هشتم (ه-ق) و یادگاری در مسجد جامع اصفهان در ایوان درویش به خط خود نوشته‌است.
۸. عز الدین بن احمد مهابادی مؤلف دو کتاب پزشکی به نام ادویه و پادزهر
۹. کلبعلی مهابادی از شعراء نیمه دوم قرن ۱۱(ه-ق) و در حل معما متبحر بوده‌است.
۱۰. محمد علی مهابادی از شعراء قرن ۱۱(ه-ق) و شرحی در مثنوی مولوی نوشته‌است.
۱۱.  پیر اویس مهابادی از عرفا و ارادتمندان به اهل بیت.
۱۲.  خواجه سعید و خواجه قدرت مهابادی از پهلوانان قرن چهارم (ه-ق).
۱۳.  ملا علی بن ملا سید علیجان ملا احمد که امام جماعت بوده‌است.
۱۴.  محمد باقر مهابادی از فضلا و افراد خیر و بانی مدرسه باقریه در اصفهان
۱۵.  ملا میرزا مهابادی از شعرا و علماء دوره شاه عباس صفوی
۱۶.  میرزا عباس مهابادی فرزند جعفر از فرهنگیان فاضل ودارای لیسانس ریاضی در سال ۱۳۱۲ که ریاست فرهنگ گرگان و مدتی ریاست دبیرستان صارمیه اصفهان و در سال ۱۳۴۶ وفات یافت.
۱۷.  آقا پیش نماز (موسوی مهاباد) از روحانیون بزرگ و دارای کرامات بوده‌است.
۱۸.  میرزا عباس مهابادی ایشان پس از سال‌ها تحصیل اصول و معارف اسلامی در حوزه نجف، و با درجه اجتهاد و به عنوان مجتهد جامع‌الشرایط به ایران و اصفهان آمده و در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی و تا زمان وزارت داور، به عنوان ریاست عدلیه (دادگستری) اصفهان و حاکم شرع مشغول بود.
۱۹.  شیخ الملک مهابادی که به‌دلیل حسن شهرت در میان عوام و خواص در اواخر دوره قاجار از سوی ظل السلطان حاکم اصفهان به اداره امور مهاباد و موغار منصوب شد.

مشاهیر و مفاخر معاصر

۱- سرهنگ مهدی ریاحی مهابادی؛ (۱۳۰۱–۱۳۷۴ ه-ش) فرمانده ضداطلاعات مرکز توپخانه اصفهان، مرکز پیاده و سپاه ۲ شیراز و خرم‌آباد، دادستان لشکر ۹۲ زره‌ای اهواز، رئیس بازرسی ژاندارمری ناحیه خوزستان و معاون اداری ناحیه ژاندارمری استان اصفهان در دوران حکومت پهلوی.
۲-غلامعلی مهابادی:(۱۳۱۳–۱۳۹۵ ه-ش) معاون پارلمانی وزارت نیرو و قائم مقام وزیر نیرو (۱۳۵۶–۱۳۵۸)، برق‌رسانی به مهاباد در زمان نامبرده صورت پذیرفت.
۳- شهید سرلشکر رضا کریمی؛ از فرماندهان لشکر ۲۱ حمزه ارتش جمهوری اسلامی ایران که طی جنگ ایران و عراق بعد از ۱۷ روز نبرد دلاورانه به همراه همرزمانش در تاریخ ۵ اسفند ۱۳۵۹ به درجه مرگ برای وطن نائل گردید.
۴- هادی مهابادی؛ یکی از مشاهیر و مفاخر جهانی در رشته شیمی (گرایش پلیمرها) استاد و رئیس دپارتمان مهندسی شیمی دانشگاه واترلو کانادا و معاون آموزش و پژوهش شرکت بین الملی زیراکس.
۵- رحمت‌اله مه آبادی؛ رئیس کمیته حمل و نقل مجمع تشخیص مصلحت نظام و رئیس هیئت مدیره و مدیر عامل شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران.
۶- علی اصیلیان؛ پزشک و صاحب تألیفات و مقالات متعدد فارسی و انگلیسی، مدیرگروه پوست، مسئول دفتر توسعه آموزش و معاون پزشکی عمومی
دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان
۷- حسین اشرفیان؛ متخصص مغز و اعصاب، عضو نورولوژیست مرکز گامانایف ایران.
۸- مهندس سیدرضا کسائی زاده مهابادی؛ معاون اسبق وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران
۹- غلامحسین خورشیدی؛ اقتصاددان و دانشیار گروه مدیریت بازرگانی و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی.
۱۰- حسن اصیلیان مهابادی؛ معاون پیشین سازمان حفاظت محیط زیست کشور و دانشیار گروه بهداشت دانشگاه تربیت مدرس.
۱۱- محمد علی عامری؛ عضو هیئت مدیره انجمن صنایع نساجی، مدیر سازمان بنادر و کشتیرانی ایران، کارآفرین نمونه.
۱۲- کامران کلانی؛ مدیرکل اجتماعی، فرهنگی معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم نهاد ریاست جمهوری.
۱۳- محمدرضا عابدین زاده؛ متخصص بیهوشی و مراقبتهای ویژه، عضو هیئت علمی، دانشیار و عضو شورای آموزشی سازمان نظام پزشکی.
۱۴- فرزاد اشرافی؛ عضو هیئت علمی و دانشیار، عضو محققین مرکز تحقیقات کاربردی جراحی مغز و اعصاب، مدیر دپارتمان مغز و اعصاب و مرکز تحقیقات کاربردی جراحی مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و عضو شورای آموزشی سازمان نظام پزشکی
۱۵- ابراهیم عامری؛ متخصص ارتوپدی، فوق تخصص جراحی ستون فقرات و استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران.
۱۶- امیر احمد زندآور؛ دبیرکل حزب مردم سالاری شعبه استان اصفهان، مدیرمسئول روزنامه مردم سالاری دراستان اصفهان و عضو شورای اسلامی شهر اصفهان دردوره پنجم
۱۷- محسن فخری زاده مهابادی؛ استاد فیزیک هسته‌ای دانشگاه امام حسین و عضو ارشد سپاه پاسداران که نام وی به عنوان یکی از پنج شخصیت ایرانی که در فهرست ۵۰۰ نفره قدرتمندترین افراد جهان که از سوی نشریه آمریکایی فارین پالیسی منتشر شده‌است، دیده می‌شود.
۱۸- عرفان میرانزاده مهابادی (فرزند ابراهیم)؛ حائز رتبهٔ اول آزمون سراسری رشتهٔ علوم انسانی درکنکور۹۶.
۱۹- علی فایضی؛ دبیرکل کانون همبستگی فرهنگیان ایران.
۲۰- داوودمهابادی؛ فوتبالیست پیشین تیم‌های ذوب آهن، استقلال تهران، استقلال اهواز، راه‌آهن، تیم ملی ایران و مربی کنونی فوتبال.
۲۱- امیر سرتیپ دوم خلبان منصور کاظمیان؛ کمک خلبان عباس دوران در حمله به هتل الرشید