آتش بهرام

آتش یا آذرِ بَهرام (وَهرام)؛ آتش مقدس، والاترین آتش در آیین زرتشتی به‌شمار می‌آید و در اسطوره‌های ایران باستان نگهبان همه آتش‌های جهان است. آذرِِ‌‌‌ بهرام با (باز) یکی شدنِ آتش‌های اجاق‌های خانگی و پیشه وریِ بنا می شود. این آتش‌ها پس از گردآوری به دست موبدان پاکیزه و باز یکی می‌شوند. به گفته ی پارسیان هند، دستور کنونی ساخت آذرِِ‌‌‌ بهرام برداشتی است از گوشه ای از کتابِ نفیِ دیوان، وَندیداد، که با پرسشی از اهورامزدا آغاز می‌شود:
«ای دادار جهان استومند! ای اشون!
کسی که آتش مردار سوز را به «آتش دادگاه» بازگرداند، پس از جدا شدن جان از تن او، پاداش وی چیست؟
اهورا مزدا پاسخ داد:
پاداش وی همان پاداش کسی است که در این جهان استومند، ده هزار پاره آتش را به «آتش دادگاه» برده باشد.»
این پرسش با همین الگو شانزده بار خوانده می‌شود و هر بار اهورامزدا پاداشی را (به پاره‌های آتش) برای «بازگرداندن» آتشی به «آتش دادگاه» می‌شمارد. از آتش مُردار سوز، آتش سَرگین سوز (داروسازان و رنگرزان)، آتش تـَپاله سوز (آتش گرمابه)، آتش کورهٔ آجرپزی، آتش کورهٔ سفالگری، آتش کورهٔ گاوآهن سازی، آتش بوتهٔ زرگری، آتش بوتهٔ سیم گدازی، آتش بوتهٔ برنج گدازی، آتش کورهٔ آهن گدازی، آتش تنور نانوایی، آتش زیر دیگ (آتش آشپزخانه)، آتش اردوگاهی، آتش شبانان، آتش کوچ نشینان، و آتش  خانگی نام برده می‌شود. فهرستی در نوشته‌های پارسیان هند با اندکی دگرگونی آمده که عبارت است از آتش کورهٔ رنگرزی، آتش کورهٔ سفال‌گری، آتش کورهٔ آجرپزی، آتش بوتهٔ زرگری (یا کیمیاگری)، آتش کورهٔ آهنگری، آتش کورهٔ نانوایی، آتش کورهٔ آبجوسازی، آتش کورهٔ ضرابخانه، آتش کورهٔ کارگاه زرهی، آتش اجاق یک چوپان، آتش اجاق یک سرباز یا رهنورد، آتش اجاق یک درویش مسلک (فقیر)، آتش اجاق سرای پادشاه، آتش اجاق یک زرتشتی، آتشی که برای سوزاندن مردگان استفاده شده (آتش مردارسوز)، و آتشی که آذرخش برافروخته باشد.
در برابر برای افروختن آتش آدوران، از ۴ آتش نام برده شده: آتشی از موبدان، آتشی از جنگاوران، آتشی از دهقانان، و آتشی از پیشه وران.
آتش بهرام گاهی به آتشکده های بزرگی که با آذر بهرام روشن شده‌اند گفته شده، و آدریان یا آگیاری، به آتشکده‌های کوچک.
ترتیب تهیهٔ آتش برای آتش بهرام با دیگر آتش‌ها متفاوت است و با روش‌های خاصی صورت می‌گیرد که اساس آن بر تهیهٔ آتش از اجاق صنف‌های مختلف است تا همه باهم، پیوند همبستگی داشته باشند.
در دوران ساسانی از آذران بهرام مانند شعله‌های جاویدان نگه داری می‌شده. نگارهٔ آتشدان و نگهبانان پیرامون آن در بسیاری از سکه‌های بازمانده از این دوران دیده می‌شود. به ویژه در متون پهلوی، مدام از آذران بهرام سه گانهٔ ایرانشهر آن دوران، آتش موبدان، آذرفرنبغ در پارسه؛ آتش جنگاوران، آذرگشنسپ در خاستگاه تاریخی مادها؛ و آتش دهقانان، آذرِبُرزین‌مِهر در سرزمین پارت‌ها نام برده شده.

پیشینه

آذَر یا آدَر، از آدور (ādur) در پارسی میانه؛ همان آتش از اوستایی آتَرش (ātarš)؛ و بَهرام یا وَِهرام (Wahrām) در پارسی میانه، دگرگون شدهٔ اوستایی وِرِِثرَقنَ (vərəθraγna) یا سِرشتِ پیروزمندی؛ «آتشی که بناست پیروزمندانه همیشه فروزان بماند»؛ به «آتش پیروزمند» و «آتش پیروزی» تعبیر شده؛ و با اسطورهٔ ایزد پیروزی پیوند دارد. به مرور، «آتشِ بهرام» همراه یا به جای لغت «آتشکده» به کار برده شده.

خاستگاه آیین آتشانِ همیشه فروزان در فلات ایران هنوز روشن نیست. و روشن نیست که آیا آتشکده‌ها از آغاز پیدایش آیین زرتشتی بنا می‌شده‌اند. به گزارش هرودوت، مردمان دوران هخامنشی هنوز آیین‌های پرستش خود را در فضای باز برگزار می‌کردند، که شاید برخی آتشگاه های بدون سقف بوده اند. به گمانی، بنای «آتشِ برتخت نشسته» (آتشِ برافروخته در محراب) و پدید آمدن آتشکده‌ها، نوآوریِ موبدان زرتشتی متاخر دوران هخامنشی بوده، که از بیم گسترش پرستشگاه‌های آناهیتا، و برای همپایی با این آیین، به پررنگ تر کردن نقش نمادین آتش برای پیروان زرتشت کوشیدند.

دوران کنونی

از دوران ساسانی، آتشِ آتشکدهٔ یزد به جای مانده که ریشهٔ آن به آذرفرنبغ بازمی‌گردد. آتش نیایشگاه آدُریان در تهران هم با همین شعله روشن شده. در سده‌های ۱۸ و ۱۹ میلادی، پارسیان هند چند آتشکده آذر بهرام بنا کردند که تا امروز فروزانند. افزون بر کاربردهای آیینی آنها، این یادگاران به عنوان میراث فرهنگی بشر یا میراث ملی پاسداری می‌شوند.