باغستان‌های سنتی قزوین

باغستان‌های سنتی قزوین به مجموعه باغ‌هایی گفته می‌شود، که نیمه جنوبی شهر قزوین را دربر گرفته‌است. این باغات بیش از ۲۵۰۰ هکتار وسعت دارند و در گذشته گرداگرد شهر را فرا گرفته بودند.

پیشینه

شهر قزوین تا چند دهه‌ی پیش در حلقه‌ی سبزی از انبوه درختان بادام و پسته و بوته‌های انگور قرار داشت. باغستان سنتی، که قدمت آن به استناد تاریخ مکتوب به بیش از هزار و صد سال و به گمان بسیاری به دوران ساسانی می‌رسد، به وسعت حدود 4000 هکتار شهر را در بر گرفته بود. 
نقشه‌ای که از شهر قزوین و باغستان در سال 1915 میلادی ترسیم شده است، نشان می‌دهد که 100 سال پیش مساحت باغستان در گرداگرد قزوین، حدود شش برابر مساحت شهر بوده است.این در حالی است که بر اثر توسعه‌ی بدون برنامه و نامتوازن شهر، جمعیت قزوین در دهه‌های اخیر چندین برابر شده و وسعت باغستان تقریبا به نصف، تقلیل یافته است.

یکی از مشهورترین ارجاعات تاریخی در این مورد، مربوط به سفرنامه‌ی ناصرخسرو است که قزوین را "شهری در میان باغ" توصیف می‌کند. 
باغستان بسیار داشت؛ بی دیوار و خار و هیچ مانعی از دخول در باغات نبود.
باغستان، همچنین مجموعه‌ای ارزشمند از رفتارها و سنن مردم این سرزمین را در خود جای داده است . به عبارت دقیق‌تر، باغستان به عنوان اساسی ترین عنصر اکوسیستم قزوین، رفتار انسان‌ها را در این منطقه شکل داده و هویت اجتماعی مردمان قزوین را رقم زده است و به همین اعتبار در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و در مسیر ثبت جهانی قرار دارد.

آبیاری

علت اطلاق کلمه «سنتی» به این باغستان‌ها، این است که این باغات به روش سنتی یعنی غرق آبی، آبیاری می‌شوند. در گذشته این باغات به وسیله آب ۵ رودخانه به نام‌های ارنزک، دیزج، وشته، دلی چای و زویار آبیاری می‌شد. هر کدام از این رودخانه‌ها بخشی از باغستان سنتی را سیراب می‌کرد؛ ولی اکنون به علت توسعه شهر و برداشت آب این رودخانه‌ها، توسط روستاهای بالا دست، باغستان‌های سنتی قزوین با مشکل کم‌آبی رو به روست. شهرداری قزوین به همین دلیل در سال اقدام به ایجاد سازمان باغستان‌ها نمود تا با رسیدگی، مشکلات این باغ‌ها را حل کند.
آب رودخانه ها بر اساس طومارهایی که از زمان‌های بسیار قدیم (700 سال قبل) مکتوب است، بین فندها و محلات ( تقسیمات محلی) تقسیم می‌شوند. دخوها و باغبان‌ها که امین مردم هستند باغ‌ها را به رسم قدیم و بر اساس عرف و سنت آبیاری می‌کنند.
در کتاب مینودر در رابطه با آبیاری باغستان‌ها اینگونه آمده است:
این باغ‌ها آبشان از دو رودخانه‌ای است که به نام "دیزه" (دیزج) و ارنزک خوانده می‌شود و از دره‌های شمالی و سرچشمه‌ی آنها از کوه‌های شمالی قزوین است.
پس از آنکه برف‌ها شروع به آب شدن کرد و ریزش باران آغاز شد، آب در دو رودخانه‌ دیزج وارنزک جاری گردیده و روی طوماری که دست دهخدایان و مالکین است به ((پندها)) و ((سامان‌ها)) تقسیم گردیده و به هر باغی حقابه او داده می‌شود، این عمل تا هفتاد روز بعد از عید نوروز همچنان ادامه دارد، باغبانان و دهخدایان موظف و مسئولند که تمام باغ‌های حوزه مسئولیت خود را مشروب کنند.
با اینکه اشجار و تاکستانهای قزوین سالی یک مرتبه به شرحی که گذشت آب می‌خورند خوشبختانه همیشه سرسبز و شاداب می‌باشند.

اقتصاد

در گذشته وجود باغستان‌های سنتی در اقتصاد شهر قزوین بسیار پراهمیت بوده‌است، به‌طوری‌که دهخدا که یکی از مشاهیر به نام قزوین است، لقب «دخو» را به عنوان تخلص ادبی خود برمی‌گزیند. «دخو»، در اصل یک واژه قزوینی و به معنای نگهبان آب است؛ و به کسی گفته می‌شده که مسئولیت آبیاری باغات را بر عهده داشته‌است.

محصولات

عمده محصولات این باغستان‌ها،انگور، بادام و پسته و قیسی است.کم و بیش گوجه، سیب، هلو و توت و گردو هم یافت می‌شود.
درختان گردو در قسمتهایی از باغستان که در گذشته آب نسبتا بیشتری داشته‌اند دیده می‌شود.

ثبت جهانی

باغستان سنتی قزوین به عنوان یک میراث ارزشمند تاریخی در مسیر ثبت جهانی قرار دارد. سازمان میراث فرهنگی استان قزوین با همراهی و مساعدت سازمان‌های مردم نهاد فعال در امر میراث فرهنگی و محیط زیست شهر قزوین به ویژه "انجمن دوستداران باغستان سنتی قزوین"  اقدامات کارشناسی لازم را انجام داده و با بررسی عوامل و موانع این امر مهم ، همواره پیگیر ثبت جهانی آن می‌باشند.