مردم بلوچ

پیشینه واژه بلوچ و قدمت

نخستین ظهور بلوچان در آثار تاریخی در کتاب حدودالعالم و نیز در مقدسی با نام بلوص است. در شاهنامه ذکر این قوم همواره با کوچ، همراه است (کوچ وبلوچ) و هردو اینها با قوم گیلان ودیلم امده است. در کتاب‌های جغرافیائی از این قوم (همراه با طایفه کوچ - یا قفص) در حدود کرمان یاد می‌شود. پس از آن بر اثر عوامل تاریخی به کناره‌های دریای عمان (دریای مکران)رسیده و در همان‌جا اقامت کردند.
در مورد قوم بلوچ بعضی از محققین معتقدند که آن‌ها یکی از شاخه نسل آریا هستند که متعلق به ایران می‌باشند سرهنگ دیمز در نوشته خود The Baloch Race بلوچها را آریایی می‌داند.
در کتاب (ایتهنوگرافی آف افغانستان) دکتر بیلو لفظ بلوچ را از دو لفظ سانسکریتی «بل» و «اوچا» می‌داند که به گذشت وقت تبدیل به بلوچ شده است.
آقای سرایچ رالنسن(rawlinson)در کتاب خود بنام «پادشاهی قدیم» در مورد بلوچ این نظر را دارد. «لفظ بلوچ از بالوس یا بلوص ایجاد شده که لقب پادشاه بابل بوده است
درمنابع بعد ازاسلام نیبرگ از ذکر نام بلوچان (balocan) در منابع دوره میانه خبر می‌دهد. هرتسفلد نام بلوچ را برگرفته از واژه مادی برازا-واچپا (BRAZA-VACHYA) به معنی فریاد بلند در ب موکلر آن را برگرفته از واژه گدروسیا) (GEDROSIA. بلیو ان رابرامده از به هم پیوستن دوواژه بالا اچاBALAECHA) (درزبان یونانی کهن می‌دانند این واژه درمتون پس ازاسلام اغلب به صورت بلوچ< ref> بلوص و بلوس < ref> در اسناد تاریخی مشاهده می‌شود.
محققان بر این عقیده‌اند که بلوچ‌ها از مردم گدروزیا هستند و واژه بلوچ از بدروچ یا گدروچ مشتق شده‌است. ایالت گدروزیا از ساتراپ‌های امپراطوری هخامنشی بوده‌است که هم‌مرز با زرنگه باکتریش سعدیات پارتبه و کرمانیه بوده‌است و دیویدور سیسلی از مورخان مشهور رومی در سال ۳۲۳ قبل از میلاد ان را جزو ایالت‌های شرقی شمرده‌است؛ و سرزمین آنان را همین سرزمین مکیا مکا (مکران) یا بلوچستان امروزی به مرکزیت پورا (pohra) یا در زبان امروز پهره (نام باستانی ایرانشهر کنونی) دانسته‌اند.

نژاد

دانشمندان غربی تا مدّتهای مدید به جهت کمبود اسناد معتبر و معلومات مردم شناسانه دقیق درباره تاریخ مردمان شرق ایران، با تکیه بر اطلاعات ناچیز و انتزاعی، استنتاج ها و استنباط های ذهنی مخاطره آمیز و غلطی، درباره بازسازی ماهیت نژادی بلوچها داشتند. نظریات آنان در این زمان تا حدودی بر اساس مفروضات بود که همین امر باعث خلق تئوری های گوناگون این باب گردید. اما تولّد، تأسیس و فراگیری شرق شناسی که حدوداً با توسعه استعمار و امپریالیسم همراه بود، باعث گردید شرق شناسان توجّه خود را به کشف حقایقی درزمینه شرق ازجمله شناسایی نژادهای اقوام مختلف بشری به ویژه در شرق ایران معطوف نمایند. آنان از تمامی امکانات موجود زبان شناسی، باستان شناسی، تاریخی و نظایر آن برای اثبات عقیده خود درزمینه اندیشه تقسیم دوگانه نژادها، فرهنگ ها و جوامع که ناشی از نژادپرستی و اروپا محوریشان بود ، بهره جستند. هر هویتی در نظر شرق شناسان غربی، در درون چارچوب گسترده تر اروپایی یا غیراروپایی تعریف میشد. اما رفته رفته نحوه برخورد شرق شناسان، درجه تأثیر سیاست و سیاست زدگی را در بررسی مسائل مختلف ازجمله نژادشناسی تعدیل نمود که درزمینه شناسایی ماهیت نژادی اقوام بلوچ نیز تا حدودی صدق نمود. با توجه به قلّت اسناد معتبر و دقیق، دانشمندان غربی با بررسی عالمانه مسائل مختلف فرهنگی و ازجمله زبان و جنبه های دیگر، موفّق به ترسیم ماهیت نژادی اقوام بلوچ گردیدند. به مرورزمان، پوچی نظریات کسانی که تمایل به معرفی اقوام بلوچ به عنوان عرب، ترک، دراویدی و راجپوت هندی داشتند، آشکارتر گردید.
شواهد موجود و حوادث تاریخی نظریه عرب بودن این قوم را رد می‌کند همه آنان اتفاق نظر دارند که این قوم قبل از حمله اعراب به این منطقه حضور داشته اند چه در زمان فتح کرمان هنگامی که تازیان به فرماندهی سهیل بن عددی به کرمان حمله کردند مردم کرمان از ساکنان قفس مدد گرفتند برخی ازپژوهشگران ضمن رد نکردن احتمال مهاجرت بخشی از بلوچها از شامات به مکران ایران معتقدند اینها فقط تنها بخشی از بلوچ هایی بوده اند که در سالیانی نه چندان دور از ایران به عراق وسپس به سوریه رفته اند. احتمال داده میشود که این طوایف بلوچ از اجزاء دلاور لشکر ساسانیان بوده و به یاری حکومت مرکزی شتافته و یا در نواحی نزدیک به شامات سوریه به انجام وظایف جنگی میپرداخته اند. اما در یک دوره تاریخی به موطن اصلی خود مکران بازگشته اند.برخی پژوهشگران بلوچ بر این عقیده اند که سکونت بلوچها در سوریه مربوط به بعد از اسلام آوردن بلوچها و وارد شدن آنان در سپاه خلفای اسلام بوده است. قبایل مختلف بلوچ به پاس مجاهدتهایی که در فتوحات بعدی مسلمانان از خود نشان میدهند، اجازه سکونت در مناطقی از سوریه را به دست میآورند(ریشه عربی-کردی دارند). مناطقی که هنوز هم به نام وادی البلوص یا سرزمین بلوچ شناخته میشود. بلوچ در عربی قابل تلفظ نیست ومعمولا به البلوش یا اللبلوص نامیده می شود. بنا به نوشته سرپرسي سايكس در سال ١٩١٥ م.، افسانه ها و روايات حماسی و قومي ديگري در ميان بلوچها وجود داشت كه بر طبق آنها طوايفي هم در بلوچستان انتساب به سلسله نيمه تاريخي كيانيان را داشته اند.چنين رواياتي در تضاد با نظریه، مبني بر مهاجرت آنان از حلب سوريه و يا خاستگاه سامي آنان است.
یکی از دلایل دیگری که محققان باوردارند این قوم قبل از حمله اعراب به ایران حضور داشته‌اند شاهنامه فردوسی است.در شاهنامه انها مبارزانی هستند که به همراهی سپاه سیاوش برای نبرد با افراسیاب به توران حمله می کنند و نام ایشان همراه دیگر اقوام ایرانی همچون قوم دیلم گیلان پارس پهلو و مبارزان دشت سروچ دیده می شود و پرچم ایشان هم نقش پلنگ دارد. به دلیل همین ارتباط با نام گیلان برخی پژوهشگران از جملع لونگ ورث دامس و اسپونر بلوچ و کوچ رو ا جزو گیلان می شمارند که از نواحی ساحلی خزر به کرمان و مکران امده اند. دلیل دیگری که این نظریه را تقویت میکند تشابه و هم خانواده بودن زبان بلوچ است که در طبقه بندی زبان های شمالی وغربی زبان های ایرانی قرار میگیرد.
ابن حوقل می‌نویسد: دراین جبال هفت طایفه هستند و آنان از نژاد وقبیله اکراد به‌شمار می ایند. ابن خلکان به‌طور غیرمستقیم به کرد بودن ایشان اشاره دارد ومی گوید:معزالدوله در جنگ با اکراد در کرمان دست چپ خودرا ازدست داد. یاقوت می‌نویسد بلوص نام تیره ای مانند کردان هستند در سرزمینی گسترده میان فارس و کرمان که بلوچستان بدیشان شناخته می‌شود و مردمی سخت کوش ودر دامنه‌های کوه‌های قفص زندگی می‌کنند. قفص‌ها هم مردمی نیرومند هستند که به جز از بلوچ از هیچکس نمی‌هراسند.
انصاری دمشقی می‌نویسد: دیگر از سرزمین‌های کرمتن کوه‌های هفت‌گانه قفص هستند. درکوه‌های بارز که یکی از ان هفت کوه است گروه‌های بی شماری از کردان در آن‌ها جای گزیده‌اند.
کرد بودن اینان جای تردیدو تأمل دارداما منتفی نیست و آثار وجود و حضور کردان در بخش شمالی دشت لوت تاسیستان نیز دلایلی دیگر بر اثبات این دعوی می‌باشد و بنابراین می‌توان گفت که کوچان و بلوچان در حقیقت بازماندگان گروه‌های کردی هستند که طی سده‌های پیشین با حرکت خود از مناطق شمال و شمال غربی فلات ایران و با گذشتن از کوه‌ها و دشت‌ها به جنوب شرقی فلات رسیده و مستقر شده‌اند
لرد کرزن برپایه برآیند پژوهش زبان شناسان زبان بلوچ هارازشاخه ایرانی زبان‌های هندواروپایی دانسته که با زبان ایرانی میانه و پارتی خویشاوند است خویشاوندی بازبان‌های شمال باختری ایران می‌تواند راهی یافتن خاستگاه آنان باشد
به نقل از عبدالله ناصری از فضلای معاصر ایران می‌نویسد: «زبان بلوچ تا حدودی زیادی به لهجه کردی شباهت دارد. زبان کردی برای بلوچ‌ها تا اندازهٔ زیاد مفهوم است و بسیاری لغات کردی و بلوچی یکی است. شباهت زیاد زبان و لباس بلوچ‌ها و کردها که هردو قوم مانند پارت لباس می‌پوشند و… به خصوص شلوار کردها و بلوچ‌ها که عیناً لباس پارتی است چنین تصوری را بوجود میاورد که مردم کرد و بلوچ هردو قوم واحدی بودند که به لحاظی از هم جدا شدند.
اوژن اوین فرانسوی می گوید ساکنان سلسله جبال غربی و جنوبی کردها لرها و بلوچ ها نمونه هایی از نژاد خالص ایرانی هستند که کاملاً دست نخورده مانده اند.(اربابی61:1387) کلنل دیمز از طریق علمی بررسی میکند ومی گوید جمجمه بلوچ از نوع پهن سران ایرانی است حال انکه عرب و هندی از نوع دراز سران است و اگر خصوصیات مغزی و جسمی بلوچ را درنظر بگیریم باید او را نژاد ایرانی و مانند سایر مردم فلات ایران بدانیم.
در چند سده قبل پای برده‌های آفریقایی به بلوچستان باز شد. این برده‌ها را استعمارگران انگلیسی و پرتغالی با خود به جنوب و شرق ایران آوردند. خرید برده های آفریقایی تبار توسط حکام بلوچستان به اوج خود رسید این امر تا  بدانجا پیش رفت که هم اکنون مهاجرین آفریقایی تبار بخش جدایی ناپذیری از طوایف و فرهنگ بلوچ به شمار می روند اما با ورود این برده ها به بلوچستان نه تنها آنان موفق نشدند رسوم خود را به اجرا در بیاورند بلکه بیشتر رسوم خویش را منطبق با سنت ها و رسوم مردم بلوچستان تنظیم می نمودند و هم اکنون در بلوچستان با هویت بلوچ زندگی می‌کنند.
پس از مطالعه دقیق ادبیات موضوع و گذشت سالها ، منصفانه خواهد بود چنین استنتاج کنیم در عصر حاضر کنونیف با گذشت زمانها، در این قوم همچون سایراقوام اختلاط نژادی صورت گرفته باشدبدین ترتیب که می توان گفت سرشت و ترکیب امروزه قوم بلوچ ترکیبی ناهمگون از گروههای مختلف نژادی همچون ایرانی( بلوچ )، ایرانی( کُرد)، و مقادیر کمی آفریقایی، دروایدی و عرب است؛ امّا عنصر ایرانی بیشترین سهم را در این نهاد و طبع نژادی داراست.

سرزمین

سرزمین مردم بلوچ، معروف به بلوچستان سرزمینی است که میان کشورهای پاکستان، ایران و افغانستان تقسیم شده‌است. بیشتر مردم بلوچ در ایالت بلوچستان پاکستان، استان سیستان و بلوچستان ایران، و ولایتقندهار و نیمروزو ولایت زرنج افغانستان مقیم هستند. جمعیت زیادی از بلوچهای ایران نیز در استان سیستان و بلوچستان کرمان (نرماشیر، ریگان، فهرج، قلعه گنج، جیرفت ، کهنوج ،رودبارجنوب ، منوجان )، خراسان رضوی و خراسان جنوبی (نهبندان و سرخس)، هرمزگان (جاسک؛ سیریک و بشاگرد)، لارستانو بندر عباس ، بندر لنگه ، و استان یزد و شمال ایران در استان های گرگان و گلستان و مازندران زندگی می‌کنند. همچنین بلوچها در کشورهای عربی (به ویژه عمان و امارات) قطب شمال و جنوب غربی پنجاب کراچی سکونت دارند. بعضی از مردم بلوچ در جستجوی کار و کسب معاش در ده‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی، به گرگان و حتی ترکمنستان و زنگبار (تانزانیا) هم رفته‌اند و در آن نواحی ساکن شده‌اند.

کیانیان

مکران در عهد باستان جزو سرزمین دولت کیانی بود در زمان سلطنت کیخسرو قسمتی از سپاهیان این پادشاه را بلوچ‌ها تشکیل می‌دادند آنان سپاهیانی جنگاور و دلیر بودند که درمیدان نبرد هیچ‌گاه پشت به دشمن نمی‌کردند
فردوسی در شاهنامه به قوم بلوچ اشاره می‌کند و مردان آن قوم را در سپاه کیخسرو به شجاعت و مردانگی ستوده‌است
سپاهش زگردان کوچ و بلوچ/ سگالیده جنگ مانند قوچ
که کس در جهان پشت ایشان ندید/برهنه یک انگشت ایشان ندید
نگه کرد کیخسرو از پشت پیل/ رده آن سپه را زده بر دو میل پسند
امدش وسخت آفرین/ بران بخت بیدارو فرخ زمین
در هنگام حمله لشکر اسکندر برای فتح به سرکردگی سردار لئن ناتوس پا به این سرزمین گذاشت آنچنان در برابر دلاوران بلوچ درمانده شد که سردار اسکند تاب نیاورد و لشکریانش تارومار شدند

مادها

سرزمین مکران در دوره ماد یکی از ساتراپیپ‌های (والی‌نشین یا استان) شرقی آن دولت بوده‌است و به نام سرزمین پاریکانیان ازآن یاد شده‌است(۱) ص 89

هخامنشیان

در سال‌های ۵۴۰–۵۴۵ ایالات شرقی ایران از جمله مکران به وسیلهٔ کوروش بزرگ فتح گردید. داریوش بزرگ در زمان حکومت خود برای جلوگیری از تمرکز قدرت در دست یک نفر کشور را به چندین استان یا والی‌نشین تقسیم نمود ماکا یا مکران (بلوچستان امروزی) یکی از ان استان‌ها بود. ص ۸۹

سلوکیان و اشکانیان

رومیان به بهانه حمایت از دولت مصر با سلوکیان وارد جنگ شدند و در سال ۱۹۰ ق. م در ماگنزی واقع در آسیای صغیر سلوکیان را شکست سختی دادند در این زمان پارس و خوزستان متحد شدند و از دولت مرکزی جدا گردیدند بلوچستان هم به همراه سیستان و رخج جزو دولت باختر (پارت یا اشکانی) شد. ص95

ساسانیان

شاپور اول در کتیبه کعبه زرتشت که به سال ۲۶۲ نقل گردیده‌است از حدود مرزهای ایرانشهر خود یاد کرده‌است: «من خدایگان ایرانشهر این شهرها را زیر فرمان دارم: پارس پارت خوزستان… مرو هرات کرمان سکستان مکران (بلوچستان امروزی)، پاراوان… و… و…» ص 101

فرهنگ و هنر

چند ویژگی شاخص که قوم بلوچ را متمایز می‌سازند عبارتند از:
۱ـ میارجلی (پناهنده پذیری) پناه دادن مظلوم و محافظت تمام و کمال از او
۲ـ قول و قرار چنان به خوش قولی معروف هست که حاضر است سرش برود ولی قولش برقرار بماند 
۳ـ مهمان نوازی یکی از مشهورترین ویژگی‌های این قوم آریایی هست 
۴ـ حشر و مدد کمک و یاری همسایه و دوست و غریبه به بهترین نحو به‌طوری‌که همه اهالی منطقه جمع شده و به صورت مجانی برای کسی کاری انجام می‌دهند ۵ـ بجار
۶ـ چَنَده: درصورت نیاز مادی کسی همه مردم جمع شده و برای او چیزهای نقدی و غیر نقدی جمع‌آوری می‌کنند 
۷ـ بْیـِر یا انتقام همیشه زبانزد خاص و عام بوده که هیچ وقت اجازه نمی‌دهند کسی به آن‌ها ظلم روا بدارد و آن‌ها انتقام خودرا نگیرند 
۸ـدیوّان نشان از اتحاد دارد که همیشه مجالس هم فکری و اتحاد دارند
۹ ـ پتّر ۱۰ـ پوشاک

صنایع دستی

صنایع دستی بلوچ با ابزار طبیعی و مطابق با اقلیم بلوچستان انجام می شود.حصیربافی- سفال سازی- سوزن دوزی(بلوچی دوزی)- سکه دوزی و خامه دوزی از مهم ترین هنر زنان و مردان بلوچ است.
سفال «کلپورگان» آوازه جهانی دارد و روستای کلپورگان، به عنوان تنها موزه سفال زنده جهان ثبت جهانی یونسکو است قدمت انجام این سفال به هزاران سال قبل از میلاد برمیگردد که توسط زنان بلوچ تنها بادست و بدون چرخ سفالگری انجام و نسل به نسل تا به الان منتقل شده است. حصیر بافی بابرگهای درخت خرما انجام میشود و محصولاتی مثل سبد کلاه جانماز حصیر سفره و بقیه وسایل تزینیی و خانگی تولید میشود.سکه دوزی برای تزیین انجام می شودومعمولا به شکل تزینن اطراف آینه و تابلو، روتختی و...به کار میرود.

از جمله آثار فرهنگی و محصولات هنری زیبا و ظریف زنان بلوچ سوزن‌دوزیاست.
یکی از پیراهن‌های فرح دیبا که در موزه پوشاک سلطنتی در موزه سعد آباد تهران در معرض نمایش عموم است محصول سوزن دوزی زیبای زنان بلوچ بر روی آن است.اوج استفاده از هنرهای ایرانی در دهه‌های چهل و پنجاه رخ داد. در این راستا مهر منیر جهانبانی به واسطه آشنایی با سرزمین بلوچستان و هنر سوزندوزی آن، نقش بیشتری را ایفا کرد. او باعث آشنایی فرح دیبا با هنرسوزن دوزی بلوچ شد و بازدید وی از بلوچستان را رقم زد. فرح علاقه زیادی به هنرهای دستی ایرانی داشت قبل از برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله پارچه‌ها و نخ‌های زیادی که در میان آن‌ها گلابتون‌هایی از نوع زرین و سیمین نیز موجود بود، به سمت ایرندگان (شهری که به واسطه برخی از دوخت‌های پرکار سوزندوزی بسیار معروف شد) سرازیر شد و خانم جهانبانی آن‌ها را بین استادان معروف سوزندوزی همچون مهتاب نوروزی و مهناز جمالزهی و … تقسیم کرد تا بین شاگردان خود توزیع کنند و ماحصل آن تولید چند دست لباس فاخر برای تمام اعضای درجه یک خاندان پهلوی و هدایایی برای مهمانان جشن‌های ۲۵۰۰ ساله همچون کراوات، کوسن دستمال سفره و … بود که به مجموعه رویال معروف شدند. مهتاب نوروزی، زن فقید هنرمند بلوچ خیاط و سوزندوز و طراح لباس‌های زیبای دست دوز فرح بود.

زرگری و زیورالات سنتی

زیورآلاتی را که استادانه منقوش و مزین به نگین های گوناگون شده اند، هنر دست صنعتگران ماهر و حاذقی است که به بلوچی اُستا یا اسا (استاد) نامیده می شوند. تاریخچه هنر زرگری دقیقاً مشخص نیست؛ ولی می توان آغاز این هنر را همزمان با پیدایش هنرهای سنتی دیگر دانست . در جامعه طبقاتی بلوچستان، زرگری حرفه خاص طبقه  و طایفه ای ای به نام اُستا کار یا اسا کار است که کسب وکارشان از این هنر بوده  ونسل در نسل به حرفه زرگری مشغول بوده اند. نقش و نگار هایی که زرگران بلوچ بر روی زیورآلات(زنانه) کار می کنند بیشتر الهام گرفته از طبیعت و شاخه و برگ های درختان است. این تشابه بین نقوش را در هریک از هنرهای دیگر چون منبت کاری، تذهیب و قالی بافی می توان دید و ارتباطی است فطری با طبیعت. بعضی از نقش و نگارها و نقوشی که انسان های اولیه بر روی سنگ ها و دیواره غارها حک کرده اند، در این آثار دیده می شود.
تقسیم بندی زیورآلات بلوچ: 1- زیورآلات سر و مو 2- زیورآلات گوش 3- زیورآلات بینی 4-گردنبندها و سینه ریزها 5- زیورآلات دست 6- زیورآلات پا
زیورآلات سر و مو
1- مودیگ(moudig): قطعه ای استوانه یا خمره ای از جنس نقره است که از دو طرف سوراخ شده و منقوش به طرح ماه، ستاره، شاخ و برگ و آن ها را چون دانه های تسبیح در موی بافته شده قرار می دهند ودور رشته موی بافته شده را بهم متصل کرده به پشت سر می اندازند.          
2- سر مودی(sar moudi): شکل، نقش و جنس آن مانند مودیگ است، با این تفاوت که بزرگ تر از مودیگ و تنها یک عدد است و برای اتصال دو رشته موی بافته شده به کار می رود.
3- کید(keid): این قطعه که به کید صدی هم معروف است در ناحیه پیشین سر و روی موها قرار می گیرد و به شکل قطعاتی گرد یا شش یا هشت ضلعی کوچک طلایی مزین به نگین های فیروزه و یاقوت است. این نوع کید، زیورآلات عروس هاست و زن های دیگر نیز جهت شرکت در جشن های عروسی و مهمانی از آن ها استفاده می کنند.
4- کید دُر(keide dorr): به همان صورت کید است و از جنس طلا، با این تفاوت که خیلی ساده تر و باریک تر است و نگین و قطعه شمس در قسمت وسط ندارد و در همه حال مورد استفاده قرار می گیرد تا نگه دارنده دُرها باشد.
5- شمس: همان قطعه ای است که در وسط کید قرار می گیرد. از این قطعه به صورت جداگانه  در حالی که به زنجیر و گیره ای متصل است می توان استفاده کرد و از وسط فرق سر بر روی پیشانی آویزان نمود.
6- سربند یا پَتّی(patti): دایره هایی طلایی مزین به فیروزه و یاقوت دوخته شده بر پارچه در دو ردیف است که مانند یک تل برای نگه داشتن موها بکار می رود و در انتهای آن دو بند دارد که پشت سر گره می خورد و دقیقاً زیر کید قرار می گیرد.
7- چنگک یا چانک(cank): گیره کوچک مخصوصی است از جنس طلا یا نقره که به وسیله نخی گوشواره ها را به موهای سر محکم می کند و حافظی است برای گوشواره. همچنین برای کسانی که کید یا دُر ندارند عمل کید را انجام می دهد و از پارگی نرمه گوش جلوگیری می کند.
8- ِچکّا یا سنجاک سر: قطعه طلایی است به صورت نیم دایره تراشکاری شده مزین به نگین های فیروزه، مروارید و الماس به صورت سنجاق سینه که با گیره و حلقه ای در یک طرف سر روی موها محکم می شود و عملاً مانند پنس یا گیره است و برای جلوه ی موهای سر و نگهداری موها در پشت گوش به کار می رود.
9- پور: زیوری است که آن را به وسیله گیره ای که متصل به موها است بالای چشم ها آویزان می کنند.
10- چُلمُب: قطعه ای گنبدی شکل از طلا که با مهره هایی چون مروارید، فیروزه و یاقوت در اطراف و یک یاقوت در وسط است که بجای گوشواره، با حلقه یا گیره ای در کنار گوش و در انتهای کید آویزان می شود.
زیورآلات گوش
1- دُر(dorr): نوعی گوشواره نسبتاً سنگین و بزرگ است به شکل قپه ای از طلا که به دو صورت ساده و منقوش ساخته می شود.
2- جومکا یا جومکه: نوعی گوشواره با نقش و نگار و مزین به نگین های یاقوت به سبک گوشواره های هندی و یک جفت است.
3- کرتی یا بادی: یک جفت حلقه طلایی تراشکاری شده منقوش و مزین به نگین های یاقوت است که برای هر گوش یکی از آن ها استفاده می شود و جای آن در سوراخ بین لاله و نرمه گوش است. زنجیری هم دارد که دور تا دور آن را می گیرد و در داخل حلقه های بادی محکم می شود. اخیراً زنجیر آن به طرف پایین آویزان می گردد.
4- نالُک(nolak): گوشواره ای است از جنس طلا به شکل هلال ماه که در وسط آن نگین الماس یا یاقوت یا فیروزه نصب می شود.  هر نالک از چهار هلال تشکیل شده و یک جفت آن هشت هلال دارد و در جای والی آویخته می شود.
5- والی: حلقه هایی ساده و بدون نقش و نگین از طلا که معمولاً چهارتا شش جفت آن ها در حاشیه غضروفی لاله گوش آویزان می شود.
6- کُنَّل(kunnal): شکل آن تقریباً مانند والی است.
7- گُنبدو(gonbodo): گیره ای است طلایی یا نقره ای که بین گوش و چشم و زیر بناگوش آویزان می شده است.
زیورآلات بینی
1- پلوه(poluh): زیوری طلایی که در غضروف بین دو سوراخ بینی قرار می گیرد. شکل آن مانند قفلی است بیضی شکل با نگین نسبتاً بزرگی از فیروزه که هنگام آویزان شدن دقیقاً بر روی لب قرار می گیرد ولی به علت سنگینی آن جزو زیورآلات همیشگی قلمداد نمی شده و بیشتر در مراسم شادی از آن استفاده می کردند که امروزه فقط برخی زنان مسن از آن استفاده می کنند.
2- پُلّک( pollok): زیوری از جنس طلا به شکل سکه که گاهی با نگینی از یاقوت یا فیروزه تزیین می شود و گاه به شکل گلی با گلبرگ های ظریف، تراشکاری می شود و با گیره ای در سوراخ پره بینی قرار می گیرد.
3- لانتی یا تاج پولی: زیوری از جنس طلا، منقوش و تراشکاری شده مزین به نگین های یاقوت و الماس بوده که در سوراخ پره بینی می انداختند. لانتی به زنجیرِ گیره داری متصل بود و این زنجیر را از وسط پیشانی یا کنار صورت از میان چشم و گوش به طرف سر برده و به موها متصل می کردند.
4- لرزونک یا پُلُّک لرزونکی: نوعی پُلُّک ولی بزرگ تر از آن که دور آن زنجیر هایی داشته و گاهی در انتهای آن مروارید یا فیروزه یا یاقوت آویزان و در داخل پره بینی می انداختند و چون هنگام راه رفتن و یا حرکت گردن، زنجیر هایی که روی پره بینی قرار داشت می لرزیدند به این نام معروف شده است.
گردنبند ها و سینه ریزها
1- تاسِنی یا سِنجاک(سنجاق): از جنس طلا و یکی از زیباترین و خوش نقش ترین زیورآلات زنان بلوچ است که در قالب فرم نیم دایره دندانه دار با برگ های نازک طلایی در حاشیه و نگین های فیروزه و یاقوت بر سطح آن ساخته و جلوی پیراهن در قسمت سینه نصب می شود.
2- کَپَکو(kapaku): همان گلوبند است با این تفاوت که قطعات طلای آن به شکل مخروطی یا نیم دایره اند. این قطعات روی پارچه سیاه رنگی به اندازه دور گردن دوخته می شوند. نوک هر نیمکره یا مخروط به صورت یک در میان با نگین های یاقوت و فیروزه تزیین می شود.
3- موُرت: گردنبندی است از بافته های مروارید و فیروزه همراه با قطعات طلایی در دو ردیف که پایین تر از کپکو به گردن بستته می شود و گاه به تنهایی استفاده می شود.
4- تِکّ یا رِدوی(redui): سینه ریزی است که قطعات آن به شکل سکّه کامل یا ماه کامل است و گاهی به آن ماه هم می گویند. تعدادی از این سکه های مزین به نگین را به رشته ای بافته شده از مروارید می کشند وپشت گردن با نخی محکم می بندند.
5-زُباددان: یکی دیگر از گردنبندهاست، از جنس طلا و گاهی نقره که قسمت اصلی آن قطعه ای استوانه شکل بود که دَرِ آن از یک طرف بازو بسته و برای نگهداری عطر استفاده می شده است.
6- تایید یا جا قرآنی: نوعی گردنبند از نقره یا طلا است که قطعه اصلی آن به اندازه کف دست و بصورت مکعب مستطیل بوده و از یک طرف باز و بسته می شود. در داخل آن قرآن کوچک یا دعا قرار می دادند و در گذشته زنان بلوچ سند ازدواج خود را درون آن می گذاشتند و با زنجیر به گردن می آویختند.
7- کجکول(کشکول): زیوری کاسه گونه و طلایی است که به تنهایی استفاده نمی‌شود، بلکه در وسط تک(ردوی) قرار گرفته و همراه باآن استفاده می شود.
8- هار بادام: گردنبند بزرگی از جنس طلا است که قطعات ریزی به شکل بادام های کوچک درسراسر گردنبند وجود دارد.
9- سرزیهی یا سرجیگی: زِیه یا جیگ به معنای جلو پیراهن(پیش سینه) است. سرزیهی از جنس نقره است که آن را با سنجاق قفلی جلوی پیراهن آویزان می کنند.
10- روچ(خورشید): روچ زیوری است که اغلب دز زیر ماه(تک) روی سینه آویخته می شود.
11- تُسک: این زیور شامل یک ردیف سکه های طلایی است که در گذشته زنان بلوچ به گردن می آویختند.
12- جَوَکّ: مانند گلوبند به گردن آویخته می شود و روی سینه قرار می گیرد.
زیورآلات دست
1- چَلّه یا مُندریک(انگشتر): انگشتری است از جنس نقره یا طلا با تزیینات تراشکاری و نگین های یاقوت، فیروزه، عقیق و...
2- پنجه یا پنجه ای: پنجه دو تا پنج انگشتر از طلا است که هر انگشتر به زنجیری متصل بوده و این زنجیر ها در پشت دست به قطعه ای طلایی به شکل قلب یا نیم کره که با نگین های یاقوت مزین شده متصل می شوند. این قطعه توسط زنجیری به یک دستبند متصل و دور مچ محکم می شود.
3- چودی(دستبند): دستبند پهنی است از جنس نقره یا طلا که توسط قفلی باز و بسته می شود.  
4-  گَبّ( النگو): النگویی نقره ای است که اکنون به فرم ظریف تر و با نقش و نگار متنوع تر و به تعداد بیشتری از جنس طلا ساخته و در دست می کنند.
5-دستونک : زیوری که روی مچ دست بسته می شود و به شکل مهره هایی شامل یاقوت، فیروزه، مروارید، عقیق و... است و این دانه ها را مانند دانه های تسبیح به نخ می کشند و دور مچ دست می بندند.  
6-سَنگه یا سَنگو: النگویی از نقره و توخالی است که داخل آن سنگریزه یا ماش یا گلوله های خیلی ریزفلزی می ریزند تا هنگامی که دست حرکت می کند صدا ایجاد کند. این زیوربالای آرنج قرار می گیرد.
7- باهوبند(بازوبند): باهوبند زیوری از جنس نقره و توخالی است که داخل آن نیز، سنگریزه می ریزند ولی دو سر آن به هم وصل نیست.
زیورآلات پا
1-کندگو(kandagoo): حلقه های ساده مارپیچ یا جدا از هم بدون نگین از جنس طلا که دوتا چهار حلقه از آن را در دو انگشت کناری انگشت شصت پا می کردند.
2- پادیگ یا پای اورنجن یا خلخال: زیوری به شکل حلقه ای از طلا یا نقره و امثال آن که در پای کنند.
3- پازیب: از جنس طلا به صورت زنجیری است به اندازه دور مچ پا که دور تا دور این زنجیر قطعات برگ مانندی آویزان است و به وسیله دو گیره که در هم محکم می شوند به مچ پا محکم می گردد.

امروزه زیورآلات بلوچ همچون بسیاری از هنرهای این منطقه درحال منسوخ شدن و فراموشی است و در مناطق محدودی از آن زیورسازی بلوچ و به شیوه ای سنتی انجام می شود. زرگری در سه شهرستان ایرانشهر، سراوان و چابهار بیشتر از بقیه مناطق بلوچ نشین رونق دارد. در گذشته استادکاران هر منطقه مبدع سبکی با نام همان منطقه بوده اند. مثلاً زرگران سراوانی زیوری به نام سنجاک(سنجاق) می ساختند با شیوه یا به اصطلاح خود"جنگ"(= سبک) سراوانی و یا زرگران ایران شهری همین سنجاق را می ساختند با سبک یا"جنگ" ایرانشهری و...

شعر، موسیقی و رقص

موسیقی سنتی بلوچستان یادگاری از دوره های مختلف  فرهنگ و تمدن ایران زمین است، موسیقی قوم بلوچ درزندگی شان مراسم غم شادی ها و روایت افسانه ها و اسطورهای باستانی و قدیمی  شان در هم امیخته است موسیقی در بلوچستان ایین های گوناگون دارد و با فرم‌ها و گونه‌های مختلفی انجام می شود

انواع موسیقی دربلوچستان

لیلو (لالایی)، موتْک (مرثیه)، اَمبا (آوازهای دریانوردان)، نازینْک (آواز زنان در مراسم شادی)، غزل خوانی دراویش صاحبان، ذکرهای گُواتی و مالد (پیرِ پَتَّر)(مراسم موسیقی‌درمانی)، سَوْت (ترانه‌های شاد مراسم عروسی)، لیکو، شپ تاکی(مولودی خوانی)، زهیروک (دلتنگی های عاشقانه غم و هجران )و شِئر (روایت‌های حماسی مذهبی، تاریخی و عاشقانه) مجموعه انواع آیین های موسیقی بلوچ است. شئر به معنای روایت‌ها و منظومه‌های شفاهی قوم بلوچ است و شائر به معنای خواننده‌ی قدرتمندی است که این روایت‌ها را به آواز و به‌خوبی و باقدرت می‌خواند.
1- آیین موسیقی ـ درمانی بلوچستان (گوات و ذکر ):
اعتقاد به وجود نیروهای مرموز و ماوراءالطبیعه در تمام مناطق ساحلی جنوب ایران وجود دارد. در بلوچستان ، این نیروها را «گوات» می‌نامند و گواتی بیماری است که گرفتار گوات ( باد) شده است. مراسم گواتی نیز آیین ویژه‌ای است که در آن گوات را مهار می‌کنند گواتی به بیماری می‌گویند که گرفتار «گوات» یا «باد» شده باشد و مراسم و آیین گواتی، مراسمی است که برای مهار این «باد» برگزار می‌شود. این مراسم به صورت‌های مختلف در نواحی بلوچستان برپا می‌شود و سازهای مورد استفاده در آن عبارتند از تمبورک، سرود (قیچک)، دونَلی و دُهُلک.مالِد (پیرِ پَتَّر)مراسمی آیینی است که در آن ذکرهایی در ستایش خدا و مدح رسول (ص) و نیز ذکر و مناجات و غزل و مدح امامان و مشایخ خوانده و گفته می‌شود توسط خلیفه (رهبر مراسم) خوانده می‌شود و مریدان جواب می دهند /در این مراسم مراسم آیینی ـ درمانی است که همراه با اجرای حرکت های موزون توسط گروه پُرخوانی و نوای دوتار به منظور بیرون راندن ارواح بدنهادی که روح و جسم  بیمار را آزرده‌اند، اجرا می‌شود
2-ایین حماسی شرواندی: آن را رفیع‌ترین و کامل‌ترین جلوه‌ی موسیقی حرفه‌ای بلوچی می‌دانند. این گونه‌ی موسیقی به بلوچی، در مُد (زَهیریگ)های متنوع و در قالب سه فرم متناوب خوانده می‌شود: مِلیزما یا تحریر (الحان بدون وزن)، دکلمه (دبگال)، و ریتُرنِلو یا ترجیع (که به آن شرواندی می‌گویند). در حاشیه‌ی اشعار حماسی، غنایی یا مذهبی اصلی، خواننده‌ی حماسی‌خوان (شرواند، پهلوان یا شئرگو) غزل‌های صوفیانه‌ای را نیز به فارسی میخواند. شرواندی نیازمند مهارت بالای آوازی و گستره‌ی صدای وسیع، از بر داشتن یک کارگان گسترده‌ی شعری و ملُدیک، و داشتن دانش کاملی درباره‌ی مُدها یا همان زهیریگ‌ها است. از این رو حماسی‌خوان‌ها انگشت‌شمارند، درست مثل سرودنوازانی که می‌توانند آنها را همراهی کنند. فقط در منطقه‌ی مکران، در دوسوی مرز میان جنوب پاکستان و ایران می‌توان آنها را یافت..»
3-صوت و نازینک: نوعی موسیقی با آهنگ های شاد و نشاط انگیزاست که با ترانه و آواز همراه می شود.ترانه های همراه این موسیقی متنوع بوده و پیرامون مفاهیم عاشقانه و زیبای طبیعت و حکایت ازشور و نشاط عشق و جوانی دارد.هانی و شی مرید(شیخ مرید) مشهورترین داستان عاشقانه بلوچستان است که مردم محلی  براساس ان ساز واواز های زیادی را خوانده ان و نسل ب ه نسل منتقل کرده اند
  4-موسیقی سهت یکی دیگر از انواع موسیقی است که از سوی زیور آلات زنان بلوچ نواخته می شود.
5-لیکو و ذهیروک:زهیروک و لیکو شکل دهنده بسیاری از نمونه‌ها و فرم‌های موسیقی مکران و نیز موسیقی غم و هجران و دلتنگی است.زهیر در بلوچی به معنی دلتنگی است اواز و شعر و موسیقی برامده از دلتنگی را زهیروک میگویند لیکو مشابه زهیروک است، لیکونمونه شعرفولکلور بلوچ است که در زمره ادبیات شفاهی قرار میگیرد. چون به صورت مکتوب نیست و شاعر های لیکو گم نام و نامشخص اند. «لیکو» تک بیتی است در وزن هجایی که با همراهی سازِ سروز یا سرود (قیچک) خوانده می‌شود. لیکو ها در واقع رباعی هایی با مضامین عاشقانه اند که وزن و آهنگ مخصوصی دارند و با موضوع یکسان می آیند 
 6-نعت و غزل: یا همان موسیقی عرفانی بلوچستان است که در آن اشعار عرفانی از مولانا، حافظ، جامی، خسرو دهلوی، شیخ عثمان مروندی معروف به قلندر لعل شهباز و اشعار عرفاً و شعرای محلی سراوان که اکثراً از بزرگان روستاهای پیر آباد و دهک هستند، به کار می رود. 
منطقه بلوچستان به سبب وسعت جغرافیایی، پیچیدگی زبان و گویش‌های بلوچی و نیز آیین‌ها و آداب و رسوم متنوع، موسیقی و ادبیات شفاهی گسترده و پیچیده‌ای دارد. آیین مالِد (پیرِ پَتَّر) متعلق به مَکُّران است؛ آیین گُواتی بسیار به‌ندرت درمنطقه‌ی سرحد؛ و مراسم دراویش نقشبندیه‌ی صاحبان در اطراف سراوان برگزار می‌شود؛ دراویش قادریه در مناطق ساحلی مَکُّران حضور داشتند و مهم‌ترین نوع موسیقی بلوچستان امروزی، یعنی «شائری» در ایرانشهر تا ساحل چابهار متداول بود.زهیروک بیشتر در مکران و لیکو در سرحد ومکران انجام می شود.زهیروک و لیکو شناسنامه فرهنگی قوم بلوچ است.

سازهای رایج در موسیقی  بلوچی

سازهای رایج در موسیقی  بلوچی عبارت‌اند از:سرود (قیچک)، تَمبورک ، نَل (نِی)،  بنجو، چنگ، سیمرغ ، طشت و کوزه،  دوکر و دُهلک .
۱-قیچک:به بلوچی ساز سرود گفته می شود تنها ساز زهی آرشه‌ای است. کاسه طنین آن شبیه به لنگر کشتی است که وارونه شده باشد. دو سوراخ صوتی بزرگ روی کاسه طنین و در قسمت فوقانی آن وجود دارد. قسمت تحتانی کاسه طنین که نیم دایره کوچکی را تشکیل می‌دهد پوست دارد. این دو قسمت به وسیله دو فرورفتگی بیضی شکل در دو طرف بدنه طنین مشخصا از هم جدا هستند. خرک روی قسمت تحتانی کاسه طنین ،کج قرار دارد. به این ساز منگوله‌هایی نیز برای تزیین آویزان می‌کنند. سیم‌های قیچک با آرشه‌ای به نام «کمانک» نواخته می‌شود که موهای دم اسب است. قیچک و کمانک از چوب پرینک ساخته می‌شودساز و سرود در بلوچستان کیفیت های متفاوتی دارد از جمله اینکه شیوه نواختن موسیقی «سرحد» با شیوه نوازندگی منطقه «مکران» در جنوب بلوچستان متفاوت است و حتی یکی از سیم های ساز «قیچک» در منطقه «مکران» بیشتر از سازهای «قیچک» در منطقه سرحد است.
۲-تنبورک،: شباهت زیادی به سه تار دارد. در نوع موسیقی حماسی تنبورک نواز را پهلوان و در موسیقی عرفانی و صوت تنبورک نواز به تنبورکی مشهور است.
۳-دوکر(dokkor): را دهل نیز می گویند. این وسیله همیشه گروه را همراهی می کند و از این جهت ضرب را به خاطر می آورد، ولی با این تفاوت که ضرب را از یکسو می نوازند و دوکر را از دو طرف با ضربه های محکم بر پوست ضخیم می کوبند. دوکرنواز را دوکری می گویند. در مراسم شادی و عروسی نواخته می شود
۴-طشت و کوزه: از سازهای قدیمی بلوچستان است که هم اکنون رو به فراموشی رفته و به ندرت مورد استفاده قرار می گیرد.
۵-سیمرغ: سازی است که به تازگی از سوی استاد جمعه، در سراوان ساخته شده که صدای آن ترکیبی از صدای رباب، بنجو و تنبورک است.
۶-نی(نل) : از دیگر ابزارهای موسیقی بلوچستان است که از چوب نی ساخته می شود. نوازنده آن را نلی می گویند و در موسیقی گواتی نیز از نی استفاده می شود. علاوه بر نوازندگی تک نی در بلوچستان دو نی نیز نواخته می شود که به آن دو نلی می گویند. نَل در گویش بلوچی مترادف با «نِی» و «دونَلی» به معنای دونِی یا نی های مضاعف است. این ساز متشکل از دو لوله ی صوتی جدا از یکدیگر است. یکی از لوله ها نر و دیگری ماده نامیده می شود. لوله ی ماده نغمه ی اصلی را تولید می کند و لوله ی نر صدای مبنا و و اخوان را.
۷-بنجو: این ساز در صده های قبل وراد بلوچستان شده است وهم اکنون ساز جدا ناپذیری در موسیقی بلوچ است.
از مهم ترین موسیقی دانان و خوانندگان بلوچستان که اوازه جهانی دارند زنده یاد دین محمد زنگشاهی، زنده یاد  ماشا الله بامری، رستم میر لاشاری استاد شیرمحمد اسپندارو محمدعلی دلنوازو.... نام برد.استاد شیرمحمد اسپندار، معروف ترین دونَلی نواز بلوچستان و ایران، مهم ترین و زیباترین مقام ها و آهنگ های بلوچی را نواخته است. تندیس او و نخستین دونلی درموزه تهران به یادگار گذاشته شده‌است.وی نواختن دونی را با نگاه کردن به انگشتان کسی که همزمان در دو نی می‌نواخته، فراگرفته است.در حال حاضر تنها نوازنده دو نی در ایران که در جشنواره پارسال و امسال جایزه ویژه جشنواره فجر را دریافت کرد متأسفانه شاگردی که کار وی را دنبال کند، ندارد.استاد دین محمد زنگشاهی موسیقی دان بلوچ  کسی بود که نمایندگی ساز سرود یا قیچک، رباب منطقه سرحد (شمال سیستان و بلوچستان) را بر عهده داشت و می توانست این ساز را در حد کمال اجرا کند.

رقص محلی بلوچی

رقصهای بلوچی شامل دوچایی، سه چایی، لنکی، کوپکو و ... است . رقصی به نام لیوا که با نواختن سرنا و دهل و لیوا و یک دهل کوچکتر در مراسم شادی برگزار می شود. به رقص محلی بلوچی دوچاپی گفته می شود(چاپ کلمه ای بلوچی است به معنای دست زدن و به رقص در بلوچی ناچ می گویند).دوچاپی نوعی موسیقی و حرکات موزون سنتی آیینین است که از گذشته های دور تاکنون در مناسبت‌های مختلف به ویژه جشن های شادی رواج داشته و در هنگام اجرا در برنامه های عمومی افراد از طبقات مختلف اجتماعی بدون در نظر گرفتن جایگاه و مقام و شغل در آن شرکت می‌کنند به همین سبب می‌توان از آن به‌عنوان آیینی همگانی تعبیر کرد که نوعی همبستگی فرهنگی و اجتماعی ایجاد می کند.گروه دو چاپی متشکل از تعداد زیادی افراد مختلف با طبقات اجتماعی متفاوت است که در هنگام اجرا با یکدیگر مشارکت دارند و معمولاً تعدادشان متغیر است و 2 نفر دهلی (طبل‌زن) به همراه یک نفر نوازنده سرنا آنان را همراهی می‌کنند.(هم‌اکنون به دلیل کمبود نوازنده سرنا بجای آن در برخی اجراها دونلی نواخته می‌شود).در ابتدای اجرای این مراسم با نواختن سرنا افراد نیم دایره یا دایره تشکیل داده و همراه با آهنگ خاصی حرکات موزون خود را آغاز می کنند و رفته رفته طبال با زدن بر طبل بزرگ که مارساز گفته می‌شود به کمک سرنا زن یا دونلی نواز می رود و پس از آن تیمبوکی نوازنده طبل کوچکتر با کوبیدن بر طبل با ریتم خاصی آنان را همراهی کرده و افراد شرکت کننده در دایره را به وجد می آورند. با حرکات هماهنگ بین سرنا و طبل‌های کوچک و بزرگ حرکات منظم کف زدن و چرخش توسط گروه آغاز می‌شود و این حرکات آن‌قدر منظم می‌شود تا دو به دو رو به روی هم قرار گیرند و دست‌ها را بر هم می زنند. در رقص دوچاپی اندک اندک ریتم ملایم این حرکات تند می‌شود و هنگامی‌که ریتم تندتر شد چهار چاپی شکل می گیرد و در این بین گاهی به حالت نشسته با سرعت زیاد کوبیدن بر دست نیز انجام می‌گیرد که به آن نندوکی گفته می شود.

خوارک ها و غذاهای سنتی بلوچی

در بلوچستان خوراک مردم متاثر از وجود محصولاتی کشاورزی و دامداری موجود در این منطقه از جمله خرما، گوشت و سبزیجات خودروی محلی،و لبنیات دامی است.برخی غذاها با سایر اقوام مشترک و برخی کاملاً مختص همین منطقه است که در ذیل امده است.

انواع نان

*لواش: نان نازکی است که درتنور پخته می‌شود. بلوچها به تنور (ترون) می گویند.
*خمیر: مثل نان لواش است با این تفاوت که اندکی ضخیم تر بوده و در تنور پخته می شود و معمولاً ترش است.
*سِیسِرک: نانی نازک است که روی تین(ورقه ای گرد وفلزی وپهن شبیه تابه ای با ضخامت کم ونازک) پخته می‌شود. ابتدا ارد گندم را با مقدارکمی نمک واب مخلوط میکنند تا خمیری ابکی با غلظت ماست بوجود اید. تین را روی اتش میگذارند وبا روغن حیوانی چرب میکنند، سپس با ملاقه خمیر را روی تین به صورت دایره ای در کل ان پخش میکنند تا لایه نازک ودایره شکلی ایجاد شود و با حداقل مقدارروغن حیوانی یا بدون روغن می پزند.
*پُرانی: این نان معمولاً اختصاص به کسانی دارد که در نقطه معیّنی ساکن نیستند و دارای تنور نمی‌باشند طرز پخت آن بدین طریق است که ابتدا روی یک زمین شنی، آتش را روشن می‌کنندو بعد از اینکه شن ها داغ شدند، اخگرها را کناری نهاده و خمیر را روی شنها قرار داده و روی آنرا با شنهای داغ می پوشانند و تقریباً بعد از نیم ساعت، خمیر را بیرون می‌آورند.
*هَلَکاری: خمیر را به چانه های کوچک تقسیم کرده و آن را با غلطک مخصوصی بنام »بِیلَد« نازک می کنند، آنگاه روغن را در داخل یک دیگ کوچک سرخ کرده و چانه ها را در داخل آن قرار می‌دهند. معمولاً نان خوشمزه ای است.
*دوتینّی: طرز پخت آن بدین صورت است که دو چانه را بطور جداگانه پهن کرده و روی هر کدام را روغن می مالند. آنگاه هر دو را روی هم نهاده، پهن می کنند و روی تابه‌ای که مقداری روغن روی آن مالیده اند، قرار می دهند، تا پخته شود.
*تیمّوش: خمیر را معمولاً به صورت آبکی در می آورند. آنگاه مقداری از این خمیر را با دست روی تابه آهنی پهن می کنند و نان خشک و نازکی درست می شود.
*شلو:آرد ذرت که با مقدار خیلی کم ارد گندم مخلوط شده است را بصورت خمیری شل و آبکی درآورده و آن را روی تابه یا تین بصورت دوایر متحدالمرکزی درآورده و بدون روغن وروی اتش می‌پزند. در فصل زمستان مصرف می شود
*تلانتَلو:آرد را خمیر کرده و آن را بصورت تکه‌های متوسط در می‌آورند و بعد آن را بوسیله‌ی نان‌پز پهن می‌کنند و بعد روی تکه‌ی پهن شده روغن ریخته و تکه دیگر را روی آن پهن می‌کنند و آن را تابه می‌پزند.

ترشیجات

ترشی لیمو که در لهجه محلی به آن «حرّام» می گویند و ترشی اَنبه که در لهجه محلی به آن «چتنی» می گویند از جمله چاشنی های مورد استفاده در میان بلوچ ها است.ترشی عنبه و درست کردن ان مخصوص مناطق خیلی گرم نزدیک دریا مثل چابهار ونیکشهر و سرباز که عنبه محصول کشاورزی است، می باشد.

خوراکهای سبزیجاتی وگیاهی

جوشانده سبزیجات نیز به عنوان یکی دیگر از چاشنی ها در بلوچستان طرفداران زیادی دارد.
در ماههای اسفند و فروردین که هوا نسبتاً معتدل و در اثر بارندگی های فصلی زمین سبز شده است(به اصطلاح بلوچی می گویند بهارگاه شده است)، انواع سبزیجات خودرو زیاد است به این سبزیجات کاوک در بلوچی گفته میشود.این سبزیجات را به خانه آورده، آنها را با داس یا چاقو خرد می کنند و پس از شستشو، آنها را در دیگ با مقداری آب می جوشانند آنگاه آب آنها را گرفته، با روغن و انار و ادویه سرخ کرده و با نان می خورند
*پوتورونک:.یک نوع سبزی خودرو وحشی با برگ های ضخیم که خواص بسیار زیادی دارد که در موسم بهارگاه در کوهها می روید. ودرکنار غذا یا به صورت خالی مصرف می شود.
*باقلا یکی از محصولات زمان بهارگاه است که در بلوچستان کشت می شود باقلا رابا گشنیز و نمک وفلفل تند و ادویه می پزند و با نان میخورند. و البته ان را به برنج هم اصافه میکنند( باقلا پلو )
*شوید کوهی(گواتک) هم مختص زمان بهارگاه است. که دارای بو و طعم بسیار خوبی است را به همراه نمک وفلفل می سابند و در ماست یا دوغ می ریزند که مزه بی نظیری به خود میگیرد البته از نعناع کوهی و پونه هم در ماست و یا دوغ زیاد استفاده میکنند.
*بنه کوهی(گون) و هم خانواده های ان(کسور و...) که از دانه های روغنی گیاهی اند در بلوچستان به صورت خودر زیاد می روید. برای همین یکی از این غذاها و یا پیش غذاها از این ترکیبات است و روغن این دانه ها را میگیرند و می سابند و با اضافه کردن اب و ادویه ها و فلفل ان را میخورند.
*ترکیب ریحان(گواتروپ) سابیده شده به همراه اب انار ترش و یا انگور ترش(کورک) با نمک و فلفل و روغن حیوانی هم نمونه از غذاهای گیاهی است که به ان کورک آپ ، هه نار آپ یا هه نارو وگواتروپ می گویند ومختص بهار و تابستان است

خوراک های با مواد اصلی غلات

*تَخلان:خوشه‌ی گندم نیمه زرد شده را جوشانده و آن را پهن می‌کنند تا خشک شود. خوشه‌ی خشک شده را بر روی زمین یا جسمی سخت می‌کوبند تا دانه‌ی گندم از بقیه جدا شود. بعد دانه‌های گندم را با هاون می‌کوبند تا بصورت تکه‌های خیلی خرد شده درآید. این تکه‌ها را همراه با دمبه یا پیه گوسفند مخلوط کرده و می‌پزند.
*کُوهَل:باقلای سیاه را در آب جوشانده و بعد از جداکردن پوسته، آن را مصرف می‌کنند. معمولاً به همراه نخود وگندم پخته شده است و در روز تاسوعا عاشورا مصرف یا نذری داده می شود
*سَبزک:خوشه‌گندم سبز رسیده را ابتدا روی آتش گذاشته تا کمی برشته شود بعد آن را آویزان کرده تا کاملاً خشک شود بعد آن را به زمین کوبیده تا دانه‌ی گندم از بقیه جدا شود. دانه‌های گندم را خرد کرده و آن را بصورت سوپ درست می‌کنند.
*دلک :غذایی راحت و ارزان با دانه های گندم. مردم بلوچ در ایام سوگواری و محرم، دانه های گندم را خرد کرده و از آن سوپی لذیذ تهیه می کنند. معمولاً غذای مخصوص تاسوعا عاشوراست
*هیره :گندم را اسیاب و در شیر به مدتی میخسانند وبعدا زخشک شدن به همراه خرما و روغن حیوانی به صورت دسر مصرف می شود( خوراکی مقوی است)
*پس pes: جو را اسیاب و در دوغ محلی میخسانند و بعد از خشک شدن به صورت پودری درمی اید که همراه باشکر یا خرما به صورت دسر مصرف میشود
چنگال(مالیده):مواد اولیه برای تهیه چنگال، آرد، خرما و روغن حیوانی است. بلوچ ها ابتدا آرد و آب را مخلوط می کنند و در شرایطی که این مخلوط هنوز به خمیر تبدیل نشده است آن را به ضخامت حدود یک سانتی متر روی تابه می اندازند و می گذارند تا اندکی خود را بگیرد و بپزد.اگر این مخلوط آب و آرد نازکتر شود نانی از آن به دست می آید. ولی برای چنگال ضخامت یکسانتی متری مناسب است.پس از آنکه این خمیر نیم پز شد آن را بر می دارند و به تناسب حجمی که می خواهند چنگال درست کنند از این نان نیم پز درست می کنند. بعد خرما را در ظرفی دهن گشاد می ریزند. نان نیم پز را درون همین ظرف خرد می کنند یا به عبارت دیگر تکه تکه می کنند.این دو را با هم ورز می دهند و چنگ می زنند به گونه ای که هسته های خرما از درون آن بیرون می آید و می توان هسته ها را جدا کرد و هم نان و خرما را خوب به خورد هم داد.این کار تا جایی پیش می رود که دیگر نتوان تشخیص داد نان است یا خرما حال نوبت افزودن روغن است. برای افزودن روغن آن را با همراه کمی پیاز خرد شده داغ می کنند و قبل از آنکه روغن چنان داغ شود که پیازها بسوزند آن را از روی شعله برداشته و به مخلوط نان و خرما می افزایند تا این مخلوط نرم شود و نه بیشتر.چنگال را با خلال بادام و پسته تزئین می کنند و سپس با دوغ محلی (شیر ترپش یا شیر ترش)ه صورت شیرینی و یا دسر خورده صرف می کنند.
حلوای خرما: از همان ترکیبات چنگال یعنی ارد و خرما تشکیل شده است اما نحوه پخت ان متفاوت استو ابتدا روغن را داغ میکنن و آرد را تفت میدهند و سپس خرمارا اضافه میکنند وانقدر بهم میززند تا هسته ها خارج شودو سپس روی ان را باکنجد یا پودرنارگیل تزیین میکنند. معمولاً حلوای خرما همچون چنگال با دوغ محلی ترش خورده می شود.
سیوه ای: نوعی باقلوا است که از پاکستان وارد ذائقه مردم شده ومعمولا در روز عید فطر وقربان صرف می شود.ماده اصلی ان ورمیشل پاکستانی است که باحداقل آب وشکر به مقدار دلخواه تهیه می شود
تباهگ یا تباهه:این کار روشی برای نگهداری گوشت است هنوز هم در بلوچستان متداول است. گرچه اینک دستگاه های خنک کننده از قبیل یخچال به زندگی همه وارد شده است اما همچنان این کار در بلوچستان انجام می شود. اززمان های قدیم در این روش پودر انار خشک و نمک وادویه را به گوشت ورقه شده ترجیحاً نازک اضافه می کردند و ماحصل آن را بعد از اندکی که نور آفتاب برآن می تابید همچون لباس بر بندی اویزان میکنند.این گوشت بعد از گذشت مدتی قابل خوردن بود. علاوه بر این همین گوشت را برای تهیه غذایی که به شکل استانبلی پلو است به کارمیبرند. که شامل همین گوشت خشک شده و عدس و برنج است. البته این گوشت را درخوارک عدسی هم اضافه میکننددر این صورت به ان عدس و تباهگ، و اگرهمین کاربا ماش باشد به ان ماش تباهه یا ماش تباهگ میگویند. تباهه معمولاً غذای زمستانی است
تنورچه (ترونچه):«تنورچه» نیز نام خود را از روش پخت در تنور گرفته است. تنورچه را معمولاً به دو صورت سیخ زدن گوشت گوسفند و دیگری به شکل کامل کباب شده در تنور طبخ می کنند.
در روش سیخ زدن، گوشت گوسفندی را ذبح و آن را به قطعات درشت خرد می کنند. سپس هر قطعه بزرگ را به سیخی از چوب نخل می کشند. سیخ ها را زمانی در تنور قرار می دهند که ذغال های دورن تنور گداخته و قرمز شده باشند در این مرحله اگر بخواهند کباب مورد نظر آبدار شود ظرفی از آب را روی ذغال ها درون تنور قرار می دهند.سیخ ها را دور تا دور ظرف آب به دیواره تنور ایستاده قرار می دهند. این کار باعث می شود گوشت به اصطلاح بخارپز هم بشود. بعد از این مرحله در تنور را با سینی یا هر وسیله دیگری که مقاوم در برابر حرارت باشد می پوشانند و روی آن را با کاهگل می پوشانند البته تنور مثل همه تنورها از زیر ورودی هوا داردو این حالت را بین ۴۵ دقیقه تا یک ساعت نگاه می دارند البته زمان پخت باز هم به گوشت های سیخ کشیده شده بستگی دارد. سپس نوبت به صرف آن کباب مخصوص بلوچی می رسد. این کباب را به تنهایی یا با پلو سفید سرو می کنند.در روش دیگر طبخ، یک گوسفند را متناسب با اندازه تنور ذبح کرده و دورن آن را خالی می کنند سپس با نخی مناسب که در برابر حرارت از بین نرود شکم او را می دوزند آنوقت آن را درون تنوری که ذغالهایش گداخته است قرار می دهند و با پوشاندن درِ تنور با کاهگل به انتظار پخته شدن کامل می نشینند. گوشت در این روش کامل بریان شده و به خاطر ادویه ای محلی که به ان میزنند بسیارلذیذ است.
بریانی بلوچی:یک نوع استانبولی است که از گوشت یا مرغ با ادویه تندمخصوص(به اسم بریانی) و پیاز زیاد تشکیل شده است.
ماهیگ پچ(ماهی پز):مردم بلوچ در فصل بارانی نوعی غذای متفاوت با ماهی و آرد درست می کنند که جالب و لذیذ است. برای تهیه این غذا از آرد گندم خمیری را آماده کرده و آن را پهن و به دو قسمت تقسیم می کنند. ماهی تازه را با برگ درخت خرما روی آتش کباب کرده، سپس ماهی کبابی را لای خمیر می گذارند و  آن را داخل تنور می پزند. ماهی بیشتر غذای مناطق نزدیک به دنیای مکران همچون چابهار کنارک و توابع اطراف ان است.
مرغ محلی به همراه نان تینی:پیاز را بوسیله روغن حیوانی تفت داده بعد جوجه‌ی محلی (اگر زرد رنگ باشد بهتر است) را که آماده است را با آنها مخلوط کرده و می‌پزند. بعد از پختن و آماده شدن غذا آن را به همراه نان تینی مصرف می‌کنند.
برنج و سَرَک(کله پاچه با برنج): مردم بلوچ معمولاً کله پاچه را با برنج سرو میکنند و اب کله پاچه را در برنج میریزند و بقیه قسمت ها را همانند گوشت با برنج میخورند
هَلیسَه :در روزهای زمستانی و ایام محرم بلوچی ها سوپی غلیط با گوشت و پیه یا دُمبه و گندم درست می کنند.
بَّت ماش ( batt maash ):بت ماش غذایی مناسب ماه رمضان، زمستان و هنگام بارش باران است که آن را از برنج، روغن، ماش، افزودنی های معطر و… تهیه می کنند. غذایی رقیق که در هنگام بارش باران بسیار می چسبد. مردم ساکن در مناطق جنوبی بلوچستان بت ماش را با ترشی انبه و یا لیمو سرو می کنند. ناگفته نماند برخی از لهجه های بلوچی به برنج بت گفته می شود و همچنین به خورشت یا ابگوشت واداپ میگویند."بت" نیز غذایی دیگر با برنج و ماش و حبوبات و ادویه است که بلوچ ها در وعده های غذایی خود آن را سرو می کنند
پکوره : می توان گفت درواقع همان فلافل اما به سبک بلوچی است. ارد نخود اسیاب شده را به همراه سبزیجات معطر(گشنیز_سیر پیازچه) و فلفل تند و ادویه مخصوص مخلوط و سپس در روغن سرخ میکنند. پکوره معمولاً مخصوص ماه رمضان و بر سفره افطار است.
سمبوسه:گوشت یا مرغ چرغ شده به همره سیب زمینی و فلفل ونمک وادویه را در خمیر نازک نان قرارداده و ان را به شکل مثلث و درانتها در روغن سرخ میکنند.
آرتُو(تاساپیک):تاساپ (مخلوطی شامل بیش از ده داروی گیاهی پودر شده با بیشترین درصد رازیانه است )،آرد، روغن حیوانی، وشکر واب را به صورت برشته شده سرخ میکنند این را به صورت صبحانه به زن زایمان کرده میدهند.
نوع دیگر تاساپ این است که: رازیانه ونبات وارد روباهم میسابند تا به صورت پودری سفید رنگ دربیاید. سپس این پودر را به همراه شکر و روغن حیوانی روی نان سیسرک میریزند و به زن زایمان کرده و مهمانان حاضر میدهند.
درمدل پخت دیگر همچنین این تاساپ سفیددرنگ را در حلوا شکر درست شده باوروغن حیوانی میریزند ومصرف میکنند.
تاساپ مخصوص مراسم مولودی خوانی و تولد نوزاد است که به مادر نوزاد و مهمانانی که به دیدن آن می ایند میدهند.تاساپ خواص زیادی دارد به علت وجوددرازیانه و بقیه مواد گیاهی قدرت شیردهی مادر را افزایش وهورمون های بعدواز زایمان اوراتنظیم میکند وازانجا که طعم وبوی دلپذیری دارد سایر افراد ومیهمانان هم مصرف میکنند.
تاساپیک در سراوان وروستاها ومناطق اطراف ان بسیار رواج دارد.

دین و مذهب

آثار تاریخی به جای مانده همچون کوه مهرگان در سراوان بلوچستان، نشانه‌هایی از آیین زرتشت دربین مردم بلوچستان اشکار میکند:
در آبادی داور پناه در شهرستان سراوان، تپه ای سنگی وجود دارد که مردم محلی از قدیم به آن کوه مهرگان می‌گویند و از اجداد خود نقل می‌کنند درروزهای معینی بالای این تپه آتش می‌افروختند و مراسم نیایش اهورامزدا به جای می‌آوردند.در محدوده همین تپه سنگ نگاره هایی با قدمت هزاران سال قبل از میلاد کشف شده است  با این حال بعد از آمدن دین اسلام همه مردم بلوچ مسلمان با اکثریت مسلمانان سنی مذهب حنفی و اقلیت شیعه دوازده امامی اند.مذهب سنی حنفی همچنان به عنوان مذهب رایج دربین مردم پایدار مانده‌است. اقلیت بلوچ‌های شیعه ایرانی بیشتر در مناطق و توابع شهرستان ایرانشهر و نزدیک به کرمان ساکن هستند. شاخه‌ای از بلوچ‌ها که عمدتاً در حوزه‌های ساحلی مکران و کراچی پاکستان پراکنده‌اند (در حدود ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار نفر)، زیکری (Zikri) هستند این گروه معتقد به عیسی مسیح (ع) هستند.

توصیف بلوچ در شاهنامه فردوسی

در شاهنامه نخستین بار در داستان سیاوش با نام این قوم مواجه می‌گردیم هنگامی که سیاوش به نبرد با افراسیاب اقدام می‌کند
 گزین کرد از آن نامدارت سوار /دلیران جنگی ده و دو هزار
' 'هم از پهلو پارس و کوچ وبلوچ/زگیلان جنگی و دشت سروچ
به نقل از فردوسی، آنها مبارزانی هستند که (دوره کیانیان) به همراهی سپاه سیاوش برای نبرد با افراسیاب به توران حمله می‌کنند و پرچم ایشان هم نقش پلنگ دارد. فردوسی در توصیف سپاه اشکش هنگام عرض سپاه در مقابل کیخسرو و آمادگی برای نبرد با افراسیاب جهت ستاندن کین سیاوشت توصیف بلوچ وفرمانده اش اشکش میگوید:
 پس گستهم اشکش تیز گوش /که بازور و دل بود و با مغز وهوش
' 'سپاهش زگردان کوچ وبلوچ /سگالیده جنگ وبرآورده خوج
 کسی درجهان پشت ایشان ندید/برهنه یک انگشت ایشان ندید
' 'درفشی برآورده پیکر پلنگ /همی از درفشش بیارید جنگ
در این بیت‌ها درفش اشکش فرمانده کوچ وبلوچ نقش پلنگ دارد که هم مبین دلاوری و شجاعت در جنگ این فرمانده و سپاهیان تحت فرمانش است هم معرف ناحیه سکونت ایشان که پلنگ از حیوانات بومی آن سرزمین است.
نام اشکش هم به احتمال بسیارقوی اشک است که تغییر یافته ارشک از نام‌های پارتی و اشکانی است از قراین و اشارات شاهنامه مشخص می‌شود که اشکش خود از پهلوانان سرزمین‌های جنوب شرق ایران-مکران-تیس بوده‌است زیرا در نبرد مکران نیز اشکش با کیخسرو بود و دلاوری‌ها کرد چون کیخسرو آهنگ دریای زره کرد اشکش را فرمانراوی مکران ساخت وخود برفت و چون از گنگ بازآمد اشکش او را پذیرا شد و همه تیس (تیز) و مکران راآذین بست و شاه را هدیه‌های فراوان برد.
 چو آگاه شد اشکش آمد براه/ ابا لشکری ساخته پیش شاه
 همه تیز و مکران بیاراستنند/زهرجای رامشگران خواستند''
برفتند با هدیه و با نثار/ بنزدیک پیروزگر شهریار
' زاشکش پذیرفت آنچ دید/ وز آن نامدران یکی برگزید
' 'وراکرد مهرت به مکران زمین/بسی خلعتش داد و کرد آفرین
دردوران تاریخی شاهنامه تا روزگار انوشیروان تقریباً از وجود این قوم بی خبریم تا این که در این دوره کسری انوشیروان پس از آرام کردن و تسخیر هند و تنبیه آلانان در راه می‌شنود که گیل و دیلم و بلوچ سر به شورش برداشته و سرکشی و طغیان آغاز کرده‌اند.
' 'به راه اندر آگاهی آمد به شاه /که گشت از بلوچی جهانی سیاه
' 'زگیلان تباهی فرون است از این /زنفرین پراگنده شد آفرین
انوشیروان به سران سپاه می‌گوید الانان و هند را که بیگانه اند آرام ساختیم چگونه است که نمی‌توانیم بلوچ وگیلان را که از ایرانشهر ند سرکوب و آرام سازیم. تلاش انوشیروان برای حمله به بلوچ‌ها نزدیکانش او را از این کار منع کرده و شکست اردشیر ساسانی در پیکار با بلوچ‌ها را به وی یادآور شدند:
ز کار بلوچ ارجمند اردشیر /بکوشید با کاردانان پیر
نبد سودمند به افسون و رنگ/ نه از بند و ز رنج و پیکار و جنگ
خسرو انوشیروان از این سخنان خشمگین شد و سرانجام انوشیروان مصمم به حمله به سرزمین و قوم کوچ و بلوچ می‌شود؛ و با لشکری انبوه بر گرد مسکن بلوچان جمع آمد و منادی داد که همه زن و مرد و کودک و پیر بلوچ‌ها را از لب تیغ بگزرانید
 چو آمد به نزدیکان مرز و کوه /بگردید گرداندرش و زکوه و دشت
که از کوچگه هرکه یایید خرد / واگر تیغ دارند مردان گرد
' سراسر به شمشیر بگذاشتند/ ستم کردن وزرنج برداشتنند
' 'بود ایمن از رنج شاه جهان/ بلوچی نماند آشکار و نهان
در این حمله گیل و دیلم تسلیم شدند و با دادن دویست تن گروگان وباج و خراج شاه از سر تقصیرشان گذشت اما بلوچ به واسطه پایداری در مقابل خواسته‌های انوشیروان تارومار وبی سامان شدند
درهمین روزگار انوشیروان پس از سرکوبی و خشونت دوباره قوم بلوچ را همراه گیل و دیلم مشاهده می‌کنیم که شاه از ایشان دلجویی می‌کند تا آن‌ها پیمان به همکاری می‌بندند
' 'یکی بارگه ساخت روزی به دشت/زگر سواران هوا تیر گشت
' 'همه مرزبانان زرین کمر/ بلوچی و گیلی به زرین سپر
' 'سراسر بدان بارگاه آمدند / پرستنده نزدیک شاه آمدند
و در وقایع بعد هم در آمادگی رزمی و اطاعت از کسری انوشیروان در سرحدات روم دیده می‌شوند
' 'سپاهی بیامد زهرکشوری /زگیلان و زدیلمان لشکری
 زکوه بلوچ و زدشت سروچ /گرازان برفتند گردان کوچ
' 'همه پاک با هدیه و با نثار/به پیش سراپرده شهریار
نکته مهم این است که اغلب سرکشی‌ها و جنگ‌های بلوچ با گیل ودیلم همراه است که خود بیانگر نامشخص بودن محل سکونت وموضع جغرافیای این اقوام است و برخی پژوهشگران به همین سبب اعتقاد دارند که احتمالاً مسکن و خاستگاه اولیه قوم بلوچ در سواحل جنوبی و غربی دریای خزر بوده‌است که درروزگار تاریخی به جنوب شرقی ایران مهاجرت کرده یا کوچ داده شده‌اند این محققان با توجه به واژه‌ها اصطلاحات آداب و ایین‌ها و حتی ضرب‌المثل‌های مشترک ازدیدگاخ مردم‌شناسی هم بر این نکته صحه گذارده‌اند.
البته موقعیت جغرافیایی مکران را هم می‌توان در شاهنامه و متون کهن درجنوب شرقی و سواحل دریای مکران(دریای عمان امروزی) مشخص کرد چنان‌که فردوسی می‌فرماید
از ایران بشد تا به توران و چین/گذر کرد از ان پس به مکران زمین
زمکران شد آراسته تازره/ میان‌ها ندید ایچرنج ازگره
در شاهنامه از جمله ویژگی‌های قوم بلوچ که همراه کوچ آمده‌است روحیه آمادگی برای دفاع به موقع از مرزهای جغرافیایی و فرهنگی و تمامیت ارضی ایران است همچنین مقاومت وسرسختی در مقابل خشونت و بی عدالتی قدرت مرکزی. درحالی که همین مردم زمانی که از حکومت‌ها روی خوش می‌دیدند ودروفاداری و سامان دادن به سرزمین و فداکاری که از وطن سخت می‌کوشیدند
کاربرد قوم بلوچ همواره باقوم کوچ است که با تأمل در کیفیت کاربرد ان روشن می‌گرددکه معمولاً بلوچ به صورت مجاز توسعه ای بر هردوقوم اطلاق می‌شود وانجا که میان کوچ و بلوچ قایل به تفکیک شده‌است منظور از کوچ را همچون دیگر متون کهن اقوام کوه‌نشین و بلوچ را صحرانشین می‌داند. از جمله ویژگی‌های برجسته قوم کوچ وبلوچ در شاهنامه همواره مسلح و تمام پوشیده بودن (اشاره به پارسایی) غیرتمندی نسبت به سرزمین و اب و خاگ و حفظ سرحدات دربرابر تجاوز بیگانگان است

بمپور

واقع در ایرانشهر مکران(بلوچستان)، از لحاظ تاریخی یکی از قدیمی ترین شهرهای ایران به شمار می رود و براساس کاوش هایی که در اطراف آن انجام شده، تاریخ پیدایش آن به زمان ساسانیان واشکانیان برمی گردد. از قدمت این شهر اطلاع دقیقی در دست نیست اما شهرت این محل به دلیل وجود قلعه بمپور است که به عهد ساسانیان تعلق دارد.برخی روایات و افسانه های محلی، علت نام گذاری این منطقه را به بمپور را مربوط به بهمن (پسر اسفندیار) می دانند که اول بهمن پور بوده و به مرور زمان به بمپور تبدیل شده است.سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران در سال ۸۷ اعلام کرد که محوطه باستانی را در اطراف بمپور با وسعت 150 هکتار کشف کرده و کاوش ها نشان می دهد که آثار به دست آمده در آن با تمدن های شهرسوخته و جیرفت همخوانی دارد. همچنین سفال های به دست آمده در بمپور متعلق به 2 هزارو700 سال قبل از میلاد هستند

روستا تیس

این روستای بندری که به دریای آزاد عمان راه دارد، قدمتش به دوران امپراطوری هخامنشیان می رسد. در آن زمان کالاها از اسیای شرقی و هند به بندر تیس آورده می شد و از این بندر به جا های مختلف خاور میانه، آسیای میانه و قفقاز فرستاده می شدند. در سده های اولیه اسلام نیز تیس بندر مهم بوده است و مقدسی مورخ سده ی چهارم هجری از رونق بندر تیس سخن گفته است.در شاهنامه هم از این محل با نام تیز یاد شده است.
چو آگاه شد اشکش آمد براه/ ابا لشکری ساخته پیش شاه
همه تیز و مکران بیاراستنند/زهرجای رامشگران خواستند
بندر قدیمی تیس سابقه ای چندین هزارساله دارد.وجود آثارتاریخی کهن ازقبیل قلعه ها،قبوروحاکی ازوجودتمدنی بسیار قدیمی دراین محل است که بسیاری ازاین آثار موردشناسایی قرارگرفته اند.یک قبرستان صخره ای در تیس کشف شده است که نشان میدهد گذشتکان صخره هارا میشکافتند و مردگان را د قلب صخره ها دفن میکردند.

سنگ نگاره ها ی بلوچستان

در بلوچستان سنگ نگاره هایی کشف شده اند که براساس بررسی‌های تاریخی وکارشناسی‌های باستان‌شناسی مربوط به دره شکار مربوط به ده هزار سال پیش است و همه اینها ثبت ملی شده اند. بیشترین سهم سنگ نگاره‌ها در محدوده مناطق بلوچستان را شهرستان سراوان دراد.این سنگ نگاره ها در «کوه مهرگان»، «دره کندیک»، «دره شیر و پلنگان»، «دره درو»، «دره هلی»، «کوه تونان» در سب و سوران و نقاشی‌های صخره‌ای «پیرگوران» و همچنین شامل روستای ناهوک، سنگ نگاره‌های «سر دشت ناهوک»، «دره نگاران» و «گشت» وجود دارند. بیشترین ومهم ترین این سنگ نگاره‌ها که بر روی کوه‌های منطقه سردشت دردره‌ای بنام دره نگاران در محدوده روستای ناهوک شهرستان سراوان واقع شده‌است.محدوده ای از همین سنگ نگاره های مشابه در توابع شهرستان سرباز ( مکران بلوچستان) و توابعی از خاش وزاهدان(سرحد بلوچستان) هم کشف شده است.
اثار تاریخی زیادی در دوره اسلامی و پس از ان وجود دارد دراین منطقه که بیشتر به صورت قلعه های خشت وگلی مختلف باقی مانده از صفویان، صفاریان،افشاریان، و.... در روستاها وشهرای بلوچستان خودنمایی میکند.

مبارزه مردم بلوچ با استعمارگران انگلیسی وپرتغالی

برای اولین بار کشتی های جنگی بریتانیا کنار سواحل گوادر و کراچی بلوچستان لنگر زدند و به سردار طایفه هوت بلوچ که ساکن گوادر و کراچی  بودند نامه ای  برای تسلیم شدند فرستادن و طبق گفته ها سرادر بلوچ جواب نامه رو به این مضمون داد (که من بلوچم ترجیح میدم کشته بشم تا تسلیم) و پس از این پاسخ،باتوجه به قدرت نظامی بریتانیا کراچی اشغال و بلوچها جنگ رو به صورت چریکی در مکران آغاز کردند و همزمان قبیله های مزاری،مری،بُگٹی وقبایل متحد خان قلات در مرز پنجاپ که ارتش بریتانیا از راه زمینی وارد شده بودند وهمچنین قبیله تالپور(هوت)که قدرت ایالت سند  را در دست داشته جنگ را با انگلیس آغاز کردند، که سال هابه طول انجام اید که در نهایت با شکست بلوچ ها و تشکیل کشور پاکستان توسط بریتانیا منجر شد،البته تا امروز جنگ با پاکستان برای آزادی در سراسر بلوچستان عمدا در منطقه کهلو محل سکونت قبیله مری ، منطقه دیره بگٹی محل سکونت قبیله بگٹی ومناطق  مکران(کیج وپنچگور) محل سکونت قبایل مکران عمدا رند و هوت به شدت ادامه دارد . ودر بلوچستان ایران پس از اینکه بریتانیا در جهت منافع خویش اقدام به تعیین حدود و تجزیه بلوچستان کرد، اراضی وسیعی را که متعلق به قبایل قدرتمند منطقه بود، در مناطقی از خاک ایران جدا کرد که علاوه بر اینکه ضربه‌های شدیدی به اقتصاد آنان وارد شد، بسیاری از تیره‌های قبایل فوق در دو سوی مرز قرار گرفتند و با خط ترسیمی گلداسمید برای همیشه از همدیگر جدا ماندند بنابراین نوعی خصومت شدید نسبت به انگلیسی‌ها در منطقه ایجاد شد (طی قرارداد گلداسمیت و خطوط مرزی مشخص شده توسط آقای گلداسمیت قسمتی از بلوچستان از ایران جدا شد). بعد ازآن بریتانیا سعی داشت با نفوذ بیشتر بلوچستان را تصرف کند که با مقاومت سرداران قبایل بلوچ مواجه شد ودرنهایت سپاهیان انگلیس در دره ای نزدیک خاش و ارتفاعات تفتان تارومار شدند.
در نخستین روز اکتبر سال ۱۸۷۷ ژنرال ریجنالد ادوارد هری دایر به بهانه همکاری سرداران بلوچ با قوای آلمانی به بلوچستان حمله کرد. هنگامی که کمپانی هند شرقی بر هند و پاکستان امروزی مستولی شد و منطقه کلات و بلوچستان پاکستان به تصرف انگلیسی‌ها درآمد، عده‌ای از سران بلوچ برای اهداف شوم و استعماری انگلیس مانع‌تراشی می‌کردند. آن‌ها با حمله به کاروان انگلیسی‌ها مانع حضور انگلیس در سرحد بلوچستان شده بودند. در این زمان انگلیس به فکر کشیدن خط آهن به بلوچستان ایران بود. مهم‌ترین سرداران بلوچ که با انگلیسی‌ها جنگیدند سردار سیامرد خان قنبرزهی سردار جمعه خان اسماعیل زهی ، سردار پسندخان براهوئی و سردار ملک شاه خان ناروئی در منطقه سرحد و در منطقه گشت سردار جنیدخان یار احمد زهی سردار خلیل خان گمشادزهی و سردار جنجال حسین بر بودند. جنگ‌های این سرداران بلوچ با قوای انگلیس منجر به کشته شدن بسیاری از نیروهای انگلیسی شد در نبردی که بین اتحادیه اقوام بلوچ و قوای انگلستان در شمال زاهدان کنونی روی داد بیش از ۷۰ انگلیسی کشته شدند. در این نبرد سردار جمعه خان اسماعیل زهی از جنوب و سردار پسند خان براهوئی از شمال، سردار ملک شاه خان ناروئی از غرب و طوایف گرگیج و ریگی از شرق به اردوگاه نیروهای انگلیسی در شمال زاهدان حمله و نیروهای انگلیسی را تارومار کردند. در نبرد دره نالک در نزدیکی روستای سنگان نیز بیش از ۳۳۰ انگلیسی به قتل رسیدند. با این حال هری دایر ۵ سال در بلوچستان ماند سپس به هندوستان رفت و ۶ سال بعد در سن ۷۴ سالگی در بریستول انگلستان در گذشت. وی ماجرای جدال خود با بلوچ‌ها را در کتابی به نام «مهاجمان سرحد» که در سال ۱۹۲۱ درلندن انتشار پیدا کرد به چاپ رساند. این کتاب را دکتر حمید احمدی به فارسی ترجمه کرده‌است.
درگزارشی که در 14 جلد کنسولگری های انگلیس که به چاپ رسیده است، پیروزی های مردم بلوچ در آنها گنجانده نشده است، حتی گزارش بسیار مفصلی را شخصی به نام "ماورلی" که خود افسر عملیاتی و اطلاعاتی انگلیس در جنگ بوده و شرح عملیات ایران را به رشته تحریر در آورده است، پیروزی های مردم بلوچ را بسیار کمرنگ جلوه داده و حتی خود "ژنرال دایر" این موضوعات را در گزارشات خود نیاورده است. علت حذف رخداد های پیروزی های مردم بلوچ در برابر انگلیس های متجاوز میتوان احتمال داد: چون انگلیس ها نمی‌خواستند نشان دهند که یک سپاهی فاقد تفنگ و سلاح گرم که تنها با شمشیر های ساخته شده با آهن های نعل اسب ها در جنگ با سپاه مجهز به آخرین تکنیک ها و ابزار جنگی آن روز پیروز شده و دشمنان به شکلی مفتضحانه در جنگ با مردم بلوچ شکست را متحمل شده اند. در دو مقطع مبارزات تاریخ مردم بلوچ با محوریت استکبار ستیزی وجود دارد که یکی از این مقاطع مبارزه با استعمار پرتغال بوده است که در دوره صفویه نیروهای این کشور(پرتغال) و در جنوب خلیج فارس و جنوب دریای عمان مستقر شدند و برای خودشان قلعه هایی ساختند که در آن زمان چند تن  از سردارن بلوچ به نام اسماعیل هوت ،جیهند هوت  نیروهایش در مقابل اینها ایستادگی کردند و در نهایت توسط سردار حمل هوت پسر جیهند از بلوچستان بیرون شدند و وقتی حمل واسه گشت زنی به دریا مکران رفته بود کشتیش دچار حادثه شد و درعمان که اون موقع دراشغال پرتغالی ها بود به گل نشسته و حمل هوت توسط پرتغالی ها دستگیر شد و وقتی که قبول نکرد مکران رو تسلیم پرتغالی ها بکند توسط انها کشته شد  و بعد خبر رسیدن کشته شدن حمل هوت به مردم مکران ارتشی بزرگ برای انتقام به  رهبری دو برادر میران هوت و جلال هوت تشکیل شد و  توانستند پرتغالی ها رو از عمان بیرون کنند و سال ها حکومت  عمان رو در اختیار بگیرند و الا قلعه های بزرگ عمان قلعه الجلالی و قلعه المیران متعلق به حکومت بلوچ ها بر عمان است

روز جهانی فرهنگ بلوچ

روز دوم مارس، ۱۲ اسفند روز جهانی فرهنگ بلوچ میباشد هرساله این روز در سرزمین های بلوچ نشین از جمله ایران ،پاکستان،هندوستان،عمان،و... گرامی داشته می شود و مردم به جشن وپایکوبی میپردازند