ادبیات مازندرانی

ادبیات نظم مازندرانی تاریخی هزار و صد ساله دارد که قدیمی ترین آثار آن اشعار متعلق به مسته مرد و مرزبان باوندی و علی پیروزه است و همچنین پیشینه ی نثر طبری به قبل از اسلام می رسد که متنی در باب بنای شهر آمل از زبان بانو آمله دختر اشتاد دیلمی گفته شده و در کتاب تاریخ تبرستان ابن اسفندیار آورده شده است.
 زبان مازندرانی را می توان زبان دوم مذهب زیدی در سده های هشتم و نهم دانست از آن دوران کتب فراوانی بجای مانده که با توجه به آنها می توان این زبان را در کنار فارسی با قدمت ترین زبان ایرانی دانست که نگارش ادبی تاریخی دارد.
از کتب زیدی باقی مانده که به زبان های مازندرانی و عربی نگاشته شده می توان به چند تفسیر زیدی قران مانند: تفسیر کتاب‌الله(قرن۹)، تفسیرمغنیسا(قرن۹)، تفسیرقرآن سورتچی(قرن۷)،
و همچنين کتابی درباره ی مذهب زیدی به نام الابانه(قرن۹) به عربی و مازندرانی توسط ابوجعفر محمد بن یعقوب هوسمی نگاشته شده 
همچنين کتبی مانند: دوم مشیخ زیدی(قرن۹)، سوم مشیخ زیدی(قرن۹)، مقامات الحریری(قرن۷)، الکفایه(قرن۹)، قصیده طنطرانیه(قرن۹) و چند کتاب دیگر به طبری ترجمه شده اند.
همچنین زبان مازندرانی با لهجه ی گرگانی از زبان های مقدس فرقه ی حروفیه که یکی از فرقه های صوفی ایران است اشاره کرد.
کتاب های محبت نامه، جاودان نامه و نوم نامه نوشته ی ملا فضل‌الله نعیمی استرآبادی از مهم ترین و با ارزش ترین کتب عرفانی و ادبی به زبان مازندرانی با گویش گرگانی است که متعلق به قرن هشتم هجری است.
شخصی نیز به نام سید اسحق استرآبادی کتابی عرفانی به نام محرم نامه به مازندرانی نگاشته که در باب فرقه حروفی است.
از نخستین آثار ادبی زبان مازندرانی کتابی از مرزبان بن رستم، اسپهبد باوندیان، بود که تنها ترجمه‌ای از آن تحت عنوان مرزبان‌نامه باقی مانده‌است. نخستین آثار به جای مانده، آثاری هستند که از پادشاهان دودمان زیاریان باقی مانده‌اند. به‌طور مثال در قابوس‌نامه چند دوبیتی طبری آمده‌است.
ذبیح‌الله صفا در تاریخ ادبیات ایران در بارهٔ این اشعار می‌گوید: «از لهجات محلی ایران در سه قرن اول هجری و پس از آن اسعاری به دست ما رسیده که عالباً همراه با وقایع تاریخی ذکر شده‌است، همهٔ این اشعار با وزن هجایی و بعضی دارای قوافی ناقص و احیاناً کامل بوده و نشان‌دهندهٔ این حقیقتند که شعر هجایی قدیم ایران تدریجاً به اوزان هجایی جدید که نزدیک به وزن‌های عروضی است، تبدیل می‌شده و به صورتی درمی‌آمد که در آثار شاعران فارسی‌زبان نیمهٔ دوم قرن سوم دیده می‌شود».
بسیاری از شاعران مازندرانی‌زبان را به واسطهٔ کتاب‌های تاریخی ابن اسفندیار، ظهیرالدین مرعشی و اولیاءالله آملی می‌شناسیم. علی پیروزه، مسته مرد، مرزبان بن رستم، قاضی هجیم آملی، خورشید مامطیری، باربد جریری طبری، گرد بازو قطب رویانی و کیا افراسیاب چلاوی از این دست شاعران هستند.
جدای از این موارد برخی اشعار به صورت حاشیه‌نویسی در کناره‌های کتب دیگر زبان‌ها آمده و چند کتاب ترجمه از عربی به طبری نیز موجود هستند. همچنین آثار شاعرانی همچون طالب آملی، سیتی نسا آملی، امیر پازواری، رضا خراتی، زرگر آملی، محمد چلاوی، نجما مازندرانی و… به صورت سینه به سینه و در غالب ترانه‌های فلکوریک و ترانه در میان مردم محلی مازندران باقی مانده‌است.
بخشی از آثار قدیمی که یا به مازندرانی نگاشته شده یا بخش هایی از آن مازندرانی است:
۱.تفسیر قران سورتچی(قرن۷)
۲.مقامات الحریری(قرن۷)
۳.تاریخ تبرستان(قرن۷)
۴.جاودان نامه(قرن۸)
۵.نوم نامه(قرن۸)
۶.محبت نامه(قرن۸)
۷.الکفایه(قرن۹)
۸.الابانه(قرن۹)
۹.تفسیر کتاب الله(قرن۹)
۱۰.تفسیر مغنیسا(قرن۹)
۱۱.دوم مشیخ زیدی(قرن۹)
۱۲.سوم مشیخ زیدی(قرن۹)
۱۳.قصیده طنطرانیه(قرن۹)
۱۴.اشعار امیر پازواری(قرن۹)
۱۵.لغت استرآبادی(قرن۹)
۱۶.محرم نامه(قرن۹)
همچنین برخی از بزرگان نظم و نثر تاریخی زبان مازندرانی:
۱.مرزبان بن رستم(قرن۳) ۲.علی پیروزه(قرن۴) ۳.مسته مرد(قرن۴) ۴.قابوس بن وشمگیر(قرن۵) ۵.قاضی هجیم(قرن۶) ۶.باربد جریر طبری(قرن۶) ۷.گردبازو یزدگرد باوندی(قرن۶) ۸.اسپهبد خورشید ممطیری(قرن۶) ۹.ابراهیم معینی(قرن۶) ۱۰.ابولعمرو(قرن۶) ۱۱.قطب رویانی(قرن۷) ۱۲.امیر علی(قرن۷) ۱۳.کیا افراسیاب چلاوی(قرن۸) ۱۴.کیا داوود چلاوی(قرن۸) ۱۵.حسن کیا (قرن۸) ۱۶.ملا فضل‌الله نعیمی استرآبادی(قرن۸) ۱۷.سید عبدالعظیم مرعشی(قرن۹) ۱۸.شیخ العجم امیر پازواری(قرن۹) ۱۹.ابوالفضل بن شهردویر دیلمی دیلمی(قرن۹) ۲۰.محمد بن تلجانی(نگارنده تفسیر مغنیسا قرن۹)

پیش از اسلام

در کتاب تاریخ تبرستان و درباره ی وجه تسمیه شهر آمل از شخصی به نام آمله دخت اشتاد دیلمی داستانی آمده که در پایان آن عبارتی به نثر مسجع آمده:
جاوید فرخ خسرو خدای انوشه ورجاوند، اج بامدادان سَفزه دییِن چشمِ افروجه، اُ تاوستان کتان و زمستان پرنیان پوشییِن تنِ افروجه، اُ سیر و انکسم خوردِن دَمِشِ افروجه.

ترجمه‌هایی از عربی به طبری

آنچه میراث مکتوب طبری را از دیگر زبان‌های مشابه ممتاز می‌سازد وجود چندین ترجمه از قرآن و ترجمه‌ای از مقامات حریری است. روشی که در عموم این آثار اختیار شده ترجمهٔ کلمه به کلمه در زیر هر سطر از متن عربی‌ست و عیبش آن است که استخراج نحو زبان مقصد (طبری) را دشوار می‌سازد.
کتابی که تحت عنوان «ترجمه طبری قرآن» معروف شده، با نام تفسیر کتاب‌الله نیز شناخته می‌شود. این کتاب در واقع یک تفسیر قرآن به سبک زیدیه است که به لهجه غرب مازندران و شرق گیلان در میانه‌های آن ترجمه‌ی آیات نوشته شده‌است ولی خود تفاسیر اکثراً به زبان عربی هستند. نویسنده این کتاب ابوالفضل بن شهردویر دیلمی نام دارد.
ترجمه مقامات الحریری در نسخه‌ای در کتابخانهٔ ملک تهران نگهداری می‌شود و دارای ۱۸۹ برگ است. صادق کیا(۱۳۲۳) در ارزیابی کوتاهی ترجمه را از اوایل قرن هفتم برآورد کرده اما فضل‌الله پاکزاد(۱۳۸۴) در مطالعه‌ای که از شش مقامهٔ نخست متن به عمل آورده تاریخی قدیمی‌تر از قرن نهم و دهم هجری برای آن قائل نمی‌شود.