فتح تهران

فتح تهران اشاره دارد به ورود نیروهای بختیاری مشروطه خواه به تهران در سه‌شنبه ۲۲ تیر ۱۲۸۸ (۲۴ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷/۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۹) در جریان انقلاب مشروطهٔ ایران که منجر به متحصن شدن و پناهندگی محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه در تهران و سپس خلع او از سلطنت و تبعید از ایران شد.

جنبش‌های ولایات

اولین جنبش و قیام علیه حکومت مرکزی در سال ۱۲۸۷ ه‍.خ از اصفهان آغاز شد. سردار اسعد بختیاری با هزاران نفر سوار بختیاری، وارد اصفهان شد و شهر را به تصرف درآورد.
اقبال الدوله، حکمران اصفهان از ترس جان در کنسولگری انگلستان متحصن شد. در همین زمان انجمن مشروطه، در اصفهان، توسط صمصام‌السلطنهٔ بختیاری تشکیل شد.
به‌دنبال سقوط اصفهان اوضاع گیلان نیز متشنج شد. مخالفان محمدعلی شاه متحد شدند و عده‌ای از مجاهدین قفقازی نیز به آن‌ها ملحق گردیدند.
یپرم خان ارمنی فرمانده مجاهدین قفقازی، در واحدهای نظامی خود انضباط نظامی را برقرار نمود و بعد از متشکل کردن این نیرو، به ارگ دولتی حمله کرده، آن را اشغال نمودند.
معز السلطان که از مجاهدین گیلانی بود، آقا بالاخان سردار حاکم رشت را به قتل رساند. مجاهدین بدین ترتیب، شهر رشت را تصرف نمودند و در نتیجه، گیلان هم سقوط نمود.
هنوز مراسم نوروز سال ۱۲۸۸ ه‍.خ پایان نیافته بود، که مجاهدین مشروطه‌خواه گیلان به فرماندهی یپرم خان ارمنی، وارد قزوین شدند و بین آنان و قوای دولتی، جنگ درگرفت. سرانجام مجاهدین، شهر را تصرف کردند و قاسم خان امیرتومان، فرمانده قشون دولتی و چند نفر دیگر به دار آویخته شدند و قزوین نیز به تصرف مجاهدین درآمد.
همزمان با این واقعه عین‌الدوله از محاصرهٔ تبریز مأیوس شده، به‌سرعت از آذربایجان بازگشت.
محمدعلی شاه با مشاهدهٔ این وضعیت مشیرالسلطنه؛ رئیس‌الوزرای دوران استبداد صغیر را (بعد از گذشت کمتر از یک سال) از کار برکنار نمود.

رئیس‌الوزرایی کامران میرزا

محمدعلی شاه پس از عزل مشیرالسلطنه، برای تسکین افکار عمومی امر به تشکیل مجدد مجلس شورای ملی داد و عده‌ای را مأمور نمود تا تعمیرات اساسی در عمارت بهارستان انجام دهند. به‌دنبال این فعالیت‌ها؛ فرمان صدارت عظمی را به نام کامران میرزا؛ نایب‌السلطنه، عمو و پدر زن خود، صادر کرد.
صدراعظمی نایب‌السلطنهٔ قاجار، در میان دوستان و دشمنان محمدعلی شاه، حسن اثر نبخشید. مشروطه‌خواهان او را مردی مستبد و کم‌سواد می‌دانستند و از اعمال او در زمان ناصرالدین شاه و واقعهٔ رژی خاطرات بدی داشتند. همچنین وزیر مختار روسیه و وزیر مختار انگلستان، به این تصمیم شاه اعتراض نموده، آن را به صلاح او ندانستند.
سرانجام سه روز بعد از این انتصاب و به‌دنبال ملاقات وزرای مختار روسیه و انگلستان با محمدعلی شاه (که در باغ شاه ساکن بود) شاه، کامران میرزا را از رئیس‌الوزرایی برکنار نمود.

رئیس‌الوزرایی سعدالدوله

به‌دنبال صدور حکم رئیس‌الوزرایی سعدالدوله وقایعی در ایران اتفاق افتاد، که انتظار آن نمی‌رفت. قشون روسیه با سازوبرگ نظامی وارد تبریز شده و حکومت نظامی در این شهر برقرار نمود.
ساختمان‌های دولتی اشغال شد و دستگیری و زندانی نمودن افراد آغاز گردید. از سوی دیگر عدهٔ زیادی از مشروطه‌خواهان که در حرم عبدالعظیم، متحصن بودند، از تحصن خارج و همه مسلح شدند و این آغاز زدوخورد مسلحانه بین قوای دولتی و قوای مشروطه‌خواه بود.
در قزوین و اصفهان و شیراز درگیری‌های شدیدی به وقوع پیوسته بود و از شروع قیام مسلحانه علیه شاه و دولت حکایت داشت. سعدالدوله در برابر این وقایع تاب مقاومت نیاورد و به‌اتفاق وزیران استعفا داد؛ ولی استعفایش پذیرفته نشد! در این هنگام جمعی از علمای مقیم نجف، کربلا و سامرا، تلگرام بسیار تندی علیه شاه منتشر کردند و اقدامات او را خلاف شرع دانستند و اضافه کردند که از هیچ نوع اقدامی علیه او فروگذار نخواهند کرد.
به‌دنبال این واقعه سعدالدوله، شاه را وادار نمود تا با برگزاری سریع انتخابات موافقت نماید. هیأتی بیست نفره مشغول تنظیم نظام‌نامهٔ انتخابات شدند. این هیئت و هیئت وزیران، چندین جلسهٔ مشترک برگزار کردند. عده‌ای نیز تحت عنوان «هیئت آشتی»، دولت را یاری می‌کردند. گردانندهٔ این هیئت صنیع‌الدوله و برادران وی بودند.
سرانجام نظام‌نامهٔ انتخابات، تکمیل و با تأیید شاه منتشر شد. ستارخان که مانند بسیاری از مشروطه‌خواهان از این عمل شادمان شده بود؛ از تبریز برای محمدعلی شاه پیام تشکر فرستاد.
ولی در همین ایام که شاه و دولت با شتاب برای برگزاری انتخابات تلاش می‌کردند، قوای بختیاری، به فرماندهی سردار اسعد بختیاری از اصفهان و مجاهدین گیلان به رهبری سپهدار تنکابنی به همراهی یپرم خان ارمنی و مجاهدین قفقازی، آهنگ فتح تهران را کرده بودند.

فتح تهران

با آغاز تیرماه ۱۲۸۸ شمسی، قوای سردار اسعد، به قم و قوای سپهدار تنکابنی، به ینگی امام رسیدند. در مقابل، سعدالدوله، قوایی به فرماندهی امیر مفخم بختیاری به سمت کرج فرستاد.
شاه با گرو گذاشتن جواهرات سلطنتی، مبلغ پنجاه‌هزار تومان از بانک استقراضی روس، وام گرفت و قسمتی از حقوق معوقهٔ سربازان را پرداخت. قوای نظامی دو طرف آمادهٔ جنگ شدند ولی سعدالدوله در تلاش برای مذاکره و حل و فصل مسالمت‌آمیز موضوع بود. بدین منظور از سردار اسعد و سپهدار تنکابنی خواست، نمایندگانی برای مذاکره نزد او بفرستند؛ ولی مسیر حوادث به‌گونه‌ای بود که تدابیر سعدالدوله به نتیجه نرسید و همکاران او از کار کناره‌گیری کردند.
روز ۲۲ تیرماه ۱۲۸۸ ه‍.خ قوای سردار اسعد و سپهدار تنکابنی، در نزدیکی تهران به هم رسیدند و در بادامک، اردو زدند.
جنگ بین قزاقان دولتی و قوای مشروطه‌خواه درگرفت و عصر روز ۲۴ تیرماه، جنگ به نفع مشروطه‌خواهان پایان پذیرفت. فردای آن روز محمدعلی شاه و نزدیکان او به سفارت روسیه و سعدالدوله به سفارت انگلستان پناه بردند.

رئیس‌الوزرایی سپهدار اعظم تنکابنی

در این اولین کابینهٔ پس از استبداد صغیر که فاتحان تهران تعیین کردند، دو تن از وزیران کابینه، داماد مظفرالدین شاه بودند، یعنی دو تن از شوهر خواهران محمدعلی شاه، شاه مخلوع. این دو تن فرمانفرما و صنیع‌الدوله بودند.
در این کابینه ناصرالملک که در آن هنگام، در لندن اقامت داشت به وزارت خارجه انتخاب شد؛ اما به ایران نیامد. کابینهٔ جدید که به سرپرستی سپهدار اعظم و مشورت سردار اسعد امور جاری کشور را نظم و نسق می‌داد، یپرم خان ارمنی را به ریاست نظمیه (شهربانی)، صمصام‌السلطنه را به حکومت اصفهان و مخبرالسلطنه را به حکومت آذربایجان تعیین نمود و یک دادگاه انقلابی برای محاکمهٔ طرفداران محمدعلی میرزا تشکیل داد.
به حکم این دادگاه، شیخ فضل‌الله نوری، صنیع حضرت، موقرالسلطنه، مفاخرالملک و میرهاشم، به دار آویخته شدند. در این زمان، انتخابات دورهٔ دوم مجلس به طریق دو درجه‌ای انجام گرفت و در همین زمان بود که محمدعلی میرزا ایران را ترک کرد. سرانجام پس از انجام یک سری اقدامات، عضدالملک نایب‌السلطنه قاجار، رسماً سپهدار تنکابنی را به رئیس‌الوزرایی برگزید (مهر ماه ۱۲۸۸).