گویش اردلانی

برخی ویژگی‌های گویش اردلانی سنندجی

همگرایی دو مؤلفه زبانی ایلات و عشایر کرد و گویش مردم هَورامی ساکن در استان و همچنین زبان ادبی و شعری گُورانی که به پارتی اشکانی و زبان‌های شمال غربی نزدیک است در بین فرهیختگان زبان و ادبیات مکتوب عامه مانند شاهنامه‌های کردی، خورشید و خاور، اسکندر نامه که همگی به گُورانی سروده شده بودند در شکل‌گیری شیوه مکالمه اردلانی سنندجی تأثیرگذار بوده‌اند. اما همچنانکه گفته شد در محدوده جغرافیایی نفوذ گویش عمومی سنندجی و فرایندهای واجی لهجهٔ اردلانی در چارچوب نظریهٔ بهینگی تفاوت‌هایی در لحن بیان واژه‌ها دیده می‌شود. به‌طور مثال در بسیاری از روستاهای سنندج و شهرستان‌های استان کردستان "د"و "گ" دارای تلفظ خاصی است و تا بحال هم نشانه ای الفبایی برای بیان اینگونه تلفظ د و گ ایجاد نشده‌است. مولوی شاعر که خود از طایفه جاف بوده‌است این ویژگی ادای د و گ را در اشعارش لحاظ نموده‌است و لذا در تلفظ صحیح اشعار مولوی باید به این نکته توجه داشت. قرابت جغرافیایی لهجه اردلانی با گویشوران زبان گورانی و گویش‌های جنوبی کردی کَلهری و لَکی، لری سبب تأثیر این گویشها نیز به ویژه در نواحی مجاور خود بوده‌است و آن بیشتر در اضافه شدن کسره "ی" در تلفظ برخی واژگان است مانند دویر بجای دور، لویل بجای لول، قویل بجای قول (عمیق) یا "یل" علامت جمع بجای" گل " مانند "کوره یل " بجای "کورگه ل". بنابراین ریشه شیوه فعلی سنندجی را باید در همگرایی کلامی اقوام و طایفه‌هایی با اصالت هَورامی، ژاورودی، جافی و سایر ایلات موسوم به کرد و نیز کَلهری و لَکی جستجو نمود؛ و حتی ردپایی از اثر کردی شمالی بادینانی نیز وجود دارد؛ که البته این فقط یک نظر شهودی است و این ارتباط ممکن است ریشه در ساختارهای قدیمی تر خود زبان داشته باشد. در این لهجه واژگان متعددی وجود دارد که در سایر لهجه‌های کردی میانی مصطلح نیست. مانند تاسه (تامه زرو، یاد کسی یا چیزی)، مامر (مریشک - مرغ)، هه نگور (تری – انگور)، هاله (غوره)، کتک (گربه-پشیله)، کیف (کوه-کیو)، که نیشک (دختر- کچ)، گه ره ک بوون (ویستن- خواستن)، چه په ل (کثیف-پیس)، له ته ک (له گه ل – با)، رمیان –روخیان (روخان- خراب شدن)، کوچک (سنگ – به رد) و … همچنین افعال در شیوه ته لهجه سنندجی به گه ختم می‌شوند مانند کردگه بجای کردیه، چوگه بجای چووه، رژیاگه بجای رژیایه
همچنین حرف د در وسط واژه در لهجه منطقه اردلان اگر قبل از صدای (ی) یا کسره قرار گرفته باشد یا پس از (د) مصوت قرار گرفته باشد میل به حذف شدن دارد. مانند دیه بجای دیده، گِا با تأکید بر مصوت آخر بجای گدا و مانند (میدان) حرف پس از (د) مصوت است (د) خوانده نمی‌شود و واژه (میان) تلفظ می‌شود. از مهم‌ترین شاخص‌ها خواندن حروف (ت، پ، ک) پس از یک مصوت به ترتیب در زبان پارسیگ ساسانی (د، ب، گ) و در پارتی اشکانی (د، ب، گ) است. در مقابل، (د، ب، گ) پس از مصوت، در زبان پارسیگ ساسانی (ی، و، ی) و در پارتی (ذ δ، ب β، غ γ) خوانده می‌شده‌است.
همچنین در لهجه اردلانی این تمایل وجود دارد که (ن و گ) در واژه ترکیبی تلفظ شود مانند تلفظ (ن و گ) در هنگوین و رنگین و آهنگ که مانند صدای /ŋ/ در زبان آلمانی که در فارسی معادلی به صورت یک حرف برای آن وجود ندارد. این صدا را از تلفظ دو حرف «ن» و «گ» پشت سر هم می‌سازند (مثل دو حرف انتهایی واژه «نهنگ» یا “آهنگ”). صدای /ŋ/ در زبان آلمانی معمولاً به صورت ترکیب حروف “NG” نوشته می‌شود. lang /laŋ که این ویژگی در لهجه اردلانی مانند زبان ژرمنی و اوستا است.
خوشه‌های غیر چاکنایی (حذف پذیر) در لهجه اردلانی شامل[zd]-[mb]-[st]-[nd]-[sd] می‌باشد.
خوشه [st] هست، هس/ماست/ماس
خوشه[zd] دزد، دز نزدیک، نزیک
خوشه[mb]بمبbomb، بمbom
خوشه[nd]دندانdandan ددانdadan
خوشه[sd] در این خوشه پس از حذف (د) به (و) تبدیل می‌شود. صد(sad) به سو(sav)، مراد(murad) به مراو(murav)
تلفظ د در قه د که نزدیک به قه در سنندج و در اطراف سنندج قه (د) تلفظ د داخل پرانتز خاص حوزه زبانی سنندج است. مانند اصطلاح " قه د قه د دائه رزیام ." برای بیان خجالت کشیدن و پشیمانی از کاری ناپسند.
همچنین در لهجه اردلانی تمایلی به حذف د در آخر اسماء وجود دارد. مانند یه ز (یز) بجای یه زد (یزد) در مثل " یه ز دوره گه ز نزیک " همچنین تبدیل ب به و بسیار وجود دارد. مانند " ئه یان بات" که به " ئه یان وات" تبدیل شده‌است.
در لهجه اردلانی همخوان‌های تیغه ای [d],[t]در پایان یا وسط واژه در دو خوشه همخوانی به عنوان عضو دوم خوشه حذف می‌شود این ویژگی در سُورانی وجود ندارد.
(حذف[d,t]از خوشه های[st],[zd])
یزد، یز   // دزد، دز//دست،  دس//نزدیک،نزیک
راست، راس//  مست، مس//دوست، دوس
حذف[n] یا [d]از خوشه[nd] در لهجه اردلانی به دو شکل است.
۱-در لهجه اردلانی در دو خوشه [nd] هم خوانی به عنوان عضو اول خوشه هستند حذف می‌شوند که این ویژگی با قدمت بیشتر در زبان پارسی هخامنشی بوده‌است. مانند بدک (بنده).
خوشه[nd] دندانdandan / ددانdadan
۲-در لهجه اردلانی هرگاه(d) پس از(n)واحدواجی(n)مشخصه خیشومی خود را را به(d)گسترش می‌دهد و همین امر سبب می‌شود(d)به‌طور کامل با (n)همگون شوددر حالی که این ویژگی در سُورانی وجود ندارد.
dande دنده dani /danig
Zindeg زنده zinig/zine
Mande مانده mani /manig
در گویش اردلانی و زبان‌های کردی در صورتی که بعد از صدای (و) حرف صامت (خ) قرار گرفته باشد (خ) حذف می‌شود که این ویژگی در پارسی هخامنشی بوده‌است. مانند تخم (توم)، دروغ (درو).
سوختنsoxtan، سوتنsotan/ تخمtoxm، توم Tom
روغنroxan، رون Ron/دروغdrox، دروdro
همچنین استفاده از پسوند گل (gal) و (yan) و در مواردیan) استفاده می‌شود در جمع بستن اسماء که البته گل (gal) مخصوص جمع بستن در سنندج کامل تلفظ می‌گردد اما در اغلب روستاها گ آن به روش معمول منطقه و گنگ تلفظ می‌گردد در لهجه کرمانشاهی شامل کَلهری و لَکی و لری بختیاری این gal (گل) به‌صورت (یل) yel یا el تلفظ می‌گردد. این از مشابهت‌های بارز لحن سنندجی و کرمانشاهی و لری بختیاری است و در اردلانی علاوه بر gal، از نشانه (کان) kan برای جمع استفاده می‌شود که تنها در این لهجه وجود دارد و مربوط به زبان پارسیگ ساسانی می‌باشد که به صورت (gan) استفاده می‌شود. همچنین در گویش اردلانی از پسوند (یان) yan هم برای جمع اسامی مکان و غیره استفاده می‌شود اما در سایر گویش‌های کردی میانی یا سُورانی ادات جمع (ان) که مربوط به زبان پهلوی اشکانی است و به‌طور کلی بیشتر اسامی و واژگان مصطلحی که در لهجه اردلانی سنندجی وجود دارند اما در سایر گویش‌های متعلق به خوشه میانی وجود ندارد دارای ریشه گُورانی اعم از هَورامی و گُورانی ادبی یا خوشه لهجه کردی کرمانشاهی (کَلهری، لَکی ،فَیلی) است.
در لهجه اردلانی هم خوانهای انسدادی دو لبی (b) بین دو واکه یا در پایان واژه در صورتی که واکه (مصوت) قبلی پیشین باشد به هم خوان سایشی لب و دندانی (v) تبدیل می‌شود این فرایند در زبان لری و زبان‌های مرکزی ایران دیده می‌شود در حالی که این ویژگی در سُورانی وجود ندارد.
Nabat نبات/ navat نوات
Tabar تبر /tavar تور
Taberiz تبریز/ taveriz توریز
Taban تابان/ tavan تاوان
Shaban شبان (چوپان)/ shuvan شوان
Sabad سبد/ savat سوت
beaban بیابان /beavan بیاوان
هم خوانهای انسدادی دو لبی (b) هرگاه در بافت پایان واژه یا پایان هجا بعد از واکه (مصوت) هسته یا بین دو واکه (مصوت) قرار بگیرد و این ویژگی در سُورانی وجود ندارد.
Xarib غریب xariv
Ab آب av
Xrab خراب xrav
در لهجه اردلانی هم خوانهای گرفته واک دار که به (d، د) و (ž، ژ) و (ت،t) ختم می‌شود و واکه (مصوت) قبل از آنها واکه کشیده‌است هم خوان پایانی آنها حذف می‌شود.
امروژ، امرو / توت، تو
بود، بو / سود، سو
قلب در خوشه دو هم خوانی یا توالی دو هم خوان که هم خوان دوم یک هم خوان روان است.
قفل ghofl قلف gholf
قلب در خوشه دو همخوانی که هم خوان اول غیر تیغه ای و هم خوان دوم تیغه ای باشد.
عکس aks /عسک ask
همچنین در لهجه سُورانی و مُوکریانی بر خلاف گویش اردلانی حروف برخی واژه‌ها از (ف) به (و) تغییر می‌کند.
اردلانی هفت haft / سُورانی (مُکریانی) حوت / فارسی هفت
اردلانی جفت jeft / سُورانی (مُکریانی) جوت / فارسی جفت
اردلانی کفت kaft / سُورانی (مُکریانی) کوت / فارسی افتاد
اردلانی خفت xaft / سُورانی (مُکریانی) خوت / فارسی خوابید
اردلانی نفت naft / سُورانی (مُکریانی) نوت / فارسی نفت
در لهجه اردلانی بر خلاف سُورانی (مُکریانی) در برخی واژه‌ها از حرف (م) به جای (و) استفاده می‌شود یا برعکس در بعضی از واژگان به جای (و) از صامت (م) استفاده می‌شود.
زمستان زمسان «اردلانی» / زوستان سُورانی (مُکریانی)
زبان / زووان «اردلانی» / زمان سُورانی (مُکریانی)
رودخانه / چم «اردلانی» / چوم سُورانی (مُکریانی)
مهمان / میمان «اردلانی» / میوان سُورانی
تفاوت آشکاری نیز بین گویش اردلانی سنندج و روستاهای اطراف سنندج قدیم ودر واقع اطراف قلعه حسن‌آباد (حسن‌آباد، کانیمشکان، دروه نه، مربزان ...) با سایر مناطق شهرستان سنندج وجود دارد. این تفاوت در گفتار را قبلاً به شوخی تفاوت بین شه‌که‌ره سنه یی  و زڕه‌سنه یی می‌گفتند. در گویش سنندجی و چند روستای ذکر شده اطراف آن لهجه ای حاکم است که توان نوشتاری آن بیشتر یا اصطلاحاً لفظ قلم است و نوعی تشخص شهری در آن دیده می‌شود. این شیوه محاوره درته لهجه سنندجی امروز به دلیل تأثیر مهاجرت‌ها کم رنگتر شده‌است. تفاوت آشکار آن در تلفظ گ آخر افعال است؛ که در کردی سورانی و مکریانی و هورامی wa (وه) ودر گویش روستاها و شهرهای دیواندره، کامیاران، دهگلان، روانسر، روستاهای مریوان و بیجار، سقز (تیلکو) از پسوند ya (یه) استفاده می‌شود مانند خواردگه بجای ، خواردیه ، رژیاگه بجای ، رژیایه همچنین تفاوت‌های آشکار دیگر آن در تلفظ نکردن گ در گل مخصوص جمع اسماء است. همچنین در روستاهای سنندج بجای ب در بسیار موارد و تلفظ می‌شود مانند ئه م به ر که ئه م وه ر تلفظ می‌گردد. در روستاهای سنندج گ آخر افعال کامل تلفظ نشده و تلفظ آن به وه نزدیک می‌گردد مانند رژیاًگ"ه که گ تلفظی بین د و گ دارد. اخیرا در ضبط ضرب المثل‌ها و اصطلاحات گویش سنندجی اشتباهاتی مشاهده می‌شود. مثلا واژه ناگیرگی غلط بوده و در سنندج ناگیریی تلفظ می‌گردد. یا مثلا گاوه سن (گاوآهن) در سنندج هم هیچوقت گاوه سنگ تلفظ نمی‌گردد. مثلا ضبط مثل "به ده سی دو هه نی هه ل ناگیرگی" غلط است و ناگیریی درست است یا در جای دیگری نوشته‌اند "درگای شار ئه وسگی …" که ئا وسیی درست است و ئه وه سگی مجعول است. تفاوت‌های دیگری نیز وجود دارد در شهر سنندج مثلاً بجای ئیره (اینجا) ئه گره گفته می‌شد که امروزه کمتر شنیده می‌شود؛ بنابراین گفته شد که لحن ایلات و عشایر موسوم به کرد و به ویژه جاف‌ها با لهجه اردلانی علیرغم سنخیت ساختاری دارای تفاوت‌هایی است. این تفاوت‌ها در تلفظ گ و د در وسط واژه‌ها و گ در آخر افعال است که در لحن غیر شهری به‌صورت صدایی گنگ برآمده از کام است.
بنظر می‌رسد که شیوه گفتاری لهجه‌ها در دورانی طولانی دارای معیاری نوشتاری بوده که در حد فاصل لهجه‌های کَلهری، لَکی، هَورامی و جافی و اردلانی قرار داشته‌است؛ و مردم موسوم به گُوران با آن لهجه معیار صحبت نمی‌کرده‌اند بلکه همانند امروز دارای گویش‌های متعدد بوده‌اند. اما گُورانی معیار زبان نیایش، شعر و آواز گروه‌های وسیعی از مردم غرب ایران شامل کردها و لرها بوده و شاید با پهلوی زمان ساسانی دارای پیوند بوده‌است. در استان کرمانشاه امروزه به اشتباه گُوران و آیین اهل حق یا یارسان مترادف گرفته می‌شود که این صحیح نیست؛ و بروز یارسان بسیار جدیدتر از گُوران است. به‌طور خلاصه خوشه متنوع لهجه میانی کردی که اردلانی شعبه ای از آنست از حدود چهارصد سال قبل و در داخل امارت محلی اردلان و پس از ایجاد رونق اقتصادی و امنیت نسبی در حوزه فعلی گویشوران این لهجه به مرور لهجه‌های شمالی و جنوبی کردی را پس رانده و به عنوان لهجه ای معیار و با نام سربرآورده است.
لطافت و نرمی لهجه اردلانی
نمونه هائی از اصطلاحات و امثال و حکم خاص منطقه سنندج را ارائه می‌نمایم که در عین سادگی بسیار زیبا، گویا، و از نظر فرم زبانی نیز اصیل و سالم می‌باشند.
به‌رم که‌نه‌و پشتم که‌نه‌ڵان - بوێ ئه‌چه‌لێ - پرسیان له قنڵاشک مه‌نزڵت کوێنه‌س وتی با ئه‌زانێ—پڕکێشی ناکات - پێشهٔ پرتووکیاگه - په‌رمیاگم پیا - په‌شوکیاگه - تا ئه‌یژێ هاڵه هه‌نگوور پێ ئه‌گه‌ێ - تروشکه له خوهٔ دوو شکه - ته‌ک ئاو گه‌نیاگه هه‌ڵ ئه‌کات - تا ڕیوی قه‌واڵهٔ خوهٔ خوه‌ند که‌وڵیان کرد - ته‌ڕه هه‌سه هه‌ر ئه‌مه‌سه - ته‌ڵ کریاگه - به که‌ر ناوێرێ به کوپان شێره - چما ئه‌یژی عیسی گرتیه‌و مووسا خانییه - چه هه‌ڕگێ بنیشم - حاشا له‌و قه‌وره مڕومشتی تیا نیه—خاسی که و بیه ده‌م ئاوه‌و – خاڵو زیااخان زیایهٔ خوه‌ت بو خوه‌ت سه‌ر وه سه‌ر ده‌ربێ – چێو هه‌ڵگره سه‌گ دز دیاره - چاوه چاو ئه‌کات – چنگه کڕێ ئه‌کات – به دوسم دوسم کای کرده پوسم – به دوعای کتک باران ناوارێ – به کشێ هات و به فشێ چوو – ترسیاگ لێ ڕه‌سیاگ – تا خان بڕازێ له‌شکه‌ر ئه‌ترازێ—و خوشبختانه چندین هزار از این ساختارهای سالم زبانی را می‌توان ارائه کرد.

بررسی گویش اردلانی ازلحاظ اتیمولوژی (ریشه‌شناسی) و تحول آوایی

ویژگی‌های منحصربه فرد گویش گویش اردلانی
۱-حفظ پیشوند فعل / a/پارسی هخامنشی از «*اَتَـ» زبان ایران باستانی را به عنوان نشان استمرار
۲-حفظ (گ g)پسوند دوره میانه زبان‌های ایرانی
۳- حفظ خوشه آوایی(ay) در پایان افعال زبان پارسیگ ساسانی
۴-حفظ (ت) دوره پارسی هخامنشی
۵- تحول آوایی و دگرگونی صامت (د) به (ی) در پارسی هخامنشی و ساسانی
۶- تحول نشان جمع gan زبان ساسانی به کانkan
۷- تحول آوایی rd به l
اتیمولوژی (ریشه‌شناسی) و تحول آوایی گویش اردلانی
۱-هیشتنhishten، اهیلی، ایلیaely، بلاbelaبه معنی اجازه دادن
ریشهٔ باستانی *hardz- در زبان‌های ایرانی به معنی «رها کردن» و «به پیش فرستادن» است. این ریشه در زبان اوستایی به صورت harz- ضبط شده‌است و در زبان فارسی باستان به صورت hard- (دقّت شود به تمایز z در زبان‌های شمال غربی و d در بان‌های جنوب غربی ایرانی). ریشهٔ مزبور به مرور زمان دستخوش تغییرات معناشناختی گردیده و معانی مزبور را در زبان‌های مختلف ایرانی نوین به خود می‌گیرد: «عفو کردن»، «روانه کردن»، «اجازه دادن» و «پرتاب کردن».
در این میان معنای «اجازه دادن» یا «گذاردن» نمود بیشتری دارد. در پارسی هخامنشی هیشتن به معنای دستور دادن و اجازه دادن و در پارسیگ ساسانی به عنوان زادهٔ مستقیم زبان پارسی باستان، این ریشه با تحول rd به l، که به زعم زبان شناسان مخصوص زبان‌های ایرانی جنوب غربی است، از hard- به صورت hil- درآمده و در فارسی کلاسیک (متون ادبی قرون اولیهٔ پس از اسلام) به صورت «هلـ» از ریشهٔ «هلیدن» یا «هشتن» حفظ می‌گردد.
در کردی گویش اردلانی «بِلا» و مازنی «بهِل» (به معنی «اجازه بده»، «بگذرا») و بلوچی «ایلَگ» به معنی «گذاشتن» است.
همچنین هیشن(hishten) در کرمانجی و گویش اردلانی به معنی اجازه دادن است. در این میان ولی زبان‌هایی شمال غربی نزدیک به زبان‌های مادی- اشکانی که کم‌تر با پارسی سر و کار داشته‌اند یا به نحوی ایزوله بوده‌اند صورت اصیل باستانی این فعل را حفظ کرده‌اند: زازایی «اَرزهَ»، به معنی «پرتاب کن»، هورامی «بازهَ»، به معنی «اجازه بده» و تالشی «هَرزـ» در مقام ریشهٔ مضارع، سورانی «واز» به معنی اجازه دادن همچنین در زبان فارسی نو نیز ریشه واژه (بزار، وزار، گذار) به معنی گذاشتن، قرار دادن و اجازه دادن به زبان‌های شمال غربی (پارتی اشکانی _ مادی) برمی گردد.
۲- awas: آﺑﺴﺘﻦ
فارسی میانهābus »آبستن« ( مکنزی1373 :32) > فارسی باستان*ā-puça- ، از ایرانی‌باستان*ā-puθra- »پسردار، با پسر«. بسنجید با: اوستاییpuθra-» پسر« ، فارسی باستانpuça- ، سنسکریت.putrá- در گویش اردلانیāw فارسی میانه وāw تحول یافته ازāb بهawتبدیل شده است، مانند فارسی میانه *ābūd < گویش اردلانیawī »شد« awas در گویش اردلانی بازمانده صورت پارسی باستان است که صورت جنوب غربی واژه محسوب می شود و در لری لرستانی به صورتowes  و درلری بختیاری(awosایزدپناه1381 :40)و در خوانساری به صورتōwis (آ یلرس1976 :198)با همین معنی باقی مانده است. اما معادل شمال غربی واژه را که از صورت*ā-puθra- تحول یافته است، در برخی از گویش‌های شمال غربی می بینیم : نایینی‌āur»آبستن «(ستوده1365 :1) ، هورامی‌āwir »آبستن «( هر دو> *ābuhr > *ā-puθra-).ساخت دیگری از این واژه را در پارتی به صورتbrbwhr [barabuhr] »آبستن« ( هنینگ1937) می‌بینیم، که بازمانده ایرانی باستان*bara-puθra- »برنده پسر، پسردار« است و در ختنیbaravirna- و در سغدیβrpšh (ق ریب1374 :2767)شده است. بازمانده این واژه در زبان آذری هرزنی به صورتbaravör »آبستن «(کارنگ1333 :38) باقی مانده است.
۳_ gyan :جان
فارسی میانه gyān »جان« ( مکنزی1373 :82) > ایرانی باستان*ṷi̭ānā- »جان« ، اسم ازپیشوند u̯ i- و ریشهan- »دم زدن،نفس کشیدن، « .بسنجید با: ریشه سنسکریتan- » نفسکشیدن« ، اوستاییviyānā- »جان« ،ånti- »دم، دم زدن« )(بارتلمه1904: 358، 1478). صورت پارتی واژه نیزgiyān »جان« است(بویس1977 :43)که برابر آن در برخی از گویش های شمالغربی باقی مانده است : هورامی giān ( مکنزی1966 :96) ، گویش اردلانی و سورانیgyān، خوانساریgiyun(اشرفی خوانساری1383 :308) ،  (آیلرس1988 :316)، آذری هرزنیgun همهبه معنای»جان «(کارنگ1333 :49)

۴_ dâyek :مادر
> ایرانی باستان*dāi̭a- ، اسم از ریشﺔ(*dai)- »شیر دادن« . سنسکریتdhā/dhay- » شیرمکیدن« . در اوستایی از این ریشه صفتdaēnu- »ماده« داریم که در واژه مرکبuštra.daēnu- »شتر ماده« به کار رفته‌است.برابر این صورت را در ختنی dīnū- » گاوماده« و خوارزمی(δyn) »زن« می‌بینیم ( مایرهفر1992 :775) .صورت فارسی میانﺔ dāyag وفارسی»دایه« بازمانده ایرانی باستان*dāi̭a-ka- هستند.هم ریشه‌های واژه در دیگرزبان‌های هندواروپایی چنین هستند :لتویاییdêju »می‌مکم« ، اسلاوی کلیسایی‌کهنdojǫ »شیر دادن«، لاتینی fēlāre »شیر دادن« ،fēmina »زن« ،یونانی‌θησθαι »مکیدن« ،
نورسی کهنdīa »مکیدن« (همانجا؛ پوکورنی 1949 :241) برابر واژه را در دیگر گویش‌های ایرانی نیز می‌بینیم : در گویش کردی اردلان سنندج دایکdayek ،در گویش لکی و کلهری کرمانشاه دالگ لری لرستانیdâ »مادر «(ایزدپناه 1381 :94) لری بویراحمدی dey»مادر« ، هورامیada» مادر«، کردی سورانیdāēk» مادر«.
۵_ dukal:دود
ایرانی باستان*dūta- از ریشه*dū- > هندواروپایی آغازین *dhuH- »دود کردن؛ نفس نفس زدن «ساخته شده است .از ریشه هندواروپایی آغازین در سنسکریتdhūmá- »دود« ، اوستاییdvanman- »ابر« ، ختنیdumä- »دود « و خوارزمی‌δwd »دود «( بنتسینگ 1983 :262) باقی مانده است . در گویش اردلانی دود به صورت دوکل dukal که به صورت هند و اروپاییdhuh نزدیک است.واژه های هم ریشه آن در دیگر زبان های هندواروپایی چنین است : لیتوانیاییdū́mai »دود«َ،  لتویاییdũmi »دود«،هیتیtuhhae »دود کردن« ، یونانی θυμός »ذهن، نیروی ذهنی«، لاتینی fūmus »دود «( مایرهفر1992 :795).

وضعیت گویش اردلانی در ایران و مشکلات آن

کُردی هم یکی از زبان‌های مهم و غنی کشور است که گویش‌ها و لهجه‌ها و زیر لهجه‌های متفاوتی دارد و به اعتقاد صاحبنظران فرهنگ و زبان شناسان همین غنای این زبان است که اهمیت خاصی به آن داده‌است.
گویش سورانی (اربیلی و مُکریانی) چه از لحاظ دستوری و چه از لحاظ واژه‌ای با گویش اردلانی و گورانی و کلهری متفاوت است به مرجع و اصل در این زبان تبدیل شده و در محافل، همایش‌ها به ویژه در رسانه‌ها از این لهجه برای سخن گفتن بهره گرفته می‌شود. همین غلبه این لهجه که از طرف قومگرایان محلی و تجزیه طلب منطقه مُکریان و مهاباد (حزب دمکرات) تغذیه می‌شوند بر دیگر لهجه‌های آن موجب شده تا حدودی آن لهجه‌ها به حاشیه بروند و این به حاشیه رفتن می‌تواند در گذشت زمان موجب کوچک‌تر شدن گستره بهره‌گیری از آن‌ها و در نهایت نابودی لهجه شود البته در این کار افرادی مانند ماجد مردوخ روحانی و سُوران کردستانی که نادانسته بیشترین تلاش را ضد گویش و لهجه‌های اردلانی و کلهری و گسترش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) به کار بسته‌اند اشاره کرد و این سیاست در کردستان عراق توسط احزاب کرد با زبان سُورانی (اربیلی و مُکریانی) ضد زبان هَورامی و کَلهری در خانقین اعمال شد هر گونه تدریس به زبان هَورامی و خانقینی در مدارس کردستان عراق ممنوع و با افراد خاطی برخورد خشن انجام می‌گردد از جمله برنامه‌های آتی گروه‌های تجزیه طلب قوم گرا نابودی گویش اردلانی و زبان هَورامی و گورانی و کلهری تحت نام لهجه استانداردسازی زبان کردی در برنامه آن‌ها قرار گرفته تا تمام لهجه‌های اصیل کردی را نابود کنند و البته تمام برنامه‌های تلویزیونی این احزاب تجزیه طلب که به سُورانی (اربیلی و مُکریانی) است که با استقبال سرد مخاطبان اکثریت مردم کردنشین اردلان و گُوران و هَورامی روبه‌رو شده‌است.
گویش اردلانی و ته لهجه سنه ای (سنندجی) آن از جمله لهجه‌هایی هستند که تحت تأثیر این هژمونی (فرا دستی و سلطه) نا عادلانه و نابرابرانه گویش سورانی (اربیلی و مُکریانی) قرار گرفته‌اند.
در بسیاری محافل و آیین‌ها در شهر سنندج و سایر شهرها، مجریان برنامه‌ها به سُورانی صحبت می‌کنند و کار به جایی کشیده که برخی مهمانانی که در آن مراسم‌ها برای سخنرانی پشت تریبون می‌روند از اینکه نمی‌توانند همچون مجری برنامه با سُورانی صحبت کنند ابراز ندامت کرده و عذرخواهی می‌کنند!
در مواردی هم دیده شده تأثیر هژمونی زبان سُورانی (اربیلی و مُکریانی) باعث شود برخی از افراد ترجیح دهند به جای کُردی اردلانی و کلهری به زبان فارسی حرف بزنند.
در سال‌های اخیر هم شبکه استانی سیمای مرکز کردستان نیز به یاری گروه‌های قوم‌گرای تجزیه‌طلب آمده و با اینکه در استان اقلیت به سورانی صحبت می‌کنند اما بسیاری از برنامه‌های این شبکه به سُورانی است.
در حالیکه گستره تأثیر این شبکه به خارج از استان هم بست پیدا کرده و این می‌تواند بهانه ای شده‌است که سورانی در این شبکه بیشتر استفاده شود در نتیجه باید به دیگر لهجه‌ها و گویش‌های غالب (اردلانی) این استان یا کلهری در استان کرمانشاه نیز مورد توجه قرار گیرند که این موضوع در رادیو سنندج بهتر لحاظ می‌شود.