روابط ایران و تاجیکستان

تاریخچه

تاریخ روابط دو کشور را به حدود سال ۱۳۷۰ هجری شمسی، یعنی زمان فروپاشی جماهیر متحد شوروی و استقلال و تشکیل کشور تاجیکستان رساند. البته این ارتباطات را می‌توان به ۲ تا ۳ هزار سال پیش و بین سرزمین‌های پارس و تاجیکان نیز رساند. تا حدود ۳۰۰ سال پیش مناطق تاجیکستان و ایران به همراه سرزمین‌هایی دیگر کشور واحدی را تشکیل می‌دادند. در واقع در تاریخ سلسله‌های پادشاهی بسیار زیادی، این منطقه سرزمین واحدی بوده‌است.تاجیکستان جزیی از ایران بوده‌است.

استقلال تاجیکستان

ایران اولین کشوری بود که اقدام به تأسیس سفارتخانه در دوشنبه نمود. همچنین از اولین کشورهایی بود که در سال ۱۹۹۱ به صورت دیپلماتیک استقلال کشور تازه تأسیس تاجیکستان را برسمیت شناخت. ایران پشتیبانی دیپلماتیک کرده و مساجد جدید در تاجیکستان ساخت. به دلیل احیای فرهنگ ایرانی در داخل تاجیکستان، ایران به تبادلات فرهنگی از طریق کنفرانس‌ها، رسانه‌ها و فستیوال‌های فیلم کمک کرد. برنامه‌های تلویزیون، مجلات و کتاب‌های ایرانی به صورت افزایش یابنده‌ای در تاجیکستان عام می‌شوند.
ولی علی‌رغم موارد مشترک زیادی که دو کشور دارند، به‌هرحال اختلافات گسترده‌ای نیز وجود دارد. دولت مابعد دوران کمونیسم در تاجیکستان سکولار است در حالیکه حکومت ایران اسلامی است. فراتر از این ایران به‌طور عمده ملتی شیعه است در حالیکه تاجیکستان اهل سنت است. شخصیت‌های رهبری‌کننده جنبش‌های اسلامی رقیب در تاجیکستان اعلام کرده‌اند که ایران به عنوان نمونه‌ای نیست که برای هرگونه دولت اسلامی که آن‌ها برای تاجیکستان تبلیغ می‌کنند مورد استفاده قرار بگیرد.

جنگ داخلی تاجیکستان

در خلال جنگ داخلی در تاجیکستان، ایران پیشنهاد وساطت بین دو طرف داد، اما این تلاش‌ها منجر به هیچ مذاکره‌ای نشد.

قتل‌های زنجیره‌ای دهه ۹۰

شماری از چهره‌های سیاسی و روشنفکران منتقد در تاجیکستان در سال‌های دهه ۹۰ میلادی به قتل رسیدند. شماری از این شخصیت‌ها عبارت بودند از: رئیس سابق پارلمان صفرعلی کنجه‌یف، دانشمندان سرشناس محمد عاصمی، منهاج غلامف و یوسف اسحاقی، روزنامه‌نگار و سیاستمدار معروف آته‌خان لطیفی، نویسنده سیف رحیم‌زاد، مفتی سابق تاجیکستان فتح‌الله خان شریف‌زاده.
تاجیکستان در ۸ اوت ۲۰۱۷ برای اولین بار ایران را متهم به قتل‌های زنجیره‌ای شخصیت‌های سرشناس این کشور از جمله صفرعلی کنجه‌یف رئیس سابق پارلمان تاجیک طی جنگ داخلی این کشور آسیای مرکزی در سال‌های ۱۹۹۰ کرد. وزارت کشور تاجیکستان مدعی شد که تهران علاقه‌مند دامن زدن به جنگ داخلی تاجیکستان بود و ایران تأمین کمک‌های مالی به حزب اسلامی تاجیک را بعهده داشت و شبه نظامیان آن را در خاک ایران آموزش می‌داد.بنا به گفته وزارت کشور تاجیکستان «کمک‌های مالی ایران و دستورهای آن برای انجام ترورها از طریق عبدالحلیم نظرزاده معروف به «حاجی حلیم» که معاون سابق وزیر دفاع و یکی از فرماندهان حزب اسلامی در دهه ۱۹۹۰ بود انجام می‌گرفت. نظرزاده در نوامبر ۲۰۱۵ در جریان یک عملیات ضد کودتا در نزدیکی دوشنبه پایتخت تاجیکستان کشته شد. وی خودش را یک جنگجوی سابق حزب اسلامی معرفی می‌کرد و در سال ۱۹۹۵ به ایران رفته و همراه با ۲۰۰ نفر دیگر از اتباع تاجیک آموزش‌های تخریب در شهر قم دریافت کرده بود و در سال ۱۹۹۷ با داشتن دستورالعمل‌های روشن برای کشتن شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی به تاجیکستان برگشت.» دادگاه عالی تاجیکستان حزب اسلامی را یک گروه تروریستی اعلام کرده‌است.
سفارت ایران در تاجیکستان در این رابطه بیانیه‌ای صادر کرد و اتهام دست‌داشتن در قتل‌های زنجیره‌ای تاجیکستان که توسط وزارت کشور این کشور اعلام شده بود را تکذیب کرد.

پس از جنگ

در سال ۱۹۹۵ تاجیکستان اولین سفارت خود در تهران را گشود. روابط از آن زمان گسترش یافته، در حالیکه دو کشور در زمینه انرژی همکاری‌هایی دارند و مقامات هر دو کشور از روابط قوی تر حمایت کرده‌اند.
به گفته احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور وقت ایران «ایران و تاجیکستان یک روح در دو بدن هستند». او همچنین اضافه کرده بود که هیچ محدودیتی در گسترش روابط دو کشور وجود ندارد و اینکه «ما احساس نمی‌کنیم که با مشترکات زیادی که دو کشور ما دارند ما مهمانان غیر ایرانی نزد خودمان داریم».
در ۱۲ فوریه ۲۰۱۱ مصادف با ۲۳ بهمن ۱۳۸۹، وزیر خارجه تاجیکستان همراه خان ظریفی در مراسم جشنی که بمناسبت سالگرد انقلاب اسلامی ایران در دوشنبه برگزار می‌شد اعلام کرد: «امروز جامعه تاجیک شاهد فعالیت‌های جمهوری اسلامی ایران و نقش آن در پیشرفت و گسترش اقتصاد تاجیکستان هستند». ظریفی به پروژه‌هایی مانند نیروگاه سنگ‌توده ۲ و تونل استقلال و تونل ایستکلول به عنوان نمونه نقش ایران در اقتصاد تاجیکستان اشاره کرد.

عدم پذیرش عضویت ایران در شانگهای

بنا به گزارش‌های منتشر شده در آوریل ۲۰۱۷ یکی از دلایل اصلی که سازمان همکاری شانگهای عضویت حکومت ایران را نپذیرفته‌است مخالف دولت تاجیکستان است.

تجارت بین دو کشور

همچنانکه در سال ۲۰۱۱ تجارت بین دو کشور در تراز بالا بوده‌است، ایران دومین سرمایه‌گذاری بزرگ در تاجیکستان را بعد از چین دارا است.
یکی از جاذبه‌های تاجیکستان، برای ایران، منابع غنی اورانیوم این کشور است که بین ۱۴ تا ۴۰ درصد ذخایر اورانیوم جهان را تشکیل می‌دهد، با توجه به فعالیت‌های هسته‌ای ایران که اولویت سیاست خارجی ایران بود، ایران به همکاری با تاجیکستان اهمیت زیادی می‌داد.

کارخانه سیمان‌سازی ختلان

در سال ۲۰۱۱ سفیر ایران در تاجیکستان، علی‌اصغر شعردوست طرح ایران برای ساخت کارخانه سیمان‌سازی ۵۰۰ میلیون دلاری در ولایت ختلان تاجیکستان اعلام کرد.

کانال تلویزیونی مشترک

قرار است کانال تلویزیونی مشترک راه اندازی شده و برای ایران، افغانستان و تاجیکستان برنامه پخش کند.