فندق‌شکن (باله)

فَندُق‌شِکَن (به انگلیسی: The Nutcracker) نام یک باله و یک سوییت اثر آهنگساز روس پیوتر ایلیچ چایکوفسکی است. بالهٔ فندق شکن هر ساله در ایام کریسمس در شهرهای بسیاری از اروپا و آمریکای شمالی اجرا می‌گردد.

تاریخچه

ارنست هوفمان، نویسنده و شاعر آلمانی داستان «فندق شکن و شاه موش‌ها را در سال ۱۸۱۶ م نوشت. الکساندر دوما (پدر) نویسنده مشهور فرانسوی برداشت دیگری از این داستان را به نام «فندق شکن» (۱۸۴۴) نوشت که الهام بخش آهنگساز مشهور روس چایکوفسکی در نوشتن باله فندق شکن شد. باله فندق شکن برای اولین بار در سال ۱۸۹۱ در روسیه اجرا شد. در سال ۱۸۹۲ چایکوفسکی با انتخاب هشت بخش از این باله سوییت فندق شکن (اپرای شماره ۷۱) را نوشت. سوییت فندق شکن به سرعت مشهور شد، اما محبوبیت باله فندق شکن پس از دهه ۱۹۶۰ افزایش یافت. امروزه این باله یکی از محبوب‌ترین نمایش‌های باله در غرب است که هر ساله در ایام کریسمس اجرا می‌گردد.

داستان

فندق شکن، داستانی تخیلی از وقایعی است که برای دختربچه‌ای آلمانی به نام کلارا اتفاق می‌افتد. در برخی اجراها نام این دختر ماری است چراکه در اصل داستان هوفمان (فندق شکن و شاه موش‌ها) نام دختر ماری و نام عروسک او کلارا است. این داستان در دو پرده اجرا می‌شود.

صحنه ی اول

در شب کریسمس، همه ی خانواده دور هم جمع شده اند تا درخت زیبای کریسمس را برای مهمانی تزئین کنند. پس از پایان تزئین درخت، بزرگترها بچه ها را صدا می کنند، و بچه ها با دیدن زیبایی درخت کریسمس حیرت زده می شوند. 
مهمانی آغاز می شود و یک مارش نواخته می شود. کودکان از بزرگترها هدیه دریافت می کنند. ناگهان صدای زنگ ساعت دیواری بزرگ خانه، ساعت هشت را اعلام می کند و شخصیت مرموزی وارد خانه می شود. او دروسلمیر (Drosselmeyer) شعبده باز و پدرخوانده ی کلارا است. او همچنین یک اسباب بازی ساز قهار است که و برای بچه ها اسباب بازی های گوناگونی آورده است، از جمله چند عروسک انسان نما که با صدای موسیقی می رقصند. او سپس عروسک ها را به کناری می گذارد. کلارا و برادرش فریتس از دیدن اینکه عروسک ها به کناری گذاشته شده اند ناراحت می شوند، ولی دروسلمیر هدیه ی دیگری هم برای آنها دارد: یک قندق شکن چوبی خراطی شده به شکل یک مرد کوچک. بقیه ی بچه ها اهمیتی به فندق شکن نمی‌دهند، ولی کلارا آن را بسیار دوست دارد. ولی فریتس در حین بازی آن را می شکند و کلارا را بسیار ناراحت می کند. 
پس از مهمانی، همه به خواب رفته اند ولی کلارا به سالن باز می گردد تا دوباره فندق شکنش را ببیند. هنگامی که او به اسباب بازی نزدیک می شود، ساعت دیواری زنگ نیمه شب را به صدا در می آورد. ناگهان سالن پر از موش می شود و درخت کریسمس بزرگ و بزرگ تر می شود. فندق شکن هم بزرگ می شود به اندازه ی یک انسان واقعی در می آید. کلارا در میان یک نبرد بین سربازان نان زنجفیلی و موشها گیر افتاده است. فندق شکن سربازان را رهبری می کند ولی در حین نبرد زخمی می شود. شاه موشها به فندق شکن حمله می کند ولی کلارا دمپایی اش را به سمت موش پرتاب می کند و فندق شکن را نجات می دهد.

صحنه دوم

موش ها عقب نشینی می کنند و فندق شکن به شمایل شاهزاده ی زیبایی در می آید. او کلارا را با خود به یک جنگل سرو پر از برف می برد که در واقع سرزمین اوست.

صحنه اول

کلارا و شاهزاده به سرزمین زیبای شیرینی ها می روند که متعلق به پری آبنبات است و در تا زمان بازگشت کلارا در قصر شاهزاده می مانند. شاهزاده ماجرای حمله ی شاه موشها و شجاعت کلارا در نجات جان او را برای پری آبنبات تعریف می کند. پری آبنبات برای قدردانی از کلارا برای او جشنی ترتیب می دهد که در آن از سرار دنیا شیرینی ها و خوراکی ها مختلف به نمایش داده می شوند و رقص های گوناگون برای او اجرا می شوند: شکلات از اسپانیا، قهوه از عربستان، چای از چین، و آبنبات از روسیه. همچنین چوپانان فلوت نواز از دانمارک برای آنها می رقصند و دختران مامان زنجبیل از زیر دامن بزرگ او بیرون می آییند و رقص کوتاهی اجرا می کنند. گروهی از گلها با یکدیگر والس می رقصند و در انتهای شب خود پری آبنبات و شوالیه اش برای کلارا می رقصند. 
همه ی شیرینی ها و مهمانان با یکدیگر یک والس زیبا را اجر می کنند و پس از آن پری آبنبات کلارا و شاهزاده را از تختش پایین می آورد. شاهزاده به کلارا تعظیم می کند و پری آبنبات او را برای خداحافاظی می بوسد. پری آنبات کلارا روی یک کالسکه که توسط گوزن های شمالی رانده می شود سوار می کند و در حالی که کلارا از جمع مهمانان دور می شود، همه برای او دست تکان می دهند.
همانند باله ی دریاچه قو، این اثر چایکوفسکی نیز در اجراهای مختلف به اشکال متفاوتی پایان یافته است.