لهجه شیرازی

تاریخچهٔ لهجه‌های شیرازی

از زمان آل بویه تا دورهٔ قاجار فقط یک گونه لهجهٔ شیرازی وجود داشته که هم‌اکنون به نام شیرازی اصیل شناخته می‌شود.

در شیراز به شیرازی میانه می‌گویند شیرازی، به شیرازی پودنکی می‌گویند شیرازی غلیظ و به شیرازی قصردشتی می‌گویند شیرازی شهری.
بااینکه تمامی لهجه‌های شیرازی از یک لهجه، یعنی لهجهٔ اصیل سرچشمه می‌گیرند، اما اصطلاحاتی که در لهجه‌های منشعب وجود دارد گاهی باعث می‌شود که این تصور حاصل شود که این لهجه‌ها از ریشه با هم متفاوتند.

نقش عرفان و فلاسفه در لهجه شیرازی

نقش سعدی و حافظ در لهجهٔ شیرازی پودنکی بسیار مشهود است.
همچنین نقش ملاصدرا در تمامی لهجه‌های شیرازی بسیار مشهود است. قربان وجودت اصطلاحی است که در تمامی لهجه‌های شیرازی استفاده می‌شود، و این بیانگر جاافتادگی فلسفهٔ وجودیِ ملاصدرا در شیراز است.
یا در جایی نقش عرفائی مثل عبدالله خفیف یا بسیاری از عرفای شیرازی در لهجهٔ شیرازی میانه مشهود است.

یک ویژگی مهم

مهمترین ویژگی لهجه شیرازی اضافه کردن "و" به‌دنبال نام‌هاست که به عنوان حرف تعریف (معرفه ساز) به کار می‌رود و نقش آن همانند the در زبان انگلیسی و "الـ" در زبان عربی است. قاعده دستوری "و معرفه ساز" در شیرازی دقیقا مانند کاربرد "این"، "آن" در دستور زبان فارسی است. به عنوان نمونه‌هایی برای این قاعده می‌توان به: "کتابو" به معنی آن کتاب (کتابی که می‌شناسیم) یا "دخترو" به معنی آن دختر (دختری که می‌شناسیم) اشاره کرد. برای اسم خاص و اسم اشیاء یا اشخاص واحد مانند "حافظ" یا "سعدی" یا "فلکه ی گاز" که در دستور زبان فارسی حرف تعریف نمی‌گیرند کاربرد "و" نیز دیده نمی‌شود، بنابراین ترکیباتی نظیر "حافظو" یا "سعدیو" یا "فلکه گازو" را شیرازی‌ها هیچگاه به کار نمی‌برند (هر چند که برخی به مزاح آن‌ها را مطرح می‌کنند و به شیرازی‌ها نسبت می‌دهند).
علی رغم دیده شدن "و" بسیار در لهجه شیرازی (به دلیل قاعده بالا) استثنائاتی نیز در حذف "و" وجود دارد، همانند "سمنو" که در شیراز به ویژه در میان افراد مسن و سالمند، "سمنی " تلفظ می‌شود. علت آن کاربرد "و" برای مصغر شدن کلمه است و چون به اعتقاد مردم شیراز سمنو (سمنی)، مهر فاطمه زهرا می‌باشد، استثنائاً به این کلمه "و" اضافه نمی‌کنند و به آن سمنی گفته می‌شود.

تفاوت‌ها در لهجه‌های مختلف شیرازی

تفاوت اصطلاحات در لهجه‌های مختلف شیرازی:

جمله پرسشی

جمله- برای چه چیزی؟
شیرازی میانه: بری چی چی؟ (?Barey chi chi)
شیرازی پودنکی: سی چی چی؟ (?Si chi chi)
شیرازی قصردشتی:بری چی؟ (?Barei chi)
شیرازی میرزایی‌ها: کاکو بری چی؟ 
(?Kako barei chi)

کلمه

کلمه - ببین.
عمومی: بیبین (Bibin)
میانه: سیکو (Seyko)
پودنکی: هیکو -یا- هِکو (Heyko - Heko)
قصردشتی: نیگا کاکو (Niga kako)

جمله

نوع بیان یک جمله عادی:
جمله - خودش آمد و به من گفت دوستت دارم.
میانه: خودش اومد بم گف دوست دارم. (Khodosh umad bem gof duset darom)
پودنکی: خودیش اوم-ِ اَمو گو دوست داروم. (Khodish ume amo go duset darom)
قصردشتی: خودیش اومه بِهِم گف دوست دارم. (Khodish umad az man goft duset darom)

جمله اشاره‌ای

نوع بیان یک جمله اشاره‌ای:
جمله - نانوایی کجاست؟ (یا نانوایی‌ها کجایند؟)
میانه: نونوُیی کجان؟ (?Nunvoyi kojan)
پودنکی: نون وُی کوجونه؟ ( ?Nunvoy kojoné )
قصردشتی: ای ورا نون وُیی کجان؟ (?e vara Nunvoyi kojan)
نوع بیان یک جمله اشاره‌ای:
جمله-می‌گویم
میانه: میگما (Migama)

فعل

نوع بیان فعل:
فعل: بود. هست. رفت
میانه: بود. هَس. رفت
پودنکی: بود. هِ. رَ
قصردشتی: بود. هَس. رفت

تفاوت با زبان رسمی

با وجودی که گویش شیرازی پیوسته رنگ زبان رسمی مملکت را به خود می‌گیرد، هنوز هم این لهجه با لهجه رسمی تفاوت‌هایی دارد و هنوز هم پاره‌ای واژه‌ها، اصطلاحات و ترکیب‌هایی در این لهجه به گوش می‌رسد که برای غیر شیرازی بیگانه‌است. بسیاری از واژه‌هایی که در گویش شیرازی کاربرد دارند، دقیقاً با همان تلفظ و معنی معمول در شیراز در فرهنگ‌های معتبر ضبط شده‌است و نشانه درستی این گونه واژه هاست.
در لهجه شیرازی تکیه بر حسب نوع کلمه روی هجاهای فارسی مختلف است یعنی با تغییر محلی تکیه معنا تغییر می‌کند. البته این موضوع خاص لهجه شیرازی نیست و زبان فارسی را شامل می‌شود برای مثال:
آقو با a کوتاه به معنی پدر و آقو باaa کشیده به معنای آخوند یا یک سید است. اصل کلی و عمومی در این گویش تلفظ هر چه ساده‌تر کلمات است به نحوی که عادت زبانی شیرازی‌ها ایجاب می‌کند؛ بنابراین اگر ما تمام اسامی، افعال، قیود و ... این لهجه را بررسی کنیم، می‌بینیم ضمن این که در هر یک از این مقوله‌ها ساختار ثابتی دنبال می‌شود، هر جا عادت زبانی شیرازی‌ها ایجاب کرده، از آن ساختار ثابت عدول شده‌است برای مثال اغلب کلماتی که در فارسی رسمی به مصوت بلند (a = ا) ختم می‌شوند در لهجه شیرازی به مصوت کوتاه(o= ـُ) ختم می‌شوند مانند با: بو، بالا: بالو، بابا: بابو، حالا: حالو، کاکا: کاکو.

(اُو) برای معرفه

تمام کلمات مذکور چه به تنهایی و چه درترکیب با سایر کلمات این تغییر رادارند، اما کلماتی مانند پا، شفا با آنکه به مصوت بلند (a) ختم می‌شوند به تنهایی تغییر را نمی‌پذیرند و فقط در ترکیب با سایر کلمات مصوت بلند پایانیشان تبدیل به مصوت کوتاه (o) می‌شوند. مثلاً: شفا اگر موصوف یا مضاف واقع شود می‌شود شفُ.
مصوت بلند (u) (او) در آخر کلمه به عنوان معرفه ساز به کار می‌رود.
(مداد _ مدادو) (کتاب _ کتابو) (گاو_ گاوو).
همین مصوت معرفه ساز در کلماتی که به هاء بیان حرکت (هاء غیر ملفوظ) ختم می‌شوند. پس از حذف مصوت کوتاه (e) (-ِ) در آخر کلمه به (ow) تبدیل می‌شود:
(نامه _ نامو) (شیشه _ شیشو) (خونه_ خونو) (شونه _ شونو)
در مورد صرف افعال، پیروی از دستور زبان رسمی معمول است و بازهم هر جا عادت زبانی شیرازی ایجاب کرده، صامت یا مصوتی دگرگون شده‌است.
(بشکن _ بوشکون) (می‌جویم _ می‌جورم)
ضمیرهای اشاره (این) و (آن) درگویش شیرازی به (ای) و (او) و جمع آن‌ها به (اینا) و (اونا) تغییر پیدا می‌کند. ضمایر مفعولی مرا (من)، ترا (تر)، ما را (مار)ها در آخر کلمه بعد از الف در لهجه شیرازی از تلفظ ساقط می‌شوند:
(چاه _ چا) (روباه _ روبا) (شاه _ شا) (ماه _ ما) (تمساح - تمسا)
(b = ب) در آخر بعضی کلمات دو حرفه در گویش شیرازی تبدیل به (ow) می‌شود.
(تب _ تو) (لب _ لو)کلمه (آب) استثنا هست و در گویش شیرازی اصیل به (او) تبدیل نمیشود
در تعدادی از کلمات که وسط آن‌ها الف است موقع تلفظ الف تبدیل به واو می‌شود:
(ارزان _ ارزون) (تکان _ تکون) (جان _ جون)

فعل «کردن»

درگویش شیرازی فعل کردن (kardan) با کسره گفته می‌شود (kerdan). این فعل در گویش کرمانی، یزدی و مشهدی هم، همانند شیراز است. این فعل با کسره از کلمهٔ «کردار» مشتق شده‌است.