چهارگاه

تاریخچه و اهمیت

در موسیقی قدیم ایران، علاوه بر دوازده مقام اصلی و شش آواز (که در پایین توضیح داده شده‌اند)، بیست و چهار شعبه نیز وجود داشته‌است. این شعبات توالی‌هایی از دو نت تا هشت نت بوده‌اند و نام یکی از آن‌ها «چهارگاه» بود؛ شعبهٔ چهارگاه، یکی از دو شعبهٔ مقام زنگوله بود. بعد از تحول مقام به دستگاه برخی از دستگاه‌ها، از جمله چهارگاه، نامشان را از همین شعبات گرفتند. (البته فواصل دستگاه چهارگاه، با فواصل این دانگ مطابقت ندارد؛ دانگ چهارگاهِ قدیم را امروزه می‌توان در دانگ بیات ترک یافت.) در عین حال، لفظ چهارگاه برای توصیف شعبه‌هایی که چهار نغمه داشته باشند نیز به کار می‌رفته‌است (و این شامل شعبهٔ چهارگاه، و شعبات دیگری نظیر رَکب، مُبَرقَع، ماهور، کردانیا، و نوروزِ خارا نیز می‌شده‌است. در دوران صفویه و در گیرودار شکل‌گیری مفهومی که امروزه با نام «دستگاه» شناخته می‌شود، چهار «شَد» تعریف می‌شده که چهارگاه یکی از این شَدود چهارگانه بوده‌است.
اگرچه تقریباً تمام صاحب‌نظران معاصر، دستگاه شور را مهم‌ترین دستگاه موسیقی ایرانی می‌دانند و به آن «مادر همهٔ دستگاه‌ها» می‌گویند، اما عده‌ای، همچون هرمز فرهت و داریوش صفوت، دستگاه شور را به خاطر قدمت کمترش اصلی نمی‌دانند و در مقابل، دستگاه چهارگاه را به خاطر این که دو دانگ متقارن دارد، دستگاه اصلی می‌دانند. داریوش طلایی همچنین در کتاب تحلیل ردیف روشی را برای به دست آوردن تمام دستگاه‌ها و گوشه‌های موسیقی با کمک چهار دانگ اصلی معرفی می‌کند که در آن دانگ نخست چهارگاه، یکی از این چهاردانگ اصلی است.
دستگاه چهارگاه به جهت آن که گستره‌ای از حالات و صفات موسیقی ایرانی را در خود دارد نیز مهم دانسته می‌شود. روح‌الله خالقی در کتاب نظری به موسیقی چهارگاه را از این جهت که هم گوشه‌های شاد دارد و هم گوشه‌های حزین  و هم گوشه‌هایی که احساساتی همچون وقار، متانت، و بردباری را نمایش می‌دهند، دستگاهی مناسب برای «نشان دادن تمام حالات و صفات و کیفیات» توصیف می‌کند.
چهارگاه نام چهارمین نت در گام پایهٔ موسیقی عربی نیز هست (ر.ک. مقام (موسیقی) § موسیقی عربی). مقام چهارگاه نیز نزد قاریان قرآن اهمیت ویژه‌ای دارد و جزو گروهی از مقام‌ها با نام «مقام‌های مکّی» طبقه‌بندی می‌شود.
در موسیقی ترکی، حسین سعدالدین آرل سیزده مقام اصلی را با کمک شش دانگ (جنس) اصلی تعریف می‌کند که دانگ چهارگاه یکی از این شش دانگ اصلی است، و مقام چهارگاه نیز از دید او مقامِ اصلی موسیقی ترکی است. اما آنچه آرل به عنوان چهارگاه تعریف کرد در واقع گام بزرگ غربی است و با مفهوم چهارگاه در موسیقی مقامی یکسان نیست.  به بیان دیگر، او گام بزرگ از پایهٔ نت دو (نت موسیقی) را در قالب یک مقام اختراعی ارائه کرد و برای این مقام اختراعی، نام «چهارگاه» را به کار گرفت که در آن زمان در موسیقی ترکی منسوخ شده بود. اگر چه این مقام جدید به خودی خود مورد استقبال قرار نگرفت، اما از آنجا که پایهٔ نت‌نویسی مقام‌ها مبتنی بر روشی شد که تا امروز هم رایج است، همچنان جزو مقام‌های سیزده‌گانه بر شمرده می‌شود. (ر.ک مقام (موسیقی) § موسیقی ترکی) از این حیث، چهارگاه در موسیقی ترکی (و مصری) با دستگاه ماهور در موسیقی ایرانی قابل مقایسه است.

رابطه در موسیقی ایرانی، عربی و ترکی

همچنان که پیشتر گفته شد، در موسیقی قدیم، چهارگاه یکی از شعبه‌های مقام زنگوله بوده‌است. آنچه در موسیقی ترکی امروز به عنوان مقام زنگوله تعریف می‌شود، از نظر فواصل دانگِ اولش با آنچه در موسیقی ایرانی به عنوان درآمد دستگاه چهارگاه شناخته می‌شود مطابقت دارد. در موسیقی ترکی مقام زنگوله متشکل از دو جنسِ حجاز دانسته می‌شود. در موسیقی عربی همین مقام، با نام «چهارگاه ترکی» زیر خانوادهٔ مقام‌های «حجاز» طبقه‌بندی می‌شود.
فاصلهٔ بین درجهٔ دوم و سوم دانگ اول درآمد دستگاه چهارگاه (لا کرن تا سی در تصویر) به اندازهٔ دوم بیش‌بزرگ است و این فاصله، در مقام‌های قدیم موسیقی ایران معمول نبوده‌است. به همین جهت برخی از موسیقی‌دانان معاصر ایرانی، دستگاه چهارگاه را به شکلی دیگر اجرا می‌کنند که در آن هیچ فاصله‌ای بزرگتر از فاصلهٔ دوم بزرگ (طنینی) وجود نداشته باشد. این نحوهٔ اجرای دستگاه چهارگاه، با مقام حجاز مطابقت دارد.

تحلیل ردیف

در ردیف موسیقی ایرانی، ترتیب گوشه‌های دستگاه چهارگاه کمابیش به این شکل است: ابتدا گوشه‌های درآمد و پس از آن گوشه زابل قرار دارند، گوشه‌های حصار و مخالف معمولاً یکی پس از دیگری می‌آیند، مغلوب بعد از مخالف می‌آید و منصوری پس از آن. این ترتیب، به شکلی است که گوشه‌ها به تدریج تمرکزشان روی درجه‌های بالاتر دستگاه خواهد بود: درآمد روی نت پایه متمرکز است؛ زابل روی درجهٔ سوم، حصار روی درجهٔ پنجم، مخالف روی درجهٔ ششم، و مغلوب و منصوری روی درجهٔ اکتاو (هشتم). استثنای این قاعده، گوشهٔ مویه و سه گوشهٔ دیگری است که با این ترتیب ناسازگارند و عبارتند از حُدی، پهلوی و رجز. در ردیف‌های قدیمی مویه بعد از زابل بوده اما در ردیف‌های جدید یا دیرتر مطرح می‌شود یا به کل مطرح نمی‌شود (مثلاً در ردیف آوازی دوامی مویه در چهارگاه کلاً مطرح نمی‌شود اگر چه در سه‌گاه مطرح می‌شود). گوشه‌های سه‌گانهٔ حدی، پهلوی و رجز که ساختار ریتمیک‌تری هم دارند، معمولاً همراه هم در ردیف می‌آیند و گاهی به کل در ردیف نیامده‌اند (مثلاً در ردیف صبا).
تحقیقات برونو نتل روی چهل‌وچهار اجرای ضبط شده از دستگاه چهارگاه نشان داد که گوشه‌های درآمد، زابل و مخالف تقریباً در تمام اجراها به کار رفته بودند، در حالی گوشه‌های حصار، منصوری، مویه و مغلوب تنها در نیمی از اجراها یافت می‌شدند و گوشه‌های حدی و رجز به همراه گوشه‌هایی که از دستگاه‌های دیگری آمده‌اند یا در ردیف وجود ندارند (نظیر شاه‌خطایی و چهاربیتی) تنها در یک یا دو مورد از اجراها وجود داشت. همچنین بیشتر اجراهای چهارگاه تنها سه گوشه را پوشش می‌دادند. از همین رو او سه گوشهٔ درآمد، زابل و مخالف را قلب دستگاه چهارگاه می‌نامد.

رابطه با دیگر دستگاه‌ها

دستگاه چهارگاه و دستگاه سه‌گاه با هم «برادر» دانسته می‌شوند؛ این به خاطر ارتباط زیاد این دو دستگاه است، چنان که هر دو تعداد گوشهٔ همنام دارند که اگرچه در هر دستگاه از گام آن دستگاه تبعیت می‌کنند اما ملودی مشابهی دارند. برای مثال در ردیف موسی معروفی، گوشه‌های زابل و حصار برای هر دوی این دستگاه‌ها آمده‌است؛ همچنین هر دو دستگاه گوشه‌هایی به نام مغلوب و مخالف دارند که نقش مهمی در ردیف آن‌ها دارند اگر چه نقش گوشهٔ مخالف در دستگاه چهارگاه چشمگیرتر است تا در سه‌گاه. به عقیدهٔ هرمز فرهت، تمام قطعاتی که در دستگاه سه‌گاه اجرا شوند را می‌شود عیناً در دستگاه چهارگاه نیز اجرا کرد (اما عکس این امر صادق نیست چون چهارگاه چند گوشهٔ اختصاصی دارد).
هر یک از دانگ‌های چهارگاه می‌تواند دانگ اول گام دستگاه همایون یا دانگ دوم گام بیات اصفهان فرض شود و این امر امکان پرده‌گردانی بین آن‌ها را فراهم می‌کند.

آثار

از جمله آثار مشهور دورهٔ معاصر که در دستگاه چهارگاه ساخته‌شده‌اند می‌توان به آلبوم دستان اثر پرویز مشکاتیان و با آواز محمدرضا شجریان، آلبوم کنسرت ۷۷ اثر شهرام ناظری و گروه کامکارها، قطعهٔ سلام صبحگاهی اثر حسن کسائی، و آلبوم نخستین دیدار بامدادی اثر کیهان کلهر اشاره کرد. قطعهٔ «دخترک ژولیده» از علینقی وزیری نیز در همین دستگاه است. موسیقی تیتراژ مجموعه تلویزیونی پدرسالار (ساختهٔ بهرام دهقانیار) نیز در همین دستگاه ساخته شده‌است.
برخی از شادترین و رقص‌آورترین قطعات موسیقی سنتی ایرانی در دستگاه چهارگاه هستند. برای مثال، رِنگ «مبارک باد» که در عروسی‌ها در ایران به وفور اجرا می‌شود، در دستگاه چهارگاه است. آهنگ رقص بابا کرم نیز در همین دستگاه است. در مقابل، دستگاه چهارگاه در تعزیه‌خوانی نیز مرسوم بوده‌است و نوحه‌خوانی در این دستگاه متداول است.
با وجود آثار فراوانی که در دستگاه چهارگاه وجود دارد، سالار عقیلی خوانندهٔ معاصر ایرانی معتقد است که اجرای دشوار برخی از گوشه‌های این دستگاه نظیر حصار و مخالف باعث شده تا خوانندگان جدید از اجرای آثار در دستگاه چهارگاه پرهیز کنند.