نبی و رسول در قرآن

نبی و رسول در کنار هم

در چند آیه از قرآن نبی و رسول در کنار هم آمده‌اند، و برخی مفسرین از جمله علامه طباطبائی و صاحب مجمع البیان در ذیل آن‌ها در مورد معنای متفاوت نبی و رسول بحث کرده‌اند، برای نمونه:
آیه اول:
(به عربی: وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّي أَلْقَي الشَّيْطانُ في أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَ اللَّهُ عَليمٌ حَكيمٌ)
ترجمه (فولادوند): قبل از تو رسول و پیامبری نفرستادیم، مگر اینکه وقتی آرزو [ی موفقیت] می‌کرد، شیطان [با القای شبهه در مردم] در آرزوی وی [مانع] می‌افکند اما خدا القای دسیسه شیطان را از میان می‌برد، و آیات خویش را استحکام می‌بخشد و خدا دانایی فرزانه‌است،
آیه دوم:
(به عربی: وَ اذْكُرْ فيِ الْكِتَابِ إِسمَاعِيلَ  إِنَّهُ كاَنَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَ كاَنَ رَسُولًا نَّبِيًا)
ترجمه (فولادوند): در این کتاب از اسماعیل یاد کن که در وعده‌هایش صادق و رسولی پیامبر بود.
آیه سوم:
(به عربی: وَ اذْكُرْ فیِ الْكِتَابِ مُوسیَ  إِنَّهُ كاَنَ مُخلَصًا وَ كاَنَ رَسُولًا نَّبِيًا)
ترجمه (فولادوند): و در این کتاب از موسی یاد کن، زیرا که او پاکدل و فرستاده‌ای پیامبر بود.

شخصیت‌های نامبرده به‌عنوان «رسول» و «نبی» در قرآن

دو واژه «نبی» و «رسول» در آیه‌های مختلف قرآن به برخی شخصیت‌ها نسبت داده شده‌است، اما مسلمانان باور دارند که قرآن از همه پیامبران نام نبرده است و به پیامبری افراد دیگری نیز، غیر از آنچه در قرآن ذکر شده‌است، باور دارند. برخی از آیات قرآن چون آیه‌های ذیل مبنای این عقیده را تشکیل می‌دهند و به این موضوع اشاره دارند:
و مسلماً پيش از تو فرستادگانی را روانه كرديم برخی از آنان را [ماجرايشان را] بر تو حكايت كرده‌ايم و برخی از ايشان را بر تو حكايت نكرده‌ايم و هيچ فرستاده‌ای را نرسد كه بی‌اجازه خدا نشانه‌ای بياورد پس چون فرمان خدا برسد به حق داوری می‌شود و آنجاست كه باطلكاران زيان میكنند.
و در حقيقت در ميان هر امتی فرستاده‌ای برانگيختيم [تا بگويد] خدا را بپرستيد و از طاغوت [فريبگر] بپرهيزيد پس از ايشان كسی است كه خدا [او را] هدايت كرده و از ايشان كسی است كه گمراهی بر او سزاوار است بنابراين در زمين بگرديد و ببينيد فرجام تكذيبكنندگان چگونه بوده‌است.
مسلمانان معتقدند که طبق حدیث صحیحی از محمد پیامبر اسلام، خداوند ۱۲۴٬۰۰۰ پیامبر را به همه‌جای دنیا، فرستاده است. اما كليه پيامبران مذكور در قرآن از بنى اسراييل اند الا خود محمد.

احادیث مربوط به آیات بالا

در حدیثی در مورد فرق نبی و رسول از امامان شیعه چنین آمده‌است:
(به عربی: عِدّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزّ وَ جَلّ وَ كانَ رَسُولًا نَبِيّا مَا الرّسُولُ وَ مَا النّبِيّ قَالَ النّبِيّ الّذِي يَرَى فِي مَنَامِهِ وَ يَسْمَعُ الصّوْتَ وَ لَا يُعَايِنُ الْمَلَكَ وَ الرّسُولُ الّذِي يَسْمَعُ الصّوْتَ وَ يَرَى فِي الْمَنَامِ وَ يُعَايِنُ الْمَلَكَ قُلْتُ الْإِمَامُ مَا مَنْزِلَتُهُ قَالَ يَسْمَعُ الصّوْتَ وَ لَا يَرَى وَ لَا يُعَايِنُ الْمَلَكَ ثُمّ تَلَا هَذِهِ الْ‌آيَةَ وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيّ‌ٍ وَ لَا مُحَدّثٍ)

زرارة گوید از امام باقر علیه السلام دربارهٔ قولی خدای عزوجل که فرماید (و او رسول بود و نبی) سؤال کردم: رسول چیست و نبی چیست؟ فرمود: نبی کسی است که در خواب می‌بیند و صدا را می‌شنود و فرشته را نمی‌بیند و رسول کسی است که صدا را می‌شنود و در خواب می‌بیند و فرشته را هم مشاهده می‌کند، عرض کرم: امام در چه پایه است؟ فرمود صدا را می‌شنود ولی نه در خواب بیند و نه فرشته را مشاهده کند سپس آیه (52 سوره 22) را قرائت فرمود (پیش از تو هیچ رسول و نبی و محدثی نفرستادیم) مگر اینکه وقتی قرائت کرد شیطان در قرائتش القا کرد. [کلمه محدث در قرآن نیست و از تفسیر امام است].

تفسیر آیات فوق از نگاه برخی مفسرین

نظر برخی مفسرین (کسانی که تفسیر قرآن نوشته‌اند) ذیل آیات اولیه در اینجا آمده‌است:

مجمع البیان

در ترجمه تفسیر مجمع البیان ذیل آیه اول چنین آمده‌است:
«اینکه رسول و نبی را با هم آورده، بخاطر این است که میان آن‌ها فرقی است: رسول کسی است که فرستاده خداست و اگر بطور اطلاق گفته شود، مقصود پیامبر اسلام است.
نبی کسی است که به سبب رسالت، دارای رفعت و درجه عظیم است.
برخی فرق آن دو را اینطور ذکر کرده‌اند که: رسول کسی است که ملائکه بر او وحی نازل می‌کند و نبی کسی است که در خواب بر او وحی می‌شود. بنا بر این هر رسولی، نبی است ولی هر نبیی رسول نیست.
برخی گفته‌اند: رسول کسی است که بسوی امتی مبعوث شده و نبی کسی است که مبعوث بسوی امتی نیست. (از قطرب) برخی گفته‌اند: رسول کسی است که بوضع شریعت و احکام پرداخته و نبی کسی است که نگهبان شریعت دیگری است. (از جاحظ) وجه اول صحیح است. زیرا خداوند گاهی پیامبر را نبی میخواند و گاهی رسول. هم «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ...» می‌گوید و هم «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ.» بنا بر این رسول و نبی یکی است. جز اینکه رسول هم شامل ملائکه می‌شود و هم شامل بشر و نبی مخصوص بشر است.
بهمین جهت است که در اینجا و در آیه «وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًا» میان آن‌ها جمع کرده‌است.»

ابن عربی

ابن عربی در ذیل آیه اول در تفسیر خود چنین اظهار نظر کرده‌است:
«(به عربی: الفرق بین النبیّ و الرسول، أن النبیّ هو الواصل بالفناء فی مقام الولایة، الراجع بالوجود الموهوب إلی مقام الاستقامة متحققا بالحق، عارفا به، متنبئا عنه و عن ذاته و صفاته و أفعاله و أحکامه بأمره، مبعوثا للدّعوة إلیه علی شریعة المرسل الذی تقدّمه غیر مشرّع لشریعة و لا واضع لحکم و ملّة، مظهرا للمعجزات، منذرا أو مبشّرا للناس کأنبیاء بنی إسرائیل إذ کلهم کانوا داعین إلی دین موسی علیه السلام غیر واضعین لملّة و شریعة، و من کان ذا کتاب کداود علیه السلام کان کتابه حاویا للمعارف و الحقائق و المواعظ و النصائح دون الأحکام و الشرائع. و لهذا
قال عليه السلام: «علماء أمتي كأنبياء بني إسرائيل»، و هم الأولياء العارفون، المتمكنون. و الرسول هو الذي يكون له مع ذلك كله وضع شريعة و تقنين، فالنبيّ متوسط بين الوليّ و الرسول.)»