عمرکشان

تاریخچه برگزاری

سید بن طاووس در کتاب اقبال الاعمال خود به برگزاری این مراسم توسط عده ای از شیعیان اشاره کرده که به معنی برگزاری آن حداقل از قرن هفتم هجری قمری است. گزارش‌های متعدد تاریخی نشان می‌دهد که در زمان صفویان این مراسم در میان مردم بعضی بلاد رایج بوده‌است.
برخی محققان بر این باورند که مراسم عمرکشان در حقیقت تحوّل یافتهٔ مراسم «مغ‌کشی» در ایران باستان است.
عمرکشان را نوعی نمایش شاد ایرانی که پس از ممنوعیت نمایش مغ‌کشی رواج یافت؛ بیان می‌کنند، که این نمایش دستاویزی شد برای انزجار از عمر بن خطاب. از این نوع نمایش، متن مکتوبی در ادب فارسی در دست نیست و آن را بسیار سخیف دانسته‌اند.

تاریخ برگزاری

برپایی و شرکت برخی شیعیان در این مراسم با نیت سال روز مرگ عمر بن خطاب صورت می‌گیرد، این در حالی است که در تاریخ مرگ عمر، اختلافاتی وجود دارد.

تاریخ ۲۷ یا ۲۹ ذی‌الحجه

بنا بر نقل قول طبری، بلاذری، یعقوبی، مسعودی، ابن اعثم کوفی و شیخ مفید، عمر در ۲۶ ذیحجه ترور شد و سه روز بعد (۲۹ ذیحجه) درگذشت و این مراسم در واقع با ۷۰ روز تأخیر برگزار می‌شود. به گفته سید حسن مصطفوی، ۹ ربیع‌الاول در واقع سالروز قتل عمر سعد، قاتل حسین بن علی، به فرمان مختار ثقفی است که توسط عوام با خلیفه دوم اشتباه گرفته شده‌است.
علامه مجلسی در این رابطه در کتاب بحارالانوار جلد ۳۱ صفحه ۱۳۲ می‌نویسد: «بین شیعیان در زمان ما مشهور است که به قتل او در روز نهم ربیع‌الاول می‌باشد؛ و آن روز یکی از اعیاد است.» ولی در همان کتاب نقل قولی از شیخ مفید از کتاب مسار الشیعه آورده که شیخ تأکید می‌کند اعتقاد اجتماع شیعه به کشته‌شدن عمر در نهم ربیع‌الاول صحیح نیست. بررسی گزارش‌های روحانیون شیعه مانند شیخ مفید و ابن ادریس حلی مؤید تاریخ ذی‌الحجه است؛ مجلسی دربارهٔ این گزارش‌ها استناد به گزارشی از سید بن طاووس می‌کند که می‌گوید در مورد روز نهم ربیع‌الاول روایات عظیم‌الشانی یافته‌است و استدلال می‌کند «اعتبار آن روایات (در اثبات مرگ عمر در روز نهم ربیع) بعلاوهٔ شهرتی که بین اکثر شیعیان سلف و خلف دارند، کمتر از آنچه مورخین مخالف نقل کرده‌اند (که روز مرگ وی ۲۸ ذی الحجة است) نیست. (به عبارت دیگر اعتبار روایت نهم ربیع با گفته‌های مخالفین رد نمی‌شود) و احتمال دارد که مخالفین این روز را تغییر داده‌اند تا امر برای شیعیان مشتبه شود و آن روز را روز عید و سرور نگیرند.» اگرچه خود سید بن طاووس در مورد فضیلت این روز تردید دارد و می‌نویسد که هیچ کتاب مورد اعتمادی را نیافته که اصل روایت را از ابن بابویه تأیید کند.

تاریخ نهم ربیع

بنابر برخی روایات شیعه در کتب روایی، همچون اقبال الاعمال سید بن طاووس، مستدرک الوسائل، زادالمعاد و… بر وقوع قتل عمربن خطاب در تاریخ نهم ربیع الاول دلالت دارد.
شیخ محمد حسن نجفی در جواهر الکلام می‌نویسد: «صاحب مصابیح گفته‌است: مشهور بین علمای ما و علمای عامّه آن است که مرگ عمر بن خطاب در بیست و ششم یا بیست و هفتم ذی الحجّه اتفاق افتاده‌است، امّا من می‌گویم: هم‌اکنون بین شیعه معروف است که مرگ عمر در نهم ربیع الأول واقع شده‌است. من به خبر طولانی و مُسندی از رسول خدا دست یافتم که حاکی از فضل، شرف و برکت روز نهم ربیع الاول و شادی ائمه می‌باشد، و در این روایت، به صراحت مرگ عمر بن خطاب را در این روز گزارش می‌کند.»
همچنین برخی پژوهشگران، به قول مشهور ۲۷ یا ۲۹ ذی‌الحجه انتقادی وارد کرده‌اند که این قول، با منطق تاریخی سازگار ندارد. بر اساس این استدلال، عمر بن خطاب، خلافت را از ابوبکر در هشت روز مانده به آخر جمادی الآخر سال ۱۳ هجری قمری دریافت کرد. مدت خلافت عمربن خطاب نیز، ۱۰ سال و هشت ماه بوده‌است. با یک حساب ریاضی ساده، مشخص می‌شود که روز قتل (آخرین روز خلافت) عمر، ماه ربیع یا صفر بوده‌است و نمی‌تواند ماه ذی‌الحجه بوده باشد.
علامه مجلسی در توجیه این تفاوت‌ها می‌نویسد: «این احتمال نیز وجود دارد که مخالفین شیعه، تاریخ قتل عمر بن خطاب را تغییر داده باشند تا امر بر شیعه مشتبه شده، و آن روز را روز عید و شادی نگیرند. اگر گفته شود: موضوع به این مهمی در بین شیعه و سنّی، با عنایت به کثرت عوامل ضبط و نقل ماجرا، چگونه اشتباه شده‌است؟ پاسخ می‌دهیم: امری عظیم‌تر از وفات رسول خدا وجود ندارد، با این وجود چگونه در تاریخ وفات حضرتش بین فریقین اختلاف است؟ همچنین در روز قتل خلیفه دوم در بین عامّه اختلاف وجود دارد، هرچند اتفاق دارند که قتل وی در ماه ذی الحجّه اتفاق افتاده‌است. هرکس به اختلاف شیعه و مخالفینش نظر کند، مشاهده می‌شود که در اکثر اموری که مردم به آن احتیاج داشته‌اند و عوامل نقل آن فراوان بوده‌است، این اختلافات وجود دارد، نظیر اذان، وضو، نماز، حج. اگر اندکی تأمّل شود، امثال این موارد اختلافی مشاهده می‌شود.»

ممنوعیت برگزاری

برگزاری این مراسم در ایران ممنوع است و در سال‌های اخیر توسط پلیس از برگزاری آن جلوگیری می‌شود.
برگزاری این مراسم در زمان رهبری سید روح‌الله خمینی ممنوع شد و علی‌اکبر محتشمی‌پور وزیر کشور وقت به شدت با برگزارکنندگان این مراسم مقابله کرد. علت این کار جلوگیری از اختلافات شیعیان و سنیان است.
اما با این وجود این ممنوعیت این مراسم هنوز هم به‌طور مخفیانه توسط جمعی از شیعیان برگزار می‌شود. در سال ۱۳۸۶ آرامگاه ابولؤلؤ در کاشان به دلیل برگزاری چنین مراسمی برای همیشه تعطیل شد.