سازهای ابداعی محمدرضا شجریان

سازهای ابداعی شجریان مجموعه‌ای از سازهای جدید دست‌ساز محمدرضا شجریان شامل صراحی، شاه‌صراحی، صراحی آلتو، بم‌صراحی، شهرآشوب، شهرآشوب آلتو، بم‌ساز، شهنواز،  شهبانگ، کرشمه، باربد، تندر، ساغر، سبو سوپرانو، دل و دل آلتو، دل و دل سوپرانو و پرهیب است که در دو مرحله معرفی شد. اولین نمایشگاه سازهای ابداعی استاد محمدرضا شجریان در اردیبهشت ۱۳۹۰ و دومین  نمایشگاه در شهریور ۱۳۹۲ به کوشش موسسه فرهنگی هنری دل آواز در خانه هنرمندان برگزار شد.

سازها

در نمایشگاه سازهای ابداعی محمدرضا شجریان که در اردیبهشت سال ۱۳۹۰ برگزار گردید، ۱۴ ساز ابداعی و ۱۰ سنتور در اندازه‌های مختلف عرضه گردید. سازهای به نمایش در آمده، شهرآشوب، صراحی‌آلتو و صراحی برای جایگاه صدای کمانچه، شهرآشوب آلتو برای صدای آلتو (یک‌چهارم بم‌تر)، شهنواز و بم‌صراحی جایگاه صدای ویولونسل، شهنواز و شاه‌صراحی جایگاه صدای کنترباس، کرشمه و باربد جایگاه صدای تار، ساغر جایگاه صدای تار و رباب آلتو و تندر با تعداد ۱۴ خرک به نمایش در آمدند. همچنین در این نمایشگاه علاوه بر سازهای جدید، سنتورهای دست‌ساز ساخت محمدرضا شجریان نیز که در دوران جوانی طراحی و ساخته شده بود، به نمایش در آمد. این سنتورها شامل سنتور آزمایشی و تحقیقاتی ساخته شده از چوب گردو و سنتورهای سل‌کوک با تعداد ۱۰ خرک، سنتور فاکوک با ۱۱ خرک ساخته شده با چوب ساج، سنتور می‌کوک با ۱۳ خرک، سنتور سی‌کوک با ۱۰ خرک، و سنتور دو کوک سوپرانو با ۱۱ خرک هستند.
تعداد زیادی از این سازها قبلاً در کنسرت‌های اخیر محمدرضا شجریان در خارج و داخل از ایران به وسیله نوازندگان گروه شهناز به کار گرفته شده‌اند.

محمدرضا شجریان در خصوص ضرورت ایجاد نوآوری در موسیقی ایران گفت:
در طول ۵۰ سالی که کار حرفه‌ای می‌کنم و به طور تخصصی با صدا ارتباط دارم، نیاز به صداهای جدید را احساس می‌کردم و همیشه کمبود این صداها مرا آزار می‌داد.

او همچنین اضافه کرد: 
در کنسرت‌هایی که داریم لابه‌لای سازهای سنتی از این سازهای ابداعی نیز استفاده می‌کنیم، چون باید آنها را در کنار سازهای سنتی قرار دهیم تا به مرور جایگاه خود را در میان مخاطبان شان پیدا کنند. من نمی‌توانم از همان لحظه نخست این سازها را به صحنه بیاورم. این کار درستی نیست.

زمان نمایشگاه

نمایشگاه سازهای ابداعی محمدرضا شجریان از تاریخ ۱۹ اردیبهشت تا ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۰ ادامه پیدا کرد.

انتقادها

در نخستین واکنش‌ها، عده‌ای به شجریان برای معرفی سازهای جدید تاختند، گروهی او را تحسین کردند و برخی نیز بر او خرده گرفتند که معرفی ساز تازه، نیازمند بحث‌ها و تجربه‌های فراوانی دارد.

حسین علیزاده

حسین علیزاده که در اواخر سال ۱۳۸۹ تور کنسرت‌های بداهه‌نوازی خود در ایران را برگزار می‌کرد، در جریان برگزاری یکی از کنفرانس‌های مطبوعاتی‌اش، انتقاداتی را متوجه سازهای ابداعی شجریان وارد کرد. انتقاداتی که هر چند برای نخستین بار گفته نمی‌شد، اما این بار این او بود که دیدگاهش را دربارهٔ سازهای ابداعی بیان می‌کرد. علیزاده با بیان اینکه با تغییر شکل ظاهری سازها، اتفاق تازه‌ای در موسیقی ایران نمی‌افتد، ابراز داشت: 
این حرکات که معمولاً سبب می‌شود تا مخاطب عام به آن علاقه نشان داده و آنچنان جذب شکل و شمایل این ساز می‌شود که دیگر اصول مهم‌تر موسیقی مانند خلاقیت هنرمند را از یاد برده و تنها تحت تأثیر شکل این سازها قرار می‌گیرد.

محمدرضا لطفی

محمدرضا لطفی، با بیان انتقاداتی که بیشتر بیانگر تمایز بین نوآوری و زیبایی ظاهری ساز بود، مواردی را متوجه سازهای ابداعی شجریان کرد. وی در مقاله‌ای گفت: 
در قدیم دو نظر برای ساز بوده‌است: نخست آنکه ساز ساده باشد و زیاد تزیینی نشود بعد از آن، ساز می‌تواند تزیینی هم باشد.

سازها، گروه شهناز و کنسرت‌ها

حدود نیمی از نوازنده‌های گروه شهناز، از این سازها با تصمیم محمدرضا شجریان و مجید درخشانی بهره می‌جویند. کنسرتی که محمدرضا شجریان با گروه شهناز در لندن برگزار کرد، به گمان بسیاری از دوستداران موسیقی یکی از نمونه‌های صدادهی دیگر گونه با بهره‌گیری از سازهای ابداعی بود تا جایی که مجید درخشانی سرپرست گروه شهناز نیز این کنسرت را یکی از موفق‌ترین کنسرت‌های گروه شهناز در این امر می‌داند. همین طور کنسرت گروه شهناز در دبی نیز یکی از اجراهای دیگرگونهٔ این گروه در ارایهٔ سازهای ابداعی بود. هم چنین استاد شجریان در مجموعه رنگ‌های تعالی که به همراه نوازندگانی از برخی کشورهای جهان اجرا کرده بود از سازهای ابداعی اش استفاده کرد.