سید محمدکاظم موسوی بجنوردی

سید محمدکاظم موسوی بجنوردی (زادهٔ ۱۳۲۱ در شهر نجف) از سیاستمداران و اندیشمندان ایرانی است. او مؤسس و رهبر حزب ملل اسلامی، از مؤسسین حزب جمهوری اسلامی و عضو کمیته مرکزی آن، استاندار اصفهان در سال آغازین انقلاب، نماینده تهران در دوره اول مجلس شورای اسلامی، بنیانگذار و رئیس مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی)، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در دوره ریاست جمهوری سید محمد خاتمی(۱۳۷۶–۱۳۸۴) و هشت سال مشاور فرهنگی ایشان بود.

زندگی شخصی و خانوادگی

کاظم بجنوردی در سال ۱۳۲۱ش/۱۹۴۲م در خانواده ای روحانی در شهر نجف به دنیا آمد. او پنجمین فرزند آیت الله العظمی میرزا حسن موسوی بجنوردی (زاده ۱۲۷۷ش/۱۸۹۸م)، از مراجع تقلید و علمای ایرانی ساکن نجف بود. مادرش صدیقه بیگم، نوه دختری آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی مرجع بزرگ دنیای تشیع و از شاگردان آخوند خراسانی بود. همسر او امیره فرهنگ، دختر آیت الله محمود انصاری قمی است. کاظم بجنوردی دارای چهار فرزند به نامهای حسن، حسین، علی و محسن است. برادر بزرگ او آیت الله سید محمدمهدی بجنوردی از علمای برجستۀ تهران و برادر کوچکش آیت الله سید محمد موسوی بجنوردی نیز از مجتهدین و علمای حوزه و استاد دانشگاه، که سالها عضو شورای عالی قضایی بود و همچنین پدر همسر آیت الله سید حسن خمینی می‌باشد. سومین برادر او حجت الاسلام جواد موسوی بجنوردی در سال ۱۳۶۲دار فانی را وداع کرد. دو خواهر او به نام‌های طاهره و فاطمه هستند. (مسی به رنگ شفق، صص ۱۲–۱۳)

تحصیلات

کاظم بجنوردی تحصیلات خود را تا کلاس نهم در مدرسه علوی ایرانیان نجف ادامه داد. همزمان از نوجوانی هم به فراگیری دروس حوزوی روی آورد. او دروس مقدماتی را نزد پدرش و آیت الله سید محمد فیروزآبادی فراگرفت و در سال ۱۳۳۹ برای تکمیل تحصیلات متوسطه به تهران آمد و در آنجا ضمن ادامه تحصیلات حوزوی به ویژه در فلسفه و کلام موفق به اخذ دیپلم شد. (مسی به رنگ شفق، صص ۱۳ و ۱۷)

فعالیت سیاسی

کاظم بجنوردی زاده دهه بیست خورشیدی است و دوران کودکی تا نوجوانی‌اش مصادف با اشغال ایران توسط متفقین، ملی شدن صنعت نفت و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بود. در سطح جهانی هم این دوره، عصر نهضتهای رهایی‌بخش علیه استعمارگران و وابستگانشان، جنگهای چریکی و انقلابهای چپ‌گرایان در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین بود. محیط زندگی او در عراق هم به شدت تحت تأثیر چنین فضایی بود. او هم مانند بسیاری از هم نسلانش از همان ابتدا به مباحث سیاسی علاقه‌مند شد. در عراق آن زمان، فعالیت گروه‌های چپ که نهایتاً با کودتای عبدالکریم قاسم در ۱۳۳۷ش/۱۹۵۸م به پیروزی رسیدند، بسیار چشمگیر بود. همچنین گروه‌های مذهبی از گونه اخوان‌المسلمین و حزب الدعوه الاسلامی هم فعالیت گسترده‌ای داشتند. کاظم بجنوردی جوان هم جذب حزب الدعوه شد و اصول اسلام سیاسی و فعالیت تشکیلاتی را در کلاسهای رهبران فکری این حزب فراگرفت و همزمان به مطالعه کتابهای چپ و اسلامی پرداخت (مسی به رنگ شفق، صص ۱۳–۱۸)

تأسیس حزب ملل اسلامی

کاظم بجنوردی مدت کوتاهی پس از بازگشت به ایران، حزب ملل اسلامی را با رویکرد مبارزه مسلحانه برای براندازی رژیم پهلوی و برپایی جمهوری اسلامی تأسیس کرد. این حزب، نخستین تشکیلات سیاسی داخل ایران بود که با الهام از نهضتهای رهایی‌بخش آن روزگار، به‌ویژه آمریکای لاتین، مشی مسلحانه را برای فعالیت برگزید و در این زمینه پیشگام سایر حرکتهای چپ و اسلامی محسوب می‌شود (مسی به رنگ شفق، ۲۱–۲۸)

دستگیری و محکومیت

تشکیلات حزب ملل، در پاییز ۱۳۴۴ لو رفت و بیشتر اعضای آن بازداشت شدند. کاظم بجنوردی و چند تن از دوستان او نیز در جریان یک درگیری مسلحانه در کوه‌های شمال تهران دستگیر شده (مسی به رنگ شفق، ۵۹–۸۱) و برای ۵۵ نفر از آنان کیفر خواست صادر شد (روزنامه اطلاعات، مورخ ۲ بهمن ۱۳۴۴). سرانجام پس از ۲۱ جلسه محاکمه رأی دادگاه در ۱۵ اسفند ۱۳۴۴ صادر و بر اساس آن کاظم بجنوردی به اعدام محکوم شد و برای سایر اعضاء هم احکام سنگینی تعیین گردید (دادگاه نظامی بدوی مربوط به حزب ملل اسلامی، صص ۴–۱۲) به دنبال اعتراضات کنفدراسیون دانشجویان ایرانی مقیم خارج و شخصیتهایی همچون ژان پل سارتر و مراجع نجف و قم، به ویژه وساطت آیت‌الله العظمی محسن حکیم، سرانجام به دستور محمدرضا پهلوی حکم اعدام به حبس ابد تغییر یافت (مسی به رنگ شفق، صص ۱۱۱–۱۱۶). به دنبال آن، بجنوردی ۱۳ سال در زندان شاهنشاهی بود تا اینکه در آستانه انقلاب اسلامی درآبان ۱۳۵۷ همراه با همه زندانیان سیاسی آن روزگار در حالیکه چند سالی بود که دیگر به مبارزه مسلحانه باور نداشت و طرفدار دمکراسی شده بود از زندان آزاد شد.

مسئولیتها در جمهوری اسلامی

کاظم بجنوردی پس از انقلاب اسلامی عهده‌دار مسئولیتهای مختلفی شد. او عضو کمیته مرکزی حزب جمهوری اسلامی و استاندار اصفهان شد و پس از آن، نماینده اولین دوره مجلس شورای اسلامی از تهران گردید. در سال ۱۳۶۲ او با اینکه هنوز عضو مجلس بود از مسئولیتهای سیاسی و اجرایی به تدریج کناره گرفت و مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی) را تأسیس کرد. او از جدی‌ترین حامیان سید محمد خاتمی در انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶ بود و پس از پیروزی او به سمت مشاور رئیس‌جمهور در امور فرهنگی و ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران منصوب شد و تا سال ۱۳۸۴ در این سمت باقی ماند. او همواره یکی از نزدیک‌ترین افراد به سید محمد خاتمی بوده‌است. (مسی به رنگ شفق، صص ۲۰۱، ۲۱۰، ۲۵۱، ۲۹۵ و ۳۱۶ و سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی)

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

این مرکز علمی و پژوهشی غیردولتی که در سال ۱۳۶۲ توسط سید محمدکاظم موسوی بجنوردی تأسیس شده، هم‌اکنون به یکی از بزرگ‌ترین مؤسسات فرهنگی جهان اسلام تبدیل گشته‌است. آنچنانکه خود او در خاطراتش آورده، در سالهای زندان به ناکارایی فعالیت مسلحانه و کارآمدی و پایداری فرهنگ پی برده و اندیشه ایجاد چنین مرکزی در ذهنش شکل گرفته‌است. جالب آنجاست که ساختمان بزرگ مرکز دائرةالمعارف، در تپه‌های دارآباد تهران قرار دارد که در سال ۱۳۴۴ موسوی بجنوردی در آن، اسلحه به دست، دستگیر شد. او در اوج سالهای انقلاب و جنگ و در دوره غربت و عسرت فرهنگ، از سیاست فاصله گرفت و این مرکز را ایجاد کرد و در آن گروه بزرگی از دانشمندان و فرهنگ دوستان ایرانی مانند عبدالحسین زرین‌کوب، عباس زریاب خویی، شرف‌الدین خراسانی، احمد تفضلی، ایرج افشار، احمد اقتداری و ده‌ها چهره مشهور دیگر را که پس از انقلاب فرهنگی به حاشیه رفته بودند، جمع کرد و زمینه کار و فعالیت آنان را فراهم نمود. (مسی به رنگ شفق، صص ۲۹۴–۳۲۰، باستانی پاریزی، روزنامه اطلاعات، ۲۴ دی ۱۳۹۱) این حلقه فرهنگی به کمک ده‌ها پژوهشگر جوان ابتدا به تدوین دائرةالمعارف بزرگ اسلامی همت گماشت که تا کنون ۲۳ جلد فارسی، ۹ جلد ترجمه عربی و ۶ جلد ترجمه انگلیسی از آن منتشر شده‌است. در سال‌های بعد با وجود اینکه بسیاری از آن بزرگان از دنیا رفتند ولی چون در دوره حیاتشان نیروهای زبده‌ای را پرورش دادند، راه آنان ادامه یافت و مرکز، تحت مدیریت سیدمحمدکاظم موسوی بجنوردی راه ترقی و شکوفایی را پیمود. این مرکز هم‌اکنون دارای کتابخانه‌ای با بیش از نهصد هزار جلد کتاب است و در آن پروژه‌های بزرگی مانند دانشنامه ایران، دانشنامه فرهنگ مردم ایران و … در حال انجام است. آخرین کار منتشر شده توسط مرکز تاریخ جامع ایران در ۲۰ جلد بود که با استقبال گسترده روبرو شد.