کشاورزی در ایران

ایران از نخستین کشورهایی در جهان است که در آن کشاورزی و زراعت آغاز شده‌است. تقریباً یک سوم زمین‌های ایران قابلیت کشاورزی را دارند، اما به دلیل خاک نامرغوب و نامناسب بودن توزیع آب در بیشتر نواحی در اکثر زمین‌های قابل کشت در ایران کشت و زرعی انجام نمی‌شود. فقط ۱۲٪ از وسعت ایران تحت عملیات کشاورزی است (شامل باغات، تاکستان‌ها و زمین‌های قابل کشتکاری) اما کمتر از یک سوم از زمین‌های قابل کشتکاری تحت آبیاری است و مابقی تحت کشاورزی خشک‌اند. شمال و شمال‌غرب ایران دارای خاک حاصلخیزند.

پیشینه

ایران از نخستین کشورهای جهان است که در آن کشاورزی و زراعت آغاز گردیده‌است. در قرن اول پیش از میلاد ایرانی‌ها همه درختان میوه‌ای که در یونان کشت می‌شده (به استثنای زیتون) کشت می‌کرده‌اند. با هجوم اسکندر کشاورزی ایران رو به زوال گذاشت و بسیاری از مزارع از بین رفت و این وضع تا زمان به حکومت رسیدن اردشیر بابکان ادامه یافت. ساسانیان به بازسازی قنات‌ها و تشویق و گسترش کشاورزی، باغبانی و دامپروری پرداختند. پس از ساسانیان تا حمله مغول، کشاورزی ایران به تناوب دچار رکود (در زمان بنی امیه) و پیشرفت (در زمان بنی عباس و حکومتهای محلی) گردید.
دانشمندان این سرزمین در خلال مطالعه دربارهٔ ویژگی دارویی گیاهان به امور کاملاً فنی نیز می‌پرداختند و دستگاه‌هایی برای بهره‌برداری از آب تهیه دیدند که از آن جمله می‌توان چرخ چاه خودکار را نام برد.

بیشترین تولیدات بر اساس وزن در سال ۱۳۹۰

گندم ۱۴ میلیون تن
گوجه فرنگی ۶٫۸ میلیون تن
شیر گاو ۶٫۳ میلیون تن

واردات و صادرات

ارزش تجارت محصولات غذایی و کشاورزی ایران در سال ۱۳۹۲–۱۳۹۱ بالغ بر ۱۸ میلیارد و ۴۱۲ میلیون دلار بوده و از این مقدار ۵٫۲ میلیارد دلار مربوط به صادرات غذایی و کشاورزی و ۱۳ میلیارد و ۲۱۴ میلیون دلار نیز مربوط به واردات محصولات غذایی و کشاورزی کشور بوده‌است.
۱۰ محصول عمده صادرات غذایی و کشاورزی کشور در سال ۱۳۹۲–۱۳۹۱ به شرح زیر بوده‌است: انواع پسته خندان (۷۰۶٫۳ میلیون دلار)، رب گوجه فرنگی (۱۶۹٫۹ میلیون دلار)، مغز پسته تازه یا خشک (۱۵۱٫۴ میلیون دلار)، ماست بجز فراورده‌های تغذیه کودکان شیرخوار (۱۴۴٫۷ میلیون دلار)، بستنی و سایر شربتهای یخ‌زده حتی دارای کاکائو (۱۴۰٫۹ میلیون دلار)، شیرینی همچنین شکلات سفید بدون کاکائو (۱۳۷٫۸ میلیون دلار)، تیزابی بی‌دانه انگور خشک کرده (۱۳۳٫۶ میلیون دلار)، هندوانه (۱۳۰٫۱ میلیون دلار)، بیسکویتهایی که به آن‌ها مواد شیرین‌کننده افزوده‌اند (۱۲۷٫۲ میلیون دلار) و پنیر (۱۲۵٫۱ میلیون دلار). ایران با دستیابی به دانش «پروتکل تولید انبوه پایه‌های سیب مالینگ از طریق کشت بافت» جزو ۷ کشور دنیا قرار گرفته و با معرفی پایه‌های جدید تولید سیب درختی ایران می‌تواند به یکی از بزرگترین صادرکننده‌های سیب دنیا تبدیل شود، بالاترین میانگین تولید سیب مالینگ در دنیا متعلق به کشور اتریش با ۸۴ تن در هکتار است.
۱۰ محصول عمده واردات غذایی و کشاورزی کشوردر سال ۱۳۹۲–۱۳۹۱ به شرح زیر بوده‌است: برنج (۲٫۳ میلیارد دلار)، کنجاله سویا (۱٫۸۲۷ میلیارد دلار)، دانه ذرت دامی (۱٫۵۲۶ میلیارد دلار)، دانه سخت گندم (۱٫۲۷۳ میلیارد دلار)، شکر تصفیه نشده (۸۳۲٫۲ میلیون دلار)، روغن خام سویا (۷۶۵٫۶ میلیون دلار)، پالم اولئین (۶۳۷٫۸ میلیون دلار)، قطعات گوشت بی استخوان یخ زده از نوع گاو (۳۷۸٫۶ میلیون دلار)، موز سبز تازه یا خشک کرده (۳۵۲٫۸ میلیون دلار) و کره بسته‌بندی شده به صورت بسته‌های بیش از ۵۰۰ گرم (۲۶۸٫۲ میلیون دلار).

سال ۱۳۹۴

ارزش صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی از ۶/۵ میلیارد دلار در سال ۹۳ به ۵/۶ میلیارد دلار در سال ۹۴ رسید. متوسط قیمت پایه صادراتی محصولات این گروه نیز یک سنت و اقلام وارداتی ۵ سنت کاهش یافته‌است. این در حالی است که ارزش واردات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی نیز از ۱۲ میلیارد دلار در سال ۹۳ به حدود ۹ میلیارد دلار در سال ۹۴ کاهش یافته‌است. بر این اساس، صادرات این بخش طی سال گذشته نسبت به سال ۹۳ از لحاظ ارزش ۱۴ درصد و از حیث وزنی ۱۳ درصد کاهش نشان می‌دهد. واردات محصولات کشاورزی و مواد غذایی نیز در این سال در مقایسه با سال ۹۳ از حیث ارزش ۲۷ درصد و از لحاظ وزنی ۲۰ درصد افت داشته‌است. تراز صادرات و واردات محصولات کشاورزی و غذایی در سال ۹۴ منفی ۳/۴ میلیارد دلار بوده‌است.
تولید محصولات کشاورزی در سال ۹۴ از ۱۰۳ میلیون تن به ۱۱۲ میلیون تن رسید.

سال ۱۳۹۵

ارزآوری صادرات محصولا کشاورزی در سال ۹۵ پنج میلیارد و ۶۸۶ میلیون دلاربوده‌است. بیش از پنج میلیون و ۸۱۲ هزار تن محصولات کشاورزی در سال ۹۵ از کشور صادر شده که نسبت به سال قبل از آن به لحاظ وزنی ۲۱٫۷۷ درصد و از نظر ارزشی۳٫۶۱درصد افزایش نشان می‌دهد.
سهم صادرات بخش کشاورزی از کل صادرات غیرنفتی به لحاظ وزنی ۴٫۴۸ درصد و از نظر ارزشی ۱۲٫۹۷درصد بوده‌است.
بیشترین میزان صادرات بخش کشاورزی به لحاظ وزنی مربوط به زیر بخش زراعی با سهم ۶۳٫۴۸ درصد، باغی با سهم ۲۱٫۰۵درصد، دام و طیور با سهم ۱۳٫۴۳ درصد بوده‌است. از نظر ارزشی نیز بیشترین میزان سهم صادرات را زیر بخش باغی با سهم ۴۷٫۴۵ درصد، زراعی ۲۳٫۳ درصد و دام و طیور با سهم ۲۲٫۱۲ درصد به خود اختصاص داده‌است.
اقلام عمده صادراتی به لحاظ وزنی در سال ۹۵ را هندوانه، سیب زمینی تازه یا سرد کرده، گوجه فرنگی تازه یا سرد کرده، سیب تازه، پیاز و موسیر عنوان شده‌است. اقلام عمده صادراتی بخش کشاورزی از نظر ارزشی شامل پسته با پوست به میزان ۹۶۷ میلیون و ۵۰۰ هزار دلار، رب گوجه فرنگی ۲۰۷ میلیون و ۹۰۰ هزار دلار، مغز پسته تازه یا خشک ۲۰۳ میلیون و ۲۰۰ هزار دلار، زعفران در بسته‌بندی بیش از ۳۰ گرم به میزان ۱۹۳ میلیون و ۶۰۰ هزار دلار بوده‌است.
میزان واردات بخش کشاورزی در سال ۹۵ نسبت به سال ۹۴ به لحاظ وزنی ۵٫۷۸ درصد و به لحاظ ارزشی ۱٫۱۵درصد کاهش داشته‌است.
ارزش واردات در سال ۱۳۹۵ به رقمی حدود ۸٫۷۸ میلیارد دلار و صادرات به ارزش ۵٫۶۸ میلیارد دلار رسید. در نتیجه تراز تجاری در این سال ۳٫۰۹ میلیارد دلار و منفی شد. میزان تولید محصولات کشاورزی در سال ۱۳۹۵ از ۱۱۲ میلیون تن به ۱۱۸ میلیون تن رسید.