استان مرکزی

نام‌گذاری

نام استان مرکزی برای اولین بار در سال ۱۳۲۶ خورشیدی مطرح گردید. در آن سال استان مرکزی (به مرکزیت تهران) پهنه وسیعی از مرکز کشور شامل شهرهای تهران، قزوین، ساوه، قم، دماوند و محلات بود. در سال ۱۳۳۹ شهرهای اراک و کاشان به استان مرکزی اضافه شدند تا سرانجام در سال ۱۳۵۶ با انتقال مرکز استان از تهران به اراک، نام مرکزی بر روی استان باقی ماند.
از نظر واژه شناسی، مرکزی یک صفت است که ریشه‌ای غیر فارسی دارد.
در سال ۱۳۸۹ رئیس‌جمهور وقت، محمود احمدی‌نژاد پیشنهاد تغییر نام استان به استان آفتاب را مطرح کرد. دلیل وی برای طرح این پیشنهاد روشن نبودن نام مرکزی در تبیین هویت و معرف فرهنگ استان بود. اما این پیشنهاد دربرنامه زنده تلویزیونی با مخالفت مجری برنامه و پس از آن با مخالفت برخی از نمایندگان استان مرکزی مواجه شد. بعد از این برای تغییر نام استان نام‌های دیگری مانند استان ماد و استان اراک نیز پیشنهاد شد.

پیش از اسلام

استان مرکزی در منطقه‌ای واقع شده‌است که در زمان‌های قدیم به آن ماد بزرگ، در اوایل دوره اسلامی ایالت جبال و در سده‌های بعد عراق عجم می‌گفتند. نام جبال برای اوّلین بار توسط اعراب به کوهستان‌های مغرب ایران نسبت داده شد. در دوره سلجوقیان، خلفای عباسی لفظ عراق عجم (به معنای عراق غیر عرب) را به مناطق غربی ایران نسبت دادند.

هخامنشیان

در دوران هخامنشیان سرزمین ایران بنا به نوشتهٔ هرودت بیست ساتراپ تقسیم می‌شده‌است، که ماد سفلی (از ری تا همدان) که کمیجان امروزی جزء ساتراپ دهم بوده‌است. فهرست بیست‌گانه ساتراپ‌های ایران با توجه به تاریخ هرودت و سنگ نبشته‌های بیستون کشف شده‌است. استان مرکزی در روزگار هخامنشیان بخشی از ایالت مادها (ساتراپ دهم) و قسمت‌هایی از جنوب آن بخشی از سرزمین الیمائیس به‌شمار می‌رفته‌است. این استان در شمار کوست خوربران (یعنی جایی که خورشید از آنجا می‌رود) بوده‌است.
ساتراپ دهم که استان مرکزی کنونی بیشترین مساحت و مهم‌ترین بخش آن را تشکیل می‌داده‌است، اهمیت این ناحیه را در زمان قبل از اسلام معلوم می‌نماید و از طرف دیگر هر گونه تصمیم‌گیری و فرمان‌های حکومتی، نوع معیشت، تخصص‌ها، حوزه‌های فرهنگی و اقتصادی و رشد و توسعه از هر نظر در ساختار تمدن آریایی آن زمان مشمول ساتراپ دهم نیز می‌شده‌است.

آب و هوا

آب و هوای استان به علت وجود کوه‌های مرتفع، مجاورت با حاشیه مرکزی ایران، همجواری با بخشی از منطقه حوض سلطان، کویر میقان و حوزه آبریز دریاچه نمک و همچنین قرار گرفتن در محل تلاقی دو رشته کوه البرز و زاگرس، دارای آب و هوایی متنوع است. همچنین جهت و جریان وزش بادهای غربی ـ مدیترانه‌ای و اقیانوس اطلس، توده‌های هوای فشار زیاد اقیانوس هند و جریان‌های سرد آسیای مرکزی شرایط اقلیمی استان را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. مهم‌ترین انواع آب و هوای استان عبارتند از: آب و هوای نیمه بیابانی در مناطقی چون ساوه و زرندیه، آب و هوای معتدل کوهستانی همراه با زمستان سرد و تابستان معتدل، در شهرستان‌هایی مانند اراک، خمین، تفرش و محلات. آب و هوای سرد کوهستانی با زمستانی سرد و برفی و تابستانی خنک در محدوده‌های جغرافیایی شهرستان شازند. همچنین در بخش‌هایی از شهرستان فراهان مخصوصاً روستای کسرآصف مناظری زیبا دارند که انسان را به یاد جنگل‌های شمالی ایران می‌اندازد.

دشت‌ها و بیابان‌ها

استان مرکزی در دوره کواترنری مرطوب بوده و بارش‌های آن روزگار که باعث شسته شدن رسوبات از کوه‌ها و انباشت آن‌ها در بخش‌های پست شده دشت‌های حاصلخیزی چون دشت فراهان، دشت شازند، دشت ساوه و دشت زرند را به وجود آورده‌است. پست‌ترین نقطه استان دشت مسیله با ۹۵۰ متر بلندا از سطح دریاست.

کوه‌ها

۷۵٪ از مساحت استان را ناهمواری‌ها تشکیل داده‌است. کوه‌های استان مرکزی که در دوره ترشیاری شکل گرفته‌اند از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده‌اند. کوه‌های استان مرکزی دو گروه هستند یکی کوه‌های مرکزی در شهرستان‌های کمیجان، تفرش مانند کوه گوند قرمز روستای کسرآصف و قسمت‌هایی از ساوه و دیگری کوه‌های زاگرس در جنوب استان و در شهرستان‌های شازند و خمین. کوه‌های راسوند در جنوب شازند و سفیدخانی در جنوب اراک از مهم‌ترین کوه‌های استان هستند و قله شهباز با ۳۳۸۸ بلندی، در کوه‌های راسوند بلندترین کوه استان محسوب می‌شود.

رودخانه‌ها

در حال حاضر میزان آب بدست آمده از رودخانه‌ها، قنات‌ها و چشمه‌ها در استان حدود۲/۴ میلیارد متر مکعب است که تنها ۵۰ درصد از این حجم به مصرف کشاورزی می‌رسد.

چشمه‌ها

چشمه‌های موجود در استان همانند: چشمه میشو چناس، سراب چناس چشمهٔ عمارت، چشمهٔ عباس‌آباد، چشمهٔ پنجعلی، چشمهٔ اسکان، چشمه بلاغ حک (کیخسرو)، چشمهٔ انجدان، چشمهٔ محلات، چشمهٔ سنگستان و چشمهٔ بالقلو نقش مهمی در تأمین آب مصرفی استان دارد.

تقسیمات کشوری

در سال ۱۳۱۶ کشور ایران به ۲۷ قسمت تقسیم گردید که شهرهای ساوه، زرند، عراق عجم، خمین (کمره)، گلپایگان، خوانسار و محلات از قسمت‌ها اصلی این تقسیم‌بندی بودند، در همان سال براساس قانون کشور به ۱۰ استان و ۴۹ شهرستان تقسیم گردید که استان‌ها برحسب شماره نام‌گذاری گردیدند که استان مرکزی امروزی در استان یکم قرار داشت.
در تغییر دیگری که در قانون تقسیمات کشوری در سال ۱۳۳۹ اتفاق افتاد، استان‌ها به جای نام به اسامی اصلی و تاریخی خود نامیده شدند و براساس این قانون کشور به ۱۴ استان، ۶ فرمانداری کل، ۱۳۹ فرمانداری، ۴۹ بخش‌داری تقسیم گردید که بخش اعظم استان مرکزی فعلی در استان مرکزی آن زمان به مرکزیت شهر تهران قرار گرفت، براساس قانون مورخه ۸/۱۲/۱۳۵۶ استان مرکزی به دو استان تهران به مرکزیت شهر تهران و استان مرکزی به مرکزیت اراک تبدیل شد، که شهرهای تابعه استان مرکزی به این شرح بودند: اراک، ساوه، قم، خمین، تفرش، کاشان
براساس تصویب‌نامه سال ۱۳۵۷ شهر کاشان از استان مرکزی جدا به استان اصفهان افزوده شد، براساس قوانین سال‌های ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ شهرهای سربند و دلیجان به استان مرکزی اضافه و در سال ۱۳۶۵ شهرستان قم از استان مرکزی جدا و به استان تهران الحاق و در سال ۱۳۷۵ مستقلاً به استان تبدیل گردید.
فهرست شهرهای استان مرکزی

شهرهای باستانی

استان مرکزی به دلیل قرارگیری در مرکز کشور و مجاورت با حکومت‌های بزرگ قبل از اسلام از اهمیت خاصی برخودار بود و به همین دلیل شهرهایی که در منطقه وجود دارند از لحاظ تاریخی اهمیت پیدا کرده‌اند. از جمله این شهرها می‌توان به کمیجان، نراق، آوه، آستانه، نیم‌ور و ساروق، وفس ،چهرقانوکرهرود، مشکویه در شهر پرندک اشاره کرد.

جنگل‌ها

استان مرکزی از جمله استان‌هایی است که از نظر پوشش جنگل‌های طبیعی بسیار فقیر است. سرانه جنگل در این استان شانزده برابر از سرانه آن در ایران پایین‌تر است. اما در جاده‌ای که به روستای کسرآصف کمیجان ختم می‌شود باغ‌های زیبایی وجود دارد که جنگل گونه‌اند و دست کمی از جاده چالوس ندارند و همچنین دره سرسبز وفس کمیجان که به طول ۱۵ کیلومتر است و در مسیر ارتباطی کمیجان به سمت ساوه قرار دارد. همچنین روستای کسرآصف دارای زیبایی‌هایی نظیر غار اینجیل آغاجی (درخت انجیل) هست و برخی بخش‌ها مانند ساوه و شازند و تفرش تاج پوشش ۵ تا ۱۰ درصد هستند و برخی دیگر از بخش‌ها مانند دلیجان، محلات، خمین، اراک، کمیجان و زرندیه دارای تاج پوشش ۱ تا ۵ درصد هستند. از جمله جنگل‌های موجود در استان می‌توان به پارک‌های جنگلی و جنگل‌های دست کاشت (۸۳۹٫۵ هکتار) اشاره کرد. مساحت جنگل‌های طبیعی استان مرکزی ۱۵۱۲۷/۵۴۷۱ هکتار است. سرانه جنگل (جنگل‌های طبیعی و دست کاشت) نزدیک به ۱۲۸ مترمربع است. در استان چهار ذخیره گاه جنگلی وجود دارد که شامل ذخیره گاه بلوط و سماق در شهرستان شازند با وسعت ۲۱۰ و ۷۵ هکتار و بنه در شهرستان تفرش با وسعت ۲۰ هکتار و خونیار واقع در شهرستان ساوه به مساحت ۲۰۰۰ هکتار است.

مراتع

مراتع استان که عمدتاً گیاهان بوته‌ای هستند به دلیل آب و هوای مختلف دارای تنوع زیادی هستند و در مجموع ۶۶٪ کل استان را پوشش می‌دهند.

گونه‌های جانوری

حدود ۳۳۵ گونهٔ جانوری شامل: ۵۳ گونه پستاندار، ۲۰۵ گونه پرنده، ۵۴ گونه خزنده، ۴ گونه دوزیست و ۱۹ گونه ماهی در این استان موجود هستند. نماد محیط زیست طبیعی این استان پازن است که در استان به تگه نیز مشهور است. جانورانی مانند آهو، کل و بز، قوچ، میش، شغال، روباه، گرگ، خوک، خرگوش، تشی، خرس قهوه‌ای، پلنگ، گربه پالاس، سیاه‌گوش، سمور، لاک‌پشت، کبک، تیهو، کوکر، باقرقره و پرندگان مهاجر درنا، آنقوت، غاز و مرغابی چنگر در مناطق کوهستانی و استپی حفاظت شده‌استان زندگی می‌کنند.

محصولات کشاورزی

به‌طور کلی ۱۹ درصد از مساحت استان مرکزی اراضی کشاورزی و ۵۷ درصد مرتع و بقیه غیر مزروعی (شهرها، جاده‌ها، دریاچه و…)است. محصولات کشاورزی استان شامل گندم، جو، آفتابگردان، حبوبات، پنبه، چغندرقند، گوجه فرنگی، پیاز، انگور، خشکبار، سبزیجات، انار، طالبی، هلو، پسته، بادام و گردو است.
از مهم‌ترین قابلیت‌های کشاورزی در استان مرکزی می‌توان به تولید گل و گیاه اشاره کرد. سطح زیر کشت گل و گیاهان زینتی در این استان هزار و ۹۱ هکتار است که از این میزان ۳۷۱ هکتار به صورت گلخانه و بقیه در فضای باز است. شهرستان محلات در این استان که به عنوان قطب تولید گل و گیاهان زینتی کشور مطرح است، بیشترین سطح زیر کشت گل و گیاه را به خود اختصاص داده‌است. ایستگاه ملی تحقیقات گل و گیاهان کشور در شهرستان محلات قرار دارد که هدایت فنی و علمی و پشتیبانی مالی تحقیقات گل کشور در ۷ سایت، لاهیجان، تنکابن، ورامین، کرج، جیرفت، دزفول و اصفهان بر عهده این ایستگاه می‌باش.
از دیگر محصولات کشاورزی استان تولید لوبیا است که بیش از ۹۰٪ آن در شهرستان خمین کاشت می‌شود. به همین سبب استان مرکزی به عنوان یکی از قطب‌های تولید لوبیا در کشور مطرح بوده و ایستگاه ملی تحقیقات لوبیای کشور در این استان و در شهرستان خمین قرار دارد
انار از دیگر محصولات کشاورزی استان است که در شهرستان ساوه تولید می‌شود. شهرستان ساوه بهترین نوع انار در کشور را تولید می‌کند و محصول آن شهرتی جهانی دارد، به صورتی که در دنیا به یک برند معتبر تبدیل شده‌است. سالانه ۷۸۰ نوع انار در ساوه تولید می‌شود
تولید پسته ارگانیک از دیگر محصولات کشاورزی استان است که در شهرستان زرندیه شهر پرندک کاشت می‌شود. استان مرکزی مقام ششم تولید پسته کشور را داراست و بزرگترین باغ تولید پسته ارگانیک کشور در این استان قرار دارد.

جمعیت

جمعیت استان طبق آخرین سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۸۵ بالغ بر ۱٬۳۲۶٬۸۲۶ بوده‌است که از این تعداد ۱۰۱۵۳۷۵ باسواد بوده‌اند.
استان مرکزی از مهاجرپذیرترین استان‌های ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷ به حساب می‌آید. به‌طوری‌که بر اساس سرشماری رسمی انجام‌شده در سال ۱۳۳۵، ۴۴ درصد از ۲ میلیون ایرانی که در آن دوره اقدام به مهاجرت داخلی نمودند، این استان را مقصد نهایی خود برای سکونت انتخاب کرده‌اند. این فرایند جذب مهاجر داخلی در دهه بعد افزایش یافت و به میزان ۶۷ درصد از ۲٫۳ میلیون نفر مهاجر افزایش یافت. اما در دهه ۵۰ و همچنین سال‌های بعد از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، این مهاجرت کاهش یافت و ایرانیان مهاجر، تمایل بیشتری برای حضور در استان تهران و شهر تهران از خود نشان می‌دادند.

زبان

زبان رایج مردم استان مرکزی فارسی است. در برخی مناطق مانند دهستان رودبار تفرش و قسمتی از روستاهای شهرستان‌های فراهان، خنداب، کمیجان، شازند، اراک، ساوه و زرندیه و خمین به ترکی محلی نیز سخن می‌گویند. در دلیجان و محلات مردم به زبان راجی حرف می‌زنند. در برخی روستاهای شهرستان‌های کمیجان (مانند وفس)، زرندیه (مانند الویر) و تفرش (مانند کهک) به زبان تاتی سخن گفته می‌شود که ریشه در زبان مادی دارد. در بخش گسترده‌ای از مناطق غربی و جنوبی استان، در مرز لرستان و همدان در شهرهای خمین لری، شازند.لری ، خنداب. لری زبان به گویش های مختلف نیز گویشور دارد که دامنه آن تا تاشهراراک نیز کشیده شده‌است. خلجی که در بخش خلجستان استان قم بیشتر گویشور دارد، در روستاهای آشتیان و تفرش نیز گویشورانی دارد. در پاره‌ای از روستاهای شازند، خرقان و ساوه که ارمنی نشین‌اند و نیز در بخشی از شهر اراک که تا چند دههٔ قبل ارمنی‌نشین بود، زبان ارمنی نیز صحبت می‌شود.

اقوام

براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در استان مرکزی به قرار زیر بود:۵۰/۳ فارس، ۱۵٫۸ ترک، ۱٫۳٪ کرد، ۰٫۷ عرب، ۲۵ لُر، ۰٫۷ شمالی شامل گیلک، مازنی، تات، تالش و ترکمن (۰٫۷٪ مرد، ۰٫۷٪ زن)، ۱٫۳ سایر و ۱٫۳ بدون جواب بودند.

ادیان

قبل از ورود اسلام به ایران اهالی این منطقه پیرو دین زرتشتی بودند و وجود آتشکده‌های گوناگون مانند آتشکوه وره در آشتیان و آتشکده خورهه در محلات و آتشکده برزو در راهجرد آتشکدهٔ فردقان در کمیجان شاهد این مدعاست.
هم اکنون اهالی استان مرکزی اکثراً مسلمان و شیعه هستند و مسیحیان ارمنی و زرتشتیان و عده‌ای کم از کلیمیان از اقلیتهای مذهبی این استان هستند.

غذاها

استان مرکزی دارای غذاهای سنتی متنوعی است:
دوگوله یا آبگوشت 

کله جوش (کال جوش یا دوغ گرمه)

آش ترخینه

آش اشکنهٔ اراک (او گرمه)

پتله‌پلو

کوفته تفرشی (گندله)

آش گندینه

رشته پلو

شفته اراکی (کوفته اراکی)

گوشتابهٔ اراک
کباب ته تالی

اقتصاد

استان مرکزی از جمله استان‌های صنعتی کشور است و بخش‌های خدمات، صنعت و کشاورزی به ترتیب اهمیت اساس اقتصاد استان را تشکیل می‌دهند.
با توجه به وجود بیش از ۲۷۰۰ واحد تولیدی و صنعتی در استان مرکزی، بهره‌مندی از صنایع مادر و حلقه‌های واسط کلیدی در تولید کشور، سرمایه‌گذاری در طرح‌های صنعتی استان بالا بوده به‌طوری‌که این استان همراه در رتبه ممتازترین استان‌ها در جذب سرمایه‌گذاری صنعتی را داراست.
از مزیت‌های سرمایه‌گذاری در بخش صنعت استان می‌توان به نزدیک بودن به پایتخت، وجود ظرفیت‌های مکانی مناسب به لحاظ وجود شهرک‌های صنعتی در استان، برخورداری از موقعیت خاص جغرافیایی و قرارگیری در کریدور حمل و نقل بین‌المللی، وجود صنایع بزرگ و مادر، تجربه نیم قرن توسعه صنعتی، وجود منابع و ذخایر معدنی نظیر سنگ آهن، سولفات سدیم، انواع سنگ و…، وجود ظرفیت ایجاد صنایع تبدیلی کشاورزی، وجود نیروی کار متخصص، وجود خوشه صنایع ریلی و انجمن‌های تخصصی در استان، قرارگیری در مسیر خطوط اصلی انتقال و تأمین انرژی و پائین بودن نسبی خطر زلزله در استان اشاره کرد.

صنایع و محصولات صنعتی

استان مرکزی طی دو دهه گذشته چهره‌ای صنعتی به خود گرفت و با راه‌اندازی طرح‌های صنعت نفت و پتروشیمی به یکی از بزرگترین مراکز صنایع استراتژیک کشور تبدیل شد. از تولیدات عمده استان می‌توان به آلومینیوم، محصولات آلومینیومی، ریخته‌گری فلزات سنگین، مخازن تحت فشار، بویلرهای نیروگاهی و صنعتی، ماشین آلات کشاورزی و عمرانی، خودروهای ریلی، محصولات پتروشیمی و پالایشگاهی، رنگ‌های صنعتی، منسوجات، شیشه و جام، بلور، انواع لاستیک خودرو، شیم و کابل، شوینده‌ها، دوده صنعتی، الیاف مصنوعی، انواع سنگ ساختمانی، لوازم خانگی و کاشی، لوله و پروفیل فولادی و پی وی سی و … اشاره کرد.
کانون اصلی صنعت استان به ترتیب در اراک، ساوه، دلیجان و محلات است.

پتروشیمی و پالایشگاه

پالایشگاه نفت امام خمینی اراک یکی از پالایشگاه‌های بزرگ ایران است که در استان مرکزی واقع شده‌است. این پالایشگاه از شرکت‌های فرعی شرکت ملی پالایش و پخش فراورده‌های نفتی ایران است و به عنوان بزرگترین پالایشگاه تک واحدی ایران در سال ۱۳۷۲ با ظرفیت اسمی ۱۵۰ هزار بشکه در روز راه‌اندازی گردید، همچنین نخستین پالایشگاهی است که کار مطالعه و عملیات اجرای آن بعد از انقلاب اسلامی و در نخستین سال بعد از جنگ تحمیلی آغاز شد. بزرگترین طرح تولید بنزین کشور در این پالایشگاه در حال بهره‌برداری است. این طرح پالایشگاه امام خمینی را به بزرگترین پالایشگاه تولید بنزین در کشور تبدیل می‌کند.
پتروشیمی شازند اراک یکی از بزرگترین تولیدکننده محصولات پلیمری، مواد شیمیایی و از طرح‌های زیر بنایی کشور است که در سال ۱۳۶۳ به تصویب رسید و فاز اول آن در سال ۱۳۷۲ مورد بهره‌برداری قرار گرفت. این مجتمع در جوار پالایشگاه نفت امام خمینی واقع در کیلومتر ۲۲ جاده اراک - بروجرد و در زمینی به مساحت ۵۳۲ هکتار احداث گردیده‌است.

شهرک‌های صنعتی

تعداد شهرک‌های صنعتی در استان مرکزی به ۳۵ شهرک و ناحیه صنعتی می‌رسد که از نظر میزان زمین واگذاری شده در کشور رتبه اول را دارد.

بورس

استان مرکزی دارای بورس منطقه‌ای در شهر اراک است که به عنوان بیست و دومین بورس منطقه‌ای کشور در سال ۱۳۸۵ افتتاح گردید. تالار بورس استان مرکزی اولین تالار بورس خصوصی کشور است که کارگزاری آن توسط شرکت کارگزاری بانک پاسارگاد انجام می‌شود.

مناطق ویژه اقتصادی

نخستین منطقه ویژه اقتصادی استان با ارتقاء شهرک صنعتی کاوه به منطقه ویژه اقتصادی کاوه ایجاد گردید. هدف ایجاد این منطقه ویژه گسترش صادرات غیرنفتی از استان اعلام شده‌است. موقعیت ویژه ترانزیتی، زمینی، ریلی و هوایی، نزدیکی به پایتخت، همجواری با فرودگاه بین‌المللی امام خمینی، وسعت سرزمینی مناسب، وجود زیر ساختهای مطلوب و استاندارد برای توسعه آتی منطقه، افزایش منابع آبی مورد نیاز، وجود شبکه آبرسانی و شبکه جمع‌آوری فاضلاب شهری، وجود شبکه گاز شهری، مخابرات، تصفیه خانه صنعتی، فضای سبز مناسب با استاندارد زیست‌محیطی از جمله ویژگی‌های این منطقه‌است.

انرژی فسیلی

نیروگاه حرارتی شازند یکی از نیروگاه‌های ایران و از نوع حرارتی است که ظرفیت تولید ۱۳۰۰ مگاوات برق را دارد و شامل ۴ واحد بخار ۳۲۵ مگاواتی می‌شود. این نیروگاه ۵٪ برق کشور را تولید می‌کند.
نیروگاه رودشور که در در ۴۴ کیلومتری آزادراه تهران-ساوه و در محدوده شهرستان زرندیه قرار دارد، یکی دیگر از منابع تولید برق در استان است که با ظرفیت ۲٬۱۶۲ مگاوات برق تولید می‌کند. این نیروگاه از نوع گازی است و به عنوان بزرگترین نیروگاه خصوصی کشور شناخته می‌شود.

تأسیسات آب سنگین اراک

نخستین تلاش برای تهیه آب سنگین در ایران در سال ۱۳۶۳ به‌طور آزمایشگاهی و با استفاده از روش الکترولیز انجام شد، اما تلاش‌ها در این زمینه نتیجه‌ای در برنداشت. پس از فراغت سازمان انرژی اتمی از پروژه‌های نیمه صنعتی افزایش غلظت و تبدیل اورانیوم بین سال‌های ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۷، پیشنهاد اجرای یک پروژه صنعتی آب سنگین به سازمان ارائه و پس از مدتی با ابلاغ شورای معاونان سازمان انرژی اتمی اجرای این طرح آغاز شد؛ اما با توجه به محدودیت‌ها در کسب اطلاعات علمی و فنی از کشورهای خارجی و جذب نشدن نیروهای حرفه‌ای این پروژه تا سال ۱۳۷۷ به تعویق افتاد. در این سال‌ها علاوه بر تهیهٔ دانش فنی، طراحی‌های پایه، مقدماتی، شروع طراحی تفصیلی، مطالعات و عملیات سایت‌یابی انجام شد و در این میان سایت اراک انتخاب گردید.
کار ساخت مجتمع از سال ۱۳۷۷ خورشیدی آغاز و تمامی مراحل طراحی و اجرای آن توسط متخصصان ایرانی انجام شد. بهره‌برداری از این نیروگاه در سال ۱۳۸۵ و توسط محمود احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور وقت انجام گردید. در آبان ۱۳۹۲ آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گزارش فصلی خود خبر داد که ایران پس از روی کار آمدن حسن روحانی توسعه فعالیت‌های هسته‌ای را متوقف کرده‌است. این اولین گزارشی بود که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پس از ریاست جمهوری حسن روحانی منتشر کرد. ایران اعلام کرده بود نیروگاه آب سنگین اراک در سه‌ماهه اول سال ۲۰۱۴ شروع به کار خواهد کرد اما بعداً آن را به تعویق انداخت. نیروگاه شامل آب سنگین و آب سبک است که از محصولات جانبی آب سنگین به‌شمار می‌رود.
تولیدات آب سبک جهت درمان و پیشگیری از سرطان کاربرد دارد. آب سنگین تولیدی این نیروگاه در حوزه‌های مختلف از جمله زیست‌شناسی، پزشکی و فیزیک کاربرد دارد. همچنین از آن به عنوان مادهٔ خنک‌کننده برای نیروگاه‌های هسته‌ای و تولید رادیودارو استفاده می‌شود. فعالیت نیروگاه آب سنگین اراک یکی از موارد نگرانی غرب دربارهٔ برنامه هسته‌ای ایران بوده‌است. مخالفان برنامه هسته‌ای ایران مدعی‌اند این نیروگاه می‌تواند در صورت آغاز و گسترش فعالیت، پلوتونیوم قابل استفاده در ساخت سلاح هسته‌ای را تولید کند.

انرژی آبی

سد الغدیر ساوه یکی از نیروگاه‌های برق‌آبی استان است که ظرفیت تولید برق آن ۱۵ مگاوات است. این سد در سال ۱۳۷۲ به بهره‌برداری رسید.

منابع معدنی

در استان مرکزی ۱۱۲ معدن فعال مختلف وجود دارد که بیشترین آن مربوط به مصالح ساختمانی است. مواد معدنی موجود شامل سنگ آهن سنگ ساختمانی، سنگ لاشه، سنگ گچ، سنگ آهک، خاک سرخ، خاک صنعتی، باریت، پلی متال، تاک، تراورتن، تنگستن، سرب، سرب روی، کریستالین، سولفات سدیم، سیلیس، فلورین، کائولن، گرانیت، مرمریت، مس، لیمونیت هستند.

فرودگاه

بر اساس اسناد موجود، قدیمی‌ترین فرودگاه در استان مرکزی فرودگاه شهر دلیجان است که تا ۶۰ سال پیش فعال بوده‌است. در آن سال‌ها از این فرودگاه برای حمل مسافر و تجهیزات جنگی در جنگ جهانی دوم استفاده می‌شد. در سال ۱۳۱۷ فرودگاه اراک ساخته شد. پس از پیروزی انقلاب روند ساخت فرودگاه جدید اراک آغاز شد و در سال ۱۳۷۶ به بهره‌برداری رسید. هم‌اکنون تنها فرودگاه موجود در استان مرکزی فرودگاه اراک است. این فرودگاه یک فرودگاه بین‌المللی است.

راه

استان مرکزی اتصال دهنده شهرهایی نظیر تهران و قم به استان‌های همجوار مانند استان لرستان و استان همدان است. مقدار راه‌های اصلی معمولی در استان مرکزی ۵۴۰ کیلومتر و راه‌های بین شهری ۳۲۰ کیلومتر بوده و طول راه‌های روستایی در استان ۷۰۰ کیلومتر برآورد می‌شود. از جمله آزادراه‌ها و بزرگراه‌های موجود در استان مرکزی می‌توان به آزادراه تهران - ساوه - سلفچگان، آزادراه ساوه - همدان، آزادراه اراک - خرم‌آباد، آزادراه سلفچگان - اراک، بزرگراه اراک - ملایر، بزرگراه اراک - خمین، بزرگراه خمین - محلات - دلیجان، بزرگراه خمین - گلپایگان، بزرگراه اراک - فرمهین و بزرگراه قم - اصفهان در محدوده شهرستان دلیجان و همچنین راه ارتباطی که جاده ۵۷ است از مسیر ارتباطی از استان همدان به سمت استان مرکزی است که از شهرستان ملایر شروع می‌شود و پس از گذشتن از شهرستان کمیجان و دره زیبای وفس به طول ۱۵ کیلومتر به آزاد راه ساوه - همدان می‌رسد را اشاره کرد.
مطابق آمار درصد تخلفات سرعت غیرمجاز در استان مرکزی ۱۸ درصد است که از این لحاظ استان رتبه ۶ را در کشور داشته‌است.

راه‌آهن

استان مرکزی از جمله اولین استان‌هایی بود که در هنگام ساخت راه‌آهن سراسری به دستور رضا شاه پهلوی در مسیر آن قرار گرفت. ایستگاه اراک از مهم‌ترین ایستگاه‌هایی بود که در آن دوره ساخته شد. همچنین ایستگاه سمیه که محل تلاقی راه‌آهن شمال و جنوب در ۴ شهریور ۱۳۱۷ خورشیدی بود در محدوده استان مرکزی قرار دارد
. مدیریت ایستگاه‌های انجیلاوند، کوهپنگ، ناهید، شهر صنعتی کاوه، پرندک، رودشور، مشک آباد، ملک‌آباد، اراک، سمنگان، شازند، نورآباد، سمیه، حک و جلایر زیر نظر اداره کل راه‌آهن اراک قرار دارد.

مخابرات و اینترنت

ازنظر میزان ضریب نفوذ اینترنت استان مرکزی در سال ۹۰ نسبت به استان‌های دیگر سطح پایینی دارد. میزان ضریب نفوذ اینترنت در استان ۳۷٪ است که از میانگین کشوری پایین‌تر است. از جمله دلایل آن فراهم نکردن زیرساخت‌های اینترنت پرسرعت مانند تأمین ظرفیت پهنای باند بین مراکز، اینترانت و فضای پسیو بارها توسط شرکت مخابرات استان مرکزی اعلام شده‌است.
در بخش ارتباطات سیار با راه‌اندازی دومین مرکز سوئیچ ۴۰۰ هزار شماره‌ای استان مرکزی توانست ۹۹٪ راه‌های ارتباطی خود را زیر پوشش تلفن همراه قرار دهد و از این لحاظ مقام دوم را به خود اختصاص دهد. بیش از ۲۵۵ هزار شماره تلفن همراه دائمی و ۲۷۸هزار شماره اعتباری فعال دراستان از خدمات تلفن همراه استفاده می‌کنند.
همچنین استان مرکزی چهارمین استانی است که طرح هم‌کدسازی استانی را به اجرا درآورد. به همین منظور کد استان به ۰۸۶ تغییر پیدا کرد و کلیه شماره تلفن‌های ثابت در محدوده استان مرکزی ۸ رقمی شد.

مطبوعات

اگرچه آوازه استان مرکزی بیشتر به خاطر صنعت، کشاورزی و تربیت مشاهیر و نخبگان فکری است اما در حوزه ارتباطات نیز حرف‌های زیادی برای گفتن دارد.
در لابه لای اوراق مطبوعاتی به جای مانده در استان مرکزی ناگفته‌های متعدد تاریخی و نحوه زیست اجتماعی، ویژگی‌های رفتاری و مشی سیاسی و فرهنگی این مرز و بوم نهفته و نقش و جایگاه استان مرکزی در رشد دایره علوم ارتباطی و مستندسازی وقایع برجسته است.
گشتی در آثار و اسناد مطبوعاتی استان مرکزی این واقعیت را مشخص می‌کند که این خطه نقش بسزایی را در تربیت اندیشمندان قلم به دست، صاحبان اندیشه و فعالان عرصه نویسندگی و روشنفکری داشته و این مهم تابه امروز با چرخه‌ای از فعالیت‌های مطبوعاتی ادامه دارد.
مطبوعات به عنوان رکن چهارم دموکراسی و از ابزار مهم توسعه مطرح شده‌اند و پیشتازی استان مرکزی در این عرصه و در شرایطی که کمترین امکانات چاپ و نشر در کشور موجود بوده، نشان از بالندگی فکری و توانمندی ساکنان این خطه دارد.
براساس مدارک موجود، نخستین جریده‌ای که در عراق (اراک) انتشار یافت، نشریه ˈاتفاقˈ بود که به مدیریت ˈمیرزا حبیب‌الله خان طاهری عکاسباشیˈ رئیس انجمن دموکرات عراق با طبع ژلاتینی به صورت هفتگی در اختیار مردم گذاشته شد.
از این جریده که ارگان انجمن دموکرات عراق بود، نمونه‌ای که بتوان خط مشی سیاسی آن را معلوم کرد در دسترس نیست.
دومین نشریه منتشره در استان که جزو نشریات قدیمی است روزنامه «رنجبر» بود. این روزنامه نیز در اراک انتشار م‌یافت و مانند روزنامه اتفاق منتسب به روشنفکران دموکرات بود. این نشریه که خط مشی سیاسی ـ خبری داشت به صورت هفتگی منتشر می‌شد و مدیر آن شیخ علی نخستین بود. هفته‌نامه رنجبر تا سه سال انتشار یافت و در سال ۱۲۹۲ به واسطه آتش‌سوزی در چاپخانه تعطیل شد. از این نشریه حتی نمونه‌ای نزد خانواده‌اش باقی نمانده ولی باید اذعان کرد که شیخ علی نخستین یکی از اعضای فعال انجمن دموکرات عراق بود و در این راه صدمات سنگین، زجر، شکنجه و تبعید را متحمل شد.
از دیگر نشریات می‌توان به نشریه «مفتش ایران» که قبلاً در تهران و اصفهان منتشر می‌شد اشاره کرد که سید نور الدین عراقی (ایران مدار مکی) آن را در تاریخ ۲۹ تیرماه ۱۳۱۰ شمسی در اراک منتشر ساخت، بعداً به دستور شهربانی نام روزنامه به «تمدن ایران» تغییر یافت. چاپ این نشریه در سال‌های ۱۳۱۰ و ۱۳۱۱ ادامه داشت.
مکی از آزادیخواهان صدر مشروطه بود و تمایل داشت، نشریه اش همانند سایر نشریه‌های آغاز مشروطه مملو از مطالب مفید باشد ولی توجه به اینکه در آن سال‌ها رضاشاه در اوج قدرت بود و مطبوعات به شدت سانسور می‌شدند، این امکان را از وی سلب کرد و سرانجام پس از انتشار حدود ۳۰ شماره از ˈتمدن ایرانˈ این نشریه تعطیل شد.
در سال ۱۳۱۲ با عزیمت ˈسیدباقر موسویˈ از اصفهان به اراک و تأسیس چاپخانه موسوی، نامبرده اقدام به انتشار جریده ˈنامه عراقˈ کرد.
این نشریه که با ۴۲ سال انتشار، پایدارترین هفته‌نامه اراک محسوب می‌شود، سه دوره متفاوت ˈاز آغاز انتشار تا سال ۱۳۲۰ˈ، ˈاز ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ˈ و ˈاز ۱۳۳۲ تا پایان کارˈ را در کارنامه خود دارد.
پس از خروج رضاشاه از ایران در شهریورماه ۱۳۲۰ و پیدایش تغییرات کلی در فضای سیاسی کشور، ˈنامه اراکˈ نیز با پیوستن به صف آزادی خواهان، به نقد عملکرد دوران بیست ساله رضاشاه پرداخت.
ˈنامه اراکˈ در زمان حکومت ملی از طرفداران جدی مبارزات مردم شد و پس از کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ بار دیگر تغییر روش داده و از آن زمان تا تعطیل شدن نشریه، همواره اقدامات شاه را تأیید می‌کرد. این نشریه از سال ۱۳۱۲ مقارن با سالگرد کودتای سوم اسفند رضاخان تا بهمن ماه سال ۱۳۵۴ منتشر گشت. مدیریت نامه عراق بر عهده سید باقر موسوی از نوادگان حجه الاسلام شفتی بود.
سال‌های ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۲ اوج انتشار نشریه در اراک است، در این مدت علاوه بر ˈنامه اراکˈ، جرایدی از قبیل ˈاراک نوˈ، ˈافق اراکˈ، ˈاهرامˈ، ˈبیان الحقˈ، ˈزبان اراکˈ، ˈسپهرˈ، ˈسمنگانˈ، ˈسندانˈ، ˈطاهرˈ، ˈقیام اراکˈ، ˈمدنیˈ، ˈندای اراکˈ و ˈهدیˈ منتشر شد.
در طلیعه این دوره کوتاه، هفته‌نامه ˈسپهرˈ قرار دارد که در سال ۱۳۲۹ قدم به عالم مطبوعات گذاشت.
این نشریه بدون وابستگی به گروهی خاص، از منافع ملی و حکومت دفاع می‌کرد. مبارزه با خائنین و متنفذین شهری، همکاری با جراید ملی و دفاع از حکومت ملی عمده‌ترین اهداف نشریه سپهر بود.
در سال ۱۳۳۰ در حالی که دولت قصد مداخله در انتخابات را نداشت، سه گروه در اراک شامل ˈحسین خاکباز و یوسف شکراییˈ، ˈعزت‌الله بیات و حبیب‌الله بیک لیکˈ و ˈمحمدرضا قدوهˈ فعالیت انتخاباتی می‌کردند.
در همین حال، هفته نامه‌های ˈاراک نوˈ، ˈافق اراکˈ، ˈاهرامˈ و ˈقیام اراکˈ که نشریه اخیر ارگان طرفداران جبهه ملی در اراک بود، از نامزدی عزت‌الله بیات (داماد دکتر مصدق) و حبیب‌الله بیک لیک یکی از فئودال‌های بزرگ اراک حمایت می‌کردند.
هفته نامه ˈسندانˈ به مدیریت ˈحسن تهرانچیˈ متعلق به طرفداران حزب توده در اراک بود و از نامزدی ˈمحمدرضا قدوهˈ یکی از اعضای طراز اول آن حزب حمایت می‌کرد.
حزب توده در آغاز امر، با دکتر مصدق مخالف بود و او را عامل امپریالیسم آمریکا می‌دانست و در نشریات گوناگونش تهمت‌های سنگینی بر مصدق می‌بست.
هفته نامه ˈسندانˈ آنجا که می‌توانست مخالفت خود را با دکتر مصدق و کابینه او نشان می‌داد.
هفته نامه ماهک
به صاحب امتیازی عسگر اکبری در استان مرکزی در حال نشر است از این نشریه تاکنون 89 شماره چاپ شده‌است.
در سال ۱۳۳۰ دو نشریه دیگر در اراک شامل هفته‌نامه ˈبیان الحقˈ و مجله ˈهدیˈ منتشر شد که اولی ضمن دفاع از حکومت ملی، بیشتر در اندیشه گسترش مبانی اسلام در میان مردم بود و نشریه هدی هم در اساس به امورسیاسی نمی‌پرداخت و محتوای آن پند و اندرز و ارشاد مردم به خیر و صلاح بود.
پس از سال ۱۳۳۲ به جز ˈنامه اراکˈ بقیه جراید تعطیل شدند و این وضعیت تا سال ۱۳۴۷ ادامه داشت.
در این سال دکتر ˈمحمد خزائلیˈ که از سوی حزب ˈایران نوینˈ به نمایندگی مجلس رسیده بود، مجله ˈروشندلˈ را در تهران منتشر کرد. این مجله با توجه به موقعیت سیاسی دکتر خزائلی و سردبیرش ˈحسین شاه زیدیˈ که سرهنگ بازنشسته ارتش بود، با ستایش از شاه کلیه عملکرد دولت ˈامیرعباس هویداˈ را تأیید می‌کرد.
در حدود سال ۱۳۵۰ ˈفرج‌الله بینش زنجانیˈ با انتشار ˈسفرنگ بینشˈ به صف مطبوعات استان مرکزی پیوست.
فرج‌الله بینش از طرفداران سرسخت شاه بود و نسبت به حزب توده کینه‌ای عمیق داشت، با توجه به شخصیت بینش می‌توان محتوای نشریه اش را حدس زد.
اولین فصلنامه علمی و ادبی اراک، «دانش روز» است. این فصلنامه در سال ۱۳۵۲ به همت دکتر عبدالکریم قریب تأسیس و توسط استادان مدرسه عالی علوم اراک به مدت دو سال جمعاً در ۸ شماره انتشار یافت.
این مجله یا فصلنامه؛ مجموعه‌ای علمی و ادبی بود و هیچ گونه دیدگاه سیاسی در آن منعکس نمی‌شد و اگر هم می‌شد خارج از تأیید اقدامات دولت نبود.
از دیگر نشریات علمی «نشریه کتابخانه عمومی اراک» بود که در سال ۱۳۵۶ توسط کتابخانه عمومی اراک در چند شماره به صورت زیراکس انتشار یافت و استاد ابراهیم دهگان مقالات ارزشمندی در آن منتشر می‌ساخت.
از دیگر روزنامه‌ها و نشریات استان مرکزی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
نام نشریه نحوه انتشار موضوع مدیر مسئول سال نشر
اراک نو هفته‌نامه خبری ـ اجتماعی کوهپایه ۱۳۳۰
افق اراک هفته‌نامه خبری ـ اجتماعی رضاقلی فولادوند ۱۳۳۰
زبان اراک هفته‌نامه خبری جعفر شکرایی ۱۳۳۰–۱۳۳۱
سپهر هفته‌نامه اجتماعی رضا رئیس زاده ۱۳۳۰–۱۳۳۱
طاهر هفته‌نامه خبری ـ اجتماعی رضا شکرایی و سردبیری ابوالفضل موحد۱۳۳۱
قیام اراک هفته‌نامه سیاسیارگان جمعیت طرفداران جبهه ملی ۱۳۳۰–۱۳۳۱ به مدیریت محمد تقی صفاری
بیان الحق هفته‌نامه اجتماعی بیان الحق ۱۳۳۰
سمنگان هفته‌نامه سیاسی حسین خاکباز ۱۳۳۰
ندای اراک هفته‌نامه سیاسی رشیدی ۱۳۳۰
مدنی هفته‌نامه سیاسی مدنی ۱۳۳۰
سندان هفته‌نامه سیاسی ارگان توده ایها، تهرانچی۱۳۳۰
سروش تفرش هفته‌نامه عباس جلالی ۱۳۳۰ سردبیر شاپور شاهی
همچنین برخی نشریات استان که در فاصله سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰ منتشر می‌گردیدند عبارتند از:
نام نشریه مدیر مسئول محل نشر
آینده اراک کاظم ضوابطی اراک
اراک امروز غلامعلی سپهداری اراک
افکار اراک مرتضی ذوالفقاری اراک
خلق اراک غلامرضا اقیانوس اراک
خورشید اراک علی محمد مددی اراک
راهنمای اجتماعی احمد محمد عراقی اراک
سعادت اراک بانو سلطنت استادآقا اراک
سفرنگ بینش فرج‌الله بینش اراک
صدای اراک حسن نجم‌زاده اراک
ندای اراک محمود گودرزی اراک
نیروی مردم علاءالدین فریدنی عراقی اراک
ستاره ساوه اسدالله طبی ساوجی ساوه
قیام ساوه موسی امیر حسینی خلیج ساوه
ندای ساوه ابوالحسن سعیدی ساوه
صدای تفرش مهدی قوام‌زاده تهران
برخی از مطبوعات استان پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز عبارتند از:
هفته نامه سروش
نخستین هفته‌نامه اراک پس از پیروزی انقلاب اسلامی پس از پیروزی انقلاب اسلامی؛ هفته‌نامه ˈسروشˈ به مدیریت ˈعلی معطریˈ بود و قلمرو موضوعات آن؛ مسائل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بودند.
با چاپ و انتشار سروش آگهی‌های ثبتی اراک که بخشی از آن در جراید کثیرالانتشار و بخشی در جراید همدان به چاپ می‌رسید پس از وقفه‌ای چهار ساله (از هنگام تعطیلی هفته‌نامه ˈنامه اراکˈ در سال ۱۳۵۴) مجدداً به زیور طبع آراسته شد.
نخستین شماره سروش در تاریخ دوم شهریور ۱۳۵۸ در چهار صفحه و به مبلغ ۱۰ ریال توزیع شد.
التهابات و تنش‌های سیاسی در حدفاصل سال‌های ۵۸ تا ۶۳، وجود احزاب و گروه‌های مختلف، نابسامانی و بی‌ثباتی در مراکز اداری کشور به ویژه در شهرستانها، مخالفت نیروهای مردمی با عوامل دولت موقت و تعدد گروه‌ها و مراکز قدرت و تصمیم‌گیری، امر انتشار هفته‌نامه سروش را با مشکلات متعددی روبرو ساخت.
گروه‌ها و مراجع قدرت با هر نوع گرایش و مسلک سیاسی، حق خود می‌دانستند که سروش به عنوان ارگان آن‌ها به انعکاس مواضع فکری و عملکردشان اقدام و از درج مطالب منتسب به سایر جناح‌ها پرهیز کند بدین ترتیب سروش به تدریج به محل نفوذ عناصر فرصت طلب تبدیل شد و عدم اختیار و اعلان مواضع روشن سیاسی و عقیدتی از سوی مسوولان آن، کشتی روزنامه را در دست امواج مهلک گرفتار کرد و سرانجام ˈسروشˈ پس از انتشار ۲۸۰ شماره در بهار سال ۱۳۶۴ به کار خود پایان داد.
هفته نامه لاله سرخ
سپس هفته‌نامه ˈلاله سرخˈ با مشی سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ادبی از بهمن ماه ۱۳۶۶ با صاحب امتیازی و مدیرمسئولی محمدحسن فخرزاده پای به جرگه مطبوعات استان مرکزی نهاد.
عمده مطالب لاله سرخ، مقالات و پژوهش‌های ادبی به علاوه اخبار و گزارش‌های شهری به نقل از خبرگزاری جمهوری اسلامی مرکز اراک بود.
این نشریه با قطع ۴۵ در ۶۰ در سال‌های آخر دوره اول انتشار با حروفچینی رایانه‌ای به صورت تک رنگ و اغلب در ۴ یا ۶ صفحه منتشر می‌شد.
لاله سرخ به مدت تقریباً هشت سال و در ۳۷۷ شماره تا تاریخ هشتم مهرماه ۱۳۷۴ منتشر شد و بعد از یک وقفه، مجدداً در اواخر سال ۱۳۷۶ انتشار خود را از سر گرفت.
هفته نامه نوید
هفته نامه ˈنوید استان مرکزیˈ با موضوعات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نیز از مردادماه ۱۳۶۹ به صاحب امتیازی سیدحسن الحسینی نماینده مردم اراک در دوره سوم مجلس شورای اسلامی در قطع ۵/۱ ورقی و در هشت صفحه انتشار خود را آغاز کرد.
نوید؛ در حوزه طرح مسائل سیاسی کشور و ارائه تحلیل مناسب به ویژه هم‌زمان با رویدادهای مهم کشور و انقلاب، بیشتر از سایر نشریات به طبع مقالات اهتمام ورزیده و به دلیل اختصاص دو صفحه ثابت به اخبار، گزارش و تفسیرهای ورزشی از رخدادهای ورزشی استان در بین جوانان ورزشکار، نشریه شناخته شده‌ای است.
این نشریه با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به روزنامه تغییر ماهیت داد و در سال‌های اخیر تحرک ویژه‌ای برای جلب رپرتاژ آگهی از مراکز صنعتی، آموزشی و اداری از خود نشان داده و به منظور جذب خواننده از بین قشرها جوان، ستون ثابتی را با عنوان ˈامید جوانˈ هر هفته با درج مطالبی تربیتی و ادبی به چاپ می‌رساند.
هفته نامه شهاب
هفته نامه ˈشهاب استان مرکزیˈ هم از بهمن ماه ۱۳۶۹ در قلمرو مسائل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هنری به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی غلامحسین فرحی به جرگه مطبوعات محلی این استان پیوست.
شهاب از جمله نشریاتی است که از آغاز انتشار تاکنون همواره با مشکلات فراوان مالی روبرو بوده و همین مسئله وقفه‌های مکرری در مسیر انتشار مرتب آن پدیدآورده است.
شهاب در سال‌های نخست با درج سرمقاله‌های صریح و شورانگیز خود به قلم فرحی، خیلی زود در بین قشرها انقلابی شناخته شد اما به تدریج در چنبره مشکلات گرفتار آمد و به درج اخبار نه چندان تازه و مطالب ادبی و اجتماعی روی آورد.
فصلنامه آشتیان
ˈفصلنامه آشتیانˈ به صاحب امتیازی و مدیر مسئولی علی دانش منفرد از مقالات نویسندگان، استادان و محققین بومی ساکن در منطقه و عمدتاً مقیم تهران بهره می‌برد.
نخستین شماره این فصلنامه در سال ۱۳۷۳ در اندازه ۲۸ در ۱۲ با جلد رنگی و موضوعات متنوع اعتقادی، سیاسی، تاریخی، ادبی، اجتماعی و اقتصادی در ۷۶ صفحه منتشر شد.
تنوع مطالب فصلنامه آشتیان بیشتر بدان خاطر است که به عنوان یک نشریه محلی، کلیه اخبار و رویدادهای منطقه را پوشش داده و نوشته‌های خوانندگان را بی پاسخ نمی‌گذارد.
زندگی‌نامه و معرفی شخصیت‌های علمی، روحانی، فرهنگی و شهدای منطقه، فصل ویژه‌ای در نشریه مذکور داشت
فصلنامه صحیفه مبین
ˈفصلنامه صحیفه مبینˈ به صاحب امتیازی دانشگاه آزاد اسلامی و مدیرمسئولی محمدعلی خواجه پیری، قبل از انتشار رسمی در چندین شماره با نام ˈمبینˈ منتشر شد.
این نشریه با هدف ارتقای سطح دانستنی‌های خوانندگان در حوزه دانش‌های قرآنی و معرفی پژوهش‌های نوین قرآن‌شناسی با سردبیری رضا بابایی از بهار ۱۳۷۴ در فهرست نشریات استان مرکزی قرار گرفت.
صحیفه مبین مدتی در ابعاد ۵/۲۱ در ۲۸ با جلد دو رنگ و صفحه آرایی به نسبت خوب در حدود ۸۰ صفحه منتشر شد و پس از دو سال وقفه مجدداً از سال ۱۳۷۹ در قطع وزیری با صاحب امتیازی دانشگاه آزاد و سردبیری جعفر نکونام انتشار خود را از سر گرفت.
فصلنامه بصیرت
ˈفصلنامه بصیرتˈ به صاحب امتیازی دانشگاه آزاد اسلامی نراق و مدیرمسئولی محمد مهدی مظاهری در قطع A4، از دیگر نشریات استان مرکزی است.
مشی این فصلنامه؛ علمی، تحقیق و اجتماعی است و مقالات آن اغلب به قلم استادان دانشگاه آزاد اسلامی نراق است، این نشریه با جلد چهاررنگ در ۸۰ تا ۱۰۰ صفحه منتشر می‌شود.
فصلنامه راه دانش
ˈفصلنامه راه دانشˈ به صاحب امتیازی انجمن علمی، فرهنگی و هنری استان مرکزی تحت نظارت شورای پژوهشی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی نخستین و دومین شمارهای خود را در یک مجلد در بهار ۱۳۷۴ با جلد چهار رنگ انتشار داد.
مدیرمسئول راه دانش، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مرکزی و سردبیر آن تا مجلد ششم (شماره‌های ۱۱–۱۲) نعمت‌الله فاضلی و بعد از آن افشین حسینی بوده‌است.
ˈتوسعه فرهنگی استان مرکزی، تاریخ و هویت مذهبی استان مرکزی، صنعت در استان مرکزی، میراث فرهنگی استان مرکزی، ادبیات استان مرکزی، تاریخ استان مرکزی، هنر در استان مرکزی و مردم‌شناسی استان مرکزیˈ عناوین مجلدات اول تا هشتم (۱۶ شماره) فصلنامه راه دانش است.
نشریه هدایت
ˈنشریه هدایتˈ هم در سال ۱۳۷۰ مجوز انتشار خود را اخذ کرده ولی تاکنون منتشر نشده‌است.
هفته نامه ˈپیام بانوان
هفته نامه ˈپیام بانوانˈ نخستین شماره خود را در هشت صفحه با صفحه آرایی به نسبت خوب و به صورت تک رنگ منتشر ساخت و انتشار آن تا چهار شماره ادامه پیدا کرد ولی در حال حاضر فعالیت نمی‌کند.
ماهنامه ˈصحیفه پاکدلان
ماهنامه ˈصحیفه پاکدلانˈ به صاحب امتیازی اداره کل آموزش و پرورش استان مرکزی و مدیر مسئولی مدیر کل وقت آموزش و پرورش استان، یکی دیگر از نشریات منطقه است که در سال ۱۳۷۵ در قطع ۲۵ در ۳۵ انتشار یافت و مشی آن؛ خبری تحلیلی است.
نشریه پاکدلان که به‌طور منظم منتشر نمی‌شود و بیشتر به موضوعات مربوط به آموزش و پرورش به ویژه مسائل و مشکلات این نهاد در استان مرکزی می‌پردازد.
هفته نامه سرچشمه
ˈسرچشمهˈ به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی مهناز زامیادی، هفته نامه‌ای با مشی خبری - تحلیلی و اطلاع‌رسانی است که در سطح استان توزیع می‌شود.
این نشریه به‌طور معمول بین هشت تا ۱۲ صفحه است و مانند سایر نشریات محلی استان مرکزی بخشی از مطالب خود را به موضوعات استان و منطقه توزیع و بخشی را به موضوعات کشوری اختصاص می‌دهد.
صبح خمین
ˈصبح خمینˈ به صاحب امتیازی و مدیر مسئولی مجید مجدی و با مشی خبری، تحلیلی و اطلاع‌رسانی و در موضوعات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و ورزشی از سال ۱۳۷۸ بر روی گیشه مطبوعات در بین نشریات استان مرکزی عرضه شد.
ماهنامه ندای ساوه
ˈندای ساوهˈ به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی سید احمد نبوی، ماهنامه‌ای با مشی خبری - تحلیلی و با موضوعات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و ورزشی است که انتشار آن از سال ۱۳۷۸ آغاز شد.
ویژگی‌های ظاهری ندای ساوه، کم و بیش شبیه سایر هفته نامه‌های استان مرکزی است و حیطه توزیع آن استان مرکزی و تهران است.
راوی
ˈراویˈ نیز به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی حسین مهدوی، با مشی خبری، تحلیلی و اطلاع‌رسانی در موضوعات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به چاپ می‌رسد.
ابتدا و انتهای نشریه راوی دو رنگ و صفحه‌های داخلی آن یک رنگ است و گستره توزیع آن که در هشت صفحه منتشر می‌شود، استان مرکزی است.
آوای ساوه
ˈآوای ساوهˈ به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی محمد نبوتی، هفته نامه‌ای با مشی عمومی است که ازسال ۱۳۷۷ در موضوعات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و ورزشی منتشر می‌شود و حیطه توزیع آن استان مرکزی و تهران است.
ماهنامه پیام مدیریت موفق
ˈپیام مدیریت موفقˈ به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی ناصر خلیلی، ماهنامه‌ای در قطع A4 است که از سال ۱۳۷۷ در شمار نشریات استان مرکزی قرار گرفت.
مشی این ماهنامه ۱۰۰ صفحه‌ای؛ خبری، تحلیل، آموزشی و پژوهشی است و مقاله‌های آن به قلم استادان و نویسندگان استانی و بیشتر با موضوعاتی دربارهٔ دانش مدیریت تهیه می‌شود.
از دیگر نشریات منتشره در این استان می‌توان به این موارد اشاره نمود:
روزنامه عطر یاس، مجنون، آوای خمین، شمس، نامه امیر، آرمان جوان، چشم براه، میلاد مرکز، مهتاب، وقایع استان، آفتاب مرکزی، کتیبه، نسیم اراک، ماهک، کاوه، صور، صبوح، سماع قلم، سیما نگار، امید استان…

صنایع دستی و سوغات

فرش، قالی و قالیچه صنایع دستی اصلی استان می‌باشند که در گذشته‌ای نه چندان دور صادرات اصلی استان را تشکیل می‌داده‌اند.
علاوه بر آن گیوه که نوعی پاپوش دست‌دوز تولید شده از نخ‌های قالی است، از جمله صنایع دستی در خور توجه این استان است که در سنجان و وفس تولید می‌شود. منبت کاری مردمان سمقاور شهرستان کمیجان شهرت زیادی در ایران واستان دارد و سمقاور قطب منبت کشور به‌شمار می‌رود.
فتیر، شیرمال، کسمه، کماج، جوزغند نراق، کشمش، شیره انگور، گوش فیل، کف لمه، رب انار ساوه، حلوا ارده محلات و عسل خمین نیز از سوغات این استان به حساب می‌آیند.

آموزش ابتدایی

در استان مرکزی در سال ۱۳۹۵، ۲۲۷ هزار دانش‌آموز در ۲۲۶۹ مرکز آموزشی مشغول به تحصیل بوده‌اند.

آموزش عالی

اولین دانشگاه ساخته شده در استان مدرسه علوم عالی مرجان (دانشگاه اراک فعلی) بود که در سال ۱۳۵۰ در اراک ایجاد شد.
استان مرکزی دارای ۷۸ مرکز آموزش عالی است که از این تعداد ۱۲ مرکز دولتی، ۱۳ مرکز پیام نور، ۲۳ مرکز علمی – کاربردی، ۱۹ مرکز آزاد اسلامی و ۱۱ مرکز غیرانتفاعی هستند. تعدا کل دانشجویان تا پایان سال ۹۱ برابر با ۱۲۸۲۶۹ نفر بوده که از این تعداد ۶۷۶۰۲ نفر پسر و ۶۰۶۶۷ نفر دختر بوده‌اند. از کل دانشجویان استان ۶۳ درصد بومی استان هستند.

پیست اسکی

پیست اسکی شازند تنها پیست اسکی استان مرکزی است که در شهرستان شازند و در جاده شازند - هندودر قرار گرفته‌است.
پیست در ارتفاعات پلنگ در و در نزدیکی به روستای پاکل قرار دارد. منطقه پلنگ در به دلیل وجود ارتفاع مناسب، دارای زمستان زود هنگام و بارش سنگین برف است. از جمله امکانات موجود در پیست اسکی می‌توان به سه دستگاه تله سیژ، هتل، رستوران، تجهیزات برف‌روبی و ساختمان اداری اشاره کرد.