کیتسونه

منشأ

در این مورد که بسیاری از اسطوره‌های روباه در ژاپن را می‌توان در چین، کره جنوبی، یا هند ردیابی کرد توافق نظر زیادی وجود دارد. قصه‌های قومی چینی دربارهٔ روح روباهی به اسم هولی‌جینگ یا کیوبی نو کیتسونه (به زبان ژاپنی) حکایت می‌کنند که احتمالاً نه دم داشته‌است. این روایت‌ها در بسیاری از اولین داستان‌های باقی‌مانده در کونجاکو مونوگاتاریشو، مجموعه قرن یازدهم چینی، هندی و روایت‌های ژاپنی ثبت شده‌اند.
در مورد اینکه آیا اسطوره کیتسونه به‌طور کامل از منابع خارجی سرچشمه گرفته‌است یا در بخشی از مفهوم ژاپنی بومی بوده‌است که قدمت آن به سده ۵ (پیش از میلاد) بر می‌گردد اختلاف نظرهایی وجود دارد. تبارشناس ژاپنی، کیوشی نوزاکی استدلال‌هایی دارد مبنی بر اینکه که کیتسونه در اوایل سده ۴ (میلادی) مورد توجه ژاپنی‌ها قرار گرفته‌است؛ تنها چیزهایی که از چین یا کره وارد شد ویژگی‌های منفی کیتسونه بودند.
او می‌گوید بر طبق کتاب اسناد سده ۱۶ (میلادی) که نیهون ریاکی نامیده می‌شود، روباه‌ها و انسان‌ها به‌طور تنگاتنگی در کنار هم در ژاپن باستان زندگی می‌کردند و بر همین اساس اشاره می‌کند که در اثر همین داستان‌ها افسانه‌های بومی فراوانی در مورد این موجودات به وجود آمد.
محققی به نام کارن آن سمیرس یادآور می‌شود که معرفی روباهی که ویژگی اغفال‌کنندگی دارد و همچنین مشابه رابطهٔ اسطورهٔ روباه با بودیسم در رسوم اجدادی ژاپنی، در داستان‌های چینی هم به چشم می‌خورد، در عین حال او معتقد است که برخی از داستان‌هایی که در مورد روباه مطرح می‌شود، حاوی عناصر منحصربه‌فردی است که در ژاپن شکل گرفته‌است.

ویژگی‌ها

کیتسونه به داشتن هوش برتر، عمر طولانی، و قدرت‌های جادویی شناخته شده‌است. آن‌ها از انواع یوکای، یا وجود معنوی هستند، و کلمه کیتسونه اغلب به عنوان روح روباه ترجمه شده‌است. اگرچه، این به این معنا نیست که کیتسونه‌ها شبح هستند و از سوی دیگر اینگونه هم نیست که آن‌ها اساساً با روباه‌های عادی متفاوت هستند. از آنجا که کلمه روح برای منعکس کردن درجهٔ دانش یا روشن‌شدگی استفاده شده‌است، همهٔ روباه‌های دارای عمر طولانی، توانایی‌های فراطبیعی به‌دست می‌آورند.
دو طبقه‌بندی رایج از کیتسونه وجود دارد. زنکو، (به‌طور تحت‌اللفظی روباه‌های خوب) روباه‌های خیرخواه و ملکوتی هستند که با خداوند ایناری (روح) در ارتباطند؛ گاهی به اختصار روباه‌های ایناری نامیده می‌شوند. از سوی دیگر، یاکو (به‌طور تحت‌اللفظی روباه‌های صحرایی همچنین نوگیتسونه نامیده می‌شوند) که به خصلت‌های فتنه‌آمیزی یا حتی بدجنسی تمایل دارد.
سنت‌های محلی انواع بیشتری هم به این دسته‌بندی اضافه کرده‌اند.
به عنوان مثال، نینکو یک روح روباه نامرئی است که انسان تنها زمانی می‌تواند آن را درک کند که در تصاحب آن در بیاید. سنت دیگری کیتسونه را به یکی از سیزده انواع تعریف شده طبقه‌بندی می‌کند که به‌وسیلهٔ آن توانایی‌های فراطبیعی کیتسونه را تصاحب کنند.
به لحاظ جسمی، کیتسونه‌ها دارای ۹ دم متصور می‌شوند.
به‌طور کلی، هر چقدر تعداد دم‌ها بیشتر باشد نشان‌دهنده بزرگتر و قوی‌تر بودن روباه‌است. در واقع، برخی از افسانه‌های قومی و اجدادی می‌گویند که روباه تنها زمانی دم‌های اضافه‌اش رشد خواهند کرد که ۱۰۰ سال زندگی کرده‌است.
یک، پنج، هفت و نُه دم رایج‌ترین اعداد در داستان‌های قومی هستند.
وقتی کیتسونه نهمین دم خودش را به‌دست می‌آورد، موی او سفید یا طلایی می‌شود.
این کیوبی‌نوکیتسونه (روباه نه‌دم) توانایی برای دیدن و شنیدن هر چیزی که در هر نقطه از جهان اتفاق می‌افتد را به دست می‌آورد. در داستان‌های دیگری شاهد این هستیم که به آن‌ها عقل بی‌نهایت (علم لایتناهی) نیز نسبت می‌دهند.

توانایی تغییر شکل

کیتسونه دارای قابلیت دگرپیکری است، این یک توانایی اکتسابی است که وقتی به سن مشخص می‌رسد رخ می‌دهد معمولاً ۱۰۰ سال، هر چند برخی از داستان‌ها می‌گویند ۵۰ سال.
به عنوان یک پیش‌نیاز مشترک برای تغییر شکل، روباه باید نی، برگ پهن، یا یک جمجمه را روی سر خود قرار دهد.
شکل‌های مشترکی که برای کیتسونه فرض شده‌اند شامل زنان زیبا، دختران جوان، و مردان سالخورده می‌شود. این اشکال به سن یا جنسیت روباه محدود نیستند،
کیتسونه می‌تواند ظاهر یک شخص خاص را کپی کند.
روباه‌ها معروف هستند که به‌طور خاص می‌توانند خود را به جای زنان زیبا جا بزنند. باور رایج در ژاپن قرون وسطی این بود که هر زنی که به خصوص در هنگام غروب یا شب تنها شود، می‌تواند یک روباه شود.
در برخی از داستان‌ها، کیتسونه هنگامی که شکل انسان به خود می‌گیرد در مخفی کردن دم خود با مشکل مواجه‌است. جستجو کردن برای یافتن دم، وقتی که روباه مَست یا بی‌دقت می‌شود، یک روش معمول برای تشخیص دادن ماهیت واقعی این موجود است.
گوناگونی موضوع، کیتسونه را از صفات دیگر روباه مانند پوشش موی خوب، سایه‌ای به شکل روباه، یا بازتابی که شکل واقعی او را نشان می‌دهد حفظ کرده‌است.کیتسونه‌گائو یا چهرهٔ روباه به زنانی که دارای چهره‌های باریک با چشم‌های نزدیک به هم، ابروهای نازک و استخوان‌های گونه هستند اشاره دارد. به‌طور سنتی، این تصویرسازی، جذاب در نظر گرفته شده‌است، و برخی از داستان‌ها آن را به روباه‌ها در شکل انسانی نسبت می‌دهند.
کیتسونه حتی زمانی که در شکل انسانی هم هست، از سگ ترس و نفرت شدیدی دارد، برخی از آن‌ها با حضور سگ‌ها تضعیف روحیه می‌شوند و به شکل روباه بر می‌گردند و فرار می‌کنند. افراد مذهبی خاص ممکن است بتوانند به صورت خودکار و مستقیم تغییر شکل روباه را ببینند.
یکی از داستان‌های قومی، این نقوصی که کیتسونه در شکل انسانیش دارد را با مورد توجه قرار دادن شخصی به نام اسن کوان نشان می‌دهند. (منظور یک شخص تاریخی است که با عقل و قدرت‌های جادویی طالع بینی دارای اعتبار می‌باشد) بر اساس این افسانه، او در خانه یکی از دوستداران خود مانده بود تا اینکه وقتی وارد حمام شد در اثر داغ بودن بیش از حد آب پایش سوخت. سپس، در حالی‌که درد می‌کشید به صورت برهنه از حمام بیرون دوید. هنگامی که اهل خانه او را دیدند، مشاهده کردند که بیشتر بدن کوان با خز پوشانده شده‌است و مانند روباه دم دارد و از این اتفاق شگفت‌زده شدند. سپس کوان در مقابل آن‌ها به یک روباه سالخورده تبدیل شد و فرار کرد.
سایر توانایی‌های مافوق‌طبیعی که معمولاً به کیتسونه نسبت داده شده‌اند عبارتند از: توانایی تسخیر، دهان‌ها یا دم‌هایی که ایجاد آتش‌سوزی یا رعد و برق می‌کردند (شناخته شده به عنوان کیتسونه‌بی، به‌طور تحت‌اللفظی، روباه آتش)، تجلی عمدی در رویاهای دیگران، پرواز، نامریی بودن و ایجاد توهمات شدید تا حدی که تقریباً از واقعیت غیرقابل تشخیص است.
برخی از داستان‌ها از قدرت‌های بیشتر کیتسونه صحبت می‌کنند: مثلاً توانایی به منحرف کردن زمان و فضا، دیوانه کردن مردم، یا گرفتن اشکال فوق‌العاده‌ای مانند یک درخت با ارتفاع باور نکردنی یا ماه دوم در آسمان.
کیتسونه‌های دیگر دارای ویژگی‌هایی هستند که خون‌آشام‌ها یا ساکوبی‌ها را به یاد می‌آورند و از طریق تماس جنسی از زندگی یا روح انسان تغذیه می‌کنند.

کیتسونه‌تسوکی

کیتسونه‌تسوکی به‌طور تحت‌اللفظی به معنی موجودی است که به تسخیر روباه درآمده است. قربانی همیشه زن جوان است، کسی که روباه از زیر ناخن یا از طریق سینههای او وارد می‌شود.
در برخی از موارد گفته شده‌است که حالت چهره قربانیان تغییر می‌کند، به حالتی که شبیه به روباه به نظر می‌رسند. سنت ژاپنی معتقد است که تسخیرشدگی توسط روباه می‌تواند باعث این شود که قربانیان بی‌سواد به‌طور موقتی توانایی خواندن به دست بیاورند.
اگرچه روباه‌ها در رسوم اجدادی می‌توانند اراده شخص را از او سلب کنند، کیتسونه‌تسوکی اغلب به مفاهیم خبیث موروثی کارفرمایان روباه یا تسوکی مونو سوجی نسبت داده شده‌است.
لافکادیو هرن قوم‌شناس شرایطی را در جلد اول از کتاب خود بنام نگاه اجمالی به ژاپن ناشناخته توصیف می‌کند:
«جنون کسانی که روباه شیطان به آنها وارد می‌شود عجیب است. گاهی اوقات آنها برهنه و در حال فریاد زدن در خیابان می‌دوند. گاهی اوقات آنها دراز می‌کشند و از دهانشان کف می‌آید، و مانند روباه زوزه می‌کشند؛ و در بخشی از بدن تسخیرشده یک توده در حال حرکت در زیر پوست دیده می‌شود، که به نظر می‌رسد که حیات مجزایی دارد.
اگر آن را با سوزن سوراخ کنند لیز می‌خورد و فوراً به مکانی دیگر می‌لغزد. هر چقدر آن را محکم بگیریم حرکتی نمی‌کند به این علت که آن محکم با یک دست قوی فشرده شده‌است و از زیر انگشتان حرکت نخواهد کرد. شخص به تسخیر درآمده به زبانی حرف می‌زند و می‌نویسد که تا پیش از تسخیر کاملاً نسبت بدان ناآگاه بوده است. آنها تنها چیزهایی را می‌خورند که روباه‌ها آنها را دوست دارند مانند: توفو، آبوراآگه، لوبیای آزوکی، و غیره و آنها مقدار زیادی می‌خورند و تأکید می‌کنند که آنها خودشان نیستند، بلکه تسخیر شدهٔ روباه‌های گرسنه هستند.»
او یادآور می‌شود که به محض آزادشدن از قید تسخیر، قربانی دیگر هرگز قادر به خوردن توفو، آزوکیمشی، یا دیگر غذاهای مورد علاقهٔ روباه نمی‌باشد:
جن‌گیری، اغلب در معبد ایناری انجام می‌شد، و ممکن بود یک روباه را وادار کند تا جسم میزبان خود را ترک کند.
در گذشته، هنگامی که چنین اقدامات معمولی جوابگو نبود یا یک روحانی در دسترس نبود، قربانی کیتسونه‌تسوکی مورد ضرب و شتم قرار می‌گرفت یا به شدت مورد سوختگی قرار می‌گرفت به امید اینکه روباه مجبور به ترک او شود. به محض اینکه تصور می‌شد عضوی از یک خانواده به تسخیر روباه درآمده، همهٔ اعضای خانواده به‌وسیلهٔ جامعه خود طرد می‌شدند.
در ژاپن، کیتسونه‌تسوکی در اوایل دوره هی‌آن به عنوان یک بیماری محسوب می‌شد و به‌صورت یک تشخیص مرسوم برای بیماری روانی تا اوایل قرن بیستم باقی ماند.
تسخیرشدگی توضیحی برای رفتار غیرطبیعی افراد مبتلا بود. در اواخر سده ۱۹ (میلادی)، دکتر شانیچی شیمامورا اشاره کرد که بیماری‌های جسمی که ناشی از تب بودند اغلب کیتسونه‌تسوکی در نظر گرفته می‌شدند.
با اینکه این اعتقاد دیگر طرفدار چندانی نداشت، اما داستان‌های تسخیر توسط روباه هنوز هم شنیده می‌شد، مانند اظهاراتی که اعضای فرقه اوم‌شینریکیو در مورد تسخیر شدنشان کرده بودند.
در طب، کیتسونه‌تسوکی یک سندرم وابسته به فرهنگ و مختص فرهنگ ژاپنی است. کسانی که از این وضعیت رنج می‌برند بر این باور بودند که توسط یک روباه تسخیر شده‌اند.
نشانه‌ها عبارتند از: میل شدید و پایدار برای برنج یا لوبیای آزوکی شیرین، بی‌حالی و سستی، بی‌قراری، و تنفر از ارتباط چشمی. کیتسونه‌تسوکی مشابه با تصورات بالینی شخصی است که فکر می‌کند تبدیل به گرگ شده، و البته از آن بیماری متمایز است.

خدمتکار ایناری

کیتسونه‌ها در ارتباط با ایناری، خدای برنج شینتو هستند.
این رابطه اهمیت مافوق طبیعی روباه را تقویت کرده‌است.
در اصل، کیتسونه‌ها پیام‌آوران ایناری بودند، اما ارتباط بین این دو در حال حاضر کم رنگ است به طوری که ایناری خودش ممکن است به عنوان یک روباه به تصویر کشیده شود. به همین دلیل است که کل معبد به کیتسونه اختصاص یافته‌است، جایی که دوستداران می‌توانند صدقاتشان را بگذارند.
گفته شده‌است که روح روباه علاقه خاصی به نوعی توفو (فراورده‌ای از لوبیای سویا) که به شکل ورقه درآمده و سرخ شده به‌نام آبوراآگه دارد. بر این اساس دو نوع از انواع غذاهای رشته فرنگی ژاپنی که بر روی رشته فرنگی یک ورقه آبوراآگه قرار داده می‌شود، به نام‌های کیتسونه‌اودون و کیتسونه‌سوبا نامگذاری شده‌اند. به‌طور مشابه، ایناری‌زوشی نیز نوعی سوشی است که به نام ایناری نامگذاری شده‌است و متشکل از آبوراآگه‌ای به شکل کیسه است که داخل این آبوراآگه با برنج پر می‌شود.
حدس و گمان‌هایی در میان رسوم اجدادی وجود داشته‌است در اینباره که آیا خدای روباه شینتو دیگری هم در گذشته وجود داشته‌است یا خیر؟. روباه‌ها مدت‌های طولانی به عنوان کامی (در آیین شینتو ژاپن) (روح یکی از خدایان یا نیاکان) پرستش شده‌اند.
کیتسونه‌های ایناری، سفید (رنگ خوش‌یمن) هستند.
آن‌ها دارای قدرت از خود دور کردن شیطان هستند، و گاهی اوقات به عنوان ارواح نگهبان خدمت می‌کنند. علاوه بر حفاظت از زیارتگاه ایناری، آن‌ها برای یاری رساندن از سوی افراد محلی و به ویژه کمک کردن در مقابل نوگیتسونه پردردسر (روح روباه‌هایی که به ایناری خدمت نمی‌کنند) گمارده شده‌اند. همچنین روباه‌های سیاه و روباه‌های نه‌دم، خوش‌یمن در نظر گرفته شده‌اند.
با توجه به باورهای به دست آمده از فنگ‌شویی قدرت روباه بر شیطان به گونه‌ای است که فقط مجسمه روباه می‌تواند کیمون (شیطان) یا انرژی که از شمال شرقی جریان می‌یابد را متفرق کند. بسیاری از معابد ایناری، مانند معبد معروف فوشیمی ایناری در کیوتو، چنین مجسمه‌هایی را و گاهی اوقات تعداد بسیار زیادی از آن‌ها را به نمایش می‌گذارند.
کیتسونه با مذهب بودایی از طریق داکینی، الهه تلفیق شده با جنبه زن ایناری مرتبط شده‌اند. داکینیتن به عنوان بوداسف زن، که یک شمشیر در دست دارد و سوار بر روباه سفید در حال پرواز است نشان داده شده‌است.

همسران و عاشقان

کیتسونه معمولاً در قالب یک عاشق به تصویر کشیده شده‌است، غالباً در داستان‌هایی که یک پسر جوان و یک کیتسونه حضور دارند، کیتسونه به شکل یک زن درمی‌آید.
کیتسونه ممکن است نقشی گمراه‌کننده را ایفا کند، ولی داستان‌های مرتبط با کیتسونه اغلب ماهیتی عاشقانه دارد.
به‌طور معمول، مرد جوان ندانسته با روباه ازدواج می‌کند، کسی که نقش یک همسر وفادار را ایفا می‌کند. در نهایت مرد ماهیت واقعی روباه را کشف می‌کند و همسر روباه مجبور به ترک او می‌شود. در برخی موارد، شوهر طوری متوجه موضوع می‌شود گویی از خواب بیدار شده؛ با حالتی پلید، سردرگم، و دور از خانه بیدار و طوری که باید با شرم بازگردد و با خانواده رهاشده خود مواجه شود.
داستان‌های بسیاری می‌گویند که همسران روباه بچه‌هایی را به‌دنیا می‌آوردند. زمانی که چنین فرزندانی انسان هستند، آن‌ها دارای ویژگی‌های فیزیکی خاص یا فراطبیعی هستند که اغلب به فرزندان خود منتقل می‌کنند.ستاره‌شناس و جادوگر معروف بنام آبه نو سیمی، مشهور است که چنین قدرت‌های فوق‌العاده‌ای را به ارث برده است.
افسانه‌های دیگر می‌گویند که کیتسونه‌ها با یکدیگر ازدواج می‌کنند. باران آمدن از آسمان صاف که باران آفتابی نامیده می‌شود، به ازدواج کیتسونه‌ها نسبت داده می‌شود و به افسانه‌های قومی و اجدادی اشاره دارد که مراسم عروسی بین این موجودات در طول چنین شرایطی شکل می‌گیرد.
این رویداد به عنوان یک نشانه خوب و خوش‌یمن در نظر گرفته‌شده‌است، اما کیتسونه از هر مهمان ناخوانده‌ای به دنبال انتقام خواهد بود،
همان‌طور که در فیلم رویاها ساخته آکیرا کوروساوا به تصویر کشیده شده‌است.استفان ترنبول، در کتاب ناگاشینو ۱۵۷۵، به اینصورت داستان خود را به درگیری خاندان تاکدا با یک زن روباه پیوند می‌دهد: سپهسالار تاکدا شینگن، در سال ۱۵۴۲، در نبردی یک سپهسالار رده پایین‌تر محلی به نام سوا یوریشیگه (زمان حیات ۱۵۴۲–۱۵۱۶ میلادی) را شکست داد و او را در پی یک مذاکره صلح تحقیرآمیز وادار به خودکشی کرد. پس از آن شینگن نیز مجبور به ازدواج با دختر زیباروی و ۱۴ سالهٔ سوا یوریشیگه (بنام سوا گوریونین) شد. ترنبول می‌نویسد: «شینگین توسط دختری وسوسه شد که پیروان خرافاتی او معتقد بودند تجسم روح روباه سفید، سوا شرین است؛ یعنی کسی که او را از سر انتقام افسون کرده بود. هنگامی که پسر آنها، تاکدا کاتسویوری ثابت کرد که رهبر بدشگونی ست و خاندان را به شکستی ویرانگر در نبرد ناگاشینو کشاند، پیر دانا سرش را تکان داد و موقعیت ناگوار تولد او و مادر جادویی‌اش را بخاطر آورد.»

در داستان‌های تخیلی

کیتسونه در آثار متعدد ژاپن ظاهر می‌شود چون در رسوم اجدادی ژاپنی ریشه دوانده‌اند. ناح، کیوگن، بونراکو، و کابوکی نقش‌های مشتق شده از داستان‌های قومی هستند که ویژگی‌های آن‌ها را
به عنوان آثار معاصر مانند انیمه، مانگا و بازی‌های ویدئویی بازی می‌کنند. ناروتو یک سری انیمه مشهور است که داستان‌هایی می‌گوید از جوان یتیم که نه دم مهر شده شیطانی روباه در درون او وجود دارد. نویسندگان غربی نیز نوشتن داستان‌هایی با استفاده از افسانه کیتسونه را آغاز کرده‌اند.
اگر چه این تصویرپردازی‌ها به طورقابل ملاحظه‌ای متفاوت است ولی کیتسونه به‌طور کلی بر اساس داستان‌های قومی به عنوان خردمند، مکار، و حضوری قدرتمند به تصویر کشیده شده‌است.