کتاب‌شناسی بهرام بیضایی

نویسندگی

بیضایی در نویسندگی راهِ نیاکانش، ذکایی بیضاییِ شاعر و سخن‌سرایانِ دیگرِ خانوادهٔ بیضایی، را پی‌نگرفت. بلکه خطّی دیگر از پیشینهٔ خانوادگی را که تعزیه باشد پژوهید؛ و از شیوه‌های حماسی آن، چه در تعزیهٔ عامیانه و چه در نوشته‌های دیرین‌تری مانند یادگار زریران، و نیز از گونه‌های نمایش‌های خنده‌آور ایرانی، و همچنین از داستان‌های عامیانه، برای آفرینش نوعی از نمایش بهره جست که – با همکاریِ نمایشنامه‌نویسان پیشروی دیگری مانند علی نصیریان و غلامحسین ساعدی و اسماعیل خلج و شاید از همه مهم‌تر اکبر رادی که همراهِ بیضایی از  گروه طرفه بود – به دگرگونی نمایش صحنه‌ای در ایران انجامید. نمایشنامه‌های آغازینِ بیضایی در دههٔ ۱۳۴۰ اغلب نخستین بار در تالار ۲۵ شهریور تهران (و گاه در شهرهای دیگر از جمله پاریس نیز) به وسیلهٔ گروه هنر ملّی به نمایش درآمد. با این که نوشته‌های بیضایی پیشینهٔ مستقیمی در ادبیات فارسی نداشت و نمایشنامه گونه‌ای نبود که در اقالیم فارسی‌زبانِ سرزمین‌های ایرانی همچون ادبیات رسمی چندان سابقه‌ای داشته باشد که مثلاً با چهار قرن نمایشنامه‌نویسی حرفه‌ای در انگلیس بسنجد، با این همه میان فارسی‌زبانان اقبال یافت و ماندگار شد و بعضی از کتاب‌هایش به زبان‌های گوناگون ترجمه و منتشر شد و در جاهای مختلف دنیا به نمایش درآمد. نمایشنامه‌های بیضایی بیشتر بر هنر نمایش مشرق‌زمین بنیاد شده، یا دستِ‌کم همان قدر از نمایش هندی و چینی و ژاپنی و ایرانی و قرون وسطایی بار گرفته که از تئاتر مدرنِ غربی، و همچون کارهای نصیریان و بر خلاف کارهای گویندگانی چون رادی با مفهومِ مدرنِ نمایشنامهٔ اروپایی چندان به تمامی نمی‌خواند و واقع‌گرا نیز نیست، و بیشترِ اوقات تمثیلی نیز. بلکه اغلبْ این کارها را با نمایشنامه‌های سرآغاز و فرجامِ مدرنیتهٔ غربی و نیز روزگار پس از مدرن، از راهِ نمونه ویلیام شکسپیر و ژان ژنه، همانندتر و سازگارتر می‌شمارند.
شاخهٔ دیگر نوشتجات بیضایی فیلمنامه‌هاست. وی به خاطر محدودیت و دشواری امکان فیلم‌سازی، بیشترِ فیلمنامه‌هایش را چاپ کرده‌است. با چاپ این فیلمنامه‌ها و به خاطر قابلیّت ادبیش گونه‌ای نو در ادبیات پیدا شده، و گرایش کتابخوانان به فیلمنامه‌های فیلم‌نشده سبب شده تا فیلمنامه از گونه‌های ادبی فارسی شود و کم یا بیش مقبول خاطر افتد. از جمله، فیلمنامه‌هایی مانند طومار شیخ شرزین (۱۳۶۵) و دیباچه‌ی نوین شاهنامه (۱۳۶۵) پرفروش بوده و به زبان‌های دیگر نیز درآمده، و کارهایی مانند مرگ یزدگرد (۱۳۵۸، که نمایشنامه است و فیلم هم شده) و آینه‌های روبرو (۱۳۵۹) گاه بیش از یک بار ترجمه شده، و گاه اجراهای گوناگون تئاتری یا فیلم-تئاتری نیز داشته، ولی اغلب نه به کارگردانی بیضایی – که در اصل فیلمنامه‌ها را به خاطر نگرفتنِ پروانهٔ فیلم‌سازی از دولت یا میسّر نشدنِ ساخت به اسبابِ گوناگون به صورتِ کتاب چاپ کرده‌است، بی آن که فیلمش ساخته شده باشد. فیلم‌سازانِ دیگر نیز فیلم‌های برجسته‌ای مانند سلندر (۱۳۵۹) و خط قرمز (۱۳۶۰) و روز واقعه (۱۳۷۳) از نوشته‌های بیضایی ساخته‌اند.
کتاب‌های پژوهشی بیضایی در فقه‌اللغه و افسانه‌شناسی و تاریخ یا بازنگری و بازاندیشیِ تاریخیِ نمایشِ مشرق‌زمین است. گفتارها و گفتگوهایی دربارهٔ کارنامهٔ خودش و سینمای آلفرد هیچکاک نیز از وی چاپ شده‌است. بیضایی از پیشگامان تاریخ‌نگاری اجتماعی نمایش در فرهنگ ایرانی و از پژوهندگان قدر اوّل زبان فارسی به شمار می‌آید. بعضی از اهل ادب مانند ابوالفضل خطیبی و ایرج پارسی‌نژاد هنرِ دوگانهٔ او در تحقیقاتِ غیرمستظرفهٔ ممتاز و آفرینندگیِ ذوقیِ طبع‌ساز را با کار و بار و پایگاهِ کسانی چون محمّدتقی بهار و محمّدرضا شفیعی کدکنی سنجیده و همانند شمرده‌اند. همان طور که بسیاری از آثارِ خلّاقهٔ بیضایی از پژوهش تاریخی مایه گرفته، پژوهش‌هایش نیز از ساختمان رواییِ تاریخ‌نگارانه و داستانی و طبع‌آزمایی ذوقی بی‌بهره نیست.
زبانِ بیضایی از نوجوانی تحتِ تأثیرِ سبک خراسانی و نمونه‌های سرشناسِ کهن و هم‌روزگارش، یعنی فردوسی و مهدی اخوان ثالث، و نیز نثرِ روزگارِ بازگشت ادبی از جمله در کارِ عبداللطیف طسوجی و سپس‌تر نثرهای کهن‌تری مانند تاریخ بیهقی نیز، پرورش یافت؛ و بدین ترتیب نه تنها در زبان، که از لحاظ موضوع نیز برخی از آثارش را با کارهای نمایشنامه‌نویسانِ فرارودی چون ساتم الغ‌زاده نسبتی هست. بَعدها بیضایی خود از پارسی‌گویان صاحب‌سبک و زبان‌آور شد که در شمارِ نثرنویسانی مانند محمد قاضی و ابراهیم گلستان و فروغ فرخزاد و داریوش آشوری و همتایانِ دیگرشان در نثرِ غیرمعیارِ فارسیِ نوین آوازه‌ای یافت، چنان که پژوهندگان در زبانش کتاب‌ها و مقالات نوشته‌اند؛ و از این جمله است کتابِ دستور بیضایی (۱۳۷۹) نوشتهٔ پروین پویا. آیدین آغداشلو نثرِ بیضایی را «از فاخرترین نمونه‌های نثر فارسی» دانسته که گواه و نمودارِ پایندگی زبان فارسی به واسطهٔ «زایش‌های متعدّد» است. ماتئوش کواگیش «دورنما»ی آثارش را جهانی و سزوارِ جایزه نوبل ادبیات دیده و اسماعیل خویی پهلوان اکبر می‌میرد و دیوان بلخ و قصّه‌ی ماه پنهان و غروب در دیاری غریب و چهار صندوق را «از بهترین نمایشنامه‌های ایرانی» دانسته است. سخنوران دیگر نیز تحت تأثیر کار بیضایی واقع شده و درباره‌اش سخن گفته‌اند. اوژن یونسکو هشتمین سفر سندباد (۱۳۴۳) را ستوده و عبّاس جوانمرد این را «بالنده‌ترین نمایشنامه‌ی اصیل ایرانی» و ادامهٔ عالیِ کارِ میرزا آقا تبریزی شمرده و بر آن بوده است که به لحاظِ شگردِ تغییرِ صحنه‌ها با کارهای شکسپیر و لوپه د وگا و پدرو کالدرون و گئورگ بوشنر و برتولت برشت همسری می‌کند. احسان یارشاطر نمایشنامه‌های عروسکیش را شعرِ نمایشی‌شده گفته. نجف دریابندری تشخّصِ سبکِ بیضایی را از اسبابِ نیکوییِ کارش دانسته است. هوشنگ گلشیری از علاقه‌مندان زبانِ پهلوان اکبر می‌میرد (۱۳۴۲) بوده است و سیمین بهبهانی، از پسِ تماشای افرا در ۱۳۸۶، کارِ بیضایی را «در ملتقای نور و کلام» وصف کرد و آفرین کرد. جلال آل احمد، علی‌رغم دوستی، واکنش تندی به بعضی از نمایشنامه‌های دوران جوانی بیضایی نشان داد. محمود دولت‌آبادی بیضایی را «سعدی معاصر ما» گفته و اکبر رادی او را همتای «برجستگانِ درامِ جهان» شمرده است. عبدالله کوثری و حسین کیانی نیز از جمله نویسندگان هم‌روزگارِ بیضایی هستند که از نوشته‌هایش اثر پذیرفتند یا کوشیدند شیوه‌هایش را در نویسندگی پی‌گیرند. پنداشت‌ها از چند و چونِ تأثیرِ بیضایی در ادبیات گوناگون و ناهمساز بوده است: کسانی تأثیرِ کارش را بزرگ دانسته‌اند – مانندِ اصحابِ جشن دنیای تصویر در سال ۱۳۸۶ که به خاطرِ بیشترین تأثیر در ادبیات نمایشی در ایران به او جایزه دادند – و کسانی پیشبینی کرده‌اند که بزرگی تأثیرش در آینده شناخته خواهد شد – مانند حمید دباشی – و دیگرانی تأثیرش را خُرد شمرده‌اند – مثلاً محمّد رحمانیان از کوچکیِ دامنهٔ تأثیرِ شایستهٔ بیضایی افسوس خورده که: «ما هیچ وقت شاگردِ بیضایی بزرگ نبوده‌ایم.» از نوشته‌های بیضایی چیزی در کتاب‌های درسی وزارت آموزش و پرورش ایران نیامده است؛ هرچند در دوره‌هایی از آوردن نامش در شمار نویسندگان ادبیات نمایشی فارسی در این کتاب‌ها پرهیز نشده است. سرگذشتِ بیضایی در تذکره‌های گوناگون آمده و دیوانِ آثارش نیز چاپ شده‌است، هرچند ناتمام، همچون دیوان‌های شاعران خانوادهٔ بیضایی.

گزیده و برگرفته و نقل‌شده

در دورانِ زندگی بیضایی، با یا بی آگاهی خودش، پاره‌هایی از گفته‌ها و نوشته‌هایش را دیگرانی برگرفته و منتشر کرده‌اند. از این جمله است کتابِ بهرام‌نوشت (۱۳۹۶) که گزیدهٔ فرشید قلی‌پور از نوشته‌های بیضایی است و فصلِ «زندگی‌نامه» از کتابِ غریبه‌ی بزرگ (۱۳۸۳) که بازنوشتهٔ محمّد عبدی از حسب حال بیضایی است و سخن بیضایی در پذیرشِ جایزهٔ ویژهٔ جشن دنیای تصویر در سال ۱۳۸۶ که در صفحهٔ ۸۹ شمارهٔ ۱۷۴ مجلّهٔ دنیای تصویر آمده است و سخنان کوتاهش در شب منتقدان در ۳۰ فروردین ۱۳۷۲ که در صفحهٔ ۷ و ۱۳ شمارهٔ ۱۴۱ مجلّهٔ فیلم آمده است.

جعلیات

گاهی مطلبی به اشتباه از بیضایی نقل شده، و بعض این موارد را بیضایی تکذیب کرده است. از جمله، گاهی در نامه‌ای دسته‌جمعی امضای او بی‌اجازه استفاده شده. یک بار در تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی پیامی جعلی به نامش برای درگذشت عزت‌الله انتظامی از یک شبکهٔ اجتماعی اینترنتی نقل شده. رسانه‌های ایرانی هم بارها اقوال شفاهی و کتبی بدون سند از او آورده‌اند که تأیید یا تکذیب درستیشان دشوار است - از جمله عبارتِ «من بهایی هستم» که بعض رسانه‌های اصول‌گرای جمهوری اسلامی ایران چندین بار نقل کرده‌اند.

نقل قول

گاهی گفته‌ای از بیضایی به صورتِ نوشته نقل شده، از جمله در کتابِ تیاتر قرن سیزدهم (۱۳۷۸) حمید امجد و مقالهٔ ««رئالیزمِ معمول را بگذارید کنار»: یادداشت‌هایی از تمرینِ «چهارراه»» (۱۳۹۷) حمید احیاء که بیشترِ نامش هم نقلِ قولِ بیضایی است و مقالهٔ «ما و بهرام بیضایی» (۱۳۹۶) از هادی سروری و مقالهٔ «بیضایی: «رگبار» شعار سیاسی نمی‌دهد» (۱۳۹۶) که نقل پرویز جاهد است از گفته‌های بیضایی در مجلسی. همچنین از گفتگوهای وی با مأمورانِ وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران یا نیروی انتظامی پاره‌هایی در گفتگوهای کسانی چون مسعود کیمیایی و مسعود بهنود به میان آمده و گاه چاپ شده‌است.
گاهی هم گفتاری از او به زبانی دیگر ترجمه و چاپ یا به طور شفاهی – ضبط‌شده یا غیر – منتشر شده است. از این جمله است یک گفتگوی حمید دباشی با بیضایی که به ترجمهٔ انگلیسی در کتابِ Close Up: Iranian Cinema, Past, Present, and Future آمده و ترجمهٔ انگلیسیِ شفاهیِ عباس میلانی از گفتارِ بیضایی دربارهٔ جانا و بلادور که فیلمبرداری و در اینترنت منتشر شده است.

سین جیم

برخی از پرسش و پاسخ‌های مکتوب بیضایی با ساواک منتشر شده‌است. (آگاهی‌های چندانی از این اسناد به دست نمی‌آید؛ مگر چند مطلبِ عقیدتی. از راهِ نمونه، مطابق این اسناد، علی‌رغم مذهبِ پدری و قبالهٔ نخستین ازدواج، مذهبِ بهرام بیضایی «اسلام» بوده‌است.) نیز گزارش‌هایی از ساواک که برخی از گفته‌های وی را به‌طور غیرمستقیم بازگفته است.

دیوان نمایش

تنها دو دفترِ یکُم و دوّم از این دیوان به چاپ رسیده و دفترهای بعدی هنوز چاپ نشده‌است. نمایشنامه‌ای به نام رگبار (۱۳۴۲) از دفتر نخست جاافتاده و جای دیگری نیز برای همگان منتشر نشده و احتمالاً گم شده‌است. مترسکها در شب (نگاشته و منتشرشدهٔ ۱۳۴۱) دانسته و به رای بیضایی در دیوان نمایش نیامده. از دفتر دوّم نیز چند نمایشنامه جاافتاده که انتشار دیگری نیز نداشته، از جمله سرود نیمه‌راه (۱۳۴۷).

کتابِ مجموعهٔ کارها

روز چهاردهم اسفند ۱۳۹۴ در جشنِ چاپِ نوی مجموعهٔ هشت‌جلدیِ مقالات و گفتگوهای آیدین آغداشلو در موزه هنرهای معاصر تهران، ناهید طباطبایی نویدِ چاپِ مجموعهٔ کارهای بهرام بیضایی را داد.

سانسورشده‌ها

نوشته‌های بیضایی نه تنها برای فیلم شدن یا نمایش بر صحنه به رد و عدم امکان ساخت از حیث پروانهٔ دولتی یا جذب سرمایه خورده، که برای چاپ هم دچار گرفتاری‌های فراوان بوده‌است. اسنادی از سانسور کتاب‌های بیضایی در بایگانی‌های دولتی، از جمله در کتابخانه ملّی ایران، موجود است. چند پارهٔ حذفی از چند کتاب بیضایی را می‌شود در کتابِ ممیزی کتاب: پژوهشی در ۱۴۰۰ سند ممیزی کتاب در سال ۱۳۷۵ (۱۳۹۶) کارِ احمد رجب‌زاده یافت.

گم‌شده‌ها

یکی از دریغ‌های بیضایی گم شدنِ مقداری از کاغذهایش در اسباب‌کشی از اصفهان به تهران در سال ۱۳۴۷ بوده است. از نوشته‌های گم‌شدهٔ او می‌شود نمایشنامهٔ رگبار (۱۳۴۲) و طرح‌های فیلم مستند داستانی «میر نوروزی» و «شمر» و فیلمنامهٔ کوتاهِ ساز (۱۳۵۳) و بیشترِ نمایشنامهٔ نوشته‌های دیواری (۱۳۵۷) را برشمرد. هنوز نشانی از این آثار به دست نیامده است.
جهانبخش نورایی نیز از گم شدن نوشته‌ای از بیضایی خبر داده که – به خواست مقامات پلیسی جمهوری اسلامی ایران تا از پدر و مادرش تبرّی جوید – در بازداشت در تهران نوشته شده بود در ستایش پدر و مادرش.

نام‌ها

دستِ کم یک جا را بیضایی به عبارتی برساختهٔ خودش نامیده، و آن کافه‌ای است به نامِ «شِنُفْدیدارْجای» در تهران.

رساله‌های دانشگاهی

بیضایی استاد راهنما یا مشاور یا داور پایان‌نامه‌های چندی بوده است که از آن جمله است پایان‌نامه‌های لیسانس و فوق لیسانس حمید امجد و پایان‌نامه‌های لیسانس عزت‌الله انتظامی و مژده شمسایی و پرویز شهبازی.

سپارش‌ها

بیضایی، همچنان که به سفارش قلم زده و در واقع متن بعضی از بهترین کارهایش مانند هشتمین سفر سندباد و سگ‌کشی را سفارش گرفته، نوشته‌هایی هم سفارش داده یا تشویق کرده است که پدید آیند، از ترجمه و شعر و غیر از این‌ها. یک نمونه از این سفارش‌ها برخی از شعرهای نمایشنامهٔ تُرُبِ بیژن مفید بوده است که بیضایی از پدرش، ذکایی، خواست که ساخت. نمونهٔ دیگر معرّفی بهزاد رحیمیان برای مدخل‌نویسی در موضوعات سینمایی به مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی بوده که حاصلش انتشار مقالهٔ رحیمیان در تاریخ جامع ایران (۱۳۹۴) بوده است.