نبرد خوی (۱۹۱۸)

دلایل حملهٔ داشناک‌ها

داشناک‌ها پس از کشتار ایروان در ژانویه ۱۹۱۸ و تشکیل جمهوری ارمنستان در ۲۹ مه ۱۹۱۸ برابر با هفتم خرداد ۱۲۹۷ شمسی، برای ایجاد ارمنستان بزرگ علاوه بر ایروان و نخجوان نیاز به تصرف مناطق دیگری را احساس می‌کردند و نقطه تمرکز آنها بر محورهایی بود که بعد از خروج سربازان تزاری به دلیل وقوع انقلاب در روسیه و ترک جنگ توسط روسیه، قدرت نظامی مطلقی بر آنها حاکم نشده بود. در این حین ایران درگیر مسائل داخلی ناشی قحطی و مبارزه قدرت بود و ارتش در هم گسیخته عثمانی نیز هنوز از جنگ با فرانسه و به ویژه انگلستان رهایی کامل نیافته بود؛ بنابراین آنها تصمیم به ورود به جنوب ارس که تحت حاکمیت ایران بود، گرفتند و در این ارتباط مصمم به تصرف شهر خوی به هرقیمتی بودند. در این بین ارامنه و آسوریان سعی در ترغیب داشناک‌ها برای اینکار داشتند. نیمه اول خرداد ماه آن سال مسیحیان متشکل از ارامنه و آسوری‌ها ارومیه، دامنه شمالی گردنه قوشچی تا سلماس را تصرف داشتند که بعد از آمدن سپاهیان عثمانی به حدود سلماس مجبور به ترک سلماس و اطراف و دهات جنوبی، دیلمقان و کهنه شهر شدند. اما در جبهه قفقاز بر مسلمانان غلبه کرده و می‌توانستند نیروی موجود در آنجا را بر جبهه جنگ ایران انتقال دهند.
در وان نیز دسته‌هایی از ایشان به صورت پارتیزانی دردسرهایی برای سپاهیان عثمانی ایجاد می‌کردند. در این زمان فرماندار خوی حسنقلی خان آقاسی بود و عثمانی‌ها نیز در حدود ۷۰۰ عسگر به فرماندهی عبدالرحمن بیگ و زهدی بیگ در خوی مستقر کرده بودند. عمده قوای عثمانی پس از درگیری و دنبال کردن در سلماس مستقر بودند و عده از مردان مسلح خوی و کردها نیز در این اردو و به فرماندهی علی احسان پاشا بودند.
با توجه کمبود قوای مسلح در خوی تمرکز ارامنه بر خوی قرار گرفت. با وجود اینکه اهالی خوی بیشتر از ناحیه ارامنه و آسوریان ارومیه و سلماس احساس خطر می‌کردند، به دلیل استقرار سپاهیان عثمانی در جنوب و در بین خوی و سلماس تاحدود زیادی آسوده‌خاطر بودند؛ اما حمله از جانب قفقاز را نادیده گرفته بودند. به همین دلیل به محض اطلاع از حمله داشناک‌ها غافلگیر شدند. نیروی تحت رهبری آندرانیک متشکل از ارامنه مجهز و آزموده بود که در طول جنگ نیز تجارب فراوانی اندوخته بوده و با ترک جنگ از طرف روسیه امکانات جنگی بسیاری در اختیار آنها و سایر متحدین محلی روسیه مانده بود.

تعداد نیروهای داشناک‌ها

در مورد تعداد نیروهای آندرانیک در زمان حمله ارقام متفاوتی بیان می‌شود. رحمت‌الله توفیق ۱۲ هزار نفر، آقاسی ۸ هزار نفر و امین ریاحی در کتاب خوی آن را پنج هزار نفر عنوان کرده‌اند. به نوشته احمد کسروی:
«پنج یا شش هزار تن ارمنی از ایروان و وان و نخجوان نیز به اینان پیوسته بودند، این اندازه انبوهی ایشان است و همه با هم یکی شده و برای آرزوهایی می‌کوشیدند، از اینان بیست هزار تن سپاهیان ورزیده بودند و هشتصد تن سرکردگان روسی به روسستان نرفته و با اینان مانده و به همدستی ۷۲ تن سرکردگان فرانسه‌ای آنان راه می‌بردند، افزار هایشان ۲۵ توپ و یکصدشصت تیر بود، نیکتین کنسول روس و شت کنسول آمریکا و گوژل رئیس بیمارستان فرانسه‌ای رشته سیاست و راهنمایی را در دست داشتند، از آسوریان پس از کشته شدن مارشمعون آقا پطروس سر رشته دار کارهای لشکری می‌بود، ملک خوشابه هم از سر رشته داران به شمار می‌رفت، در برابر چنین نیروئی با آن کوشش‌ها چه کار توانستی بود».

همبستگی و دفاع مردم در برابر داشناک‌ها

در روز اول تیر ۱۲۹۷ شمسی و ۱۳ رمضان ۱۳۳۶ خبر عبور آندرانیک از ارس طی تلگرافی به شهبندری در خوی می‌رسد. یکی نیروی ۵۰۰ نفری مرکب از عسکرهای عثمانی و سواران ایرانی برای دفاع همان شب به ائو اوغلی عزیمت کردند که در گردنه ارسی به نیروی آندرانیک برخورده و جنگ در گرفت که نتیجه آن پیروزی آندرانیک بود.
سپیده دم روز دوشنبه سوم تیرماه ۱۲۹۷ صف‌های مهاجمان در کنار شهر پدیدار شد و با استتار در مزارع کنار شهر نیمی از شهر را محاصره کردند. محاصره خوی همزمان با لشکرکشی عثمانی به سمت ارومیه بود که با اطلاع از محاصره مسیر خود را به سمت خوی عوض کردند. در این بین مردم شهر با کمک معدود سلاح داران، تا رسیدن عثمانی‌ها مقاومت کردند. خوئیان با همه بدی افزار و نداشتن مترالیوز می‌جنگیدند. آن چند تن زخمیان عثمانی نیز به یاری پرداخته و هریکی به سنگ دیگری در آمده و می‌کوشیدند. زنان هم به مردان آمیخته و یاری دریغ نمی‌کردند و برای جنگیان آب و شربت و خوردنی می‌آوردند و این به دلیری آنان می‌افزود، نیز چند تن سواره آواچیق به یاری آمدند و این نیز مایه پشتگرمی گردید.
ریاحی در صفحه ۵۱۱ کتاب خود می نویسد:
لشکر عثمانی بعد از تغییر مسیر به سمت خوی محتملاً در بعد از ظهر یکی از روزهای پنجم یا ششم تیر به خوی می‌رسد. بنا به نوشته امین ریاحی توپخانه عثمانی نیروی ارمنی را زیر آتش گرفت و به اندک مدتی همه را در هم شکست و آنها را وادار به فرار کرد. کوه غضنفر به دست عثمانی‌ها افتاد و در پشت شهر نبرد ادامه یافت تا اینکه نزدیک غروب سپاه عثمانی به تازه کند رسیده و شلیک توپ‌ها را به سمت سعید آباد ادامه دادند و تا جلفا به تعقیب ارامنه پرداختند و در نهایت با گذر ارامنه از ارس و آتش زدن دهانه پل جلفا تعقیب و گریز فروکش کرد.
آندرانیک در راه بازگشت در نخجوان دو قریه معتبر را با زن و بچه قتل‌عام نمود. به نوشته مهدی آقاسی، علی احسان پاشا بعد از شکست آندرانیک عمده قوای خود را به سمت ارومی سوق داد و باعث پیروزی مسلمانان علیه مسیحیانی که توسط نیروهای انگلیسی و فرانسوی حمایت می‌شدند، شد.

درگیری‌های همزمان در شرفخانه

مطابق استراتژی مهاجمان خوی از چهار ناحیه تهدید می‌شد. یکی از طرف آندرانیک، دیگری پطرس، سوم از ناحیه پارتیزان‌های وان و چهارمی از طرف آسوری‌هایی که می‌بایست بندر شرفخانه را گرفته و پس از تصاحب انبارهای مهمات از راه تسوج به نیروهای آندرانیک می‌پیوستند. در این شرایط از آسوریان بیم زیادی می‌رفت. آنها حمایت روس‌ها و فرانسوی‌ها را داشتند و به راهنمایی مسیونرهای آمریکایی برخاسته بودند و هدف اولیه آنها دستیابی به شرفخانه و سپس کمک به آندرانیک بود.
به نوشته کسروی در تاریخ هیجده ساله آذربایجان:
در شرفخانه دسته‌ای از اسیران عثمانی روسیان به تعداد ۱۵۰ نفر بود، دموکرات‌ها به آنان کمک کرده و به آنها لباس و اسلحه دادند و با داوطلبانی که از تبریز و دیگر جاها می‌رسیدند روی هم رفته چهارصد تا پانصد سپاهی پدید آوردند ... و بدین وسیله شرفخانه را حفظ کرده و از آن سوی تا چهریق پیش رفتند. اگر این حفاظت از شرفخانه صورت نمی‌گرفت گمان می‌رفت آسوریان آن را گرفته و کشتار کنند. دسته اسیران عثمانی که بعد از ترک شرفخانه توسط روس‌ها و به کمک دموکرات‌ها رهایی یافته بودند، در کنار داوطلبانی از تبریز و سایر نقاط آذربایجان به جبهه سلماس و ارومیه نیز کمک می‌کردند.
پس از رسیدن خبر قشون کشی آندرانیک به سوی خوی، که نهایتاً منجر به یاری رساندن مسیحیان ارومیه، متشکل از ارامنه، آسوری‌ها و جیلوها می‌شد، آنان مسیحیان متحد وجود شکست در ارومیه، فکر فرار را رها کرده و حمله به شرفخانه را مدنظر قرار دادند. در این هنگام روسیان یک کشتی بخاری به نام چرنوزویف در دریاچه به کار انداخته بودند که توپی نیز داشت. این کشتی موقع قیام مسیحیان در بند گلمانخانه به تصرف مسیحیان در آمده بود. در روز دوم تیرماه ۱۲۹۷ هشتاد تن از تفنگچیان برجسته آسوری و ارمنی در آن کشتی و یک کشتی بادی دیگر نشسته به سمت شرفخانه روانه شدند. اینان شب هنگام به شرفخانه رسیدند و با هدف ارسال تجهیزات و ذخائر روس‌ها به ارومیه شب هنگام قصد اشغال شرفخانه را کرده بودند. با به گل نشستن کشتی، قبل از اینکه مسیحیان از کشتی پیاده شوند، دموکرات‌ها و قوای ایرانی و عثمانی که آنجا بودند، سرشان ریخته و همه را کشتند.
همزمان بودن این اتفاقات و درگیری‌ها نشان می‌دهد که داشناک‌ها، ارامنه و آسوریان و جلوهای ارومیه در چهار جناح به دنبال تحت فشار گذاشتن مسلمانان بوده‌اند. چهل هزار جیلو، بیست هزار خانوار ارمنی و آسوری اورمیه، سلماس، سولدوز هسته اولیه کشتار در ارومیه، سلماس و ارومیه را شکل می‌دادند که توان مقابله با آنهایی که یاری دولت‌های روسیه، فرانسه و انگلستان را داشتند، بسیار مشکل می‌نمود.