تیگلت‌پیلسر سوم

توقف حملات آشوریان

در فرصتی که در نتیجه قطع حملات آشوریان در بین سال‌های ۷۸۸ تا ۸۳۴ پیش آمده بود، دولت ماننا که در آن زمان دولتی مستقل بود، ارتباط خود را با ماد حفظ کرد. شاهان آشور که اتحاد ماننا و ماد را تهدیدی علیه خود می‌دیدند، برای از بین بردن اتحاد شکل گرفته، از سال ۷۸۸ ق. م یک سری حملات را به ماد آغاز کردند که تا سقوط دولت آشور ادامه داشت.
تیگلت‌پیلسر در سال ۷۴۴ حملاتی پیاپی را به ماد آغاز کرد که به مدت چند سال دوام داشت، او ایالات آرازیاش و بیت سانگی و منطقهٔ اوشکاکان را تسخیر کرد و شماری از ساکنان آن حدود را به شمال سوریه و فنیقیه تبعید کرد. او در سنگ‌نوشته‌ای نام طوایفی را که اسیر کرده بوده، آورده‌است.
در سال ۷۴۰ پ.م. تیگلت‌پیلسر پس از دو سال محاصره، بر شهر آرپاد در سوریه کنونی دست یافت. دو سال بعد در ۷۳۸ پ.م. تیگلات پیلسر به اسرائیل تاخت و مردمان آن سامان را وادار به پرداخت باج و خراج نمود.
چیرگی تیگلت‌پیلسر سوم بر سرزمین آرامی‌ها باعث شد زبان آرامی به زبان میانجی در سرزمین‌های تسخیر شده تبدیل شود.
تیگلت‌پیلسر در سال ۷۳۸ دوباره به ماد حمله کرد و همدان را گرفت، بعد تا کویرنمک پیش رفت و از منطقه اوش کاکان واقع در دره رودقره‌سو بازگشت. این بدان معنی است که آشوریان در آن زمان اکثر سرزمین‌های ماد را تصرف کرده بودند.
لشکرکشی تیگلت‌پیلسر به ماد در سنگ‌نبشته‌های آشوری ذکر شده‌است. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف جاینام‌های لشکرکشی تیگلات پیلسر به ماد و حاکمان آن را که آشوریان در سنگ‌نبشته‌ها آورده‌اند، در کتاب تاریخ ماد ذکر کرده‌است.

سال‌نامه‌های تیگلات پیلسر سوم

سال‌نامه‌های تیگلات پیلسر سوم به صورت ناقصی (نوشته‌های بریده‌بریده‌ای بر الواح نیمه‌سترده) یافته شده‌است و در این الواح گزارش می‌شود که آشوریان قصد داشتند بار دیگر از کاخ سلطان اسرحدون در قرن هفتم پ.م. مجدداً استفاده کنند. فواصل این قطعات بریده محفوظ نمانده و دنبالهٔ مطلب غالباً معلوم نیست. اگر توالی مطالب را به شکلی که شرادر و روست حدس زده‌اند، قبول کنیم، تیگلات پیلسر سوم به تصرف خاک پارسوا اکتفا نکرده به داخل سرزمین ماد نفوذ کرد. با جملات بریده‌بریده‌ای از تصرف دهکدهٔ ارنزیاش یاد شده‌است و مردم این محل علیه «بی‌سی‌خادیر»، فرمانفرمای کیشه سو خروج کرده‌بودند. بعد سخنی از فرار «راماتئا» فرمانفرمای آرازیاش. رفته و ضمناً گفته‌شده‌است که در دهکده‌های وی گذشته از اسبان و دام‌های شاخ‌دار، ذخایر سنگ لاجورد باختر (باکتریا) نیز به چنگ مهاجمان افتاد، به‌طوری‌که در متن مصرحاً گفته شده‌است، آخرین نقطهٔ لشکرکشی - ظاهراً - دژ مادی زاگروتی بوده. معلوم می‌شود آرازیاش جزو اتحادیه قبایل ماد نبوده، همچنانکه در عهد آداد-نراری سوم نیز از اتحادیهٔ مزبور خارج بود. سپس آشوریان راه بازگشت پیش گرفتند و بعد شرح انقیاد تونی فرمانفرمای سومونزو - در درهٔ یکی از شاخه‌های دیاله؟ - و قتل سپاهیان وی و الحاق سومونزو و بیت همبان به یکی از ایالات آشور، آمده‌است.

نتایج لشکرکشی تیگلت‌پیلسر

این لشکرکشی از تمام مصایبی که کشور ماد در ظرف نیم قرن تحمل کرده‌بود، ویران‌کننده‌تر بود. تیگلات-پیلسر پس از آن خواست که خداوندان دهکده‌های کوهستان یعنی سران جماعت‌های سراسر کشور مادهای نیرومند تا کوه بیکنی منظّماً به شرح زیر به وی خراج بپردازند: ۳۰۰ تالانت سنگ لاجورد و ۵۰۰ تالانت مصنوعات مفرغی. این ارقام بیشتر از حرص او حکایت دارد و کمتر از استدراک مسایل اقتصادی و حال آنکه تیگلات پیلسر سوم یکی از لایق‌ترین شاهان آشور بود. در سال‌نامه‌ها اسامی فرمانفرمایانی که خراج مزبور بر ایشان وضع شده مذکور است.

لشکرکشی سال ۷۳۷

در سال ۷۳۷ پ.م. تیگلات-پیلسر مجدداً به سرزمین ماد لشکر کشید. اگر واقعاً می‌پنداشت که خراج گزافی را که بر مادها تحمیل کرده، خواهند پرداخت، اشتباه کرده‌بود و ممکن نبود بدون غارت و راهزنی جدیدی موفقیت حاصل کند. حتی نواحی‌ای را که ظاهراً در سال ۷۴۴ پ م. کاملاً مطیع و منقاد شده بودند، ناگزیر این بار مجدداً تسخیر کرد. از آن جمله بود ایالت بیت کاپسی.
لشکریان آشور از «بیت سانگی» و «بیت تازاکی» که در سال ۷۴۴ پ.م. تسخیر شده بودند، گذشتند. دهکده‌های بسیار که ایشتار مرکزشان بود و مردی به‌نام با بر آن حکومت می‌کرد، مسخر ایشان گشت. آشوریان در این مکان پرستش نیزهٔ مقدس «نیوزتا» خدای آشور و بابِل را متداول ساختند. سران سرزمین‌های نقاط دورتر شرقی زاگرس به شیوهٔ مرسوم در کوه‌ها پنهان شدند. مثلاً اوپاش فرمانفرمای بیت کاپسی و بوردادا چنین کردند؛ ولی آشوریان پیشوای اخیرالذکر را به اسارت گرفتند. بدین طریق لشکریان آشور تا دژ سیبار پیش رفتند و آنجا را تسخیر کردند. چنان‌که شمشی-آداد پنجم در سال ۸۲۰ پ.م. دژ مزبور را مسخّر ساخته بود و این خود تعیین دقیق مسیر لشکرکشی تیگلات پیلسر سوم را مقدور می‌سازد. وی از ناحیه‌ای که در زمان شمشی آداد جزو بخش شرقی سرزمین کوهستانی گیزیل بوندا بود، گذشت. گرچه در سالنامه‌های تیگلات پیلسر سرزمین مزبور جزو مادای قلمداد شده‌است. شاید آشوریان از جنوب، بخش اصلی درهٔ قزل اوزن را دور زده و فقط از قسمت علیای آن عبور کرده به سیبار رسیدند.
باقی لشکرکشی به‌صورت بریده‌بریده باقی مانده‌است. فقط یک نکته روشن است که آشوریان از ناحیهٔ بوشتو گذشتند این بوشتو را نباید با دژی به همین نام که در ملتقای ماننا و پارسوا و گیزیل بوندا واقع بوده، اشتباه گرفت. آنگاه آشوریان وارد خاک اصلی اتحادیه قبایل ماد گشتند محتملا تذکر نام ناحیهٔ «نیششا» یا «نیشا» و قطعه‌ای از سالنامه‌ها که اسامی نواحی آریام و کشور خروسان مات تارلوگالّه و ساکسوکنو در آن آمده مربوط به همین محل است.
دیگر کتیبه‌های تیگلات پیلسر سوم نواحی‌ای را که هدف این لشکرکشی بودند، مشروحتر نام می‌برند، ولی متأسفانه محل آنها را نمی‌توان مشخص نمود. از الواح مزبور چنین بر می‌آید که آشوریان تقریباً سراسر خاک ماد را درنوردیدند و به مکان نامعلومی به نام کشور طلا شاید شیکراکّی رسیدند و کوه روآ ظاهراً در شرق تهران کنونی؟ و بیابان نمک (دشت کویر) دست یافتند. از آنجا از طریق ناحیهٔ اوشکاکان که احتمالاً درهٔ قره سو می‌باشد، بازگشتند.
سپس آشوریان وارد ناحیهٔ بیت ساگبات شدند و ساکنان این محل در سیلحازی که دژ بابلیان نیز نامیده می‌شد، پنهان گشتند. از مدارک موجود چنین برمی‌آید که این دژ در نقطه‌ای از ناحیه اکباتانا همدان کنونی قرار داشته‌است. آشوریان موفق به تسخیر این دژ و قلعهٔ مجاور آن که تیلاشوری نام داشت، شدند. اینجا مرکز پرستش مردوک خدای بابلیان بود و تیگلات پیلسر قربانی نثار او کرد و نیز فرمان داد لوحی با مطالبی دربارهٔ خویشتن در آن محل برپا دارند. آشوریان از اینجا از طریق ناحیهٔ بیت زوآلزاش و بیت ماتّی و درهٔ رود دیاله به خاک آشور بازگشتند. در بین راه پادشاهی الی پی هدایایی برای جلب عنایت آشوریان به ایشان تقدیم داشت. به رغم نظر مخالف یکی از متون ناموثق مسلم است که نواحی‌ای که لشکریان آشور در سال ۷۳۷ پ.م. درنوردیدند، جزو ایالات آشور نگشت. محتملا رئیس ناحیهٔ پارسوا بر نواحی مزبور نظارت کلی داشت تا آشوریان در آینده در صورت امکان در امور ماد و ماننا مداخله کنند.

مسیر لشکرکشی‌های تیگلت پیلسر

پس از تجزیه و تحلیل مسیر کشکر کشی‌های تیگلت پیلسر سوم چند استنتاج مهم به عمل می‌آید. نخست آشوریان گرچه، از حدود کوهستان منا گذشتند ولی مراقب بودند که به خود جلگهٔ زرینه رود و متصرفات منا و حتی شاید درهٔ قزل اوزن سرازیر نشوند. علی‌الظاهر سبب احتیاط ایشان این بود که اولاً منا مقتدر بود و آشوریان نمی‌خواستند در آن موقع با یک دشمن خطرناک دیگر گلاویز شودند و مخاصمت اورارتو و دمشق را برای خویشتن کافی می‌دانستند. از دیگر سو ممکن است در آن زمان میان آشوریان و منا عهد و پیمانی وجود داشته که مبنای آن اشتراک منافع آنی ایشان در مبارزه با اورارتو بوده‌است.
می‌توان این نکته را نیز یادآور شد که متن‌های آشوری در بخش‌های غربی کشور ماد بیشتر ولایات را بنام سلاله‌ها می‌نامند با پیشوند «بیت» - «خانه» نه اسم واقعی، و بدین سبب تشخیص آن‌ها دشوار است. در بخش‌های شرقی ماد این رسم مرعی نمی‌گشت زیرا که، محتملا، در آنجا حکومت انتخابی عشیرتی و قبیله‌ای حکمفرما بود و سلاله‌های فرمانروا وجود نداشتند. متن تیگلت پیلسر سوم به ویژه فرمانفرمایان بخش‌های شرقی ماد را بل آلی می‌نامد و این خود باری دیگر ثابت می‌کند که ماد غربی نسبت به ماد شرقی آن سرزمین از لحاظ اجتماعی و اقتصادی بیشتر پیشرفت کرده بود.
اشاره به این نکته که بعضی اسامی جغرافیایی اماکن شرقی که در متون تیگلت پیلسر سوم مذکور است تا حدی ریشهٔ ایرانی دارند مانند: آریارما، نیشّا، اوریمزان، اورننا، آراکوت‌تو، و شاید چند نام دیگر مع‌هذا این‌گونه اسامی در فاصلهٔ سال‌های ۷۴۴ تا ۷۳۷ هنوز به مغرب خط قزوین - همدان تجاوز نکرده بودند. دو سه نام خاص فرمانفرمایان نواحیی را که شرقی‌تر از این خطه نبوده‌اند نیز می‌توان ایرانی دانست.