روزنامه‌نگاری در افغانستان

نشر اولین روزنامه افغانستان در سال ۱۸۷۵ میلادی یا ۱۲۵۴ هجری شمسی در دوره سلطنت امیر شیر علی خان آغاز گردیده‌است؛ که درین کشور روزنامه‌نگاری از شمس النهار آغاز و تا امروز ادامه دارد. به اساس نوشته رسول رهین، در افغانستان در چند دوره روزنامه‌نویسی محدودیت‌هایی داشته‌است. تقریباً در دوره سلطنت تمامی پادشاهان روزنامه‌نگاری متعلق به دولت و توصیف دولت و شاه بوده‌است.

شمس النهار

شمس النهار دارای ۱۶ صفحه و در ماه دو یا سه مرتبه منتشر می‌گردید و مقالات آن عمدتاً توسط یکی از رجال فرهنگی آن روزگار افغانستان به نام عبدالقادر پیشاوری نگاشته می‌شد. این فرد منشی امیر شیرعلی خان نیز بود. امیر شیر علی خان تا حدود امکان از این روزنامه حمایت می‌نمود. این اخبار تا مدتی در حکومت پسر امیر شیرعلی خان، محمد یعقوب خان نیز ادامه یافت؛ ولی بعداً دولت انگلیس از پخش این اخبار جلوگیری نمود. زیرا در آن زمان سیاست خارجی افغانستان تحت اداره انگلیس‌ها بود. این نشریه در زمان حکومت امیر عبدالرحمان خان دوباره چاپ گردید.

سراج الاخبار

این نشریه در۹ میزان ۱۲۸۰ تا ۳۰ دلو ۱۲۹۷ هجری شمسی در زمان امیر حبیب اله خان پسر عبدالرحمان خان دو بار به نشر رسید. در مرحله اول این روزنامه در سال ۱۲۸۴ شمسی صرف یکبار به نشر رسید؛ و مسئولیت نشر این روزنامه را عبدالرئوف قندهاری بر عهده داشت. مرحله دوم نشر سراج الاخبار پس از شش سال بتاریخ ۱۲ مهر ۱۲۹۰ شمسی می‌باشد که مسئولیت آن را محمود طرزی بر عهده داشت. درین زمان سراج الاخبار در هر ۱۵ روز یک بار منتشر می‌گردید که نقش مهمی در شکل‌گیری اجتماع سیاسی مردمان آن دوره را داشت. درین دوره جهان به سمت دموکراسی پیش می‌رفت. و در گوش‌های ملت آوازه مشروطه خواهی پخش گردیده بود. این روزنامه در تغییرات فکری مردم خیلی اثر داشت. از اینکه این نشریه مردم را علیه انگلیس‌ها را ترغیب و تشویق می‌نمود در نتیجه امیر برای ۱۲ سال معارف را بروی مردم بست. بستن نشر بار دوم این روزنامه طوریست که گروه به عزم کشتن امیر با تفنگچه بر وی حمله نمودند امیر حبیب اله جان به سلامت برده مسئولیت این حمله را بدوش اهل مدارس و نویسندگان انداخت. در بار دوم امیر حبیب اله خان پس از ۸ سال فعالیت این روز نامه را ممنوع قرار داد.

دوره امانیه

پس از تلاش زیاد روشنفکران مبارز توانستند سلطنت امیر حبیب اله را از پاه درآورند. شاه امان اله که عضو گروپ مشروطه خواهان بود حاکمیت دولت افغانستان را بدوش گرفت. پس از این جریده سراج اخبار به طرز جدید به انتشارات خود آغاز نمود. بعد از سراج الاخبار نشریات جدیدی نیز به وجود آمد که از جمله آن‌ها می‌توان به ارشاد النسوان، اولین مجله زنان افغانستان در دوران معاصر اشاره کرد. نشریه ارشاد النسوان در دفاع و بلند بردن سطح فکری زنان به نشر می‌رسید. این روز نامه تحت نظر ملکه ثریا همسر امان‌الله خان منتشر می‌شد. مسوولیت این روزنامه را اسما رسمیه، همسر محمود طرزی و سردبیری آن را روح افزا، دختر محمد زمان خان خازن الملک بر عهده داشتند. بتاریخ ۵٫۵٫۱۹۲۷/ اولین شماره جریده انیس در شهر کابل به نشر خود آغاز نمود که الی امروز پس از چند بار سانسور به نشر خود ادامه داده‌است. از دیگر نشریات دوران امان‌الله خان می‌توان به سراج الاطفال، اولین نشریه کودکان افغانستان که به‌طور ضمیمه در کنار سراج الاخبار منتشر می‌شد. علاوه بر این می‌توان به ده‌ها نشریه دیگر اشاره کرد.
غیر از نشریات فوق که در کابل منتشر می‌شدند نشریاتی دیگری بودند که در استان‌ها  منتشر می‌شد. از جمله آن‌ها می‌توان از اتفاق اسلام نام برد. این روزنامه با مدیریت مرحوم صلاح الدین سلجوقی در هرات منتشر می‌شد. نشریات دیگری مانند اتحاد مشرقی با مسولیت برهان الدین کشککی در ننگرهار به نشر می‌رسید. روزنامه طلوع افغان در قندهار با مسولیت عبدالعزیز خان و پوهاند عبدالحی حبیبی منتشر می‌گردید.

دوره پادشاهی ظاهر شاه

پس از سقوط حکومت شاه امان اله خان ۲۴ جدی ۱۳۰۷ هجری شمسی الی دهه ۱۳۴۰ یعنی ۳۳ سال مطبوعات ۱۰۰ فیصد در کنترل و سانسور دولت قرار داشت. پس از آنکه ظاهر شاه خود مستقلانه زمام حکومت را بدست گرفت. پس از سال۱۳۴۳ ه‍. ش در کشور مطبوعات را آزاد اعلان نمود. در کشور احزاب سیاسی به انتشار جراید و روزنامه‌ها آغاز نمودند؛ که می‌توان از جریدهپرچم از جناح پرچم، شعله جاوید از نشریات سازمان جوانان مترقیافغانستان، خلق از جناح خلق، کاروان، مردم، پیام وجدان، اتحاد ملی روز نامه وحدت، پیام امروز، افغان ملت، مساوات، صدای عوام، صبا، کمک، کاروان، خیبر، گهیز، پروانه، هدف، جبهه ملی، پکتیکا، سپیده دم، افغان ولس، اتحاد ملی، روزگار، ندای حق، ملت، افکار نو، پیکار، انیس، هیواد، شوخک، kabul Times کابل تایمز، روزنامه بیدار در مزار شریف و پیام حق در هرات به نشر می‌رسید. اکثریت این جراید در زمانی‌که هاشم میوندوال رهبر حزب مساوات در افغانستان صدراعظم بود به نشر آغاز نمودند.

دوره سردار محمد داود خان

درین دوره روزنامه بنام جمهوریت از طرف دولت بچاپ می‌رسید. بقیه در تحت سانسور دولت قرار داشت. در مزار شریف روزنامه بیدار و در هرات پیام حق به نشر می‌رسید.

در دوره حزب دموکراتیک خلق افغانستان

درین دوره مطبوعات تحت سانسور قرار داشت. در دوره کارمل از ۲۷ دسامبر ۱۹۷۹ تا ۲۴ نوامبر ۱۹۸۶ روزنامه دولتی بنام حقیقت انقلاب ثور و حقیقت سرباز و روزنامه کار وجود داشت.
در اخیر حکومت دکتر محمد نجیب‌الله مطبوعات از کنترل و سانسور برآمد. در کشور پارلمان تشکیل گردید احزاب آزاد شد و یک تعداد احزاب آغاز به نشر روز نامه نمودند. روز نامه وطن، کار، سرباز، انیس، پیام، پیام صلح و غیره در مدت کوتاه به نشر خود ادامه دادند.

در زمان مجاهدین

در دوره مجاهدین کار روز نامه نگاری بطی پیش می‌رفت زیرا جنگ‌های تنظیمی اثرات ناگوار در هر عرصه وارد نموده بود. در همین عصر مطبعه دولتی طعمه آتش قرار گرفت. زمانیکه تنظیم‌ها در پاکستان بودند هرکدام ان نشریه داشتن. نام آن روز نامه‌ها عبارت بودند از روز نامه شهادت، مجاهد، جبهه ملی و غیره بود. پس از اینکه آن‌ها داخل کابل شد با مشکلات زیاد گاه گاهی روز نامه‌های ذیل بچاپ می‌رسید هفته نامهٔ کابل، روز نامه صبح امید، فریاد عصر، هنداره، شهر، ارشاد النسوان، امهات المومنین و بالاحصار…

در دوران حاکمیت طالبان

اکثریت طالبان به جز از کتاب‌های اسلامی و شرعی همه کتاب‌ها و انتشارات را غیرمجاز می‌دانستند و بنام کتب شیطانی یا کافری می‌نامیدند؛ ولی با حاکمیت طالبان در افغانستان روزنامه‌نگاری و نشر جراید نیز کاملاً در اختیار حکومت قرار گرفت و جرایدی مانند شریعت، حزب مؤمن، الخلافة الاسلامیة در افغانستان صرفاً منعکس‌کننده اخبار جنگ، فرمان‌های رهبران طالبان اعلامیه‌های دولتی و دیگر دیدگاه‌های گروه طالبان بودند. در این دوره هیچ جریده آزاد وجود نداشت.

آموزش روزنامه‌نگاری

در سال‌های اخیر جوانان افغانستانی علاقه زیادی به آموزش روزنامه‌نگاری حرفه‌ای نشان داده‌اند. با وجود این، یک پژوهش بر روی موسسات آموزش روزنامه‌نگاری و دپارتمان‌های روزنامه‌نگاری در افغانستان نشان می‌دهد که آموزش در این عرصه به شدت قوم گرا، ناکارامد، و کم کیفیت است.