مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲

توسعه

در سال ۱۹۵۳ دفتر طراحی مک‌دانل کار بر روی اصلاح اف۳اچ را آغاز نمود. در سال ۱۹۵۴ یک نمونه کامل از هواپیمای طراحی شده به نام اف۳اچ-جی ساخته شد و به نیروی دریایی ارائه گردید. این طرح به شدت مورد توجه قرار گرفت و بنابراین دستور ساخت دو فروند نمونه اولیه از سوی نیروی دریایی به مک‌دانل داده شد. این طرح، هواپیمایی بود تک‌سرنشین و مجهز به ۴ قبضه مسلسل ۲۰ میلی‌متری و دارای ۱۱ جایگاه حمل بمب یا موشک که توانایی عملیات در هر شرایط آب‌وهوایی را دارا بود. نیروی رانش آن توسط ۲ موتور از نوع جی-۶۵ تأمین می‌گردید و این جنگنده را به راحتی به سرعت ۱٫۵ ماخ می‌رساند. اما در سال ۱۹۵۴ میلادی با توجه به شرایط جدید حاکم بر سیاست خارجی ایالات متحده و مأموریت‌های محوله به نیروی دریایی، موارد مهمی به قابلیت‌های درخواستی مورد نظر برای این جنگنده اضافه شد که موجب تأخیر در طراحی و ساخت این هواپیما گردید، از جمله این موارد می‌توان قابلیت شرکت در عملیات‌های رهگیری و دفاع، قابلیت پرواز در شرایط جوی مختلف و مشکل، اضافه شدن یک رادار پیشرفته ای‌ان/ای‌پی‌کیو ۱۰۹ و افزودن نفر دوم به خدمه برای هدایت رادار را نام برد.

نگاه کلی

فانتوم اف۴، جنگنده-بمب‌افکن دو سرنشینه‌ای است که به عنوان هواپیمای رهگیر برای پر کردن خلأ موجود در جنگنده‌های دفاعی نیروی دریایی آمریکا طراحی شد. از نوآوری‌های بکار رفته در آن می‌توان به رادار دوپلر پالس پیشرفته آن و نیز بکارگیری گسترده تیتانیوم در بدنه آن اشاره کرد.
علاوه بر اندازه و بیشینه وزن برخاست بالای ۶۰٬۰۰۰ پوندی (۲۷٬۰۰۰ کیلوگرم) آن، اف۴ بیشینه سرعت ۲٬۲۳ ماخ را دارد و نرخ اوجگیری اولیه آن بیش از ۴۱٬۰۰۰ فوت بر دقیقه (۲۱۰ متر بر ثانیه) است. نه محفظه خروجی آن توانایی حمل بیش از ۱۸٬۶۵۰ پوند (۸۴۸۰ کیلوگرم) سلاح، شامل موشک‌های هوابه‌هوا، هوا به زمین، هدایت‌شده، هدایت‌نشده و بمب‌های هسته‌ای را دارد. همچون دیگر هواپیماهای رهگیر آن زمان، اف۴ بدون توپ داخلی بود.
طراحی این هواپیمای جنگنده دو سرنشینه که برد بالا و امکان حمل جنگ‌افزار بالایی را داشت پایه‌ای برای طراحی نسل بعدی جنگنده‌های سبک بهینه شده برای جنگ در طول روز بود.

ویژگی‌های پرواز

در جنگ‌های هوایی بزرگترین برتری فانتوم شتاب بالای آن بوده‌است. این توانایی باعث می‌شد خلبان‌های متبحر حق انتخاب برای آغاز یک جنگ هوایی یا عقب‌نشینی از آن را داشته باشند. هواپیمای غول پیکر فانتوم که برای شلیک موشک‌های هدایت شونده با رادار طراحی شده بودند چابکی رقبای ساخت شوروی خود را نداشتند و گاه در مانورهای سخت از مسیر خود منحرف شده و دچار پیچ خوردن‌های غیرقابل کنترل می‌شد، با این حال خلبانان معتقد بودند که هواپیما انعطاف خوبی در عملکرد دارد و پرواز با آن راحت است. در سال ۱۹۷۲ به بال‌های مدل اف-۴ ئی، پیش‌بال را افزودند که به آن توانایی مانور با زاویه حمله بالا را می‌داد.
موتورهای جی ۷۹ دود سیاه غلیظی را تولید می‌کرد که فانتوم‌ها را از دور قابل شناسایی می‌کرد. خلبانها این دود را با بکارگیری حالت پس سوز از میان می‌بردند اما این کار راندمان سوخت را کم می‌کرد. بعضی از خلبان‌ها پس سوز را در یک موتور هواپیما استفاده می‌کردند که این کار روی شتاب هواپیما همان تأثیر را می‌گذاشت که از پس سوز در هر دو موتور استفاده شود و از طرفی هم دود به شدت سیاه غلیظ موقعیت هواپیما را مشخص نمی‌کرد.
یکی از ضعف‌های بزرگ فانتوم در طراحی‌های اولیه آن نبود مسلسل داخلی در آن بود. چون برای دوره کوتاهی عقیده بر این بود که جنگ‌های هوایی چرخشی در سرعت‌های مافوق صوت غیرممکن است و در واقع به خلبانان یاد داده نمی‌شد که چگونه با این هواپیما با جنگنده‌های دیگر درگیر شوند. اما در واقعیت جنگ‌های هوایی معمولاً در سرعت‌های زیر صوت دنبال می‌شدند چون خلبانان با کاهش سرعت خود تلاش می‌کردند پشت سر هواپیمای دشمن قرار بگیرند. ضمناً موشکهای هوا به هوای گرمایاب و هدایت‌شده آن دوران هم ضعیف بودند و شانس اصابت کمی داشتند. در نهایت این ضعف با اضافه کردن مسلسل ۲۰ میلی‌متری شش لول ام۶۱ والکان در اف-۴ ئی جبران شد.

فانتوم در خدمت نیروی هوایی ایران

نیروی هوایی شاهنشاهی ایران در ابتدا تصمیم داشت جهت دور کردن میگهای نیروی هوایی شوروی، جنگنده اف-۱۱۱ را از کارخانه جنرال داینامیکس خریداری نماید؛ ولی با شکست پروژه این هواپیما، آمریکا تصمیم گرفت که جنگنده فانتوم را که در جنگ ویتنام امتحان خوبی پس داده بود را به ایران بفروشد. گفتنی است این هواپیما نیز در نبرد با جنگنده پیشرفته میگ-۲۵ ناکام ماند و ایران مجبور شد از شرکت گرومن هواپیمای جنگندهٔ اف-۱۴ تام‌کت را خریداری نماید.
نیروی هوایی شاهنشاهی ایران بعد از نیروی هوایی اسرائیل دومین مشتری این جنگنده از لحاظ تعداد سفارش به‌شمار می‌رود. تعداد دقیق فانتوم‌های تحویل شده به ایران از سوی آمریکا دقیقاً مشخص نیست. بر اساس یکی از برآوردها، ۲۹ فروند اف-۴ دی، ۱۶۲ فروند اف-۴ ئی و ۱۷ فروند آراف-۴ ئی به ایران تحویل داده شده‌است. منبع خبری دیگری روال سفارش و تحویل فانتوم‌ها به ایران را به این ترتیب معرفی کرده: سفارش ۳۲ فانتوم اف-۴ دی در ۱۹۶۷ و تحویل آن‌ها در سپتامبر ۱۹۶۸، سفارش ۱۷۷ اف-۴ ئی و ۱۶ آراف-۴ ئی در ۱۹۷۳ و تحویل آن‌ها در ۱۹۷۷.
بسیاری از تجهیزات اضافه و قطعات یدک خریداری شده در آمریکا نگهداری می‌شده‌اند. خلبانان ایرانی این جنگنده در آمریکا و پاکستان دوره‌های آموزشی را طی کرده بودند. نیروی هوایی شاهنشاهی ایران از این جنگنده در جنگ ظفار و کمک به سرکوب شورشیان عمان و همچنین پاسداری از مرزهای شمالی و غربی ایران در برابر تجاوزات هوایی پراکنده شوروی و عراق استفاده نموده‌است.
بعد از انقلاب ۱۳۵۷ و قطع رابطه ایران و آمریکا، این احتمال وجود دارد که این جنگنده با قطعات اصلی و مادر تجهیز نشده باشد. در طول جنگ ایران و عراق نیز ایران قطعات یدکی این جنگنده را از طرق مختلفی تأمین می‌کرد. گاه این قطعات را در چهارچوب توافقاتی همچون ماجرای ایران-کنترا به‌طور مستقیم از آمریکا تأمین می‌کرد. گاه با کمک دلالان اسلحه اسرائیلی به‌طور مخفیانه، و گاه نیز موتورهای ساخت رولز-رویس پی‌ال‌سی را از کشورهای اروپایی عضو پیمان ناتو خریداری و به جای موتورهای اصلی بدون قطعات یدکی جایگزین می‌کرد.

نیروهای هوایی غیر از ایالات متحده

فانتوم به جز در نیروهای مسلح ایالات متحده در نیروی هوایی بسیاری کشورها از جمله استرالیا، مصر، آلمان، بریتانیا، یونان، ایران، اسرائیل، ژاپن، اسپانیا، کره جنوبی و ترکیه مورد استفاده قرار گرفته است.

استرالیا

نیروی هوایی سلطنتی استرالیا(RAAF) بین سال‌های ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۳ تا پیش از تحویل جنرال داینامیکس اف-۱۱۱سی سفارشی خود تعداد ۲۴ فروند F-4E از نیروی هوایی ایالات متحده اجاره نمود. در این مدت این هواپیماها از آن چنان محبوبیتی برخوردار شد که نیروی هوایی استرالیا تصمیم گرفت تا پس از تحویل  اف-۱۱۱سی‌های خود نیز، فانتوم‌های اجاره ای را نگه دارد. فانتوم‌های استرالیا در پایگاه امبرلی و در دو اسکادران شماره ۱ و شماره ۶ به کار گرفته می‌شدند.

مصر

نیروی هوایی مصر در سال در سال ۱۹۷۹ تعداد ۳۵ فروند از فانتوم‌های F-4E که پیشتر در نیروی هوایی ایالات متحده خدمت می‌کردند به همراه تعدادی موشک اسپرو، سایدوایندر و ماوریک به مبلغ ۵۹۴ میلیون دلار طی برنامه‌ای با نام "Peace Pharaoh" خریداری نمود. در سال ۱۹۸۸ تعداد ۷ فروند فانتوم مازاد نیروی هوایی آمریکا نیز خریداری شد. همچنین تا اواخر دهه نود میلادی تعداد ۳ فروند فانتوم فرسوده نیز جایگزین گردیدند.

آلمان

نیروی هوایی آلمان (لوفت وافه) در سال ۱۹۶۹، ۸۸ فروند F-4E سفارش داد که در ژانویه سال ۱۹۷۱ آن ها را دریافت کرد،این هواپیما ها از سال ۱۹۹۴ تا ۲۰۱۳ بازنشست شدند.

یونان

در سال ۱۹۷۱ نیروی هوایی یونان شروع به سفارش فانتوم کرد و از سال ۱۹۷۴ F-4E را تحویل گرفت. در اوایل دهه ۱۹۹۰، نیروی هوایی یونان RF-4Es و F-4E های اضافی از آلمان و ایالات متحده را دریافت کرد.
در تاریخ ۵ می ۲۰۱۷، نیروی هوایی یونان به طور رسمی RF-4E را در مراسم عمومی بازنشسته کرد.

ایران

نیروی هوایی شاهنشاهی ایران بعد از نیروی هوایی اسرائیل دومین مشتری این جنگنده از لحاظ تعداد سفارش به‌شمار می‌رود. تعداد دقیق فانتوم‌های تحویل شده به ایران از سوی آمریکا دقیقاً مشخص نیست. بر اساس یکی از برآوردها، نیروی هوایی ایران ۲۲۵ فروند فانتوم سفارش داد که شامل F-4D ، F-4E ، RF-4E به ایران تحویل داده شده‌است.

اسرائیل

نیروی هوایی اسرائیل بزرگ ترین مشتری خارجی فانتوم بود و همچنین در صنایع محلی خود نیز از این جنگنده با نام های اورو(RF-4Es) و کورناس(F-4E) تولید میکرد، این هواپیما ها در جنگ اعراب و اسرائیل حضور گسترده و مثمر ثمری داشتند، در دهه ۱۹۸۰ اسرائیل ‌برنامه مدرنیزه کردن این هواپیما هارا استارت زد و بخش قابل توجهی از آن هارا ارتقإ داد،آخرین F-4 های اسرائیلی در سال ۲۰۰۴ بازنشسته شدند.

ژاپن

در سال ۱۹۶۸ نیروی هوایی ژاپن تعداد ۱۴۰ فروند فانتوم F-4EJ را که قابلیت هایی مانند: سوخت گیری هوایی،سیستم موشک AGM-12 Bullpup،سیستم کنترل هسته ای و قابلیت حمله زمینی را نداشتند خریداری کرد،در سال ۱۹۸۱ صنایع میتسوبیشی ژاپن این هواگرد هارا به F-4EJ Kai که برخی از قابلیت های ذکر شده را شامل میشد ارتقإ دادند،تا سال ۲۰۰۷ نیروی هوایی ژاپن ۹۰ فروند F-4EJ Kai را در خدمت داشت، تا اینکه ژاپن به فکر بازنشست و جایگزین برای آن ها افتاد، پس از بررسی چندین جنگنده در سال ۲۰۱۱ ژاپنی ها جنگنده مدرن F-35 را انتخاب کردند و ۱۴۷ فروند از این جنگنده را سفارش دادند، پیش بینی میشود که تا سال ۲۰۲۰ فانتوم های ژاپنی بازنشست میشوند.

اسپانیا

نیروی هوایی اسپانیا نخستین سری از فانتوم‌های F-4C که قبلا در نیروی هوایی آمریکا مشغول به خدمت بودند را در سال ۱۹۷۱ طی پروژه ای با نام "Peace Alfa" خریداری نمود. در سال ۱۹۸۹ هواپیمای C.12 بازنشست شد و در همان زمان نیروی هوایی تعدادی RF-4C سابق نیروی هوایی آمریکا را دریافت نمود و نام CR.12 برای آن تعین شد. در سال‌های ۱۹۹۵-۱۹۹۶ این هواپیماها بروز رسانی وسیعی از نظر اویونیک شدند. نهایتا اسپانیا RF-4های خود را در سال ۲۰۰۲ بازنشست کرد.

کره جنوبی

نیروی هوایی کره جنوبی خرید نخستین سری از فانتوم‌های F-4D دست دوم متعلق به نیروی هوایی آمریکا را طی پروژه ای با نام "Peace Spectator" از سال ۱۹۶۸ آغاز کرد و فرآیند تحویل آن تا سال ۱۹۸۸ ادامه یافت. همچنین این کشور در طی پروژه دیگری با نام "Peace Pheasant II" تعدادی  F-4E نو و تعدادی بازنشسته شده در نیروی هوایی آمریکا را خریداری نمود.

ترکیه

نیروی هوایی ترکیه در سال ۱۹۷۴، ۴۰ فروند جنگنده فانتوم F-4E را دریافت کرد،در سال ۱۹۷۷ تحت برنامه صلح الماس ۳ از ایالات متحده آمریکا با امضای قراردادی شامل ۳۲ فروند F-4E و ۸ فروند RF-4E میشدند را دریافت کرد، و سپس در سال ۱۹۸۷ طی قرارداد صلح الماس ۴، ۴۰ فروند F-4E دست دوم نیروی هوایی آمریکا و همینطور در سال ۱۹۹۱ ۴۰ فروند دیگر متعلق به گارد هوایی ملی آمریکا دریافت شدند، پس از بازنشستگی فانتوم ها در نیروی هوایی آلمان در سال های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۴ بیش از ۳۲ فروند RF-4E به ترکیه منتقل شدند، در سال ۱۹۹۵ صنایع هوافضای اسرائیل طی قرادادی پذیرفت تا ۵۴ فروند F-4E متعلق به ترکیه را به F-4 2020 Terminator ارتقإ دهد،در طی این سالیان فانتوم F-4 در کنار F-16 ستون فقرات نیروی هوایی ترکیه را تشکیل میدادند و برای حمله به مقر های اصلی گروه پ.ک.ک در عملیات های نظامی مداوم در شمال عراق مورد استفاده قرار میگرفتند، در ۲۲ ژوئن سال ۲۰۱۲ یک هواپیمای شناسایی RF-4E متعلق به ترکیه در نزدیکی های مرز سوریه توسط پدافند ارتش سوریه رهگیری و ساقط شد،ادعای ترکیه این بود که این هوپیما در حریم هوایی بین المللی حضور داشته در حالی که مقامات سوری مدعی بودند که در حریم هوایی سوریه این هواپیما را ساقط کرده اند، در ۲۴ فوریه ۲۰۱۵ ۲ فروند RF-4E دیگر در منطقه مالاتیا در جنوب شرقی ترکیه به دلایل ناشناخته سقوط کردند، در ۵ مارس ۲۰۱۵ یک فروند RF-4E در مرکز آناتولی سقوط کرد و هردو خلبان آن جان باختند، پس از این حوادث نیروی هوایی ترکیه RF-4E را از سرویس فعال خود حذف کرد،ترکیه قصد دارد با جنگده F-35، فانتوم هارا بازنشست کند.