گویش همدانی

گویش همدانی (هِمِدانی) یکی از گویش‌های فارسی است که در شهر همدان واقع در منطقه غرب ایران صحبت می‌شود. این گویش پیوند نزدیکی با گویش‌های دیگر استان همدان چون مرگانه ای، ملایری، تویسرکانی، اسدآبادی و نهاوندی دارد. اکثر کارشناسان معتقدند که گویش همدانی بازمانده زبان پارسی میانه (پهلوی) است که در زبان مردم این شهر جاریست.

گویش همدان در گذر تاریخ

همدان و توابع آن، ازدیرباز، دارای فرهنگی ریشه‌دار و غنی بوده‌است، که قدمت برخی از عناصر آن به تحقیق برابر تاریخ سه‌هزار سالهٔ شهر برابر بوده‌است. قراینی هست که می‌توان دانست تحولات و دگرگونی‌هایی که سابقأ و در طول تاریخ، در فرهنگ عامیانهٔ این ولایت رخ داده، به سبب «پویا» (Dynamic) نبودن جامعه یا کندی جریان‌های زیرساختی آن، به اندازهٔ امروز، سریع و زوال‌آور نبوده، و از اینرو جریان‌های روساختی ـ از جمله فرهنگ‌های محلی، و فرهنگ عامیانهٔ همدان نیز کمتر دستخوش تحول و دگرگونی گشته‌است. زیرا فی‌المثل، بازماندهٔ زبان پارسی میانه، که در گویش عوام آن ولایت رسوب کرده، همواره به عنوان فهلویات نام برده یا مورد جستجو و تحقیق واقع گشته‌است.
منطقه همدان در دوران پیش از اسلام «ماد»، در دوران میانه «ایالت جبال» (کوهستان)، و در دورهٔ سلجوقی به بعد «عراق عجم» نامیده می‌شده‌است. از اینرو، زبان مشترک مردم آن ایالت را فهلوی نامیده و آثار ادبی آن را فهلویات گفته‌اند، که شامل سروده‌ها یا ترانه هجایی و سپس عروضی، یا اصطلاحاً اشعار «عراقی» می‌باشد.
فهلویات قدیم همدان را هرگز نباید از مقولهٔ ادب عوام دانست، زیرا در آن ادوار گویش خواص نیز کمابیش فهلوی بوده‌است. فهلوی، اساساً گویشی است ویژهٔ مردم مغرب و جنوب غربی ایران زمین، در مقابل گویش «دری» که ویژهٔ مردم مشرق و خراسان است. سبک ادبی مشهور به «سبک عراقی هم‌ارز با سبک خراسانی و در حقیقت همان سبک فهلوی و در حقیقت دنبالهٔ طبیعی آن بوده‌است.»
پس از اسلام تا پیدایش نخستین آتار منثور و منظوم فارسی دری (سده‌های ۴ و ۵ ق)، ادب خواص همدان در قالب زبان عربی هم‌روند با ادب فهلوی بیان و نمایان می‌گردد. ادیبان همدان تا پایان سدهٔ ششم یا به عبارتی تا هجوم مغول بدان شهر (۶۱۷ ق) – و حتی پس از آن هم– کمابیش اشعار و ترانه‌های فهلوی، یعنی به زبان کهن و بومی و نیاکان خویش سروده‌اند.

ویژگی‌های آواشناسی گویش همدان

در هر حال گویش عامیانهٔ همدان از تأثیرات فهلوی و گویا عبری برخوردار بوده‌است. از ویژگی‌های دستوری گویش همدانی یکی همان ابتدا به کسر کردن، به هنگام تلفظ واژه‌هاست. مانند پِدَرِ مَن، سَرِ تُو که در گویش همدانی به صورت «پِدِرِ مَه»، یا «سِرِتُو» تلفظ می‌شوند. دیگری در حالت اضافهٔ اسم‌ها به ضمایر متصل در مورد دوم و سوم شخص حرف آخر اسم مکسور می‌شود، مانند «کتابِت» یا «سِرِش» و در مورد اول شخص حرف آخر اسم مضموم می‌شود، مانند: «خُودُم» یا «کِتابُم».
هنگام جمع بستن واژه‌ای باها، اگر حرف یکی مانده به حرف آخر فتحه باشد تبدیل به کسره می‌شود. پاکت‌ها می‌شود پاکتا (pâkEtâ)، کاغذها می‌شود کاغذا(kâqEzâ)، دفترها می‌شود دفترا (daftErâ).
واژه‌ها در حالت مفعولی به جای «را» ی فارسی نوشتاری واج /e/ می‌گیرند یا «را» در آنها به «ر» تبدیل می‌شود، مشابه گویش‌های بوشهری، دشتشتانی و آبادانی: ممدِ (محمد را)، غِذارِ (غذا را)، خانه رِ (خانه را)، اُنه (او را) و …
در گویش همدانی مجموعه واکه و صامت /ɒ:n/ که در گویش تهرانی در بیشتر واژه‌هایی که /n/ مستقل از /ɒ:/ نیست (به جز مثلاً در «اونا کُجان؟» یا واژه‌های مرکبی چون «بانفوذ») به /u:n/ تبدیل شده، بر خلاف لهجه تهرانی به /u:n/ تبدیل نشده و این مجموعه دوواجی همانند فارسی نوشتاری گفته می‌شود.
در این گویش حتی گاهی یک واژه جانشین یک جمله کوتاه می‌گردد برای مثل واژه (مَچیم.mačim) معنی جمله (من چه می‌دانم) را می‌رساند.
گویش مردم همدان میراث گرانبهائی است که از زبان‌های کهن ایرانی به یادگار مانده‌است و کاربرد واژه‌های کهن در این گویش بیانگر این موضوع است. برای مثل مصدرهای هشتن، اشکستن، اشکفتن، اشناختن، اساندن، اشاندن، و اناختن، که با ابتدا به کسر و با اضافه شدن علامت‌های ضمیر به فعل تبدیل می‌شوند؛ مثل از مصدر (اشنفتن = شنیدن): اشنفتم، اشنفتی، اشنفت، اشنفتیم، اشنفتین، اشنفتن و از مصدر هشتن (هلیدن): می یلیم، می یلی، می یله، هشتم، هشتی، هشت.

آثار محلی همدانی

شاعران بسیاری در قرون معاصر بالاخص از حدود نیم قرن پیش، به سرودن اشعار و ترانه‌های محلی همدانی پرداخته‌اند که شاید در میان نخستین شاعران نوین همدان، ملا پروین سرشناس ترینشان باشد. وی چندین شعر به گویش محلی دارد که یکی از معروف‌ترین آنان اصطلاحات زنان است. از دیگر شاعران محلی سرای همدانی می‌توان حبیب رضایی پور، بهرام ترکمان، علی اکبر محمودی وثاق، ناصر مفرح ذات، شعبانعلی فرزانه، امین‌الله رضایی و … را نام برد که در طی نیم قرن اخیر آثار بسیاری را به گویش بومی همدان پدیدآوردند. این آثار بعدها توسط عباس فیضی از دیگر شاعران بومی در دو کتاب به نام‌های آلاله‌های الوند و گلپونه‌های الوند جمع‌آوری شدند. اما نخستین آثار به گویش محلی همدان بسیار پیش از اینها در حدود هزار سال پیش پدید آمده‌اند. شاید بتوان باباطاهر عریان همدانی را نخستین شاعر محلی سرای همدانی دانست که بیش از سی صد و شست و پنج دوبیتی -و رباعی- و چند غزل و قصیده که به گویش قدیم همدان و در زبان پهلوی نوشته شده‌اند از او بجای مانده. همچنین نامه‌های عین القضات همدانی، اشعاری در قالب فهلویات را شامل می‌شود که کمابیش گویش قدیم مردم همدان را معرفی می‌کند.

ضرب‌المثل‌های همدانی

در زیر تعدادی از ضرب‌المثل‌های گویشی همدان به تفکیک موضوع آمده‌اند:
مفید بودن:
یا مُغر شو تخم کن، یا خوروس بشو اِذان بده (یا مرغ شو و تخم بگذار، یا خروش بشو و اذان بده)
از دست رفتن فرصت:
تا تو فِرک رَخد بُکنی نِنه، مِنه سیا بَخد مُکُنی نِنه (تا تو فکر لباس عروسیم را بکنی مادر، مرا سیاه بخت می‌کنی)
آینده نگری:
دُخدَر به گَوّاره، مادر به تیکّه پاره (از وقتی که دختر در گهواره است، مادر باید در فکر جمع‌آوری جهازیه باشد)
همانندی:
دیگِ میگِلّه دِرِشه پیدا مُکُنه (دیگ غلت می‌خورد و درش را می‌یابد)
خودخواهی:
خودُم سیر و دِلُم سیر، بیمیره هرچی بِچّه یِتیمِ یِسیر (خودم سیر هستم و دلم هم سیر، هرچه بچه بی پدر و مادر است بمیرد)
عدالت:
خدا گنُّم داده خطی میانش (خداوند به نشانه عدالت میان گندم خطی قرار داده)
دوروئی:
نه سِرِمه بِشکن نه دامانِمه پر کن گردو (نه سرم را بشکن و نه دامنم را پر از گردو کن)
قناعت:
یِی سال بُخور نُنُ تِره، یِی عمر بُخور نُنُ کِره (یک سال نان و سبزی بخور و بجایش یک عمر نان کره بخور)
خصوصیات مردان و زنان:
مَه نُن ماخوام وا اَرده، چِکارُم وِ کار مَرده؟ (من نان می‌خواهم با ارده، چه کار به کار مرد دارم)
بی وفایی:
نُنِ جو خوردِمُ اَبرو لِر دادم، یار نِو گرفدِمُ توُنه وِل دادم (نان جو خوردم و ابرو را جماندم، یار نو گرفتم و تو را ترک کردم)
رفاقت:
هرچی تازش خوبه دوس کُنَش (هر چیزی تازه اش خوب اس ولی دوست قدیمی اش)
ارزش:
دُرِّ میانِ شِرّه (گنج در میان پارچه کهنه)
دشمنی:
دوسّی دوسّی می کِنه پوسّی (از راه رفاقت پوست را می کَند)

نمونه آواز محلی همدانی

از مشخصات تعین گر هویت هر مردم، بیشک ترانه‌های محلی از مهم ترینشان هستند. در شهر همدان نیز همواره آوازهای سنتی و موسیقی‌های فولکلوریک، از مهمترین مشخصه‌های ادب محلی این شهر بوده‌اند. یکی از انواع این موسیقی‌ها، اشعاری عامیانه معروف به ترانه‌های قالی بافی بوده‌اند که در اصل نوعی کارآوا سروده زنان قالی باف بوده‌است و زنان در موقع کار با خواندن این اشعار که بیشتر مضمون عشق و عاشقی داشته، کار خود را نظم می‌بخشیده‌اند. در زیر، نمونه ای از این ترانه‌های عامیانه آورده شده:
پسر:
یه یاری دارم میمانه ماهِ تاوان
هر شِو مینیشه لِوِ جوقِ خیاوان
یه یاری دارم قِدش میمانه راجی
هر شِو مینیشه پایِ دارِ حلاجی
دختر:
کاسه به دِست تو میری ماس بسّانی
کاسِت بشگِنه/ماسِت بیریزه اِگه مِنه نسّانی
میسّانی بسان نیمیسانی قورسان
حُکمِته هشتم گُلُم چشمهٔ هف پسان/رجوتِ کردم سینه قورسان
پسر:
افاده نِکن افاده خشکِ خالی
خودُم می‌دانم تو دخدِرِ حَمّالی
اِفاده نِکن اِفاده خُشگه خشگه
خودُم پول دادم نشاندمت درشگه
عسگِتِ بده بی یلم رویِ طخچه
هرکی بیوینه بِگه خدا بِوَخچه
دختر:
اگه ای سِفر بپای به مَ بخنی
کِشده می‌زنم به دیوار نخش بِوَنی
صد دِفه گفدم شانِتِ نزن شانُم
اُ نِنهٔ مُردت میشه دشمِنِ جانُم
پسر:
جیگِرت قربان که به جیگِرُم بنه
حرفاتِ زِدن هِمش شکر و قنه
قربانت برم که قربانی گرانه
صد تا قربانی زیر پای تو ویلانه
چشاته قربان چشات میمانه آهو
لِوات به دَنـُم میمانه بلگ کاهو
دختر:
ای بُرو بُرو تو شالاتان عالِمی
بِشِد شی بگم که پسِرِ خالِمی
سِرِ دوچخره وات اِفداده پیرنت
دوراَ جان مَ نِنت بشه قربانت
بِووات بیمیره نِنت بره گدایی
خوآرات بِفدن به روز بینِوایی
اگه ماخوایتُم عقدم بکن شِوانه
یه جوری بکن نِنهٔ مُردت نِدانه
می یلم میرم می‌مانی بسوز بسوز
صد سال بینیشی تای مَ نِداری دلسوز
پسر:
انگشتِریمِ ماخوام بکنم دو تا
حرفِ مردمِ برات مُکُنم کوتا
سرت مُکُنم چادِرای گران گران
بیای رد بشی ازی دِرِ گازران
دختر:
سرم نکنی چادِرای لِمو لِمو
ازُ می‌ترسم سِرُم بیاری هِوو
ای برو برو مِنه به تو نیمیدن
چاقو ضامندار زیر کت تو دیدن
کم برو بیا دِر حیاط خط بکش
مِنه نیمیدن به تو خجالت بکش
شوئر مُکُنم به اُ بالا بالاها
شوئر مُکُنم به اُ دِندان طلاها
پسر:
می یَلَم میرم خودت تنا می‌مانی
اَ تناگیری قدرِ مِنه میدانی
ای شِوای بُلن ماخابمُ وَخمیزم
یاد تو میفتم یه پیرن گوشت می‌ریزم
آواز ماخانم غم ا دلُم دِرایه
بَتَر یه غِمی سر غمُم میایه
همه:
عروسی بشه مثه عروسی لطفی همه بیگیرن لقمه به چه کلفتی
عروسی بشه مثه عروسی شاپور همه بینیشن پای منقل و پای وافور
این ترانه‌ها بیشتر مکالمات بین دو عاشق و معشوق است که با نازکشی دختر همراه بوده و در نهایت به ازدواج آن دو ختم می‌شود. این ترانه‌ها همچنین در مراسمات جشن نظیر عروسی‌ها هم جای خود را باز کرده بودند و تا همین امروز هم در ذهن مردم همدان باقی مانده‌اند.
از دیگر ترانه‌های محلی مردم همدان که در مراسمات عروسی خوانده می‌شده، ترانه چه شِو خوبی در قالب تخت حوضی بوده که پس از پایان مراسمات عروسی و به هنگام مشایعت عروس و داماد به خانه تازه خود، آن را می‌خوانده‌اند:
چه شِو خوبی شِو محبوبی قه قه قه خنِّه بِکن ای نِوگل خندان
کف کف کف کف بزِنین ای مطرب خوشخوان
باز مِوارک باد باز مِوارک باد مِنزل داماد
عِروسِ وارد کنین با چراغ و شادی که امشِو شِو عِروسی است و دامادی
ای قِوم داماد خرِّم و دلشاد
منتِظر مقدِمِ عِروس خود باشین بر سِرِ آن نازِنین نقل و نِوات پاشین
***
روی هر میزی چیده هر چیزی شکلات و شروِت و شیرینی و چایی
عِروس اَ را می‌رسه با خنِّه و شادی که امشِو شِو عِروسی است و دامادی
عِروس و داماد دو شاخ شمشاد باز مِوارک باد
عِروس وارد کنین با چراغ و شادی که امشِو شِو عِروسی است و دامادی
ای قِوم داماد خرِّم و دلشاد
منتِظر مقدِمِ عِروسِ خود باشین بر سِرِ آن نازِنین نقل و نِبات پاشین
و از این دست ترانه‌ها بسیار اند که در فرهنگ مردم رسوب کرده و نقش بسزایی در شکل‌گیری ادب عوام ایفا نموده‌اند.