زبان بلوچی

محل سکونت

عده‌ای از بلوچ‌ها در سرزمینی نسبتاً وسیع و گرم که دربخش‌های جنوبی وخط ساحلی دریای مکران از (بندرجاسک تابندر کراچی) واقع در جنوب بلوچستان و کشورهای «ایران. جنوب وجنوب غربی پاکستان زندگی می‌کنند، که این مناطق را «مکران» می‌نامند. وعده دیگری در مناطق کوهستانی وخوش آب هوا که این مناطق درشمال بلوچستان یعنی در کشورهای» ایران. شمال وشمال غربی پاکستان وجنوب شرقی افغانستان زندگی می‌کنند را «سرحد» می‌نامند. بلوچستان جزو قلمرو ایران باستان بوده‌است همواره اما بعد از نفوذ بریتانیا و استعمار هند بخش بزرگی از ان به پاکستان واگذار شده‌است.

سیستم نوشتاری

سیستم‌های نوشتاری زبان بلوچی چندین سیستم نوشتاری هستند که مهم‌ترین آن‌ها سیستم نوشتاری ظهورشاه هاشمی می‌باشد.
یکی از حروف‌های تنظیم شده برای زبان بلوچی توسط آکادمی بلوچی در کراچی تنظیم شده‌است.
دانشگاه اوپسالای سوئد نیز برای زبان بلوچی حروف الفبا تنظیم کرده
فرهنگستان زبان و ادب بلوچی (سرباز) نیز با برگرفتن از حروف الفبایی سید ظهور شاه هاشمی حروف الفبای بلوچی را استانداردسازی کرده‌است.
حروف تنظیم شده توسط فرهنگستان زبان و ادب بلوچی به شرح زیر هستند.

1- A - A - ءَ

Aps - اپس - اسب

Ars - ارس - اشک

Amb - امب - انبه

۲- À - AA - آ

Àp - آپ - آب

Às - آس - آتش

Àtk - آتک - آمد

Àdènk - آدݔنک - آینه

Àzmàn - آزمان - آسمان

3- B - B - بـ/ـبـ/ـب

Borz - بُرز - بالا

Bon - بُن - پایین/آغاز

Bàsk - باسک - بازو

Bèr - بݔر - انتقام

4- C - CH - چـ/ـچـ/ـچ

Càgerd - چاگرد - جامعه

Capp - چپ

Conď - چُنڈ - قسمت

Camm - چمّ - چشم

Coťťi - چُٹّی - تعطیل

Càr - چار - چهار

5- D - D - د

Del - دل - قلب

Do - دو

Dolàp - دلاپ - ترس

Dàr - دار - چوب

Dranz - دْرنز - مقدار کم

۶- Ď - DH - ڈ

Ďòk - ڈۏک - سنگ

Ďèl - ڈݔل - الاغ ماده

Ďæns - ڈئنس - رقص

7- E - É - ءِ

Ensàn - انسان

Ent - اِنت - حد

Ešk - اِشک - عشق

۸- È - IE - ݔـ/ـݔـ/ـی

È - ای - این

Èràn - اݔران - ایران

Èkim - اݔکیم - ناامید

9- G - G - گـ/ـگـ/ـگ

Gàl - گال - کلمه

Gap - گپ - گفتگو

Gal - گَل - شاد

Gall - گَلّ - گروه

Gèš - گݔش - بیش

Gerag - گِرگ - گرفتن

10- H - H - هـ/ـهـ/ـه

Haur - هؤر - باران

Hàl - هال - خبر

Huk - هوک - خوک

Hapt - هپت - هفت

Hašt - هشت

Han - هں - همچنین

Haik - هئیک - تخم مرغ

11- I - Í - ایـ/ـیـ/ـی

Bir - بیر - صاعقه

Sir - سیر - عروسی

Šir - شیر

12- J - J - جـ/ـجـ/ـج

Janèn - جنݔن - جنسیت زن

Jang - جنگ

Jèl - جݔل - زندان

Jaťť - جَٹ - نادان

Jost - جُست - سؤال

13- K - K - کـ/ـکـ/ـک

Kàrc - کارچ - چاقو

Kauš - کؤش - کفش

Kapp - کَپ - سمت

Kobl - کُبل - قفل

14- L - L - لـ/ـلـ/ـل

Lònť - لُنٹ - لب

Làg - لاگ - الاغ نر

Laiť - لئیٹ - لامپ

Loť - لُٹ - تنبیه

Lòť - لۏٹ - خواست

15- M - M - مـ/ـمـ/ـم

Màt - مات - مادر

Menàt - مِنات - صدازدن مادر

Màr - مار

Mid - مید - مو

Mardèn - مردݔن - جنسیت مرد

Maťť - مَٹ - تعویض

Mošk - مُشک - موش

Mard - مرد

Mòled - مۏلد - نوکر

16- N - N - نـ/ـنـ/ـن

Nàm - نام

Nòk - نۏک - نو

Napag - ناپگ - ناف

Noh - نُه - نه

Nàl - نال - نوعی قسم

Nàh - ناه - خرما

17- O - Ó - ءُ

Borrag - برّگ - بریدن

Conď - چُنڈ - بخش

Šod - شُد - گرسنه

Morr - مُرّ - بخیل

۱۸- Ò - OU - ۏ

Òlàk - اۏلاک - حیوان اهلی

Òpàr - اۏپار - صبر/تحمل

Òd - اۏد - اونجا

Òštag - اۏشتگ - ایستادن

19- P - P - پـ/ـپـ/ـپ

Pàd - پاد - پا

Pošt - پشت

Pàk - پاک

Porr - پُرّ

Pàcen - پاچن -

Panc - پنج - پنج

20- R - R - ر

Rang - رنگ

Romb - رُمب - گروه

Ròc - رۏچ - روز/خورشید

Ròtàk - رۏتاک - روزنامه

Ròď - رۏڈ - جاده

21- S - S - سـ/ـسـ/ـس

Sabz - سبز - آبی

Sohr - سُهر - قرمز

Sir - سیر - عروسی

Sàl - سال

Sabàh - سباه - صبح

Socag - سُچگ - سوختن

Sòčag - سۏچگ - سوزاندن

۲۲- Š - SH - شـ/ـشـ/ـش

Šàm - شام

Šunz - شونز - سبز

Šap - شپ - شب

Šauk - شؤک - زیبا

Šàr - شار - شهر

Šot - شُت - رفت

23- T - T - تـ/ـتـ/ـت

Teck - تِچک - راست

Tah/Tòk - تۏک - داخل

Tàk - تاک - پنجره/برگ

Tors - ترس

Tacag - تچگ - دویدن

۲۴- Ť - TH - ٹـ/ـٹـ/ـٹ - ࢣ

Ťair - ٹئیر - تایر/لاستیک

Ťèl - ٹݔل - روغن

Ťòr - ٹۏر - مصدوم

Ťacc - ٹچّ - اتصال

25- U - Ú - ـو/او

Umèt - اومݔت - امید

Tur - تور

Pul - پول

26- W - W - و

Wànag - خواندن/مدرسه

Waď - وڈ - نوع

Wahd - وهد - زمان

Wàb - واب - خواب

Wair - وئیر - کابل

Wàk - واک - حوصله

Wàd - واد - نمک

Waš - وش - خوب

Warag - ورگ - خوردن/خوراکی

27- Y - Y - یـ/ـیـ

Yàt - یات - یاد

Yak - یک - عدد یک

28- Z - Z - ز

Zànag - زانگ - دانستن

Zàntkàr - زانتکار - دانشمند

Zànk - زانک - علم

Zòr - زۏر - قدرت

Zit - زیت - زود

Zard - زرد

۲۹- Ž - ZH - ژ

Žand - ژند - خسته

Žàng - ژانگ - زنگ

Žimb - ژامب - شیب

حروف دوبندی در بلوچی

1-AE- Æ æ - ـئ

Sæ - سئ - عدد سه

Kuæ - کوئ - کجا هستید

Šaukae - شؤکئ - تو زیبا هستی

2-Ai - ai - ئی

Mai - مئی - مال ما

Salimaig - سلیمئیگ - مال سلیم

3-Au - au - ؤ

Kaur - کؤر - رودخانه

Maut - مؤت - مرگ

Šauk - شؤک - زیبا

تقسیم‌بندی

اولین محققی که لهجه‌های بلوچی را بیشتر بطور سیستماتیک مورد مطالعه قرارداد ویلهلم گیگر Wilhelm Geiger بود. او بلوچی را به دو لهجه اصلی تقسیم کرده و بلوچی شمالی (سرحدی) و بلوچی جنوبی (مکرانی) نامید. وی همچنین بلوچی جنوبی را به گروه‌های شرقی و غربی و بلوچی شمالی را به گروه‌های شمالی و جنوبی که به ترتیب توسط طوایف لغاری Leghلri و مری Mari نمایندگی می‌شدند تقسیم کرد. گیگر برای نشان دادن تفاوت لغوی لهجه‌ها به این واقعیت اشاره می‌کند که بلوچی جنوبی به میزان بالایی از زبانهای هندی و پاکستانی همسایه لغت اقتباس می‌کند در حالیکه بلوچی شمالی بیشتر دارای لغات اقتباس شده از گویش اصیل با ریشه فارسی می‌باشد. (ترجمه و نقل از جهانی (۸۹))
یکی دیگر از محققان لهجه‌های بلوچی «سر جرج گریرسون» می‌باشد. او لهجه‌های بلوچی را به شرقی و غربی تقسیم کرد. وی معتقد بود که بلوچی غربی در محدوده حکومتی بریتانیا دارای سه لهجه می‌باشد و آنهارا بر اساس منطقه عمده‌ای که در آن صحبت می‌شوند، لهجه کراچی karلči، کیچی kیči و پنجگوری panjguri نامید.
محقق برجسته دیگری که به صورت سیستماتیک لهجه‌های بلوچی را مطالعه کرده‌است پروفسور جوزف الفنبین می‌باشد، او در کتاب «زبان بلوچی، لهجه‌شناسی با متن» برای نشان دادن تفاوت بین لهجه‌های مختلف، لیستی شامل آواشناسی، دستور (صرف و نحو) و لغت تهیه کرده و آن را به عنوان معیار مقایسه شباهت‌ها و تمایز لهجه‌ها بکار برده‌است. در اینجا فقط به چند مورد از ویژگی‌های خاص این لهجه‌ها بر اساس معیار الفنبین اکتفا می‌کنیم. (نقشه جغرافیایی لهجه‌ها)
وی بر اساس این معیار، زبان بلوچی را به شش لهجه تقسیم می‌کند که عبارتند از:

لهجه‌های تپه‌های شرقی

این لهجه‌ها در مناطق طوایف مری، بگٹی، لغاری و مزاری صحبت می‌شوند.

پنجگوری

شامل بخش اعظم منطقه خاران xلrلn که کیچ kیč مرز جنوبی و رودخانه رخشان Raxshلn مرز شمالی آن را تشکیل می‌دهند و کولوا Kolwل در شرق آن واقع می‌شود.

لهجه سراوانی

سراوان و مناطق اطراف آن که خاش مرز شمالی و اسپیدان Espidلn مرز غربی آن را تشکیل می‌دهند. مناطق مرزی ایران و پاکستان در شرق این منطقه واقع شده و مرز جنوبی آن رودخانه گل gel در شمال راسک می‌باشد.
در تألیفات بعدی الفنبین، ایرانشهر و بمپور نیز در حوزه لهجه سراوانی شمرده می‌شوند.

لهجه کیچی

منطقه کیچ kیč در بلوچستان پاکستان شامل تربت

لهجه لتونی (لاشاری)

منطقه لاشار lلڑلr در بلوچستان ایران شامل «اسپکه» Espakka، «پیپ» pیp، «مسکوتان» Maskْtan، «پنوچ» pannْč

لهجه‌های ساحلی

شامل قصرقند kaser kand، نیکشهر nیkshahr، راسک rلsk و نواحی ساحلی جنوبی بلوچستان از «بی آبان» biلbلn در نزدیکی بندرعباس تا بندر کراچی شامل بنادر چاه بهار، گواتر gwلdar، پسنی pasni، جیونی jiwani و همچنین مناطق مند mand و دشت daڑt.