جودو

تاریخچه و فلسفه

تاریخچهٔ جودو از زندگی مؤسس آن جدایی ناپذیر است. پایه‌گذار این هنر رزمی اصیل، استاد جیگورو کانو بنیان‌گذار سیستم مدرن تربیت بدنی مدارس و دانشگاه‌های ژاپن در اواخر قرن نوزدهم (دورهٔ مِیجی)، دانشمند فرهیخته و متخصص در چندین مکتب قدرتمند و پیشروی جوجوتسو از جمله کیتو-ریو و تِنجین شین یو-ریو بود. استاد کانو نخستین فرد آسیایی بود که به عضویت کمیتهٔ بین‌المللی المپیک درآمد. جیگورو کانو در یک خانوادهٔ قدیمی و ثروتمند، با سابقهٔ طولانی در تولید و فروش ساکه در ناحیهٔ میکاگه واقع در منطقهٔ هیگاشی نادا در شهر کوبه زاده شد. پدر استاد، جیروساکو مارِشیبا کانو، پسرخواندهٔ کاهن اعظم معبد (ایزدکدهٔ) شینتوییِ هیوشی بود که کسب و کار موروثی خانواده را انتخاب نکرد و در مقام یک روحانی ارشد شینتو زندگی اش را وقف امور مذهبی و آموزشی کرد. او باور عمیقی به ارزش تحصیل و نیروی تعلیم و تربیت داشت و از ابتدا پسر سوم خود، جیگورو را برای کسب علم و معرفت به دست استادان بزرگی چون چوکوئون یاماموتو و شوسِتسو آکیتا سپرد. استاد در سن نه سالگی مادر خود، بانو ساداکو کانو را از دست داد و همان سال پدر، خانواده را به توکیو منتقل کرد. کانوی جوان در مدارس خصوصی ثبت نام کرد و از ابتدا معلم خصوصی زبان انگلیسی داشت. در سال ۱۸۷۴ برای پیشرفت در مهارتهای زبان انگلیسی و آلمانی به مدرسه‌ای تحت مدیریت اروپایی‌ها فرستاده شد.
در آن زمان استاد کانو تنها ۱٫۴۷ متر قد و ۴۱ کیلو وزن داشت. روزی بایسِی ناکای، یکی از دوستان خانواده که پیشتر عضو محافظین شوگون نیز بود، دربارهٔ جوجوتسو به عنوان بهترین شکل تمرین بدنی صحبت می‌کرد. پس از آن برخی از فنون جوجوتسو را برای کانوی جوان اجرا کرد و به او نشان داد که با هنر چیرگی بر نیروها و درک لطافت و ظرافت فنون قدیمی جوجوتسو چگونه یک شخص کوچک اندام نیز می‌تواند بر حریفی تنومند و بلندقد پیروز شود. با وجود مخالفت ناکای و حتی پدر مبنی بر خطرناک و از مُد افتاده بودن نبرد تن به تن سامورایی، کانو عزم کرد که هنر را بیاموزد.
این چنین بود که چشمهٔ جودو از دل صخرهٔ کهنسال جوجوتسو جوشید. استاد جیگورو کانو در سال ۱۹۳۸ هنگام بازگشت از سفر کاری خود به مصر با کشتی هیکاوا مارو، در اثر ابتلاء به ذات الریه درگذشت. او با تعریف دوبارهٔ هنر رزمی از شیوه‌ای مخصوص برای جنگیدن و پیروز شدن به یک طریقت معنوی در زندگی و سلامتی جسم و روح برای عموم جامعه، میراثی ابدی برای نسلهای آینده بر جای گذاشت.

درجات فنی

ورزشکاران این رشته، درجات را از کیو (در ژاپنی به معنای درجه) ۱۰ یا همان کمربند سفید آغاز و با طی مراحل کیو ۹ تا کیو ۱ کمربندهای زرد، سبز، بنفش و قهوه‌ای به درجهٔ دان یا کمربند مشکی می‌رسند؛ که عنوان سنسی کمربند مشکی از دان یک آغاز وتا دان چهار کمربند سیاه و شی هان (استاد ارشد) از دان پنج تا دان هفت کمربند سفید و قرمز و هانشی از دان هشت تا نه و رنگ کمربند قرمز است اطلاق می‌گردد. در اصل جودو ۱۲ دان داشت اما استاد جیگارو کانو فقط تا دان ۱۰ آموزش داد.

جودو در ارتش‌ها و نظامی‌های جهان

جودو ورزش اول و مُلزَم تمام ارتش‌ها، نیروهای نظامی، پلیس، و تکاوری جهان است، به گونه‌ای که مسابقات جودو نیروهای نظامی جهان از سطح و جنجال بسیار بالایی برخوردار است.

فنون

فنون جودو در سه بخش فنون پرتابی (ناگه وازا)، فنون خاک (کاتامه وازا یا نه وازا) و فنون ضربه‌ای (آتِمی وازا) قرار می‌گیرند:

فنون ضربه‌ای (آتِمی وازا)

این فنون خطرناک طبق سنت به درجات بالای دان یک آموزش داده می‌شود و شامل کلیهٔ حرکات ضربه‌ای دست و پا می‌شود.

امتیاز کوکا

کوکا (効果) در ژاپنی به معنای نتیجهٔ مؤثر و در ورزش جودو به مفهوم نتیجهٔ کم اما تأثیرگذار بر روند پیروزی و غلبه بر حریف است. طبق قانون قدیم هر کوکا یک امتیاز برای جودو کار در تابلوی امتیازات به همراه خواهد داشت. در کاتامه وازا: قفل کردن حریف در حالت خاک برای مدت زمان ۱۰ الی ۱۴ ثانیه امتیاز کوکا به همراه دارد، این امتیاز طبق مصوبه فدراسیون بین‌المللی جودو در ۱ ژانویه ۲۰۰۹ از سیستم امتیازی کنار گذاشته شده‌است.

امتیاز یوکو

یوکو (有効) در ژاپنی به معنای اعتبار اثر بخش و در ورزش جودو به مفهوم نتیجهٔ هر چند اندک ولی معتبر تر نسبت به کوکا می‌باشد. هر یوکو معادل ده امتیاز برای جودو کار در تابلوی امتیازات به همراه خواهد داشت. طبق قانون قدیم در کاتامه وازا: قفل کردن حریف در خاک به مدت ۱۵ الی ۱۹ ثانیه امتیاز یوکو به همراه داشت، اما بنابر مقررات جدید قفل کردن حریف در خاک به مدت ۱۰ الی ۱۴ ثانیه این امتیاز را دارد. طبق قانون قدیم یوکو امتیاز متوسط معادل ۱۰ امتیاز بود که پس از حذف کوکا، یوکو معادل ۱ امتیاز است.

امتیاز وازاری

وازاری (技あり) در ژاپنی به معنای هنر ناقص یا عمل نصفه و در ورزش جودو به مفهوم نتیجهٔ بدست آمده از اجرای تکنیکی خوب اما ناقص که برای آن امتیاز ضربه فنی تعلق نگرفته می‌باشد. وازاری معادل صد امتیاز برای جودو کار در تابلوی امتیازات به همراه دارد. طبق قانون قدیم در کاتامه وازا: قفل کردن حریف در خاک به مدت ۲۰ الی ۲۴ ثانیه امتیاز وازاری به همراه داشت اما بنابر مقررات جدید قفل کردن حریف در خاک به مدت ۱۵ الی ۱۹ ثانیه این امتیاز را دارد. کسب دو امتیاز وازاری در طول مسابقه معادل امتیاز ایپون و پایان مسابقه است. طبق قانون قدیم وازاری امتیاز بزرگ معادل ۱۰۰ امتیاز بود که پس از حذف کوکا وازااری معادل ۱۰ امتیاز محاسبه می‌شود.
از سال ۲۰۱۶ به بعد امتیاز وازاری به جای ۱۰ معادل ۱ امتیاز است.
نکته: اگر در طول یک مبارزه حریف بتواند دو بار امتیاز وازاری را کسب کند، وازاری دوم اصطلاحاً وازاری آواسته ایپون نامیده می‌شود. این لغت به ژاپنی (技あり合わせて一本) به معنای عمل ناقص در مجموع کامل می‌باشد. کسب دو امتیاز وازاری در طول مسابقه معادل امتیاز ایپون و پایان مسابقه است، در حالی که تا پیش از حذف کوکا امتیازات کوکا و یوکو با هم جمع نمی‌شدند.

امتیاز ایپون

ایپون (一本) در ژاپنی به معنای کامل یا ضربه و در ورزش جودو به مفهوم بالاترین نتیجه‌ای که می‌توان در هنگام مبارزه کسب کرد می‌باشد. هر وازاری معادل دویست امتیاز برای جودو کار در تابلوی امتیازات به همراه دارد. طبق قانون قدیم در کاتامه وازا: قفل کردن حریف در خاک به مدت ۲۵ ثانیه امتیاز وازاری به همراه داشت اما بنابر مقررات جدید قفل کردن حریف در خاک به مدت۲۰ ثانیه این امتیاز را دارد. ایپون امتیاز کامل یا ضربه فنی محسوب شده و کسب این امتیاز باعث برد و پایان مسابقه می‌شود. طبق قوانین قدیم معادل ۲۰۰ امتیاز بود پس از حذف کوکا ایپون معادل ۱۰۰ امتیاز شده‌است.

شیوهٔ پیروزی در مسابقات

در مسابقات جودو کسب امتیاز به دو شکل اجرای فنون در حالت تاچی وازا (سرپا) و اجرای فنون در حالت نه وازا (خاک) صورت می‌گیرد.
هر یک از دو جودوکار که در طی مسابقه موفق به اجرای فن در یکی از این دو حالت گردد در صورت دستیابی به امتیاز کامل یا ایپون مسابقه را به نفع خود پایان خواهد داد.
در صورتی که جودوکار از فنون تاچی وازا استفاده نماید داور بسته به شیوه زمین‌خوردن حریف یکی از امتیازات وازاری یا ایپون را به اجراکننده فن (توری) خواهد داد.
اگر به هر شکل ممکن (مثلاً پس از اجرای فن) دو جودوکار به زمین بیافتند و یکی از دو مبارز بتواند حریف را در حالت خاک (کاتامه وازا) یا نه وازا، به‌طوری‌که پشت حریف با تشک تماس یابد و بر حریف کاملاً مسلط شود یا او را مهار نماید (اوسائه وازا)، داور بسته به مدت زمانی که حریف در حالت خاک است به اجراکننده فن امتیاز خواهد داد.
اگر مجری فن (توری) برای مدت ده ثانیه بتواند حریف (اوکه) را در خاک نگاه دارد یک امتیاز وازاری و چنانچه بتواند به مدت ۲۰ ثانیه اوکه را مهار کند با امتیاز کامل ایپون به پیروزی خواهد رسید.
گذشته از این دریافت سه اخطار شیدو (سومی به عنوان هانسوکوماکه خواهد بود) از جانب هر یک از دو ورزشکار باعث پیروزی رقیب خواهد بود. این امکان هم وجود دارد که حریف با توجه به خطای مرتکب شده به یک باره با اخطار هانسوکوماکه مواجه شود که باز هم رقیب به عنوان پیروز مسابقه شناخته خواهد شد.
قوانین جودو هر چند سال با اصلاحات تازه‌ای مواجه می‌شود و این وضعیت با توجه به آخرین تغییراتی است که از ابتدای سال ۲۰۱۹ اعمال شده و تا المپیک ۲۰۲۰ اجرا خواهد شد.

محبوبیت جودو در المپیک

جودو نخستین ورزش رزمی بود که وارد بازی‌های المپیک شد، و در هر دوره به محبوبیت این ورزش ژاپنی افزوده شد، به‌طوری‌که این ورزش لقب هنر المپیک را ازآن خود کرد، همچنین در المپیک 2000 سیدنی جودو عنوان دومین ورزش سخت جهان و دومین ورزش جنجالی المپیک را صاحب شد.

کنفرانس سالانه فدراسیون جهانی جودو IJF

فدراسیون جهانی جودو قصد دارد که در جهت توسعه روز افزون و پرورش منظم جودو در جهان به ویژه سرمایه‌گذاری در بخش خردسالان و نوجوانان در مسیر هرچه بهتر برای پیشرفت جودو دست یابد؛ به همین منظور سالانه فدراسیون کنفرانس بزرگی را در نقاط مختلف جهان برگزار می‌کند و سرمایه گذران بزرگ ورزشی جهان و ورزش دوستان، دولتمردان، و نهادهای ورزشی کشورهای جهان دور هم جمع می‌گردند و به بررسی عملکردها و نقاط ضعف، روش‌ها و شرایط و ضوابط هر چه بهتر در جهت توسعه جودو قدم برمی‌دارند، به گونه‌ای که در این کنفرانس ده‌ها میلیون دلار جمع‌آوری و صرف توسعه این ورزش المپیکی در کشورهای کم بضاعت می‌گردد.

محافظ (پوشش سر)

پوشیدن روسری در جودو به دلایل ایمنی جودوکار ممنوع است.

تغییر قوانین در سال ۲۰۱۲

طبق آخرین تغییرات قوانین توسط IJF (فدراسیون جهانی جودو) دست زدن به پا، به هر صورتی خطاست و اخراج جودوکار را به همراه دارد (برای بار اول شیدو (اخطار) و برای بار دوم هانسوکوماکه (اخراج) به همراه دارد و کندن دست از لباس به صورت دو دست یا یک دست نیز با یک اخطار روبرو می‌گردد.