تئوری علمی

نگرش یا تئوری ( به انگلیسی Theory )   به نوع اندیشمندانه و منطقی شرح یک ذهنیت یا عمومیت دادن به یک ذهنیت و یا به استخراج نتایج از یک ذهنیت گویند. این نوع نتایج حاصله،  بسته به زمینه های مختلف  ممکن است تعاریف مختلفی داشته باشند. به عنوان مثال، شامل توضیحات عمومی درباره نحوه کارکرد طبیعت باشند. واژه Theory ریشه در یونان باستان دارد اما در کاربرد مدرن آن، برای معانی مختلف مرتبط و نزدیک به یکدیگر ، به کار گرفته میشود.

نگرش علمی

در علم مدرن ، اصطلاح نظریه، به آن دسته از تئوری های علمی گویند که شرح و توضیحی از طبیعت را ارائه می دهند که از روش های علمی حاصل شده و همواره به این روشها استوار و منطبق هستند . بدین معنا که معیارهای مورد نیاز و لازم برای علم مدرن را برآورده میکنند. 
این معیارها شامل 1- نقد و 2- تایید و یا 3-رد علمی میباشند. بدین جهت است که چنین تئوری ها یا نظریه هایی، باید به گونه ای باشند که آزمون های علمی همواره بتوانند و قادر باشند آنها را از نظر تجربی، پشتیبانی و یا نقض کنند ( رد کنند).
 نگرش های علمی، معتبرترین و دقیق ترین و جامع ترین بخش های دانسته های علمی میباشند   خصوصا در قیاس با تصور عامه مردم از معنای واژه "نظریه" که آن را امری غیر قابل اثبات و یا حدس و یا گمان می پندارند ( و حتی بعضاً به اشتباه تصور میکنند که نظریه علمی همان فرضیه علمی است که پیشرفت کرده و بهتر شده و تبدیل به نظریه شده است )
وجه تمایز نظریه های علمی و فرضیه های علمی در آن است که فرضیه های علمی،  برآورد و تخمین حاصله از یک پدیده تجربی آزمایش پذیر و محدود هستند و اگر چه که امری علمی و قدرتمند می باشند اما توضیح جامع و ذهنی ارائه نمیکنند. همچنین وجه تمایز نظریه علمی با قانون علمی در آن است که قوانین علمی، توضیحی محدود و نه جامع از نحوه رفتار طبیعت در شرایط خاص ارائه میکنند.
پس باید دانست که نظریه های علمی، آزمایش پذیر نیستند. بلکه تنها تایید یا رد و یا نقض خواهند شد. زیرا ماهیت ذهنی دارند. آنچه که نظریات را تایید یا رد و یا نقض میکند، فرضیه هایی است که از پس آن نظریه تولید میشود و به آزمایش گذاشته می شود و اثبات یا ابطال آن فرضیه ، به تایید یا رد آن نظریه منجر میشود.
طبق گفته دانشگاه کالیفرنیا، "فرضیه ها، نظریه ها و قوانین همانند سیب، پرتقال و گلابی ها هستند. نمی توانند به یکدیگری رشد یابند و تبدیل شوند، مهم نیست که چه مقدار کود و آب به پای آنها داده شود." یک فرضیه علمی، شرح و برآورد و تخمینی محدود از یک پدیده است بدون توضیح درباره علت و چرایی آن؛ یک نظریه علمی توضیحی عمیق و ذهنی از مجموعه ای از پدیده های مشاهده شده و مرتبط است که به علت و چرایی آنها می پردازد.
بنابراین یک نظریه علمی شامل یک یا چند فرضیه هستند که این فرضیه ها توسط آزمایش های مکرری پشتیبانی می شوند. نظریه ها، قله های علوم هستند و صحت آنها به طور گسترده در مجامع علمی پذیرفته شده اند. نظریه ها هرگز و در هیچ شرایطی نباید خطا داشته باشند و یا نتیجه ای نادرست را نشان دهند. که اگر چنین گردد، این نظریه غلط و باطل است. نظریه ها همچنین می توانند تکامل و پیشرفت پیدا کنند. این بدان معنا نیست که نظریه قدیمی اشتباه است، بلکه فقط بدان معناست که اطلاعات و شواهد جدیدی یافت شده که نظریه جدید که کامل تر است، می تواند آنها را پوشش داده و توضیح کاملتری ارائه کند.
با این توضیح می توان گفت که نظریه های علمی موجود، هیچگاه ابطال نمی شوند و این از ویژگی های نظریه است و تنها در آینده بهبود و یا تکامل می یابند. زیرا هر نظریه علمی، شواهد و فرضیه های بسیاری را ساخته که آزمایش پذیر هستند و صحت آن نظریه ها را تا کنون تایید کرده اند. و البته باید دانست که نظریه های موجود اگر چه ابطال نمیشوند، اما ابطال پذیر هستند؛ بدان معنا که همواره راه ابطال آنها باز بوده و میتوان سعی کرد تا از درون نظریه ها، فرضیه هایی استخراج نمود، و با آزمایش آن فرضیه ها، آن نظریه ها را ابطال نمود. نظریه علمی بهترین توضیح علمی یک پدیده در زمان حال است که تمامی شواهد و فرضیه ها، صحت آن را تایید میکنند و اگر شواهد جدیدی در آینده کشف شود که با نظریه علمی همخوانی ندارد، آن نظریه نیاز به تکامل یا بهبود می یابد و هیچگاه به طور کل، ابطال نمیشود. زیرا هم اکنون دایره ی وسیعی از شواهد را توضیح می دهد.
تکامل و بهبود جاذبه نیوتن به نسبیت عام، مثال خوبی برای توضیح این مسئله است که چگونه شواهد و اطلاعات جدید موجب می شوند که یک نظریه، به نظریه ای کامل تر تبدیل و بهبود یابد:
هنگامی که ایزاک نیوتن نظریه گرانش را کشف کرد و قوانینی را مطرح کرد که حرکات اجسام را توضیح می داد، درباره چگونگی کارکرد طبیعت اشتباه نکرد، اما قانون جاذبه ی او، کاملا صحیح و بدون اشکال هم نبود. خصوصا آنکه نیوتن توضیحی درباره علت و چرایی وجود جاذبه یا گرانش ارائه نداد. بدین جهت است که آن را بیشتر به عنوان قوانین نیوتن میشناسیم و نه نظریه های نیوتن.  در قرن بیستم، آلبرت انیشتین نظریه های نسبیت خاص و نسبیت عام را بیان کرد که نیروی گرانش را توضیح می داد و آن را به علت خم شدن فضا-زمان، تحت تاثیر اجرام بزرگ بیان میکرد. پس نظریه کاملتری از گرانش توسط انیشتین ارائه و تولید شد. در واقع، زمانی که شما با سرعت کمتری نسبت به سرعت نور حرکت کنید و فاصله ی مناسبی از آن داشته باشید، بسیاری از معادلات نسبیت خاص و نسبیت عام، به همان نتایج معادلات نیوتن می رسند و پاسخ ها در آنها یکسان هستند. پس قوانین نیوتن نادرست نبود و او اشتباه نمیکرد، بلکه معادلات او در دایره و محدوده ی کوچکتری از طبیعت پاسخگو بود و صدق میکرد.
باید در نظر داشت که تا قرن بیستم، تمامی فرضیه های علمی صحت قوانین نیوتن را تایید میکردند و حتی امروزه نیز در سرعت های پایین تر از سرعت حدی ، فرضیه های علمی نظریه های انیشتین و قوانین نیوتن را همزمان تایید میکنند. این دقیقا نشان دهنده ی تفاوت فرضیه و نظریه است و استقلال این دو مولفه علمی را نشان می دهد. اما در قرن بیستم با توجه به مشاهدات جدید در سرعت حدی فرضیاتی مطرح شدند که قوانین نیوتن نسبت به آنها پاسخگو نبود.

قدرت نظریه علمی

قدرت یک نگرش علمی، به تنوع پدیده هایی که آن نگرش میتواند توضیح دهد مرتبط است؛ که با  توانایی آن نگرش در پیش بینی آن پدیده ها سنجیده میشود.