شاهدبازی (تصوف)

پیشینه

جریان شاهدبازیِ متصوفان مربوط می‌شود به جریان تصوف که از قرن ششم یعنی در عصر سلجوقیان شروع به‌رشد کرد و در قرون هفتم و هشتم، در دورهٔ مغولان بازار گرمی گرفت.
در دورهٔ مغول، شاعران سبک عراقی هم می‌زیستند که مهم‌ترین مختصهٔ آن، یکی طرح مسائل عرفانی در ادبیات و دیگری جایگزین شدن قالب شعری غزل به‌جای قصیده است.

تفسیر مولانا و سعدی از داستان محمود و ایاز

باید در وهلهٔ گفت که مولانا به تبعیت مرادش، شمس تبریزی و پدرش بهاءولد، نظر خوشی نسبت به شاهدبازی نداشته و آن را بهانهٔ صوفیان برای مکروهات می‌داند یا می‌گوید که:
بدین وسیله به دام می‌افتند و جمال زیبارویان باعث گمراهی مشایخ می‌شود؛ چنان‌که در دفتر اول مثنوی می‌گوید:
آن خیالات که دام اولیاست
عکس مه‌رویان بستان خدا
در مثنوی، انعکاس این اعمال را می‌توان دید، چنان‌که صوفیان، اهل عادت مذموم بودند:
هست صوفی آن که شد صَفوَت‌طلب
نه از لباس صوف و خیاطی و دَب
صوفی‌ای گشته به‌پیش این لئام
الخیاطه و اللَواطه و السلام
ظاهراً منظور از خیاطه چاک‌زدن پیراهن در وجد و سماع و رقص است.
مولانا داستان‌های عشق محمود غزنوی به غلامش اَیّاز را که جنبهٔ تاریخی و عشق زمینی داشته را به‌صورت عرفانی تأویل کرده. به‌نظر می‌رسد که عرفان عکس‌العمل تفکر و روحیهٔ ایرانی در مقابل تفکر و روحیهٔ ترک و عرب است که در سرنوشت اقوام ایرانی وارد شده‌بودند. از نظر دکتر شمیسا:
مسائل زمینی ترکان که اقوامی بدوی بودند، در تأویلات عرفانی جنبهٔ والای معنوی می‌یابد و تعصب و خشک‌اندیشیِ مذهبی عرب نیز در عرفان تلطیف می‌شود.
لذا عشق سلطان محمود به‌چنین موجودی، عشقی عرفانی و در حکم عشق به اولیاءالله است که همان عشق به‌خدا می‌باشد.
در باب سوّم بوستان، سعدی شیرازی، حکایت سلطان محمود و سیرت ایاز را به رخ می‌کشد و حکایت فردی را می‌گوید که به محمود معترض می‌شود که ایاز چهرهٔ خوشی ندارد و عشق تو به‌او عجیب است:
یکی خرده بر شاه غزنین گرفت
که حسنی ندارد ایاز ای شگفت
گلی را که نه رنگ باشد و نه بوی
غریب است سودای بلبل بر اوی!
اما سلطان محمود در پاسخ به آن خواجه:
که عشق من ای خواجه بر خوی اوست
نه بر قد و بالای نیکوی اوست

صوفیان موافق و مخالف

صوفیان دودسته بودند، عدهٔ قلیلی از آنان مانند  سهروردی و احمد جام، همجنس‌گرایی را نمی‌پسندیدند. و دستهٔ دیگر که اکثریت بودند، شاهدباز بودند. این دستهٔ اخیر برای توجیه کردن کار خود، از آموزه‌های عرفانی سوءاستفاده می‌کردند. در عرفان می‌گویند «اللهُ جمیلُ و یُحِبُ الجَمال» یعنی «خدواند زیباست و زیبایی را دوس دارد». پس دوست‌داشتن زیبارویان تشبّه به اخلاق‌الله است. صوفیان می‌گویند مقید به‌مطلق پیوسته است و ازاین‌رو زیبایی‌های جزیی هم نمودی از آن زیبایی کل است. 
مولوی از موافقان شاهد بازی{8}
جامی در نفحات الاانس از شاهد بازی مولوی و شمس تبریزی می گوید:{8}
روزی شمس الدین، از مولانا شاهدی زیباروی التماس کرد. مولانا حرم خود را در دست گرفته در میان آورد و فرمود که: او خواهر جانی من است. [شمس]گفت: نازنین پسری می خواهم. [مولوی]فی الحال فرزند خود سلطان ولد را پیش آورد [و] فرمود که: وی فرزند من است. [شمس گفت]: حالیا اگر قدری شراب دست می داد ذوقی می کردم. مولانا بیرون آمد و سبویی از محله جهودان پر کرده بر گردن خود بیاورد.{8}
مبانی چند آموزهٔ مهم عرفانی ما از جمله اصلِ المَجازُ قَنطَرةُ الحَقیقهِ یعنی مجاز پلی برای رسیدن به حقیقت است با تفسیر این‌که با عشق مجازی و زمینی، نهایتا به‌عشق آسمانی راه می‌یابد، در این رساله به‌تفضیل دیده می‌شود. چنان‌که مولانا هم چنین می‌فرمایند :
عاشق گر زین سر و گر زان سرست
عاقبت ما را به جایی رهبرست
بدین ترتیب صورت‌پرستی یا جمال‌پرستی می‌تواند تمرینی باشد برای عشق ورزیدن به خدا. زیرا زیبایی پسران، جلوه‌ای از زیبایی خداست.

ابوحلمان دمشقی

استاد بدیع‌الزمان فروزانفر در توضیح بیت فوق می‌نویسد :
بعضی از صوفیان نیز، پستش جمال و زیبایی را موجب تلطیف و احساس و ظرافت روح و سرانجام تهذیب اخلاق و کمال انسانیت می‌شمرده‌اند و گاهی آن‌را ظهور حق و یا حلول وی به نعت جمال در صور جمیله می‌دانستد، که سردستهٔ این گروه، ابوحُلمان دمشقی است که درواقه از مردم فارس و ایرانی‌نژاد بوده پیروانش را حُلمانیه می‌خوانده‌اند و چون عقیدهٔ خودرا در دمشق اظهار کرده است به دمشقی شهرت گرفتند. این حُلمانیان مردمانی باذوق و خوش‌مشرب بودند و به‌پیروی از پیر خود هرجا زیبارویی را می‌دیدند، بی‌روپوش و بی‌ملاحظه و به‌آشکارا پیش وی به‌خاک می‌افتاده‌اند و سجده می‌کردند اگرچه علی‌ابن عثمان هجویری که صاحب کشف المحجوب بوده، ابولحمان را از این عقیده مبرا می‌داند. ظاهراً ابوحلمان در قرن سوّم می‌زیسته و همان‌کس است که ابونصر سرّاج از وی به‌نام ابوحلمان صوفی یاد می‌کند. پیروان وی در اویل قرن پنجم وجود داشتند و ...