موز

تولیدکنندگان

۹۹/۹ درصد موزی که امروز در جهان تولید می‌شود گونه‌ای موز به نام «موز کاوندیش» است.
کشورهای آفریقای جنوبی، چین، اوگاندا، فیلیپین و اکوادور به ترتیب بزرگترین تولیدکنندگان و کشورهای اکوادور، کاستاریکا، کلمبیا و فیلیپین بزرگترین صادرکنندگان موز در جهان هستند.
همچنین در ایران این میوه تنها در استان سیستان و بلوچستان شهرستان کنارک بخش زرآباد کاشت و تولید گسترده دارد.

تاریخ

در سال ۱۸۳۴ (میلادی) تعدادی گیاه موز از جزیره موریس برای ویلیام کاوندیش دوونشر فرستاده شد. او این گیاه را در گلخانه خود در داربی‌شر پرورش داد. تا دهه ۱۹۵۰ (میلادی)، محصول موز جهان گونه‌ای موز خوشمزه‌تر از کاوندیش کنونی به نام «گروس میشل» یا «مایک گنده» بود. اما پژمردگی فوزاریم یا «بیماری پاناما» یا «آفت پژمردگی» تقریباً ریشه آن را کند و از آن پس «موز کاوندیش» که مقاوم‌تر بود جای آن را گرفت. اما هنوز گروس میشل در برخی مناطق که آلوده به آفت پژمردگی نیست کشت می‌شود.

بارورسازی

اما «موز کاوندیش» خوردنی، گونه‌ای نازا است. موز وحشی زایا، پر از دانه‌های سفت و گوشت کم است و برای خوردن مناسب نیست. از این رو موز کاوندیش پس از به بار نشستن باید از ریشه کنده و به جای آن درخت تازه کاشته شود. یکسان بودن درختان موز از نظر ژنتیکی، برای پرورش‌دهندگان موز، خوب است چون کشت آن را آسان‌تر می‌کند. اما این ویژگی، باعث آسیب‌پذیری فوق‌العاده درخت در برابر آفت کشاورزی می‌شود.

کاربرد

گیاه موز برای خوراک، تولید فیبر و نیز زیبایی کاشته می‌شود.

ویژگی‌ها

موز بزرگترین گیاه گلدار علفی است. همه بخش‌های موز که روی زمین هستند از ساقه پیاز مانندی که «کورم» نامیده می‌شود به وجود می‌آیند. تنه این گیاه معمولاً بلند و نسبتاً محکم است. درازای شاخه‌های موز می‌توانند بین دو تا هشت متر و برگ‌های آن نیز به حدود سه و نیم متر برسد. میوه موز به صورت خوشه در انتهای ساقه، تشکیل می‌شود.
موز در انواع مختلفی از خاک، تا زمانی که حداقل ۶۰ سانتی‌متر و دارای زهکشی خوب بوده و فشرده نشود رشد می‌کند.

ابهام‌زدایی

از آنجائی که تنه گیاه موز نسبتاً بلند و مستقیم و محکم است اشتباهاً به آن «درخت» می‌گویند. در حالیکه آن‌ها تنها شاخه‌هایی هستند که پس از دادن میوه، خشک شده و از بین می‌روند. به این ساقه‌ها «ساقه کاذب» یا Pseudostem می‌گویند.

پزشکی

طبع موز از دید پزشکی ایران باستان معتدل و تر است و خون را غلیظ می‌کند.
برآیند یک پژوهش در امپریال کالج لندن نشان داده‌است که مصرف یک عدد موز در روز به میزان قابل توجهی خطر بروز نشانه‌های آسم را در کودکان کاهش می‌دهد.

مضرات

موز میوه بی‌ضرری است؛ ولی موز خام برای اشخاصی که دستگاه گوارش حساسی دارند، ممکن است تولید امتلاء معده، نفخ و یبوست نماید. همچنین کسانی که نمی‌توانند مواد قندی را بخوبی هضم کنند و عده‌ای از مبتلایان به ورم روده، به خصوص بیماران مبتلا به دیابت و چاقی، به دلیل زیادی قند موجود در موز نباید از آن بخورند.
افراد مبتلا به آلرژی لاتکس ممکن است نسبت به موز حساسیت داشته باشند.

میوه

موز، منبع اصلی نشاسته برای مردم بسیاری در نواحی گرمسیری است. بسته به مقدار باردهی و رسیده بودن موز، مزه گوشت موز می‌تواند مزه‌های متفاوتی شبیه نشاسته تا مزهٔ شیرین داشته باشد و بافت آن هم ممکن است سفت تا خمیری مانند باشد. هم پوست موز و هم بخش درونی آن را می‌توان خام خورد یا پُخت. بوی موز تازه به خاطر ایزوآمیل استات است که با نام «روغن موز» هم شناخته می‌شود. ایزوآمیل استات به همراه چندین ترکیب دیگر مانند بوتیل استات و ایزوبوتیل استات از عوامل مهم مزه موز است.
در مرحله رسیدن، موز، گاز اتیلن تولید می‌کند که به عنوان هورمون گیاهی عمل کرده و به‌طور غیرمستقیم در مزه موز اثر می‌گذارد. اتیلن، با تحریک آنزیم آمیلاز، نشاسته را به شکر تجزیه می‌کند. موز کمتر رسیده و سبز، نشاسته بیشتر و در نتیجه مزه شبیه‌تری به نشاسته دارد. از سوی دیگر، موز زرد با توجه به داشتن میزان قند بیشتر، مزه شیرین‌تری دارد. علاوه بر این، اتیلن نشانگر تولید پکتیناز است. پکتیناز آنزیمی است که پکتین موجود بین سلول‌های موز را تجزیه کرده و موجب می‌شود تا موز به هنگام رسیدن نرم شود.

نابودی

موزی که اکنون برای خوردن در دنیا تولید می‌شود (موز کاوندیش) در خطر نابودی گونه‌ای قارچ به نام پژمردگی فوزاریم یا «بیماری پاناما» است. این آفت کشاورزی اکنون درختان موز را در آسیا، خاورمیانه و بخش‌هایی از آفریقا آلوده کرده و اگر به آمریکای جنوبی گسترش پیدا کند ممکن است دسترسی به موز بسیار دشوار شود.
عدم تنوع ژنتیکی موز کاوندیش، خطر بزرگی برای این محصول است. زیرا آفتی مانند بیماری پاناما می‌تواند تمام درختان را نابود کند. از این رو یافتن ژن‌های جدیدی که بتواند موز را در مقابل این آفت محافظت کند اهمیت حیاتی دارد. به نظر می‌رسد که «موز وحشی ماداگاسکار» جایگزین مناسبی برای موز کاوندیش باشد. زیرا دچار بیماری پاناما نیست.
البته، خود موز وحشی ماداگاسکار در فهرست قرمز اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت قرار دارد. یکی از دلایل نابودی موز وحشی ماداگاسکار، جنگل‌زدایی و آتش‌سوزی است.