آیه اطاعت

متن

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا﴾(سورهٔ نساء-آیهٔ ۵۹)

شأن نزول

فردی به ظاهر مسلمان (منافق) با یک مرد یهودی بر سر موضوعی اختلاف پیدا کردند، فرد یهودی گفت: موضوع را نزد محمد بن عبدالله ببریم، زیرا مرد یهودی می‌دانست که محمد رشوه نمی‌پذیرد، امّا مرد به ظاهر مسلمان گفت: حَکَم میان من و تو کعب بن اشرف یهودی باشد، زیرا می‌دانست که او رشوه می‌گیرد و به نفع رشوه دهنده داوری می‌کند. در این ماجرا آیه اولی الامر و آیه پس از آن نازل گردید.

دیدگاه شیعه

تقریباً تمام مفسران شیعه اتفاق نظر دارند که واژه «اولوالامر» بر امامان شیعه دلالت دارند. در تفسیر نمونه، این نکته یاد شده و آمده است:
رهبری مادی و معنوی جامعه اسلامی، در تمام شؤون زندگی از طرف خداوند و پیامبر به آن‌ها سپرده شده است، و غیر آن‌ها را شامل نمی‌شود. و البته کسانی که از طرف آنها به مقامی منصوب شوند و پستی را در جامعه اسلامی به عهده بگیرند، با شروط معینی اطاعت آنها لازم است نه به خاطر این که اولی الامرند، بلکه به خاطر این که نمایندگان اولی الامر می‌باشند.
علمای شیعه می‌گویند که یکی از شرایط مهم اولی الامر عصمت است و فقط دوازده امام از این شرط برخوردارند.
داوود فیرحی در فصل‌نامه شیعه‌شناسی می‌نویسد:
بر اساس عقل شیعی، «امر به اطاعت» در آیه از خدا و رسول و اولی‌الامر، دلیل بر عصمت هر سه منبع اقتدار است، زیرا امر به اطاعت از امام و رهبر خطاپذیر خلاف قواعد عقل است.علامه طباطبایی نیز در تفسیر المیزان یکی از شرایط اولی‌الامر بودن را عصمت می‌داند و تنها مصداق این واژه را چهارده معصوم یاد می‌کند.
ابوبصیر از محمد بن علی، امام پنجم شیعیان نقل می‌کند که این آیه در شأن علی بن ابیطالب نازل شده‌است، و در پاسخ به این پرسش که چرا نام او صراحتاً ذکر نشده، می‌گوید:
خداوند نماز را بر پیامبرش نازل کرد، اما هرگز از سه یا چهار رکعتی بودن آن سخن نگفت. زکات را نازل فرمود، ولی از تفصیل آن نام نبرد. حج را نازل نمود و اما درباره شماره طواف چیزی نگفت و همه این جزئیات را به تفسیر پیامبر وانهاد. این آیه را نازل نمود و پیامبر توضیح داد که درباره علی، حسن و حسین و ... است.
روایات زیادی دلالت دارند بر این که مراد از «اولی الامر» در این آیه، ائمه معصومین هستند، که برخی عبارتند از:
پیامبر در جواب جابر بن عبدالله انصاری که از "اولی الامر" سؤال کرده بود، فرمود: "آنان جانشینان من و امامان مسلمانان بعد از من هستند، که اول ایشان علی بن ابی طالب است و بعد از او به ترتیب حسن و حسین و علی بن الحسین و محمد بن علی..."
امام محمد باقر علیه السلام در تفسیر این آیه نیز می‌گوید: «اولی الامر امامان از فرزندان علی و فاطمه هستند، تا آنکه روز قیامت بر پا شود.» در جای دیگر نیز فرموده است: «خداوند از اولی الامر فقط ما را قصد کرده‌است وهمه مؤمنان را تا روز قیامت به پیروی ما فرمان داده است.»
امام جعفر صادق علیه السلام نیز می‌گوید: «آنان (اولی الامر) علی بن ابی طالب، حسن، علی بن الحسین، محمد بن علی و جعفر یعنی من هستیم، سپاس خدا را به جای آورید که به شما امامان و رهبرانتان را در زمانی شناساند که مردم آنان را آنکار می‌کنند.»

عصمت اولی الامر

از نظر مفسران شیعه در دلالت آیه بر عصمت اولی الامر تردیدی وجود ندارد، زیرا:
۱ ـ هرگاه خداوند به اطاعت بی‌قید و شرط از کسی فرمان دهد آن فرد معصوم خواهد بود، چون در صورت غیر معصوم بودن، اگر به گناه امر کند اجتماع نقیضین لازم می‌آید؛ یعنی هم باید از او اطاعت شود و هم اطاعت نشود.
۲ ـ در این آیه «اولی الأمر» بدون تکرار فعل «أطیعوا» بر رسول عطف شده است، و از آن‌جا که اطاعت از رسول به خاطر معصوم بودنش به‌طور مطلق واجب است اطاعت از «اولی الأمر» نیز همانند آن مطلق خواهد بود و این امر کاشف از معصوم بودن «اولی الأمر» می‌باشد.