عتیقی

تاریخچه

در دل تاریخ کتاب و کتابت عتیقی‌ها مصحف به دست، عاشقانه و مشتاق از هزارتوی زمان گذشته‌اند. حد اعلای آنان عارف و شاعر قرن هشتم هجری، مولانا جلال الدین عتیقی است، پس از مولانا شاخص‌ترین فرد این خاندان خواجه عتیق علی منشی اردوباری از منشیان دارالنشاء شاه اسماعیل یکم صفوی بوده است که قاضی احمد منشی در. کتاب خود از او یاد می‌کند.
او در خوشنویسی مکتب میر علی هروی را درک کرده بوده و واضع خط طغرا می‌باشد. در پایان مهمترین و قدیمی‌ترین وقفنامه آستان قدس رضوی در سنه ۹۳۱. خواجه عتیق علی با دست خود چنین رقم زده است، کتبه العبد الفقیر عتیق علی واقف که طبق این سند کلیه املاک خود را فقف آستان قدس رضوی می‌کند. پس از خواجه عتیق علی سیر ارادت و خدمتگذاری به کتب و مصاحف در ادوار بعد همچنان در این خاندان و در حوار بارگاه حضرت ثامن الائمه ادامه داشته که از میان آن ملاحسین صحافباشی به دلیل آثار فوق‌العاده‌ای که برجای گذاشته در صدر همه آنان قرار دارد. نمونه اثر مرمت شده توسط این استاد عبارت است از: قرآن شماره ۱۰۸ کتابخانه آستان قدس رضوی به قلم یاقوت مستعصمی.
وی برای احیاء این نسخه که یک سال و نیم به طول انجامیده است از فنون وصالی، قطاعی، متن و حاشیه و صحافی بهره‌گیریهای استادانه‌ای کرده، بطوریکه برای نخستین بار در تاریخ موفق شد هر ورق کاغذ را به سه لایه (دوپوست و یک مغز) تقسیم کند و در بین دوپوست ورق دیگری قرار دهد. وی برای ترمیم صفحات به طرز ماهرانه‌ای از هنر وصالی استفاده کرده و بعد از پوسته کردن شمسه‌ها و نشان‌های حواشی قرآن پس از متن و حاشیه اوراق اصلی آنها را در محل خود قرار داده است. برای اینکه زیارت کننده از وضیعت سابق کتاب مطلع باشد، استاد برگی از مصحف را دست نخورده بر جای گذاشته است.
دوتن از فرزندان ملاحسین بنامهای میرزا فضل الله و میرزا نصر الله که در مکتب پدر تعلیم دیده بودند در کسوت صحافباشی آستان قدس رضوی پاسدار میراث پدر شدند. میرزا فضل الله در جوانی بعلت بیماری در گذشت و آثار مرمت شده بسیاری از خود بر جای گذاشت که از جمله‌اند: قرآن شماره ۱۰۷ آستان قدس رضوی به خط ثلث و قلم علیرضا عباسی، کتابت شده در قرن دهم هجری قمری، که در سال ۱۳۱۵ هجری قمری در کتابخانه آستان قدس رضوی مرمت شده است و قرآن به قلم محمد طاهر شیرازی که تمام متن و حاشیه و جدول کشی شده است. میرزا نصرالله پس از برادر به کار ادامه داد و به آموزش فرزند ارشد خود میرزا محمد همت گمارد. میرزا محمد صحافباشی همچون جدش ملاحسین مسلط به تمام فنون در کتابخانه آستان قدس رضوی به کار مرمت نسخ و قرآن‌ها پرداخت.
استاد حسین عتیقی مقدم که فرزند دیگر میرزا نصرالله صحافباشی بود در ۲ سالگی از سایه پدر مرحوم شد و تحت تعلیم و تربیت برادرش میرزا محمد صحافباشی قرار گرفت. وی تعلیمات هنری و اخلاقی برادر را با هوش فوق العادهٔ خود در هم آمیخت و علاوه بر مرمت به ارائه آثار فوق‌العاده پرداخت. وی از رنگ آمیزی و آهار مهره کردن کاغذهای دست ساز گرفته تا افشانگری، وصالی، متن و حاشیه، دوپوسته کردن، سه پوسته کردن و حتی چهار پوسته کردن کاغذ آثار بی نظیری از خود بر جای گذاشت. استاد عتیقی موفق شد با تحقیق و پژوهش و استفاده از قالبهای ضرب ضرب قلم که با نظارت کامل ایشان توسط استادان حکاک ساخته می‌شد بار دیگر ساخت جلدهای سوخت را به همان کیفیت و زیبایی خود آغاز کند.
استاد حسین عتیقی در جوانی به تهران مهاجرت کرد و به کارگاه و مؤسسه عتیقی که در سال ۱۲۷۰ هجری قمری توسط ملاحسین صحافباشی بنیان گذاشته بود حیاتی دوباره بخشید. وی در حفظ اصالتهای هنری این خاندان تلاش بسیار نمود به کشورهای اسلامی و اروپایی و بررسی آثار ایرانی در موزه‌ها و کتابخانه‌های بزرگ جهانی و آشنایی با استادان فن صحافی پیوسته در حال فراگیری و کسب تجارب تازه بود و هرگز اجازه نداد او را به نام استاد بنامند. او در سکوت مطلق شب با آرامشی وصف ناپذیر به کار می‌پرداخت و تا سپیده عباداتی عارفانه می‌نمود.