برگزیدن رهبر ایران (۱۳۶۸)

مراحل انتخابات

بنابر روایت محی‌الدین حائری شیرازی، نخست قرار بود رهبری شورایی شود ولی این موضوع مورد اجماع واقع نشد و نهایتاً رهبری به صورت فردی به اجماع اعضاء رسید. مجلس خبرگان رهبری بر اساس اصل ۱۰۷ قانون اساسی وظیفه تعیین رهبر را بر عهده دارد. رهبر کنونی ایران علی‌رغم عدم تمایل و به نقل امامی کاشانی در حالیکه خود به انتخاب احمد آذری قمی به عنوان رهبر نظر داشت، سید علی خامنه‌ای به وسیله اکثریت بالای آراء اعضاء مجلس خبرگان به این سمت منصوب شد.
نخست برای رهبری شورایی رای‌گیری شد که ۲۰ نفر موافقت کردند و ۴۵ نفر مخالفت نمودند. البته اینجا مخالفان قیام کردند و رای‌های ممتنع همراه موافق شمرده شد.
برای انتخاب رهبر حداقل دوسوم رأی نیاز داشت.
سپس به پیشنهاد سیزده نفر از اعضای جامعهٔ مدرسین برای رهبری سید محمدرضا گلپایگانی از مراجع وقت رای‌گیری شد که تنها ۱۳ رأی از سوی همان افراد آورد.
در نهایت سید علی خامنه‌ای رئیس‌جمهور وقت پیشنهاد شد که ۶۸ نفر از ۷۴ نمایندهٔ حاضر قیام کردند و به وی رأی دادند. البته به نقل از خاطرات هاشمی در جای دیگر برای خامنه‌ای ۶۰ رأی آمده‌است.
آرای مخالف و ممتنع به ۶ نفر رسید که یکی از آنان خود سید علی خامنه‌ای بود.
در جای دیگر از خاطرات هاشمی آمده‌است که حاضران ۸۰ نفر بوده‌اند. در نقلی از وی آمده‌است که انتخاب نخست به دلیل توصیهٔ خمینی بوده‌است و پس از بازنگری در قانون اساسی دوباره انتخابات اصلی برگزار شد که عدهٔ بیشتری از بار نخست که ۶۸ نفر بود به سید علی خامنه‌ای رأی دادند. (طبق قانون اساسی ۱۳۵۸ رهبر می‌بایست مرجع تقلید باشد در حالی که خامنه‌ای مرجع تقلید نبود).
بنا بر نقل اکبر هاشمی رفسنجانی نخست موضوع رهبری فردی و رهبری شورایی مطرح بود که خود هاشمی و رهبر کنونی ایران طرفدار شورایی بودن رهبری بودند ولی در نهایت بنا بر رأی اکثریت اعضای مجلس خبرگان، رهبری فردی تصویب گردید.

مخالفت ها

انتخاب سید علی خامنه‌ای برای رهبری بحث‌برانگیز بوده‌است. وی یکی از شرط‌های به دست گرفتن امر رهبری یعنی مرجعیت را نداشت. بر اساس اصل صدونهم قانون اساسی ۱۳۵۸ شرایط و صفات رهبر یا اعضای شورای رهبری عبارت بود از: «صلاحیت علمی و تقوایی لازم برای افتا و مرجعیت، بینش سیاسی و اجتماعی و شجاعت و قدرت و مدیریت کافی برای رهبری». ولی او عنوان مرجعیت را نداشت. اما سید روح‌الله خمینی پیش از درگذشتش خود خواستار اصلاح قانون اساسی بود و خود شورایی برای بازنگری در قانون اساسی تشکیل داده بود. وی در ۹ اردیبهشت ۱۳۶۸ در نامه‌ای به علی مشکینی، رئیس شورای بازنگری قانون اساسی، نوشته بود که:
معتقدم برای رهبری شرط مرجعیت لازم نیست. مجتهد عادل مورد تأیید خبرگان محترم سراسر کشور، کفایت می‌کند

در سال ۸۳ قاسم شعله سعدی نمایندهٔ مجلس‌های سوم و چهارم در نامه‌ای به سید علی خامنه‌ای، وی را حجت‌الاسلام خطاب کرد و گفت در زمان انتصاب به عنوان رهبر، فاقد شرایط تعیین‌شده برای رهبری در قانون اساسی بوده‌است. نامبرده چند سال پیش از آن با بکار بردن لقب آیت الله برای سید علی خامنه‎ای، بر تبعیت از رهبری وی تأکید کرده و مدعی شده بود رساله دکترای خود را در دفاع از ولایت نوشته‌است.
مرجعیت سید علی خامنه‌ای در سال ۱۳۷۳ و پس از فوت محمدعلی اراکی اعلام شد. در آن هنگام جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در بیانیه‌ای هفت نفر را به عنوان مراجع جایزالتقلید اعلام کرد که یکی از آن‌ها خامنه‌ای بود.

در ۵ آبان ۱۳۷۶ احمد آذری قمی از اعضای مهم جامعه مدرسین که تا آن هنگام از حامیان جدی خامنه‌ای بود، در نامه‌ای به سید محمد خاتمی رئیس‌جمهور وقت به انتقادات بی‌سابقه‌ای از حکومت و رهبری پرداخته و در مورد بیانیه جامعه مدرسین در تأیید مرجعیت خامنه‌ای نوشت:
جامعهٔ مدرّسین که معظّمٌ له را به عنوان یکی از مراجع سبعه معرّفی کردند نیز خلاف ضوابط شرعی و قانونی خود عمل کردند، زیرا بارأی تلفنی و در جوّی ناسالم ایشان را معرفی کردند که برخی از تلفن شونده‌ها بعداً تکذیب کردند؛ شرط مرجعیّت دو چیز است که هیچ‌یک برای معظّمٌ له موجود نیست، اولی اَعلمیّت است که در مورد ایشان جز آقای یزدی کسی ایشان را اَعلم ویا حتّی مساوی بقیهٔ مراجع هم نمی‌داند و این اعلام نظر آقای یزدی در نماز جمعه مبنی بر اَعلمیّت مقام رهبری مسلّماً برخلاف سنّت هزار ساله در حوزه‌های علمی شیعه بوده‌است. شرط دوّم، فرصت استنباط مسائل شرعی است.
۱۸ روز بعد حسینعلی منتظری نیز در یک سخنرانی عدم کفایت علمی و دینی و نامشروع بودن این انتخاب را مطرح کرد.  وی دربارهٔ مرجعیت خامنه‌ای گفت اینکه آمدند در شب بعد از فوت اراکی عده ای بچه راه انداختند در خیابان جلو جامعه مدرسین،مثل همین الان که راه می اندازند،بعد هم سه چهار نفر از تهران آمدند و اصلا (کسانی که ایشان را می گفتند) هفت هشت نفر بیشتر نبودند و به زور هفت نفر را به عنوان مرجع گفتند که ایشان را هم جزو کنند،در صورتی که ایشان در حد فتوا و مرجعیت نیست. بنابراین مرجعیت شیعه را مبتذل کردند، بچگانه کردند، با یک عده بچه اطلاعاتی که راه انداختند! این‌ها مصیبتهایی است که ما در این کشور می‌بینیم.