شمشی-اداد پنجم

حملات اورارتوئیان

ایشپوعینی پادشاه اورارتو به هنگام جنگ‌های خانگی آشور به کرانه‌های دریاچهٔ اورمیه آمد و پادشاهی گیلزان را به اورارتو منضم ساخت و ظاهراً شکست سختی به پادشاه ماننا وارد کرد، زیرا که در دههٔ دوم قرن نهم - ۸۵۰ - پ. م. به جای پادشاه ماننا، شارسینا پسر مکتیارا  فرمانروای اراضی پیرامون دریاچه اورمیه بوده است.

حملات شمشی-آداد پنجم

شمشی آداد پنجم به محض تثبیت وضع آشور لشکر کشی به سوی زاگرس شمالی را تجدید کرد و یکی از علل این اقدام مقابله با اوارتوییان بود. لشکر کشی سال ۸۲۱ پ. م. که طبق فهرست اسامی مردان سال آشوری  علیه سیگریس بوده، به سر کردگی سپهسالار موتارّیس-آشور صورت گرفت.
این بار حریفان عمدهٔ آشوریان شارسینا و ایشپوعینی پادشاهان ماننا و اورارتو بودند. در لوح شمشی آداد پنجم مذکور است که موتارّیس-آشور به دریای غروب خورشید رسید، معلوم نیست که منظور دریاچه اورمیه است یا دریای خزر (کاسپیان). ولی احتمال اخیر به صواب نزدیکتر است.
(در متن روسی کتاب تاریخ ماد نوشته دیاکنوف -1956-، ترجمه سنگنوشته های آشور -1996- چاپ دانشگاه تورنتو، و در متن اصلی و ترجمه فارسی تاریخ کمبریج ایران جلد 2 -1985-، دریای مورد ذکر در لوح شمشی آداد، دریای غروب خورشید/دریای غربی آورده شده ولی مشخص نیست چرا مترجم کتاب تاریخ ماد آن را به دریای برآمدن خورشید تفییر داده است)
آشوریان پنداشتند که وضع ایشان در پیرامون دریاچهٔ اورمیه به قدر کفاف استوار است و در سال ۸۲۰ پ.م. لشکر کشی پردامنه‌ای علیه ماد به عمل آوردند. شمشی-آداد پنجم از کوه کولار شاه آشور گذشته، هدایای تقدیمی پادشاه خوبوشکیه در جنوب دریاچه وان و شارسینا شاه ماننا و قبایل دیگر ماننایی و سونبی‌یان و تئورلی‌یان و ساکنان پارسوآ را اخذ و از سرزمین مسیّیان عبور کرده به بخش علیای جغتو رفت. وی در این نقاط تعداد کثیری دام متعلق به مسّی‌یان را تصرف کرد. جزو این دام‌ها گذشته از دام‌های شاخ‌دار خرد و کلان و خران و اسبان، تعداد زیادی شتر دو کوهان غرب که به تازگی در خاک ماد پدید آمده بودند، وجود داشت  دهکده‌ها و نقاط مسکون بسیار را آتش زدند. مسییان تلفات زیاد دادند آنگاه آشوریان به کوهستان گیزیل بوندا که ناحیهٔ مجاور دریاچه اورمیه را از سرزمین ویژهٔ ماد جدا می‌کرد روی آوردند.

اختلاف و سیاست سود جویانه

در محیط همسایگان غربی مادی‌ها  اختلاف و سیاست سودجویانه و کوته نظرانهٔ برخی شاهکان حکمفرما بود و حال آنکه تودهٔ مردم در لزوم کوشش برای دفع دشمن متحد بودند. بر عکس، خود مادی‌ها، ظاهراً تحت رهبری پیشوای واحد اتحادیه قبایل ماد قرار داشتند. این شخص هاناسیروکا نام داشت و مقّر وی دژ ساگ بیتو  بود. وی خواست در کوه‌های پر برف البرز پنهان شود، ولی شمشی آداد پنجم مادی‌ها را مجبور به پیکار کرد. به روایت لوح آشوری، متجاوزان تلفات فراوان به مادی‌ها وارد آوردند. ۲۳۰۰ کشته و ۱۲۰۰ نقطهّ مسکونی و از آن جمله دژ ساگ بیتو را ویران ساختند و ۱۴۰ سوار به اسیری گرفتند. ولی پایداری مادی‌ها درهم شکسته نشد و مون سو آرتا  فرمانفرمای آرازیاش  راه را بر ایشان سد کرد . ولی به این دسته از مادی‌ها ضربهٔ سختی وارد آمد  عدّهٔ کثیری را آشوریان به بردگی بردند و تعدادی دام به رسم هدیه اخذ کردند.
قبایل ماد هرگز دچار چنین شکستی نشده بودند. این نتیجهٔ نفاق و پراکندگی و جنگ‌های داخلی بود. یأس و سرشکستگی، مدتی میان حکمفرمایان از اورمیه گرفته تا بیابان نمک حکمفرما بود. ۲۷ یا ۲۸ تن از فرمانفرمایان نواحی مختلف ماد و پارسوآ، پیش از آنکه پادشاه آشور از گردنهٔ کولار به سرزمین خویش بازگردد، هدایای فراوان به او دادند. لوح مزبور نام یکایک ایشان و سرزمین‌شان را ذکر می‌کند. نام‌های مزبور قدیمی و محلی است و این نکته دربارهٔ اسامی اکثر فرمانفرمایان نیز صادق می‌باشد. ولی شاید نام برخی از ایشان نیز ایرانی باشد. بیشتر اینان فرمانفرمایان شرقی‌ترین نواحی ایران می‌باشند.

علت لشکر کشی

این لشکر کشی برای آشور از سه جهت اهمیت داشت: اول، جلوگیری از امکان اتحاد میان مردم ماننا و ماد از یک طرف، و اورارتو که نیرو گرفته بود، از طرف دیگر. ثانیأ غارت مردم و گرفتن بردگان و سوم تدارک یک لشکر کشی علیه بابل که در آن زمان نامار را تحت فرمان و انقیاد خویش در آورده بود. عملیات جنگی بعدی - سال ۸۱۹ پ. م. - متوجه بابل بود و بیشتر در خاک نامار جریان یافت. آشوریان در سال‌های بعد به امور داخلی میانرودان سرگرم بودند، ولی ماد را هم از یاد نبردند. شمشی آداد پنجم در سال - ۸۱۰ پ. م. - در گذشت و آداد-نراری سوم که کودکی خردسال بود، جانشین او شد. در واقع ملکه سمیرامیس بیوهٔ شمشی آداد پنجم امور مُلک را اداره می‌کرد. حکومت یک زن، در میان اقوام پیرامون که به نظامات دوران پدرشاهی خو گرفته بودند، تأثیر عمیقی نمود و افسانه‌های فراوان دربارهٔ سمیرامیس، دیر بازی زبانزد عموم بود و حتی در عهد ما نیز در بعضی نقاط شایع است.