بقیةالله

معنای لغوی

«بقیة» به معنای باقی مانده از چیزی است. سید محمدحسین طباطبائی نیز درباره کلمه "بقیة در آیه 86 هود" در تفسیرش می‌نویسد: «کلمه "بقیه" به معناى باقى است و مراد از آن، سودى است که از معامله براى فروشنده بعد از تمام شدن معامله باقى می‌ماند و آن را در مصارف زندگى و در حوایجش خرج می‌کند.» زمخشری علاوه بر معنای مشهور، معنای فضل و خیر را نیز برای کلمه «بقیة» ذکر کرده است.
اما «بقیة‌الله» ترکیبی عربی است؛ محمدباقر مجلسی معنای آن را «کسی که خدا او را نگه‌داشته» می‌داند. اکثر مترجمان قرآن نیز، همین معنا را برای ترجمه آیه ۸۶ سوره هود برگزیده‌اند.
واژه «بقیة‌الله» در قرآن ضمن توصیه‌های شعیب به قومش آمده است. در این آیه آمده‌است: «بَقِ یَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِن ینَ وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفیظٍ»

لقب امامان یا منجی موعود

در مورد وجه استعمال این لقب برای امامان شیعه، به روایات متعددی در منابع شیعه استناد می‌شود. این روایات به دو دسته کلی تقسیم شده‌اند؛ روایاتی که لقب بقیة‌الله را برای همه امامان شیعه معرفی می‌نماید و دسته دوم، روایاتی که این لقب را محصوص امام دوازدهم شیعیان می‌داند.

لقب برای امامان شیعه

از جمله این گزارشات، می‌توان به زیارت جامعه کبیره اشاره نمود که در آن لقب بقیة‌الله برای تمام ائمه دوازده‌گانه شیعیان به‌کار برده شده‌است. گزارش دیگر، ادعای ابن شهرآشوب در کتاب خود است که شأن نزول آیه 86 هود را، اهل‌بیت می‌داند.

لقب برای امام دوازدهم

از گزارشاتی که برای اثبات لقب بودن بقیة‌الله برای امام دوازدهم مورد استناد است، عبارتند از گزارشی که از امام ششم جعفر صادق پرسیده شده است که: «آیا هنگام سلام به مهدی موعود باید وی را امیرالمؤمنین خطاب کرد؟» جعفر صادق در پاسخ فرموده است: «احدی جز علی بن ابی‌طالب نباید به این نام خوانده شود و هرکس بعد یا قبل از وی کس دیگری را به این نام خوانده‌، کافر بوده‌است.» سپس در جواب سوال‌کننده که چگونه باید سلام کرد گفته‌است: «بگوئید: "السَّلامُ عَلَیْکَ یا بَقیَّةُ اللهُ" و سپس آیهٔ ۸۶ سورهٔ هود را خوانده‌است که «آنچه خدا برای شما باقی می‌گذارد (بقیةالله) بهتر است، اگر واقعاً به خدا ایمان دارید.»
در روایات دیگری نیز به اختصاص این لقب به امام دوازدهم اشاره شده‌است؛ از جمله روایتی از علی بن ابی‌طالب و روایت دیگری از زبان امام دوازدهم شیعیان. همچنین در دعای ندبه به امام دوازدهم با عنوان بقیة‌الله سلام داده می‌شود. علاوه بر این موارد، روایات دیگری نیز در منابع روایی شیعه برای اثبات این ادعا وجود دارد.

لقب برای منجی موعود (منابع اهل سنت)

در منابع اهل سنت آمده‌است: «از اباجعفر نقل شده است كه گفت: "مهدی موعود از ماست و خداوند او را با انداختن ترسش در دل دشمنان یاری می‌كند... وقتی ظهور كند، پس اولین چیزی كه می‌گوید این آیه است: بقیة‌الله خیر لكم إن كنتم مؤمنین؛ سپس می‌گوید: ای مردم من بقیة‌الله در زمین هستم و خلیفه خداوند و حجت او بر شما. پس هیچ كس به وی سلام نمی‌كند مگر اینكه می‌گوید سلام بر تو ای بقیة‌الله..."»

متن و ترجمه آیه

آیه 86 سوره هود: «بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ وَمَآ أَنَاْ عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ»

ترجمه‌ها

ترجمه مهدی فولادوند: «اگر مؤمن باشید، باقیمانده [حلال] خدا برای شما بهتر است، و من بر شما نگاهبان نیستم.»
ترجمه حسین انصاریان: «آنچه خدا [در کسب و کارتان از سود و بهره پس از پرداخت حق مردم] باقی می‌گذارد، برای شما بهتر است اگر مؤمن باشید، و من بر شما نگهبان نیستم.»
ترجمه ناصر مکارم شیرازی: «آنچه خداوند برای شما باقی گذارده [از سرمایه های حلال]، برایتان بهتر است اگر ایمان داشته باشید! و من، پاسدار شما (و مأمور بر اجبارتان به ایمان) نیستم!»

تفاسیر شیعه

در تفسیر المیزان آمده است: «پس شعیب علیه‌السلام خطاب به آنان می‌فرماید: اگر به خدای متعال ایمان دارید، سودی که خداوند از معامله برای شما باقی می‌گذارد و از طریق فطرت شما را به آن هدایت فرموده بهتر از مالی‌ست که آن را از راه نامشروع و کم‌فروشی و نقص پیمانه و میزان به‌دست می‌آورید، چون شخص مؤمن تنها از طریق حلال از مال بهره‌برداری می‌کند و من مسئول اعمال و نگهبان شما نیستم و جز ابلاغ رسالت وظیفه دیگری ندارم و حق انتخاب خیر یا شر به‌دست خود شماست و من قدرت جذب خیر یا دفع شر برای شما را ندارم و هر نعمتی که شما دارید فقط از جانب خدای متعال است. (پس هر کس بصیرت خود را بکار زند به نفع خود عمل کرده و هر کس که کوردلی نماید علیه خودش کرده و من حافظ و نگهبان شما نیستم.)»
در تفسیر نمونه آمده‌است: «بارها گفته‏‌ایم آیات قرآن هر چند در مورد خاصى نازل شده باشد، مفاهیم جامعى دارد که می‌تواند در اعصار و قرون بعد بر مصداق‌هاى کلی‌تر و وسیع‏‌تر، تطبیق شود. لذا در آیه مورد بحث، گرچه مخاطب قوم شعیبند، و منظور از "بَقِیَّتُ اللَّهِ" سود و سرمایه حلال و یا پاداش الهى است، ولى هر موجود نافع که از طرف خداوند براى بشر باقى مانده و مایه خیر و سعادت او گردد، "بَقِیَّتُ اللَّهِ" محسوب می‌شود. و از آنجا که مهدى موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف آخرین پیشوا و بزرگ‌ترین رهبر انقلابى پس از قیام پیامبر اسلام صلّى اللّه علیه و آله است یکى از روشن‌ترین مصادیق "بقیة اللّه" می‌باشد و از همه به این لقب شایسته‏‌تر است، بخصوص که تنها باقیمانده بعد از پیامبران و امامان است و در روایات متعددى به آن اشاره شده است.»

تفاسیر اهل سنت

در تفسیر قرطبی آمده است: «"بقیة‌الله" بهتر است برای شما یعنی آن چیزی كه خداوند برای شما بعد از دادن حق دیگران باقی گذاشته است.»
در تفسیر کشاف نیز ادعا شده است که یکی از معانی بقیة‌الله، طاعت و عبادتی است که اجرش نزد خداوند باقی خواهدماند.