Γεωπάρκο

Το Πλαίσιο για τα Παγκόσμια και τα Ευρωπαϊκά Γεωπάρκα

Η διεθνής σύμβαση για την προστασία της παγκόσμιας κληρονομιάς που ψηφίστηκε από τη Γενική Διάσκεψη της UNESCO το 1972 στο Παρίσι και υιοθετήθηκε από 144 κράτη-μέλη αποτελεί την πρώτη προσπάθεια σε διεθνές επίπεδο για την αναγνώριση και προστασία της γεωλογικής κληρονομιάς (UNESCO, 1972). Στο δεύτερο άρθρο αυτής της σύμβασης αυτής οι γεωλογικοί/γεωμορφολογικοί σχηματισμοί αντιμετωπίζονται για πρώτη φορά ως μέρος της φυσικής κληρονομιάς. Στα επόμενα άρθρα της σύμβασης αναφέρεται η υποχρέωση των κρατών-μελών να αναγνωρίσουν τις θέσεις πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς, ενώ μνημονεύεται η δημιουργία μιας Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς η οποία τελικά δημιουργήθηκε το 1976. Στόχος της Επιτροπής είναι η δημιουργία ενός καταλόγου Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς με παράλληλη θέσπιση ενός πλαισίου προστασίας τους. Το 1999, η UNESCO υιοθετεί το πρόγραμμα "Παγκόσμια Γεωπάρκα" με στόχο την ανάδειξη, προβολή και προστασία γεωλογικών θέσεων παγκόσμιας αξίας. Σήμερα, η UNESCO έχει υποστηρικτικό χαρακτήρα στο όλο εγχείρημα, το οποίο πλέον συντονίζεται από τo Παγκόσμιο Δίκτυο Εθνικών Γεωπάρκων (GGN - Global Geoparks Network), το οποίο προαναφέρθηκε και το οποίο παρέχει μια πλατφόρμα συνεργασίας και ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ ειδικών σε θέματα διαχείρισης γεωλογικής κληρονομιάς. Τον Σεπτέμβριο του 2011 το GGN αριθμούσε 89 Γεωπάρκα σε 27 χώρες ενώ το 2016 αριθμούσε συνολικά 120 γεωπάρκα σε 33 χώρες παγκοσμίως.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο ανάλογη προσπάθεια για θέματα γεωλογικής κληρονομιάς ήταν η ίδρυση του Ευρωπαϊκού Δικτύου Γεωπάρκων (EGN - European Geoparks Network) το 2000. Στόχοι του οργανισμού είναι η προστασία της γεωποικιλότητας, η προώθηση της γεωλογικής κληρονομιάς στο ευρύ κοινό, καθώς και η υποστήριξη της βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης στο τοπικό επίπεδο των Γεωπάρκων. Το 2016  ο οργανισμός αριθμούσε 69 Γεωπάρκα από 23 Ευρωπαϊκές χώρες (βλ. πίνακα). Η Ελλάδα εκπροσωπείται με 5 περιοχές (Απολιθωμένο Δάσος Λέσβου,Φυσικό Πάρκο Ψηλορείτη, Γεωπάρκο Χελμού - Βουραϊκού, Γεωπάρκο Βίκου – Αώου, Γεωπάρκο Σητείας).

Πολιτικές Ευρωπαϊκών Χωρών

Στην Ευρώπη, η ιδέα των γεωπάρκων και γενικότερα της διατήρησης της γεω-κληρονομιάς  είναι αρκετά διαδεδομένη. Ήδη, από τις αρχές του περασμένου αιώνα, κυρίως στις βόρειες χώρες, ξεκίνησαν οι προσπάθειες για γεωδιατήρηση, οι οποίες κορυφώθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα οπότε έχουν πλέον συγκροτηθεί θεσμοθετημένα όργανα και υπάρχουν σχετικά νομοθετήματα, χρηματοδοτικοί μηχανισμοί και εργαλεία χωροταξικού σχεδιασμού, που προβλέπουν τη διατήρηση, τη διαχείριση και την προστασία γεωτόπων από το κράτος, την τοπική αυτοδιοίκηση και τις τοπικές κοινωνίες. Η πολιτική διατήρησης της γεω-κληρονομιάς, σε ορισμένες χώρες, έχει πλέον ενσωματωθεί στην πολιτική διατήρησης και προστασίας του περιβάλλοντος, ως διακριτή περιβαλλοντική συνιστώσα. Σήμερα ολοένα και περισσότερα κράτη, γεωλογικές υπηρεσίες, Ινστιτούτα και Οργανισμοί ασχολούνται με το θέμα της διατήρησης της γεωλογικής κληρονομιάς και τη διάδοση της ιδέας της γεωδιατήρησης.
Στη Βρετανία, όπου υπάρχει μακρόχρονη παράδοση στο θέμα έχουν καταγραφεί 20.000 θέσεις. Από αυτές, οι 2.000 είναι Θέσεις Ιδιαίτερου Επιστημονικού Ενδιαφέροντος ή Διεθνούς Σημασίας (Sites of Special Scientific Interest), για αυτό τυγχάνουν κρατικής μέριμνας για τη διατήρηση και προστασία τους. Ο Οργανισμός εποπτείας των θέσεων είναι ο οργανισμός English Nature, με υπηρεσίες του στην Αγγλία, την Ουαλία, τη Σκοτία και την Ιρλανδία. Οι υπόλοιπες 18.000 είναι Θέσεις Περιφερειακής Σημασίας (Regionally Important Sites) και βρίσκονται στη δικαιοδοσία της περιφερειακής διοίκησης και των τοπικών κοινωνιών.
Στην Ολλανδία υπάρχουν πάνω από 800 γεω-θέσεις που έχουν καταγραφεί, από τις οποίες 118 Εθνικές Θέσεις. Στη Σλοβενία η διατήρηση της γεωλογικής κληρονομιάς αναφέρεται ρητά στη νομοθεσία για την προστασία της φύσης στο σύνολό της. Στη Νορβηγία οι αναγνωρισμένες θέσεις διατήρησης της γεωλογικής κληρονομιάς είναι περισσότερες από  900. Σημαντικό, είναι το παράδειγμα του φορέα διαχείρισης του Γεωπάρκου της Νορβηγίας Gea Norvegica, που σε περίπτωση υποβάθμισης της γεωλογικής κληρονομιάς της ευρύτερης περιοχής από ναυάγιο πλοίου που δημιούργησε μια μεγάλη πετρελαιοκηλίδα, το πρόβλημα λύθηκε αποκλειστικά με την δυναμική παρέμβαση του φορέα διαχείρισης. Αξιοσημείωτο είναι, επίσης, το παράδειγμα του Γεωμεταλλευτικού Πάρκου της Τοσκάνης, ένας βιώσιμος γεώτοπος, που βρίσκεται σε έναν τόπο γεωλογικής κληρονομιάς διεθνούς αξίας αλλά και με ιστορία βιομηχανικής παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μέσω της γεωθερμίας. Μέσα στο Γεωπάρκο υπάρχουν πέντε σταθμοί παραγωγής ενέργειας με γεωθερμία που καλύπτουν το 70% της απαιτούμενης ενέργειας σε όλη την επαρχία Grosseto. ​
Στη Γαλλία ο θεσμός των γεωλογικών πάρκων - αποθεμάτων (réserves géologiques) είναι αρκετά διαδεδομένος. Εχουν καταγραφεί 148 φυσικά πάρκα (réserves naturelles), 11 από τα οποία είναι γεωλογικά (réserves naturelles géologiques). Το φυσικό γεωλογικό απόθεμα - γεωπάρκο της ΄Ανω Προβηγκίας (réserve naturelle géologique de Haute Provence) είναι το παλαιότερο, μεγαλύτερο και καλύτερα οργανωμένο στην Ευρώπη. Βρίσκεται στη νοτιοανατολική Γαλλία, στο εξωτερικό τμήμα των δυτικών ΄Αλπεων, με έκταση 1.900 τετρ. χλμ., υπό καθεστώς προστασίας ενώ χαρακτηρίζεται από μια εξαιρετική ποικιλία τοπίων και γεωλογικών σχηματισμών, όπου παρουσιάζεται η γεωλογική ιστορία των 300 τελευταίων εκατομμυρίων ετών της περιοχής. Στο γεωπάρκο αυτό εφαρμόζονται πολλά ερευνητικά επιστημονικά και εκπαιδευτικά προγράμματα που εκμεταλλεύονται την υφιστάμενη υποδομή, το ανθρώπινο δυναμικό, το πληροφοριακό υλικό και τις υπηρεσίες ποιότητας που παρέχονται από το συγκεκριμένο γεωπάρκο. Εντός της έκτασης του γεωπάρκου λειτουργούν επίσης τρία γεωλογικά μουσεία σε αντίστοιχες πόλεις (Sisteron, Digne les Bains, Castellane).
Όργανα και Εταιρείες που ασχολούνται με θέματα της διατήρησης της γεωλογικής κληρονομιάς και των γεωτόπων σε Ευρωπαϊκό και Παγκόσμιο επίπεδο είναι η UNESCO, η Διεθνής Ένωση για τις Γεωλογικές Επιστήμες (IUGS), η ProGEO, το Δίκτυο των Ευρωπαϊκών Γεωπάρκων, η GeoSEE Task Force και το Συμβούλιο της Ευρώπης.