Γυπαετός

Ονοματολογία

Η λατινική επιστημονική ονομασία του γένους, Gypaetus, είναι εκλατινισμένη απόδοση της ελληνικής λέξης Γυπάετος (sic).
Η λατινική λέξη barbatus στην επιστημονική ονομασία του είδους, σημαίνει «γενειοφόρος» και σχετίζεται με το χαρακτηριστικό πτίλωμα στο ράμφος του πτηνού που μοιάζει με γενειάδα.
Η αγγλική ονομασία του είδους Lammergeier, προέρχεται από την αντίστοιχη γερμανική λέξη Lämmergeier, που σημαίνει «γεράκι των προβάτων» και, έχει τη ρίζα της στη λαϊκή πεποίθηση ότι ο γυπαετός επιτίθεται σε πρόβατα.
Η ελληνική ονομασία παραπέμπει στο γενικό παρουσιαστικό του πτηνού, δηλαδή κάτι μεταξύ αετού και γύπα. Επίσης, στο γεγονός ότι συνδυάζει τις συνήθειες του γύπα (πτωματοφάγος) με τη μεγαλοπρέπεια του αετού.

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε από τον Λινναίο ως Vultur barbatus (Αλγερία, 1758). Η μεταφορά του στο γένος Gypaetus, έγινε το 1784 από τον Γερμανό φυσικοχημικό και φυσιοδίφη Γ. Στορ (Gottlieb Conrad Christian Storr , 1749 – 1821).
Ο γυπαετός ανήκει στους γύπες του λεγόμενου Παλαιού Κόσμου για να υπάρχει διαχωρισμός από τους αντίστοιχους του Νέου Κόσμου, που ανήκουν στην οικογένεια Καθαρτίδες (Cathartidae). Όμως, τα γένη αυτών των δύο ομάδων είναι φυλογενετικά απομακρυσμένα μεταξύ τους και, αυτός ο διαχωρισμός είναι περισσότερο συμβατικός παρά ουσιαστικός. Τα μέλη των δύο κατηγοριών υπήρξαν διαδεδομένα τόσο στον Παλαιό Κόσμο όσο και στη Βόρεια Αμερική, κατά τη διάρκεια του Νεογενούς. Οι γύπες του Παλαιού Κόσμου αποτελούν, πιθανώς, πολυφυλετική ομάδα μέσα στην οικογένεια Accipitridae, με τους ασπροπάρη), γυπαετό και γυποϊέρακα να αποτελούν ξεχωριστά taxa. Υπάρχει σημαντική διαφοροποίηση του πτερώματος εντός του είδους, καθώς και γεωγραφικές παραλλαγές όσον αφορά στο μέγεθος των επί μέρους υποειδών.

Ηθολογία

Ο γυπαετός είναι αρκετά επιφυλακτικό πτηνό. Συχνά, κάθεται σε σημείο επόπτευσης του χώρου, συνήθως έναν εκτεθειμένο βράχο -σπανιότερα σε κάποιο δένδρο-, με χαρακτηριστική «καμπουριαστή» στάση, ενώ στο έδαφος περπατάει με ασταθές, τρικλιστό βάδισμα. Είναι μοναχικό πτηνό ή, το πολύ, σχηματίζει ζευγάρια. Ωστόσο, στις θέσεις ρίψης απορριμάτων στην Αιθιοπία, έχουν παρατηρηθεί σμήνη των 20 ατόμων.

Φυσιολογία

Η συνήθεια του γυπαετού να τρέφεται με οστά, προϋποθέτει και ανάλογη φυσιολογία στομάχου. Έχει αποδειχθεί, κατόπιν μετρήσεων, ότι το περιβάλλον του στομάχου ενός γυπαετού είναι ισχυρότατα όξινο, με PH=1 (!) (του ανθρώπου σε φυσιολογικές συνθήκες έχει ΡΗ= 3-7), που σημαίνει πρακτικά ότι, ένα μεγάλο οστό μπορεί να διαλυθεί και να χωνευτεί μέσα σε ένα 24ωρο. Η υψηλή περιεκτικότητα σε λίπος του μυελού των οστών, καθιστά την καθαρή ενεργειακή αξία του οστού σχεδόν τόσο υψηλή όσο αυτήν ενός μυός, ακόμη και αν το οστό δεν έχει χωνευθεί πλήρως. Ένας σκελετός από σφάγιο ζώου αφημένος σε συνθήκες βουνού, αφυδατώνεται και, έτσι, προστατεύεται από βακτηριακή αποδόμηση. Επομένως ο γυπαετός μπορεί να  καταναλώσει το υπόλοιπο του σφαγίου, ακόμη και μήνες μετά την κατανάλωση των μαλακών μερών από άλλα αρπακτικά ζώα, προνύμφες ή βακτήρια.

Απειλές

Γενικά, οι κύριες αιτίες της -εν εξελίξει- μείωσης των πληθυσμών του είδους φαίνεται να είναι η μη-στοχευμένη (έμμεση) δηλητηρίαση,η λαθροθηρία, η υποβάθμιση των οικοτόπων, οι οχλήσεις των πτηνών αναπαραγωγής, η ανεπαρκής διαθεσιμότητα τροφής, οι αλλαγές στις κτηνοτροφικές πρακτικές και οι συγκρούσεις με ηλεκτροφόρα καλώδια και ανεμογεννήτριες (Ferguson-Lees και Christie 2001, Barov και Derhé 2011, S. Xirouchakis in litt. 2012).
Στη Ν. Ασία, η πιο σημαντική δυνητική απειλή μπορεί να προέρχεται από την δικλοφενάκη, ένα μη στεροειδές αντιφλεγμονώδες φάρμακο (ΜΣΑΦ) που χρησιμοποιείται στην κτηνοτροφία και φέρει την ευθύνη για την καταστροφική πτώση σε 3 από τα είδη Gyps της περιοχής από το 1990, μέσω της κατάποσης από μολυσμένα σφάγια και προκύπτουσα νεφρική ανεπάρκεια. Στα Ιμαλάια της Ινδίας, το είδος μπορεί να επηρεάζεται από την αύξηση των άγριων σκύλων που, ενδεχομένως, ανταγωνίζονται τον γυπαετό για την τροφή. Οι ραγδαίες αυξήσεις στην βόσκηση και των ανθρώπινων πληθυσμών στα βουνά του Ιράν, το Αφγανιστάν, το Ιράκ, την Τουρκία και το Δ. Πακιστάν προκάλεσαν υποβάθμιση των οικοτόπων του είδους στις εν λόγω χώρες. Οι κατάλληλοι βιότοποι απειλούνται επίσης από την κατασκευή αγωγού μέσα από τα βουνά Αλτάι και τον Καύκασο, και την κατασκευή ηλεκτρικού δικτύου που έχει προγραμματιστεί από το Αφγανιστάν, μέσω Τατζικιστάν, στο Πακιστάν και την Ινδία. Σε ορισμένα μέρη του Νεπάλ, το είδος μπορεί να υποφέρει από την συλλογή των νεοσσών, καθώς θεωρούνται από τους ντόπιους ως καλός οιωνός ευημερίας, καθώς και την καταστροφή των φωλιών για να πάρουν τα υλικά τους. Επίσης, υπάρχει λαθροθηρία επειδή τα έντερα του είδους θεωρούνται «φάρμακο» στην παραδοσιακή ιατρική. Η χρήση ζιζανιοκτόνων, εντομοκτόνων και μυκητοκτόνων μπορεί επίσης να έχουν επιπτώσεις στο πτηνό.
Στην Α. Αφρική, η πιο εκτεταμένη απειλή φαίνεται ότι είναι η δηλητηρίαση. Ειδικά στην Αιθιοπία, το είδος απειλείται από την κατασκευή γραμμών μεταφοράς ρεύματος στις ορεινές περιοχές και την χρήση δηλητηρίων για τον έλεγχο των σκύλων σε σκουπιδότοπους. Μελέτη (Simmons και Jenkins, 2007) έδειξε ότι, οι τάσεις των πληθυσμών στην νότια Αφρική μπορεί να συσχετιστούν με την εξέλιξη του κλίματος. Παρά την απειλή της υποβάθμισης του φυσικού περιβάλλοντος, το είδος φαίνεται να προσαρμόζεται και να φωλιάζει σε «τροποποιημένα» τοπία, όπως στην Αιθιοπία.

Κατάσταση πληθυσμού

Ο γυπαετός, ανεξάρτητα από τον αριθμό των ατόμων κάθε πληθυσμού,  τοπικά απειλείται σε διεθνές επίπεδο. Απαντά σε αποικίες που μπορεί σε μερικές περιπτώσεις να φθάσουν σε ικανοποιητικά επίπεδα, με πιο συχνή την παρουσία του στην Αιθιοπία (χώρα «κλειδί») και ορισμένες περιοχές των Ιμαλαΐων. Είχε σε μεγάλο βαθμό εξαφανιστεί από την Ευρώπη στις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά άρχισε εκ νέου -σε τοπικό επίπεδο και σε προστατευόμενες περιοχές- η αποκατάστασή του (Πυρηναία, Άλπεις, Ν. Γαλλία, Κορσική). Έχει, επίσης, μειωθεί σε τμήματα της Ασίας και της Αφρικής, αν και λιγότερο από ό, τι στην Ευρώπη. Σήμερα οι κίνδυνοι προέρχονται κυρίως από τα δηλητήρια για κάποια σαρκοφάγα, την υποβάθμιση των οικοτόπων, την όχληση στις φωλιές, την μειωμένη τροφοδοσία λόγω καλυτέρευσης των συνθηκών υγιεινής και τις συγκρούσεις με τις γραμμές μεταφοράς ενέργειας. Σε μερικές, παραδοσιακού τύπου, κοινωνίες διώκονται αδικαιολόγητα, επειδή οι άνθρωποι φοβούνται ότι επιτίθενται σε παιδιά και κατοικίδια ζώα, ενώ είχε επίσης θηρευθεί ως κυνηγετικό «τρόπαιο».
Στην Ινδία, το είδος είναι τοπικά κοινά σε όλη την Ιμαλάια, από το Κασμίρ μέχρι το  Αρουνάτσαλ Πραντές. Μερικές υψομετρικές μεταναστεύσεις συμβαίνουν κατά την διάρκεια του χειμώνα, οπότε εμφανίζεται περιστασιακά μόλις στα 600 μ. Είναι ευρέως διαδεδομένος υψομετρικός μετανάστης στο Νεπάλ, με τον πληθυσμό του στην χώρα να εκτιμάται σε 500 περίπου άτομα το 2010. Το είδος έχει περιγραφεί ως σπάνιο στο Μπουτάν, ενώ στο Ιράκ μπορεί να έχουν απομείνει λιγότερα από 20 ζευγάρια.
Ο γυπαετός θεωρείται σπάνιος και σε υψηλό κίνδυνο στην Αίγυπτο, αλλά στην Αιθιοπία εκτιμάται ότι υπάρχουν αρκετές εκατοντάδες ζευγάρια στην Αιθιοπία. Το 2011, υπήρχαν μόνο τρεις θέσεις φωλιάσματοςστην Κένυα, και έξι ή περισσότερες στην Τανζανία, με τον πληθυσμό στην Ουγκάντα άγνωστο, αν και υπήρχαν αποδεικτικά στοιχεία για σχεδόν ολική απώλεια του πληθυσμού στο όρος Elgon. Μόλις 5-10 ζευγάρια υπάρχουν στο Μαρόκο, αλλά δεν έχουμε πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση του είδους στην Αλγερία. Θεωρείται εξαφανισμένο στην Τυνησία Στο νότιο τμήμα της Αφρικής, συμπεριλαμβανομένης της Νότιας Αφρικής, ο πληθυσμός εκτιμάται σε περί το 100 αναπαραγωγικά ζευγάρια. 
Στην Ευρώπη, ο πληθυσμός έχει αυξηθεί στις Άλπεις (με την εμφάνιση νέων αναπαραγωγικών ζευγών, λόγω ενός σχεδίου επανεισαγωγής, με 19 ζεύγη το 2010, καθώς και στα Πυρηναία, ιδιαίτερα στο κεντρικό τους τμήμα (Αραγωνία, Ισπανία), με τον πληθυσμό του είδους από 39 ζεύγη το 1994, να ανεβαίνει στα 72 ζευγάρια το 2010. Στην Ισπανία, δύο προγράμματα επανεισαγωγής είναι σε εξέλιξη στην Ανδαλουσία και τα βουνά της Κανταβρικής. Ο συνολικός πληθυσμός στις χώρες της ΕΕ εκτιμάτο σε 175 ζεύγη το 2010. Στην Τουρκία, ένας μέγιστος πληθυσμός από 160 ζεύγη θεωρείται πιθανός, ενώ στην Αρμενία, ο πληθυσμός εκτιμάται σε 13-15 αναπαραγόμενα ζευγάρια. Στα Ιμαλάια της Ινδίας, έχει υπάρξει επιδείνωσης σους εκεί πληθυσμούς κατά την διάρκεια των τελευταίων ετών. Οι πληθυσμοί στο Λαντάκ θεωρούνται, πιθανόν, ασφαλείς. Κατακόρυφες μειώσεις σημειώθηκαν στην περιοχή Mustang του Νεπάλ, ενώ ο πληθυσμός φαίνεται να είναι σταθερός στο ΝΑ. Καζακστάν. Στην Υεμένη, το είδος φαίνεται να έχει μειωθεί από τις αρχές της δεκαετίας του 1980.
Χάρη, κυρίως, στους υγιείς αφρικανικούς πληθυσμούς, το είδος αποφεύγει προς το παρόν τα χειρότερα σε παγκόσμιο επίπεδο και κατατάσσεται ως Σχεδόν Απειλούμενο (ΝΤ) από την IUCN.

Μέτρα διαχείρισης

Οι  γυπαετοί, χρειάζονται ειδικά μέτρα προστασίας, όπως λεπτομερή πληθυσμική απογραφή, προστασία των χώρων φωλιάσματος, εγκατάσταση ταϊστρών κ.ο.κ. Επίσης, μελέτη της γενετικής δομής και ποικιλομορφίας του πληθυσμού και έρευνα συγκεκριμένων σταδίων του κύκλου ζωής του (π.χ. εγκατάσταση νεαρών μετά την γενέθλια διασπορά). 
Βέβαια, το είδος είναι προστατευόμενο, με όλες τις περιοχές αναπαραγωγής του στην Κρήτη να ανήκουν στο δίκτυο ΖΕΠ/Natura 2000 (Παρ. 1 απόφασης 414985/1985 ΥΠΓΕ).
Ο πληθυσμός αυτός παρακολουθείται σταθερά και ενισχύεται με τεχνητή τροφοδοσία σε ανοικτές ταΐστρες. Κατά την τελευταία δεκαετία ο γυπαετός αποτελεί βασικό αντικείμενο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και προβολής του νησιού. Το πρόγραμμα Life είναι σε εξέλιξη, αλλά είναι λίγα αυτά που μπορούν να γίνουν για τον γυπαετό στην ηπειρωτική Ελλάδα. Ίσως η μόνη λύση να είναι, μετά από πολύ σοβαρή μελέτη και οργάνωση -και αφού γίνει κατορθωτό να εκλείψουν οι αιτίες της εξαφάνισης-, η επανεισαγωγή του. Τουλάχιστον, κάτι μπορεί να γίνει για το είδος στην Κρήτη.

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο, ο Γυπαετός απαντά και με τις ονομασίες Οξυά (Ακαρνανία), Κλάρα (Παρνασσός, Ήπειρος), Μεγάλο Όρνιο, Κοκκαλάς (Κρήτη), Φάλκος και Χαλιναράς (Ρόδος).