Αιγωλιός

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους Aegolius, είναι ελληνική και αναφέρεται στο φερώνυμο μυθολογικό πρόσωπο. Ο Αιγωλιός ήταν νεαρός Κρητικός που, μαζί με τρεις συμπατριώτες του, έντυσε το σώμα του με χαλκό για προστασία από τα τσιμπήματα και μπήκε στο σπήλαιο όπου γεννήθηκε ο Δίας, για να κλέψει μέλι. Ο αρχηγός των θεών θύμωσε και ήθελε να τους θανατώσει όλους με κεραυνό, αλλά παρενέβη η Θέτις με τις Μοίρες και ο Δίας τούς μεταμόρφωσε σε διάφορα πουλιά, ένα από τα οποία ήταν η φερώνυμη κουκουβάγια.  Τον μύθο αναφέρει στην αφήγησή του Φώρες ο μυθογράφος Αντώνιος Λιβεράλις, αντλώντας πηγές από από το δεύτερο βιβλίο της Ορνιθογονίας του Βοίου. 
Ο λατινικός όρος funereus στην επιστημονική ονομασία του είδους, προέρχεται από το fūnus «εξόδιος ακολουθία, κηδεία» και σημαίνει επακριβώς «ο σχετιζόμενος με/ο αναφερόμενος σε κηδεία, ο κήδειος, ο επικήδειος» (πρβλ. τύμβω χέουσα τάσδε κηδείους χοάς, Ασχύλ.).  Επομένως, η απόδοση «πένθιμος» και «πενθών» που, πολλές φορές χρησιμοποιείται για τον όρο funereus, σχετίζεται μεν με την λέξη αλλά δεν αποτελεί ακριβή μετάφρασή της. 
Προφανώς, η λέξη «κήδειος», παραπέμπει στην θρηνητική φωνή του πτηνού και τα «κακά» με τα οποία συνδέεται, σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες (βλ. Δοξασίες).
Στην αγγλική ορνιθολογική βιβλιογραφία το είδος καταγράφεται με τρεις, κυρίως, λαϊκές ονομασίες. Μέχρι πρόσφατα, η κύρια ονομασία ήταν Tengmalm’s Owl «κουκουβάγια του Τένγκμαλμ», προς τιμήν του Σουηδού φυσιοδίφη Πέτερ Τένγκμαλμ (Peter Gustav Tengmalm, 1754-1803). Σήμερα, η «επίσημη» λαϊκή ονομασία είναι Boreal Owl «κουκουβάγια των βορείων -υποαρκτικών- περιοχών», ενώ παλαιότερα είχε χρησιμοποιηθεί η ονομασία Richardson’s Owl «κουκουβάγια του Ρίτσαρντσον», προς τιμήν του Σκωτσέζου χειρουργού και φυσιοδίφη Τζον Ρίτσαρντσον (Sir John Richardson, 1787-1865)

Συστηματική Ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε από τον Λινναίο ως Strix funerea (Σουηδία, 1758). 
Μεταφέρθηκε στο σημερινό του γένος, Aegolius, από τον Γερμανό φυσιοδίφη Γιόχαν Κάουπ (Johann Jakob Kaup, 1803-1873), το 1829. 
Η ταξινομική του πτηνού είναι, σχετικά, ξεκάθαρη αν και συμβαίνουν αρκετές υβριδοποιήσεις στις περιοχές αλληλεπικάλυψης κάποιων υποειδών (βλ. Πίνακα κατανομής υποειδών). Μελέτη των ακραίων δυτικών ευρασιατικών πληθυσμών (Πυρηναία όρη), δεν έδειξε διαφορές στη γενετική δομή από τους βόρειους πληθυσμούς (Φινοσκανδιναβία). Το -παλαιότερα περιγραφέν- taxon Athene brama poikila προφανώς σχετίζεται με τo σημερινό είδος.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Ο αιγωλιός είναι αποκλειστικά επιδημητικό είδος, με τους κατά τόπους πληθυσμούς του να παραμένουν στις ίδιες θέσεις, καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Λόγω της μορφής των ενδιαιτημάτων του (δάση κωνοφόρων), προστατεύεται από τα ακραία καιρικά φαινόμενα καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και μπορεί να παραμένει κοντά στις περιοχές αναπαραγωγής του, με μικρές υψομετρικές μετακινήσεις. 
Εν τούτοις σε κάποιες μεμονωμένες περιπτώσεις, έχουν παρατηρηθεί φθινοπωρινές μαζικές μετακινήσεις προς τα νότια, κυρίως θηλυκά και νεαρά άτομα, αν και κάποιοι ερευνητές θεωρούν ότι αυτά τα άτομα αποτελούν μόνον ένα τμήμα των συνολικών πληθυσμών και, απλώς δεν μπορούν να ανιχνευθούν, διότι δεν ακούγονται κατά τη διάρκεια της μη-αναπαραγωγικής περιόδου.  
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί από το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ουγγαρία και την Ινδία. 
Στην Ελλάδα, όπως και σε όλη την υπόλοιπη Ευρώπη, ο αιγωλιός είναι επιδημητικό πτηνό, δηλαδή αναπαράγεται και διαχειμάζει στη χώρα, χωρίς να μεταναστεύει και, απλώς αλλάζει θέση στα δασικά του ενδιαιτήματα (κωνοφόρα προς μικτά φυλλοβόλα και αντιστρόφως) (βλ. και Κατάσταση στη Ελλάδα).  
Από την Κρήτη δεν αναφέρεται, ενώ πολύ σπάνια και τυχαία είναι η παρουσία του στην Κύπρο.

Βιότοπος

Ο αιγωλιός ζει και αναπαράγεται στα πυκνά δάση κωνοφόρων των περιοχών κατανομής του, συνήθως με ξέφωτα και μικρά τέλματα.  Το «προπύργιό» του στην Ασία είναι τα τεράστια σε έκταση δάση της σιβηρικής τάιγκα, ενώ στην Β.Αμερική, τα μεγάλα δάση κωνοφόρων των Βραχωδών Ορέων, με τις βορεινές απολήξεις τους, στην Αλάσκα και τον Καναδά. Σε όλες ανεξαιρέτως τις υπόλοιπες περιοχές κατοικεί στα μικρότερα ή μεγαλύτερα υποαλπικά δασικά ενδιαιτήματα, με προτίμηση τα κωνοφόρα και πάλι, αν και μπορεί να απαντά σε μεγάλα δάση πλατύφυλλων δένδρων, ιδιαίτερα μετά το φθινόπωρο. 
Στην Ευρώπη, όλα τα μεγάλα ηπειρωτικά δάση αποτελούν ιδανικά ενδιαιτήματα, όπως εκείνα των Πυρηναίων και των Άλπεων.  Άλλες σημαντικές ορεινές περιοχές είναι τα Καρπάθια, ο Αίνος και η Πίνδος μέχρι τις νότιες απολήξεις της (βλ. και Κατάσταση στην Ελλάδα).

Μορφολογία

Ο αιγωλιός είναι η μεγαλύτερη από τις «μικρές» κουκουβάγιες (γκιώνη, μικρή κουκουβάγια), όμως, σαφώς μικρότερος από τον χουχουριστή και την τυτώ. Το πτέρωμά του είναι σκούρο -σχεδόν μαυριδερό- καφέ στην άνω επιφάνεια του σώματος, με χαρακτηριστικές λευκές πιτσιλιές, μεγάλες στην περιοχή των ώμων και μικρότερες στις πτέρυγες. Η κάτω επιφάνεια, αντίθετα, είναι υπόλευκη με διάσπαρτες καφετί ραβδώσεις. 
Το κεφάλι είναι πολύ χαρακτηριστικό, μεγάλο σε σχέση με το σώμα, χωρίς αντία και με εμφανή υπο-τετραγωνισμένο δίσκο προσώπου, ο οποίος φέρει λευκά φτερά και κάνει αντίθεση με το σκούρο καφέ στο στέμμα, το οποίο έχει πολλές, μικρές λευκές κηλίδες. Τα μάτια είναι μεγάλα και στρογγυλά, με κίτρινες ίριδες που, σε συνδυασμό με τα ανορθωμένα λευκά «φρύδια», δίνουν στο πουλί «έκπληκτη» (sic) όψη. Στην γωνία που σχηματίζουν οι οφθαλμοί με το ράμφος υπάρχουν πολλές μαύρες σμήριγγες. Το ράμφος είναι μικρό, γαμψό και λευκοκίτρινο.
Η ουρά είναι κοντή και καφέ, με 4-5 λευκές, χιαστί-μπάρες. Οι ταρσοί και τα πόδια είναι καλυμμένα με λευκά φτερά, μέχρι τους γαμψώνυχες, οι οποίοι είναι σκοτεινοί, μαυριδεροί καφέ, και έχουν πολύ αιχμηρές άκρες.
Γενικά, δεν υφίσταται ιδιαίτερος φυλετικός διμορφισμός, με τα θηλυκά να είναι λίγο μεγαλύτερα και βαρύτερα. Τα νεαρά άτομα έχουν σκούρο σοκολατί πτέρωμα και στις δύο επιφάνειες τους σώματος, καφέ δίσκο προσώπου και λιγότερες λευκές στίξεις.

Τροφή

Οι αιγωλιοί αναζητούν την τροφή τους τη νύκτα, όπως όλες σχεδόν οι κουκουβάγιες, αν και -αναγκαστικά- κατά τη διάρκεια της αρκτικής ημέρας, όταν βρίσκονται πάνω από τον Αρκτικό Κύκλο.  Επίσης, μπορεί να κυνηγούν κατά τη διάρκεια της ημέρας όταν μεγαλώνουν τους νεοσσούς τους. Τα θηράματά τους είναι κυρίως μικρά θηλαστικά (μυγαλές και  χωραφοπόντικες (ποντικοί Clethrionomys rutilus και Microtus agrestis, M. epiroticus), σκίουροι, νυχτερίδες, βάτραχοι, πουλιά, ασπόνδυλα και έντομα.
Τα άπεπτα σφαιρίδια (pellets) είναι παχιά, γκρίζα, περίπου 22x12 χιλιοστά και βρίσκονται κυρίως γύρω από την ημερήσια θέση κουρνιάσματος.

Ηθολογία και πτήση

Οι αιγωλιοί είναι νυκτόβια και μη-κοινωνικά (unsociable) πτηνά που, υπερασπίζονται -τα αρσενικά- τον ζωτικό τους χώρο, αν και αυτός δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλος. Υιοθετούν όρθια στάση όταν εποπτεύουν τον χώρο, ενώ συνηθίζουν να κάθονται στον θόλο των δένδρων (canopy). 
Κατά την πτήση είναι εμφανείς οι στρογγυλεμένες πτέρυγες, ενώ τα φτεροκοπήματα είναι γρήγορα και αθόρυβα, ενώ οι αερολισθήσεις (glides), σύντομες και σε ευθεία γραμμή.  Κινούνται με μεγάλη επιδεξιότητα ανάμεσα στα κλαδιά των δένδρων.

Αναπαραγωγή

Η αναπαραγωγική περίοδος αρχίζει στα μέσα Απριλίου, σπάνια στα μέσα Μαρτίου και η ωοοτοκία πραγματοποιείται συνήθως άπαξ, σπανιότερα δύο φορές. Τα ζευγάρια μπορεί να είναι διαφόρων «ειδών» ως προς την συντροφικότητά τους, είτε μονογαμικά, είτε ένα (1) αρσενικό να συνευρίσκεται με περισσότερα θηλυκά (polygyny) ή το αντίστροφο (polyandry). Οι δύο τελευταίες περιπτώσεις φαίνεται να συμπίπτουν με τις περιόδους αυξημένης αναπαραγωγής στα τρωκτικά.  
Οι αιγωλιοί φωλιάζουν στα δάση κωνοφόρων, αν και όχι, απαραιτήτως, αποκλειστικά. Η φωλιά βρίσκεται στην κουφάλα ενός δένδρου, 5-6 μ. από το έδαφος,  ή σε κάποιο κτήριο, σε τρύπες μέσα σε βράχια, γκρεμούς ή λατομεία, μπορεί όμως και να βρίσκεται πάνω στο έδαφος στην ύπαιθρο. Συνήθως δεν υπάρχει κάποιο ιδιαίτερο υλικό επίστρωσης, ιδιαίτερα αν η φωλιά ανήκει σε άλλο πουλί.  Χρησιμοποιούν ευρέως τις τρύπες που ανοίγουν στα δένδρα οι μαύροι δρυοκολάπτες,  ενώ στην Αμερική μπορεί να εγκαθίστανται και σε τεχνητές φωλιές. 
Το θηλυκό εναποθέτει (2-) 3 με 5 (-8) ελλειπτικά-υποελλειπτικά λευκά αβγά, διαστάσεων 35,6 Χ 29,6 χιλιοστών και τα επωάζει για 28-29 ημέρες, ενώ το αρσενικό την εφοδιάζει με τροφή. Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι και τυφλοί αν και γεννιούνται με πυκνό, λευκό χνούδι. Ανοίγουν τα μάτια τους σε 10 ημέρες, περίπου.  Επιτηρούνται και από τους δύο γονείς και μπορεί να αφήσουν την φωλιά σε ηλικία περίπου 30-32 ημερών, ενώ πτερώνονται στις 5 εβδομάδες, χωρίς ωστόσο να πετούν καλά.  Αποκτούν σεξουαλική ωριμότητα στους 9 μήνες, περίπου.

Προσδόκιμο ζωής

Οι αιγωλιοί μπορούν να ζήσουν για, τουλάχιστον, 7-8 χρόνια, ενώ έχουν καταγραφεί άτομα που φθάνουν τα 16 χρόνια. Τα επωάζοντα θηλυκά μερικές φορές σκοτώνονται από δενδροκούναβα. Επίσης, πέφτουν θύματα μεγαλύτερων αρπακτικών, όπως άλλες κουκουβάγιες και διπλοσάινα.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος λόγω κυρίως, του ευρέος φάσματος κατανομής του και της έλλειψης διώξεων από το κυνήγι δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται ως Ελαχίστης Ανησυχίας από την IUCN.  Ωστόσο, παραμένει από εκείνα τα Γλαυκόμορφα, των οποίων η βιολογία και ηθολογία τους είναι ανεπαρκώς μελετημένες. 
Ο ελληνικός πληθυσμός (βλ. Κατάσταση στην Ελλάδα), επειδή εξαπλώνεται στο νοτιότερο άκρο της κατανομής του είδους, θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικός ως «δείκτης», ευάλωτος σε περιβαλλοντικές μεταβολές και ιδιαίτερα στις κλιματικές αλλαγές.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Ο αιγωλιός φωλιάζει στην Ελλάδα, αλλά δεν είναι εύκολο να παρατηρηθεί αφού, στις τελευταίες δεκαετίες, έχει καταγραφεί επίσημα ελάχιστες φορές. Φαίνεται ότι η περιοχή όπου απαντά περισσότερο είναι τα μεγάλα δάση κωνοφόρων της Ροδόπης, στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, μέχρι τα 1.600 μέτρα. Επίσης, έχει παρατηρηθεί στον Όλυμπο, την Οίτη και τον Παρνασσό (νοτιότερο σημείο). Μπορεί να φωλιάζει και στις περιοχές του Εθνικού Δρυμού Βίκου-Αώου και στον Γράμμο, αλλά τα υπάρχοντα στοιχεία χρειάζονται επιβεβαίωση.  Υπάρχει παρατήρηση του 2010, στα 1.800 μέτρα (Α. Χριστόπουλος, Περιοδικό "Η ΦΥΣΗ", Απρίλιος-Ιούνιος 2011). 
Γενικά, δεν υπάρχουν επαρκή και τεκμηριωμένα στοιχεία για τον πληθυσμό, τις τάσεις και τα πιθανά προβλήματα του πτηνού. Για τον ελλαδικό χώρο, το είδος κατατάσσεται στα Σπάνια (Rare).

Λόγιες

Αιγωλιός ο ορεσίβιος/πένθιμος/θρηνώδης, Γλαυξ η μεγαλοκέφαλος.

Λαϊκές

Στον ελλαδικό χώρο ο Αιγωλιός απαντάται ευρέως με την ονομασία Χαροπούλι,  που αποτελούσε για πολλά χρόνια την «επίσημη» ονομασία της ΕΟΕ και Ελατόμπουφος.