Μαξ Μπορν

Πρώτα χρόνια και σπουδές

Ο Μπορν γεννήθηκε στο Μπρεσλάου του Βασιλείου της Πρωσίας, το σημερινό Βρότσλαβ της Πολωνίας, από Γερμανοεβραίους γονείς: Τον Γκούσταφ Γιάκομπ Μπορν (1851-1900), ανατόμο και εμβρυολόγο, καθηγητή της εμβρυολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπρεσλάου, και τη σύζυγό του Μαργκαρέτε («Γκρέτσεν»), το γένος Κάουφμαν, από μία οικογένεια βιομηχάνων. Η μητέρα του πέθανε όταν ο Μαξ ήταν 4 ετών, στις 29 Αυγούστου 1886. Ο Μαξ είχε μία αδελφή, την Κάτε, η οποία γεννήθηκε το 1884, και έναν ετεροθαλή αδελφό, τον Βόλφγκανγκ, από τον δεύτερο γάμο του πατέρα του, με την Μπέρθα Λίπσταϊν. Αργότερα ο Βόλφγκανγκ έγινε καθηγητής της ιστορίας της τέχνης στο City College της Νέας Υόρκης.
Ο Μπορν πήγε στο «Γυμνάσιο Βασιλέως Γουλιέλμου» (König-Wilhelm-Gymnasium) στο Μπρεσλάου και μετά εισάχθηκε στο Πανεπιστήμιο της πόλης, το 1901. Το γερμανικό πανεπιστημιακό σύστημα επέτρεπε στους φοιτητές να κινούνται εύκολα από το ένα πανεπιστήμιο στο άλλο, κι έτσι πέρασε κάποια εξάμηνα στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης (1902) και στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης (1903). Οι συμφοιτητές του στο Μπρεσλάου Ότο Τέπλιτς και Ερνστ Χέλινγκερ πληροφόρησαν τον Μπορν για το Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν, και ο Μπορν πήγε εκεί τον Απρίλιο του 1904. Στο Γκέτινγκεν συνάντησε τρεις φημισμένους μαθηματικούς: τους Χίλμπερτ, Κλάιν και Χέρμαν Μινκόφσκι. Πολύ σύντομα, ο Μπορν συνδέθηκε στενά με τους δύο τελευταίους, επωφελούμενος όμως και από το διανοητικό μέγεθος του Χίλμπερτ. Ο Χίλμπερτ έγινε ο μέντοράς του όταν τον επέλεξε ως να γίνει ο πρώτος που κατέλαβε την άμισθη θέση του βοηθού. Ο Μινκόφσκι πάλι ήταν γνωστός της μητριάς του Μπορν, της Μπέρτα, από μαθήματα χορού στην Καινιξβέργη, οπότε ο Μπορν πήγαινε πότε-πότε στο σπίτι των Μινκόφσκι για γεύμα τις Κυριακές.
Το 1906 ο Μπορν κέρδισε ένα βραβείο πάνω στην ελαστικότητα, ένα θέμα των εφαρμοσμένων μαθηματικών, και η εργασία του αυτή μπορούσε να γίνει η διδακτορική διατριβή του, όπως και έγινε με επιβλέποντα τον Καρλ Ρούνγκε και εξεταστές τους Βόλντεμαρ Φόικτ και Καρλ Σβάρτσιλντ. Ο Μπορν ανέπτυξε τις εξισώσεις για τις συνθήκες σταθερότητας κι έφτιαξε μία συσκευή που μπορούσε να δοκιμάσει τις προβλέψεις του πειραματικά. Τον Ιούλιο του 1906 πέρασε την προφορική του εξέταση και πήρε το διδακτορικό του στα μαθηματικά με άριστα (magna cum laude).
Μετά το πέρας των σπουδών του, ο Μπορν ήταν υποχρεωμένος να υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία. Από τον στρατό της Γερμανικής Αυτοκρατορίας, ωστόσο, απαλλάχθηκε γρήγορα, μετά από λίγο καιρό στο Βερολίνο, εξαιτίας μιας κρίσεως άσθματος, τον Ιανουάριο του 1907. Μετά ταξίδεψε στην Αγγλία, όπου έγινε δεκτός στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ και μελέτησε φυσική επί εξάμηνο στο Εργαστήριο Κάβεντις υπό τους Τζόζεφ Τζον Τόμσον, Τζωρτζ Σηρλ και Τζόζεφ Λάρμορ. Μετά την επιστροφή του στη Γερμανία, ο Μπορν υπηρέτησε 6 εβδομάδες ακόμα στον στρατό και στη συνέχεια επέστρεψε στη γενέτειρά του, όπου εργάσθηκε για την υφηγεσία του στη φυσική υπό την επίβλεψη των Ότο Λούμερ και Ερνστ Πρίνγκσαϊμ. Τότε ένα μικρό ατύχημα με το πείραμα μέλανος σώματος του Μπορν, το σκίσιμο ενός σωλήνα νερού ψύξεως και ένα πλημμυρισμένο εργαστήριο, έκαναν τον Λούμερ να του πει πως δεν θα γινόταν ποτέ φυσικός.
Το 1905 ο Αϊνστάιν δημοσίευσε τη θεμελιώδη εργασία του για την ειδική θεωρία της σχετικότητας. Αυτό κίνησε το ενδιαφέρον του Μπορν, ο οποίος άρχισε να ερευνά το θέμα. Μαθαίνοντας τότε πως ο παλιός του καθηγητής, ο Μινκόφσκι, ερευνούσε σχετικά, του έγραψε τα αποτελέσματά του και ο Μινκόφσκι του ζήτησε να επιστρέψει στο Γκέτινγκεν και να εκπονήσει τη διατριβή του επί υφηγεσία εκεί, όπως και έγινε. Ο Τέπλιτς βοήθησε τον Μπορν να προπονηθεί στην άλγεβρα των πινάκων, ώστε να εργασθεί με τους πίνακες του τετραδιάστατου χώρου Μινκόφσκι στο σχέδιο του τελευταίου να συμφιλιώσει τη σχετικότητα με την ηλεκτροδυναμική. Οι Μπορν και Μινκόφσκι συνεργάσθηκαν καλά και σημείωσαν πρόοδο, αλλά ο Μινκόφσκι πέθανε ξαφνικά από σκωληκοειδίτιδα στις 12 Ιανουαρίου 1909. Οι φοιτητές των μαθηματικών ανέθεσαν στον Μπορν να εκφωνήσει επικήδειο για λογαριασμό τους.
Ο Μπορν προσπάθησε να παρουσιάσει τα αποτελέσματα των ερευνών τους σε μία συνάντηση της Εταιρείας Μαθηματικών του Γκέτινγκεν λίγες εβδομάδες αργότερα, αλλά προτού προχωρήσει πολύ στην ομιλία του προκλήθηκε δημόσια από τους Κλάιν και Μαξ Άμπραχαμ, που απέρριπταν τη θεωρία της σχετικότητας, και υποχρεώθηκε να διακόψει τη διάλεξη. Ωστόσο, οι Χίλμπερτ και Ρούνγκε ενδιαφέρθηκαν για την εργασία και, μετά από συζητήσεις μαζί του, πείσθηκαν για τη λογική των αποτελεσμάτων του, πείθοντάς τον να την ξαναπαρουσιάσει. Αυτή τη φορά δεν τον διέκοψαν και ο Φοκτ προσφέρθηκε να στηρίξει τη διατριβή του για υφηγεσία. Ο Μπορν δημοσίευσε την εργασία ως άρθρο στο «Η θεωρία των άκαμπτων σωμάτων στην κινηματική της Αρχής της Σχετικότητας», που εισήγαγε την έννοια της ακαμψίας του Μπορν. Στις 23 Οκτωβρίου ο Μπορν παρουσίασε τη διατριβή του με θέμα το ατομικό πρότυπο του Τόμσον.

Βερολίνο και Φραγκφούρτη

Ο Μπορν εγκαταστάθηκε αρχικώς ως φροντιστής φοιτητών στο Γκέτινγκεν σε ένα σπίτι με ενοικιαζόμενα δωμάτια, στο οποίο διέμενε τότε και ο Τέοντορ φον Κάρμαν, που δίδασκε τότε ως βοηθός στο Πανεπιστήμιο. Συχνός επισκέπτης τους εκεί ήταν ο Πάουλ Πέτερ Έβαλντ, τότε υποψήφιος διδάκτορας με τον Άρνολντ Σόμμερφελντ, ο οποίος τον είχε «δανίσει» στον Χίλμπερτ στο Γκέτινγκεν ως ειδικό βοηθό για τη φυσική. Ο Ρίχαρντ Κούραντ αποκαλούσε τους παραπάνω νέους επιστήμονες «η εσωτερική ομάδα».
Το 1912 ο Μπορν συνάντησε τη Χέντβιχ Έρενμπεργκ, κόρη ενός καθηγητή της Νομικής του Πανεπιστημίου της Λειψίας και φίλη της κόρης του Καρλ Ρούνγκε. Στις 2 Αυγούστου 1913 ο Μπορν και η Χέντβιχ παντρεύτηκαν. Αυτό υπήρξε μία από τις αιτίες που τον έπεισαν να βαπτισθεί Λουθηρανός Χριστιανός, τον Μάρτιο του 1914, παρότι θεωρούσε «τις θρησκευτικές ομολογίες και Εκκλησίες ασήμαντα πράγματα» και παρότι και ο πατέρας της συζύγου του είχε εβραϊκή καταγωγή. Μια άλλη αιτία ήταν μάλλον η επιθυμία του να ενσωματωθεί στη γερμανική κοινωνία. Από τον γάμο τους, το ζεύγος απέκτησε τρία τέκνα: δύο κόρες, την Ιρένε (γεννήθηκε το 1914) και τη Μαργκαρέτε (ή «Γκρίτλι», γενν. το 1915), και έναν γιο, τον Γκούσταφ, μετέπειτα καθηγητή της φαρμακολογίας στο Κέιμπριτζ και στο Κινγκ'ς Κόλετζ, που γεννήθηκε το 1921. Παππούς της συζύγου του από τη μητέρα της ήταν ο Ρούντολφ Γέριγκ.
Μέχρι το τέλος του 1913 ο Μπορν είχε δημοσιεύσει 27 ερευνητικές εργασίες, μεταξύ των οποίων σημαντική έρευνα πάνω στη θεωρία της σχετικότητας και στη δυναμική των κρυσταλλικών πλεγμάτων. Το 1914 δέχθηκε μία επιστολή από τον Μαξ Πλανκ, που του εξηγούσε ότι μία νέα έδρα έκτακτου καθηγητή στη θεωρητική φυσική είχε δημιουργηθεί στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. Η έδρα είχε προσφερθεί στον Μαξ φον Λάουε, αλλά εκείνος είχε απορρίψει την προσφορά. Ο Μπορν δέχθηκε. Αλλα ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε ήδη ξεσπάσει και λίγο μετά την άφιξή του στο Βερολίνο το 1915 ο Μπορν κατατάχθηκε, αρχικώς σε μία μονάδα σηματωρών και μετά στην Artillerie-Prüfungs-Kommission, την επιτροπή ερευνών πυροβολικού του γερμανικού στρατού, στο Βερολίνο, υπό τον Γερμανοεβραίο ατομικό φυσικό Ρούντολφ Λάντενμπουργκ (1882-1952). Στο Βερολίνο ο Μπορν συνδέθηκε με στενή φιλία με τον Αϊνστάιν, που θα διαρκούσε ισοβίως. Ο Αϊνστάιν έγινε τακτικός επισκέπτης στο σπίτι των Μπορν. Λίγες ημέρες μετά τη λήξη του πολέμου, ο Μπορν απολύθηκε από τον στρατό και τον ίδιο μήνα μία τυχαία συνάντηση με τον Φριτς Χάμπερ οδήγησε σε μία συζήτηση του τρόπου με τον οποίο σχηματίζεται μία ετεροπολική ένωση από ιόντα όταν ένα μέταλλο αντιδρά με ένα αλογόνο, κάτι που σήμερα ονομάζεται κύκλος Μπορν-Χάμπερ.
Πριν ακόμα φθάσει ο Μπορν στο Βερολίνο, ο φον Λάουε είχε αλλάξει γνώμη και επικοινώνησε μαζί του ώστε να ανταλλάξουν θέσεις. Ο Μπορν δέχθηκε και πάλι, και έτσι, τον Απρίλιο του 1919 έγινε τακτικός πλέον καθηγητής και διευθυντής του Ινστιτούτου Θεωρητικής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο της Φραγκφούρτης. Αλλά και εκεί δέχθηκε κρούση από το παλιό του πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν, που ζητούσε τον διάδοχο του Πέτερ Ντεμπάι στη θέση του διευθυντή του Ινστιτούτου Φυσικής. Ο Μπορν ζήτησε τη γνώμη του Αϊνστάιν, ο οποίος τον συμβούλεψε: «Η θεωρητική φυσική θα ευδοκιμήσει εκεί που θα συμβεί να είσαι εσύ: δεν υπάρχει άλλος Μπορν στη Γερμανία σήμερα.» Ο Μπορν πέτυχε διαπραγματευόμενος την ίδρυση μιας έδρας εκεί για τον παλαιό του φίλο Τζέιμς Φρανκ.

Τα ύστερα χρόνια

Τον Ιανουάριο του 1933 το Ναζιστικό Κόμμα ανέλαβε την εξουσία στη Γερμανία. Τον Μάιο ο Μπορν ήταν ένας από τους 6 Εβραίους καθηγητές του Πανεπιστημίου του Γκέτινγκεν που τέθηκαν σε αμειβόμενη διαθεσιμότητα. Ο Μπορν άρχισε να αναζητεί νέα θέση στις ΗΠΑ, γράφοντας στη Γκέπερτ-Μάγιερ και στον Ρούντι Λάντενμπουργκ. Και άλλες προσφορές ωστόσο άρχισαν σύντομα να καταφθάνουν και ο Μπορν δέχθηκε εκείνη του Κολεγίου του Αγίου Ιωάννου στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. εκεί συνέγραψε ένα εκλαϊκευτικό βιβλίο, το The Restless Universe, και ένα πανεπιστημιακό σύγγραμμα, την Ατομική Φυσική, που σύντομα έγινε ένα από τα βασικά κείμενα πάνω στο θέμα, φθάνοντας τις επτά εκδόσεις. Σύντομα η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Αγγλία και οι κόρες του αρραβωνιάστηκαν: Η Ιρένε με τον Ουαλό Μπρίνλεϋ (Μπρυν) Νιούτον-Τζων (με τον οποίο απέκτησαν την Ολίβια Νιούτον-Τζων) και η Μαργκαρέτε με τον θεωρητικό φυσικό Μωρίς Πράις (Maurice Pryce).
Η θέση του Μπορν στο Κέιμπριτζ ήταν προσωρινή, οπότε αποδέχθηκε μία προσφορά από τον Τσαντρασεκάρα Ράμαν να διδάξει στην Μπανγκαλόρ το 1935, θεωρώντας ότι θα έπαιρνε μόνιμη θέση εκεί, αλλά το Ινδικό Ινστιτούτο Επιστήμης δεν δημιούργησε μία επιπλέον θέση για αυτόν. Τον Νοέμβριο του 1935 το ναζιστικό καθεστώς αφαίρεσε τη γερμανική υπηκοότητα από τα μέλη της οικογένειας Μπορν, καθιστώντας τους επισήμως απάτριδες. Ο Μπορν σκέφθηκε επίσης να δεχθεί μία προσφορά από τον Πιοτρ Καπίτσα στη Μόσχα, και μάλιστα άρχισε να παίρνει μαθήματα ρωσικής γλώσσας. Αλλά τότε ο Τσαρλς Γκάλτον Ντάργουιν (ο εγγονός του Καρόλου Δαρβίνου) τον ρώτησε αν θα εξέταζε την πιθανότητα να τον διαδεχθεί στην έδρα Φυσικής Φιλοσοφίας Tait στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου και αμέσως ο Μπορν του εξέφρασε το έντονο ενδιαφέρον του, αναλαμβάνοντας τελικώς τη θέση τον Οκτώβριο του 1936.
Στο Εδιμβούργο ο Μπορν προήγαγε τη διδασκαλία της μαθηματικής φυσικής. Είχε εκεί δύο Γερμανούς βοηθούς, τους E. Βάλτερ Κέλερμαν και Κλάους Φουχς, και μαζί τους συνέχισε να διερευνά τη μυστηριώδη συμπεριφορά των ηλεκτρονίων. Ο Μπορν έγινε Εταίρος της Βασιλικής Εταιρείας του Εδιμβούργου το 1937 και της Βασιλικής Εταιρείας του Λονδίνου τον Μάρτιο του 1939. Το 1939 έβγαλε όσους περισσότερους συγγενείς και φίλους μπορούσε έξω από τη Γερμανία, μεταξύ των οποίων και την αδελφή του Κάτε, καθώς και τις κόρες του φίλου του Χάινριχ Ράους φον Τράουμπενμπεργκ. Η Χέντι λειτουργούσε ένα γραφείο που τοποθετούσε νέες Εβραίες σε θέσεις εργασίας. Ο Μπορν απέκτησε τη βρετανική υπηκοότητα στις 31 Αυγούστου 1939, μία ημέρα πριν ξεσπάσει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.
Ο Μπορν παρέμεινε στο Εδιμβούργο μέχρι που έφθασε σε ηλικία συνταξιοδοτήσεως το 1952, οπότε και αποσύρθηκε στο Μπατ Πυρμόντ της Δυτικής πλέον Γερμανίας, από το 1954. Τον Οκτώβριο εκείνης της χρονιάς έμαθε ότι του απονεμήθηκε το Βραβείο Νόμπελ. Οι συνάδελφοί του φυσικοί δεν είχαν πάψει ποτέ να υποβάλλουν την υποψηφιότητά του. Το αιτιολογικό για τη βράβευση ήταν η «θεμελιώδης έρευνα στην κβαντομηχανική, ιδίως στη στατιστική ερμηνεία της κυματοσυναρτήσεως» — ένα πεδίο στο οποίο είχε εργασθεί μόνος του. Στη διάλεξή του για το Νόμπελ αναφέρθηκε στις φιλοσοφικές συνέπειες του έργου του:
«Πιστεύω ότι ιδέες όπως η απόλυτη βεβαιότητα, η απόλυτη ακρίβεια, η «τελική αλήθεια», κλπ. αποτελούν κατασκευάσματα της φαντασίας, τα οποία δεν θα πρέπει να αναμιγνύονται σε κανένα πεδίο της επιστήμης. Από την άλλη πλευρά, κάθε πρόταση πιθανότητας είναι είτε ορθή, είτε λανθασμένη από την οπτική γωνία της θεωρίας πάνω στην οποία βασίζεται. Αυτή η χαλάρωση της νοήσεως (Lockerung des Denkens) μού φαίνεται ότι είναι η μεγαλύτερη ευλογία που μάς έχει προσφέρει η σύγχρονη επιστήμη. Γιατί η πίστη σε μία μοναδική αλήθεια και στην κατοχή της από κάποιον άνθρωπο αποτελεί τη ρίζα όλων των κακών στον κόσμο.» 
Μετά τη συνταξιοδότησή του, ο Μπορν συνέχισε το επιστημονικό του έργο και επιμελήθηκε νέες εκδόσεις των βιβλίων του. Απεβίωσε στο νοσοκομείο του Γκέτινγκεν το 1970, σε ηλικία 87 ετών, και τάφηκε στο εκεί νεκροταφείο, στο οποίο είναι θαμμένοι και οι Βάλτερ Νερνστ, Βίλχελμ Βέμπερ, Μαξ φον Λάουε, Ότο Χαν, Μαξ Πλανκ και Ντάβιντ Χίλμπερτ. Η σύζυγός του Χέντι πέθανε το 1972.