Ομότιμη παραγωγή

Εισαγωγικά

Για να καταλάβει κάποιος τι είναι η ομότιμη παραγωγή πρέπει να συλλάβει την ακόλουθη έννοια της ομοτιμίας. Πρόκειται  για ένα νέο τύπο κοινωνικών σχέσεων, όπου ο άνθρωπος έχει σχέση άμεσα με τον άλλον άνθρωπο, χωρίς μεσάζοντες και περιορισμούς (peer to peer/P2P). Αυτή η έννοια αναφέρεται σε σχέσεις όπου κάθε μέλος μιας κοινότητας, κάθε άνθρωπος, μπορεί να συμβάλει αλλά και να επωφεληθεί από την διατήρηση, συντήρηση ή και δημιουργία ενός κοινού πόρου. Είναι γεγονός ότι τέτοιες σχέσεις προϋπήρχαν πριν από την ιστορία αλλά και υπάρχουν διάσπαρτες ακόμα παντού. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από πρωτόγονες κοινωνικές δομές που ενυπήρχε η ομοτιμία είναι οι κοινότητες  τροφοσυλλεκτών.
Τα τελευταία χρόνια, η ευρεία διαδικτύωση επέτρεψε να επανέλθουν δυναμικά αυτού του είδους οι κοινωνικές σχέσεις.  Η ευρεία διάδοση του διαδικτύου επέτρεψε σε μικρές ομάδες ανθρώπων να αλληλεπιδράσουν δημιουργικά και να δράσουν ομότιμα. Στο παράδειγμα μπαίνουν οι δυνατότητες διαμοιρασμού αρχείων, όπου διασυνδεμένοι χρήστες, μέσω τερματικών ανταλλάσσουν κώδικα, ιδέες, αρχεία, πνευματικά προϊόντα (ήχο, ομιλίες, podcast,  μουσική, εικόνες, βίντεο, προγράμματα,βιβλία, περιοδικά, υπότιτλους, γραφικά, σχέδια,   codecs, drivers, παιχνίδια  κ.λπ.). Αυτές οι τακτικές διαμοιρασμού, που ξεκίνησαν με τα πρωτόκολλα ftp, μέσω των κοινοτήτων IRC και επεκτάθηκαν στα ψηφιακά φόρα, τα κοινωνικά δίκτυα και τις τεχνικές διαμοιρασμού, μέσω κοινών server διαμοιρασμού αρχείων, μέσω της τεχνολογίας torrent αλλά και του streaming, την wikipedia, αποτελούν ένα ευρύ σύνολο τεχνικών διαμοιρασμού P2P που  επιτρέπει στους χρήστες παγκοσμίως να αλληλεπιδρούν και να συνεργάζονται. Βλέπουμε ότι η σχέση , η επικοινωνία μέσω αυτών των διόδων και των τεχνολογικών εργαλείων μπορεί και δημιουργεί αξία για την κοινότητα και για το άτομο.
Δεν είναι απαραίτητο κάθε τι που εμπλέκεται να έχει προέλθει ή να ενστερνίζεται την ομοτιμία. Οι άνθρωποι, οι κοινότητες, στον ψηφιακό κόσμο έχουν εντρυφήσει στις ομότιμες σχέσεις, και αυτές πια αναπαραγάγουν και προωθούν. Πολλοί λένε ότι αυτό μπορεί να συνεχιστεί μόνο όσο δεν μπορούν οι δύο πυλώνες της συμβατικής οικονομίας να επιβληθούν στο ιντερνετικό σύμπαν. Το μόνο σίγουρο είναι ότι επειδή πρόκειται για παγκόσμιο κίνημα, στους χώρους των hacker, των cracker, των ομότιμων παραγωγών και των τελικών χρηστών, οι θεσμικοί είναι κάθε φορά ένα βήμα πίσω. Τα παραδείγματα αρκετά, torrent sites, forums, δίκτυα υποτιτλισμού, διώξεις και μπλοκάρισμα πρόσβασης, κατέβασμα σελίδων κλπ   
Βέβαια η ομότιμη παραγωγή δεν περιορίζεται μόνο στον διαμοιρασμό, υπάρχει και ο ανοιχτός κώδικας, τα ανοιχτά project (στον ψηφιακό και στον φυσικό κόσμο), οι συναντήσεις ανταλλαγής τεχνογνωσίας. Μπορεί η τεχνολογία να είναι ένα πολύ σημαντικό εργαλείο που έδρασε σαν καταλύτης για ην ανάδειξη της ομοτιμίας και της ομότιμης παραγωγής, παρόλα αυτά φαίνεται ότι ο ψηφιακός κόσμος καθρεφτίζεται και στον κανονικό , με αποτέλεσμα πολλά μοτίβα σκέψης και οργάνωσης να ψάχνουν να εκφραστούν και στον "πραγματικό" κόσμο, στα πεδία της οικονομίας  -πχ στην αγροτική παραγωγή, σε συνεργατικά εγχειρήματα, της πολιτικής μέσω αμεσοδημοκρατικών διαδικασιών αλλά και στην κοινωνία, με την ενεργή δράση μέσα στις κοινότητες , το χακάρισμα της πόλης, βλ. Βαρκελώνη. Επομένως, με τη βοήθεια του διαδικτύου, οι πληροφορίες μπορούν να ταξιδεύουν αλλά και να αναπαράγονται, να ανακατεύονται και παράγουν νέα αξία χρήσης. Ωστόσο, δεν πρόκειται για κάτι που αφορά μόνο τον ψηφιακό κόσμο, στην ουσία η ομοτιμία "ξαναγεννήθηκε" από την ανάγκη για αυτορύθμιση μέσα στα ψηφιακά, και τείνει να αποτελέσει ένα από τα βασικά εργαλεία για την ανάδυση ενός νέου εναλλακτικού παραδείγματος για τον κόσμο που έρχεται, αφού καταφέρνει και  περιγράφει την ικανότητα να συμβάλλει  στη δημιουργία και τη συντήρηση ενός κοινού.

Πιο Αναλυτικά

Ο όρος "ομοτιμία" (peer to peer,P2P), σύμφωνα με τους Bauwens και  Κωστάκη αποτελεί μια "νέα κοινωνική, πολιτική και οικονομική δυναμική". Χαρακτηρίζεται δε ως  "ένας τρόπος διανομής των πόρων που περιλαμβάνει αμοιβαιότητα μεταξύ του ατόμου και του κοινού πόρου" και επιπλέον "αναφέρεται ως συνώνυμο της κοινοκτημοσύνης (commoning). Η ομοτιμία επιτρέπει έναν νέο τρόπο παραγωγής που χαρακτηρίζεται από νέες σχέσεις παραγωγής και ο οποίος ονομάζεται "βασισμένη στα "κοινά" ομότιμη παραγωγή" (peer production). Ο όρος "ομότιμη παραγωγή" περιγράφει συγκεκριμένα "την ικανότητα να συμβάλλουμε στη δημιουργία και τη συντήρηση κάθε κοινόχρηστου πόρου".
Ο νέος αυτός τρόπος παραγωγής χαρακτηρίζεται από αξίες όπως η αλληλεγγύη, η συνεργασία, η συμμετοχικότητα, η κοινοκτημοσύνη, ο διαμοιρασμός και η κοινωνική καινοτομία.
O όρος ομότιμη παραγωγή (peer production) πρωτοπαρουσιάστηκε το 2002 από τον Yochai Benkler, καθηγητή του Πανεπιστημίου Xάρβαρντ . Είναι ένας τρόπος παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών που βασίζεται στις αυτό-οργανωμένες κοινότητες ανθρώπων οι οποίοι συνεργάζονται για την επίτευξη ενός κοινού σκοπού  και συμμετέχουν σε ισότιμη βάση (equal footing). 
Η "βασισμένη στα κοινά ομότιμη παραγωγή¨" (ΒΚΟΠ) αναγνωρίστηκε αρχικά "ως ένας νέος τρόπος δημιουργίας και διανομής αξίας, όπου δίνεται η ευκαιρία σε άτομα, με δυνατότητα σύνδεσης στο διαδίκτυο , να επικοινωνούν, να αυτοοργανώνονται και να συνδημιουργούν ψηφιακά κοινά γνώσης λογισμικού και σχεδίων. Η νέα αυτή μέθοδος χρησιμοποιεί μηχανισμούς παγκόσμιου συντονισμού, αξιοποιώντας ταυτόχρονα τη δυναμική μικρών ομάδων, οι οποίες χαρακτηρίζουν  τις ανθρώπινες φυλές. Η ΒΚΟΠ ( peer to peer,P2P) επέτρεψε την παγκόσμια κλιμάκωση της δυναμικής των μικρών ομάδων καθώς είναι ανοικτή σε όσους έχουν δεξιότητες να συνεισφέρουν σε ένα κοινό έργο συγκεντρώνοντας τη γνώση κάθε συμμετέχοντος.Όπως αναφέρεται στους Κωστάκη και Bauwens η ΒΚΟΠ "βασίζεται σε ανοιχτές  εισροές συνεισφορών , με συμμετοχικές διαδικασίες συντονισμού της παραγωγής και κοινόχρηστους πόρους ως αποτέλεσμα ".Το σύστημα αυτό δεν αντιμετωπίζει την εργασία ως εμπόρευμα όπως την αντιμετωπίζει το αγοραίο σύστημα παραγωγής.

Πλαίσιο

Ο Benkler παρουσιάζει την ομότιμη παραγωγή ως ένα νέο παραγωγικό φαινόμενο, όπως προέκυψε από τη μελέτη των πρώτων πρακτικών που παρατηρήθηκαν στο χώρο του ελεύθερου λογισμικού και λογισμικού ανοικτού κώδικα (ΕΛ/ΛΑΚ) και στο χώρο του διαδικτύου. Ο ορισμός της ομότιμης παραγωγής αφορά περισσότερο τη διεργασία της μετατροπής μίας εισροής (input) σε ένα αποτέλεσμα (output), εστιάζοντας στην αποκεντρωμένη δομή και συμμετοχική μέθοδο εργασίας.

Παραδείγματα

Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα ομότιμης παραγωγής αποτελούν το λογισμικό ανοικτού κώδικα (ΕΛ/ΛΑΚ), το Ελεύθερο λογισμικό, το λειτουργικό σύστημα GNU/Linux, ο Apache HTTP εξυπηρετητής, η εγκυκλοπαίδεια Wikipedia, το Project Gutenberg.

Ομότιμη υλική παραγωγή

Για την παραγωγή των υλικών αγαθών απαιτείται ο σχεδιασμός και η κατασκευή τους. Ο σχεδιασμός μπορεί να επιτευχθεί μέσα από τη χρήση ελεύθερου λογισμικού, όπου ο καθένας μπορεί να το χρησιμοποιήσει, να το μεταβάλει, να το τροποποιήσει, να το βελτιώσει. Στο στάδιο της κατασκευής τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα. Θα πρέπει να γίνει χρήση κοινών πόρων και να δημιουργηθεί ένα παγκόσμιο δίκτυο ανθρώπων που, εκμεταλλευόμενοι το ελεύθερο λογισμικό και τα διαθέσιμα σε αυτούς υλικά, θα παράγουν τοπικά. Ιδιαίτερα και σημαντικά θέματα αποτελούν η χρηματοδότηση (κόστος παραγωγής) και η απαιτούμενη για την παραγωγή ενέργεια. Και τα δύο μπορούν να αντιμετωπιστούν με τα αντίστοιχα χρηματοδοτικά και ενεργειακά προγράμματα peer to peer.

Παραδείγματα

Η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια Wikipedia, η διαδικτυακή πλατφόρμα για διόρθωση κειμένων (Distributed Proofreaders), που αναρτώνται με το Project Gutenberg.

Τα πλεονεκτήματα

Τη στιγμή που οι πιο προηγμένες οικονομικά χώρες υιοθετούν μοντέλα ανάπτυξης βασισμένα στην παραγωγή πληροφορίας , το κόστος απόκτησης και χρήσης των Tεχνολογιών Πληροφορικής και Eπικοινωνίας (π.χ. ο προσωπικός υπολογιστής και το διαδίκτυο) όλο και μειώνεται, κάνοντάς τες προσβάσιμες σε όλο και περισσότερους ανθρώπους . Έτσι όλο και περισσότεροι έχουν τα μέσα για να δημιουργήσουν πληροφορία. Αυτές οι αλλαγές διαμορφώνουν ένα νέο πλαίσιο επικοινωνίας, αλληλεπίδρασης και δικτύωσης μέσα από το οποίο αναδύεται ένα νέο μοντέλο παραγωγής, ριζικά διαφορετικό από το κυρίαρχο βιομηχανικό. Ο νέος αυτός τρόπος παραγωγής διαμορφώνει και ταυτόχρονα διαμορφώνεται από αξίες όπως η συνεργασία, η συμμετοχικότητα, η αλληλεγγύη, ο διαμοιρασμός, η κοινοκτημοσύνη, η κοινωνική καινοτομία . 
Η ομότιμη παραγωγή είναι ένα πιο παραγωγικό σύστημα για τη δημιουργία πνευματικής αξίας από αυτό της ελεύθερης αγοράς ή του γραφειοκρατικού κράτους . Παράγει πλεόνασμα ελευθερίας καθώς υποκινείται από τις υψηλότερες ανάγκες του ανθρώπου για έκφραση, συνεργασία και επικοινωνία. Η ομότιμη παραγωγή ανατρέπει την κυρίαρχη πίστη ότι ο άνθρωπος, ως ορθολογικό ον, προσπαθεί αποκλειστικά για τη μεγιστοποίηση του προσωπικού του χρηματικού κέρδους . Στις ομότιμες πλατφόρμες εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες –οι ομότιμοι– συνεργάζονται, συνεισφέροντας ο καθένας κάτι από τις δυνατότητές τους προς έναν κοινό στόχο. Το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας ανήκει στη δημόσια σφαίρα και διατίθεται ελεύθερα πίσω στην κοινότητα και σε όλον τον κόσμο .  
Σε αντίθεση με τις αγορές,το ιερό δισκοπότηρο της σύγχρονης οικονομικής αντίληψης, στην ομότιμη παραγωγή η κατανομή των πηγών και των αγαθών δεν γίνεται μέσα από τους μηχανισμούς των τιμών. Γίνεται μέσα από υβριδικές μορφές διακυβέρνησης. Αυτό που παράγεται δεν είναι χρηματικό κέρδος αλλά αξία χρήσης.