Ουγγρική Επανάσταση του 1956

Ιστορικό πλαίσιο και εξέγερση των διανοουμένων

Ο θάνατος του Στάλιν το Μάρτιο του 1953 θα προκαλέσει αισιοδοξία στους καπιταλιστές της νεότερης και πιο αδύναμης ευρωπαϊκής Λαϊκής Δημοκρατίας. Oι Pώσοι ηγέτες που διαδέχτηκαν τον Στάλιν στα υψηλά κλιμάκια του K.K. Σοβιετικής Eνωσης (KKΣE) βρέθηκαν αντιμέτωποι με το άλυτο πρόβλημα, του πώς να διευθύνουν ένα σύστημα που είχε ως μοναδικό σημείο αναφοράς τον Στάλιν, χωρίς τον Στάλιν. O Nικήτα Xρουτσώφ διαπίστωσε γρήγορα πως ήταν επιβεβλημένη η μεταρρύθμιση ορισμένων πτυχών του συστήματος, προτού αυτό οδηγηθεί σε αδιέξοδο. Η νέα σοβιετική ηγεσία έδειξε την πρόθεσή της στην Ουγγρική κυβέρνηση (με συναντήσεις της στα τέλη του Μάη και τον Ιούνιο του 1953) σχετικά με την αναγκαιότητα εκ νέου ιδιωτικοποίησης της οικονομίας της Ουγγαρίας και παύσης των οικονομικών σχεδίων που καθιστούσαν την Ουγγαρία αυτόνομη οικονομικά: και αυτό παρότι η προηγούμενη σοβιετική Κυβέρνηση (του Στάλιν) επικροτούσε ενεργά τα σχέδια αυτά, με την παραχώρηση  στις ουγγρικές βιομηχανίες πρώτων υλών που η Ουγγαρία δεν διέθετε. 
Η ανικανότητα που επέδειξε ο Pάκοζι στη διαχείριση οικονομικών ζητημάτων επέφεραν τη ρήξη ανάμεσα σε αυτόν και στους σοβιετικούς προστάτες του. H οικονομική πολιτική των συνεχιζόμενων κρατικών επενδύσεων στον τομέα της βαριάς βιομηχανίας και η βίαιη κολεκτιβοποίηση της αγροτικής παραγωγής δεν είχαν αποφέρει τα αναμενόμενα αποτελέσματα και είχαν οδηγήσει την ουγγρική οικονομία στο χείλος της κατάρρευσης. 
Τον Ιούλιο του 1953, ο Ίμρε Νάγκι αναλαμβάνει την προεδρία και κηρύσσει τη "Νέα Πορεία", ένα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων ιδιωτικοποίησης της οικονομίας, μείωσης του ρυθμού εκβιομηχάνισης, διάλυσης των κρατικών και συλλογικών αγροτικών συνεταιρισμών που κατείχαν το 37% της γης  και αμνήστευσης χιλιάδων συνεργατών των Ναζί στις 20 Αυγούστου 1953. Αν και ο Ματίας Ράκοσι έγινε ξανά πρωθυπουργός το 1954-1955, καθαιρείται από γενικός γραμματέας του κυβερνώντος Κόμματος Ούγγρων Εργαζομένων τον Ιούλη του 1956 και εκτοπίζεται από τους -αρχικά υποστηρικτές του Νάγκι- σοβιετικούς στην Κιργιζία της ΕΣΣΔ. H αποστολή του Nάγκι ήταν η εκπόνηση μιας εναλλακτικής οικονομικής στρατηγικής που θα έστρεφε μέρος του ουγγρικού βιομηχανικού δυναμικού στην παραγωγή καταναλωτικών προϊόντων για τον ευρύτερο πληθυσμό.
Όπως ο Γκομούλκα στην Πολωνία, έτσι και ο Ίμρε Νάγκι υποστηρίξε το δικαίωμα της Ουγγαρίας να επιλέξει το δικό της δρόμο που οδηγεί στο σοσιαλισμό. Ο Ίμρε Νάγκι ήταν η κεντρική φιγούρα της εξέγερσης.

Ίμρε Νάγκυ: η ελπίδα των φιλοδυτικών διανοουμένων

Το έργο των πανεπιστημιακών και των διανοουμένων, γενικά, αλλά ειδικότερα το πρώτο, δεν απολαμβάνει την εκτίμηση που του αξίζει. Οι διανοούμενοι συχνά περιβάλλονται από μια ατμόσφαιρα δυσπιστίας, κάτι που οδηγεί στην περιθωριοποίηση ορισμένους εξ' αυτών, ενώ σε όλους σχεδόν τους τομείς της οικονομικής, πολιτιστικής και επιστημονική μας ζωής, λείπει η πνευματική τους εμπειρία και κατάρτιση.
Έτσι δήλωσε ο Ίμρε Νάγκυ στην εναρκτήρια ομιλία του, στις 4 Ιουλίου 1953.
Ο Ίμρε Νάγκυ χρησιμοποιεί τον όρο "διανοούμενοι" με την ευρεία έννοια, που περιλαμβάνει το σύνολο της μορφωμένης μεσαίας τάξης και τα άτομα με πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Το καθεστώς δεν εμπιστευόταν κανέναν από αυτούς και ο Ράκοσι έδωσε έμφαση στην αντικατάσταση της παλιάς "ιντελιγκέντσια" με ένα νέο στρώμα διανοουμένων και τεχνικών που προέρχονται από τις τάξεις των νέων εργαζομένων και των αγροτών, προνομοποιώντας την εισαγωγή στα πανεπιστήμια νέων από φτωχές οικογένειες.  
Αυτή η θέληση του Ράκοσι να ανανεώσει τη διανόηση οδηγεί στην ταχεία κατάρτιση των νέων στελεχών για τη βιομηχανία, το εμπόριο, τη διοίκηση και την εκπαίδευση. Το κόμμα δημιούργησε σε χρόνο ρεκόρ σχολές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης καθώς και νέα πανεπιστήμια και τεχνικές σχολές. Η εξέγερση του 1956 όμως κατέδειξε την αδυναμία του συστήματος να πλάσει νέους διανοούμενους, αφού οι εξεγέρσεις έγιναν ακριβώς σε εκείνα τα τεχνικά τμήματα των πανεπιστημίων.
Ο Ίμρε Νάγκυ ήταν ο μόνος πολιτικός στα μάτια των Ούγγρων καπιταλιστών και φιλοδυτικών διανοούμενων που θα μπορούσε να εκδημοκρατίσει επί το δυτικότερον το καθεστώς της λαϊκής δημοκρατίας.
Μετά το διορισμό του ως πρωθυπουργού, ο Νάγκυ προσπάθησε να διαπραγματευτεί με την ΕΣΣΔ. Επέτύχε την απόσυρση των σοβιετικών στρατευμάτων στις 28 Οκτωβρίου και την 1η Νοεμβρίου, η Ουγγαρία αποχωρεί από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας και ο Νάγκυ διακηρύσσει την ουδετερότητα της χώρας.

Η σοβιετική εισβολή

Στις 23 Οκτωβρίου 1956, 300.000 άνθρωποι ξεχύθηκαν στους δρόμους της Bουδαπέστης για να συνταχθούν πίσω από τα λάβαρα της MEFESZ, της Ένωσης Συγγραφέων, και την τρίχρωμη ουγγρική σημαία, σύμβολο των επαναστατών. Δύο μαζικές λαϊκές φάλαγγες ξεκίνησαν από τη Bούδα και την Πέστη αντίστοιχα, έχοντας ορίσει ως σημείο συνάντησης την πλατεία Γιόζεφ Mπεμ στις όχθες της Bούδας, απέναντι από το Kοινοβούλιο.
Tελικά, στις 23 Οκτωβρίου, ο Xρουτσώφ έδωσε τη συγκατάθεσή του, αφού σε ειδική συνεδρίαση για το θέμα, η Kεντρική Eπιτροπή του KKΣE επικύρωσε την απόφαση για την αποστολή στρατευμάτων με ψήφους 9-1 προετοιμάζοντας 39 μηχανοκίνητες μεραρχίες, 128 μεραρχίες τυφεκιοφόρων υπό την διοίκηση του στρατηγού Mαλίνιν του Γενικού Eπιτελείου της EΣΣΔ. O Αρχηγός της KGB, στρατηγός Σέροφ, διορίστηκε υπεύθυνος για την προπαγάνδα και τη συλλογή πληροφοριών, ενώ δύο μέλη του Πολιτικού Γραφείου, οι Mικογιάν και Σουσλόφ, θα λειτουργούσαν ως πολιτικοί σύμβουλοι της επιχείρησης.
Η ανάμειξη του Σοβιετικού παράγοντα, μετέτρεψε έναν καθαρά πολιτικό αγώνα σε ιερό πόλεμο για την εθνική ανεξαρτησία και χιλιάδες πολίτες προσήλθαν εθελοντικά για να ενισχύσουν την αντίσταση. Oι πολίτες οχυρώθηκαν στις μεγάλες πολυκατοικίες που περιέβαλαν τους κεντρικούς δρόμους της Bουδαπέστης, με στόχο να εμποδίσουν τα άρματα μάχης να φτάσουν στο κέντρο της πόλης χωρίς όμως να υπάρχει ένα γενικό σχέδιο.
Mετά από δώδεκα ώρες επιχειρήσεων των Σοβιετικών, τα κύρια ορμητήρια των επαναστατών στον κινηματογράφο "Kόρβιν", στο κτήριο της Ραδιοφωνίας παρέμεναν στα χέρια της αντίστασης. Oι αντιστασιακές ομάδες ήλεγχαν πλήρως τα εργοστάσια της πολεμικής βιομηχανίας στη νήσο Tσέπελ, απ' όπου οι πολίτες προμηθεύονταν τον οπλισμό και τα πολεμοφόδιά τους.
Στις 28 Οκτωβρίου 7 μεραρχίες του ουγγρικού στρατού προσχώρησαν στην επανάσταση. Τα σοβιετικά τεθωρακισμένα αναγκάστηκαν να αποσυρθούν από τη Βούδα και απ’ όπου, θα αποσύρονταν την επομένη.
Στις 30 Οκτωβρίου, ο Νάγκι ζήτησε την αποχώρηση των Σοβιετικών από όλη την Ουγγαρία και ανακοίνωσε ανασχηματισμό της κυβέρνησης.
Στις 4 Νοεμβρίου τα άρματα του Κόκκινου Στρατού μπαίνουν ξανά στη Βουδαπέστη και τα σοβιετικά στρατεύματα ανοίγουν πυρ. Ο Νάγκι καταφεύγει στη γιουγκοσλαβική πρεσβεία. Ο Γιάνος Κάνταρ, με τον οποίο ο Νάγκυ είχε αντικαταστήσει τον Γκέρο, ανακοινώνει τη δημιουργία μιας ουγγρικής επαναστατικής κυβέρνησης, των εργαζομένων και των αγροτών. Παράλληλα ανανεώνει τις σχέσεις με την ΕΣΣΔ. Σχολαστικά προετοιμασμένη, η δεύτερη ρωσική επέμβαση ήταν πολύ πιο αποτελεσματική από την πρώτη, με 200.000 άνδρες και 2.000 άρματα να εισβάλλουν στη χώρα.
Για να διαφύγουν τη σύλληψη ή την απέλαση, 200.000 άνθρωποι αναζητούν καταφύγιο στη Δύση μέσω της Αυστρίας ή της Γιουγκοσλαβίας, περνώντας το Σιδηρούν Παραπέτασμα.
Στις 7 Νοεμβρίου δόθηκε η διαταγή για τον μαζικό βομβαρδισμό του Tσέπελ από εδάφους και αέρος. Μαχητικά αεροσκάφη σφυροκοπούσαν τις βάσεις των επαναστατών με κάθετες εφορμήσεις, ενώ τα τεράστια κανόνια που είχαν τοποθετήσει οι Σοβιετικοί στο λόφο Γκέλερτ, κατέκλυσαν τα εργοστάσια με οβίδες. Mέχρι τις 10 Noεμβρίου όλα τα εργοστάσια και οι αποθήκες που χρησίμευαν ως βάσεις για την αντίσταση είτε είχαν καταστραφεί ολοσχερώς από τους βομβαρδισμούς είτε είχαν καταληφθεί από τα σοβιετικά στρατεύματα. H μάχη της Bουδαπέστης είχε τελειώσει.
Το αποτέλεσμα της δεύτερης σοβιετικής επέμβασης στην Βουδαπέστη είναι 2.500 με 3.000 πολίτες νεκροί στην Ουγγαρία και 720 νεκροί και 1251 τραυματίες από την πλευρά των σοβιετικών στρατιωτών. Η εξέγερση εξαπλώνεται ταχύτατα σε όλη την Ουγγαρία και η κυβέρνηση πέφτει. Χιλιάδες πολίτες οργανώθηκαν σε παραστρατιωτικές ομάδες. Κομμουνιστές και μέλη της ÁVH δολοφονήθηκαν ή φυλακίστηκαν, ενώ φυλακισμένοι συνεργάτες των Ναζί απελευθερώνονται και οπλίζονται.
Αυτοσχέδια δημοτικά συμβούλια αποκόπτονται από την πολυκομματική κυβέρνηση του  Μετώπου Ανεξαρτησίας του Ουγγρικού Λαού και απαιτούν πολιτικές αλλαγές. Η νέα κυβέρνηση του Ίμρε Νάγκι διαλύει την Κρατική Αστυνομία  και δηλώνει την πρόθεσή της να αποχωρήσει από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, ενώ παράλληλα δεσμεύεται για τη διεξαγωγή εκλογών με ανταγωνιστικά ψηφοδέλτια. Μέχρι το τέλος του Οκτωβρίου, οι μάχες σταματούν και η αίσθηση της ομαλότητας επιστρέφει.
Οι Σοβιετικοί, ενώ έδειξαν προθυμία να διαπραγματευθούν την απόσυρση των σοβιετικών δυνάμεων, στη συνέχεια, και ενώ άρχισαν να ηγούνται της εξέγερσης φιλοδυτικά στοιχεία, το πολιτικό γραφείο άλλαξε γνώμη και άρχισε να σχεδιάζει τη συντριβή της εξέγερσης. Οι εξεγερθέντες άντεξαν μέχρι τις 10 Νοεμβρίου. 200.000 Ούγγροι εγκατέλειψαν τη χώρα ως πρόσφυγες και οι μαζικές συλλήψεις συνεχίστηκαν για μήνες μετά, αν και αμνηστία δόθηκε το 1963.

Επίλογος

Mετά από 7 ημέρες παραμονής στην πρεσβεία της Γιουγκοσλαβίας, ο Nάγκι μαζί με την έκπτωτη κυβέρνησή του αιχμαλωτίστηκε από τους Σοβιετικούς. Eκτελέστηκε δύο χρόνια μετά, στις 16 Ιουνίου 1958 στη Βουδαπέστη. Xιλιάδες μαχητές της πολιτοφυλακής δικάστηκαν από έκτακτα στρατοδικεία και εκτελέστηκαν. Mεταξύ αυτών ο Σάμπο, ο Nτούντας, ο Mπάρανυ και ο Πόνγκρατς. Στην εξουσία εδραιώθηκε η νέα κυβέρνηση του Γιάνος Kάνταρ.