Πολυήρεις

Ορολογία

Τα περισσότερα πολεμικά πλοία της εποχής διακρίνονται από τα ονόματά τους, που αποτελούνται από ένα ελληνικής προέλευσης αριθμητικό και την κατάληξη -ήρης. Ο αριθμός του αριθμητικού αντιστοιχεί στον αριθμό των σειρών των κωπηλατών ανά πλευρά και όχι στον αριθμό των σειρών των κουπιών, όπως κάποιοι μεταγενέστεροι μελετητές αρχικά υπέθεταν.

Εξέλιξη και σχεδιασμός

Στους μεγάλους πολέμους του 5ου αιώνα π.Χ., όπως οι Περσικοί Πόλεμοι και ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, η τριήρης ήταν ο βαρύτερος τύπος πολεμικού πλοίου που χρησιμοποιούνταν από τα ναυτικά των Μεσογειακών κρατών. Στην περίπτωση της τριήρους, υπήρχαν (συνήθως) τρία καταστρώματα με έναν κωπηλάτη ανά κουπί, δηλαδή συνολικά τρεις σειρές κωπηλατών. Ωστόσο, κατά τις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. άρχισαν να εμφανίζονται διαφοροποιήσεις από την τριήρη. Πρώτα εμφανίστηκαν η πεντήρης και η εξήρης, η εφεύρεση των οποίων πιστώθηκε στο Διονύσιο Α΄, τύραννο των Συρακουσών, ενώ η τετρήρης (που ακολούθησε) πιστώθηκε από τον Αριστοτέλη στους Καρχηδονίους.

Κωπηλατικό σύστημα

Πολύ λίγα είναι γνωστά με βεβαιότητα για την κατασκευή και την εμφάνιση των πολυηρών. Οι γραπτές μαρτυρίες είναι αποσπασματικές και πολύ εκλεκτικές, ενώ οι εικαστικές μαρτυρίες δεν είναι ξεκάθαρες. Το γεγονός ότι οι (ελληνικές) τριήρεις είχαν τρία καταστρώματα κωπηλατών με έναν κωπηλάτη ανά κουπί οδήγησαν τους ιστορικούς του Μεσαίωνα, ενώ ήδη πολλά σχετικά κείμενα και άλλου είδους σχετικές μαρτυρίες είχαν από καιρό χαθεί, να θεωρήσουν (εσφαλμένα) ότι ο σχεδιασμός των πολυηρών ήταν ανάλογος, δηλαδή ανάλογα με τον αριθμό του αριθμητικού προθέματος, τόσα καταστρώματα κωπηλατών, με έναν κωπηλάτη ανά κουπί. Ωστόσο, οι αναφορές για την ύπαρξη μεγαλύτερων πολυηρών, μέχρι και τεσσαρακοντηρών, δηλαδή με αριθμητικό πρόθεμα 40 (!), έκαναν αυτή τη θεωρία να φαίνεται απίθανη. Συνεπώς, κατά την Αναγέννηση και μέχρι το 19ο αιώνα, άρχισαν να πιστεύουν (και πάλι εσφαλμένα) ότι στις πολυήρεις υπήρχαν περισσότερες από μια σειρές κουπιών ανά κατάστρωμα, αλλά πάλι με έναν κωπηλάτη ανά κουπί, όπως συνέβαινε με κάποιους τύπους γαλερών της αναφερόμενης εποχής (Αναγέννηση - 19ος αιώνας). Κατά τον 20ό αιώνα, οι μελετητές απέδειξαν ότι κι αυτή η θεωρία ήταν λανθασμένη. Υιοθέτησαν την άποψη ότι στις αρχαίες γαλέρες οι σειρές κουπιών βρισκόταν (αρχικά πιθανώς μόνο) σε διαφορετικά καταστρώματα, αλλά επειδή μόνο τα τρία πρώτα καταστρώματα είναι πρακτικά για κωπηλασία, οι τρεις σειρές κουπιών είναι το πρακτικό μέγιστο όριο. Ερμήνευσαν, λοιπόν, το αριθμητικό πρόθεμα με τον αριθμό των σειρών κωπηλατών και όχι τον αριθμό σειρών κουπιών. Μπορούσαν, δηλαδή, να υπάρχουν σε κάποιες σειρές κουπιών περισσότεροι από ένας κωπηλάτες ανά κουπί. 
Η πιο συνηθισμένη θεωρία για τη διάταξη καταστρωμάτων και κωπηλατών για την τετρήρη, που θεωρήθηκε ότι προήλθε από τη διήρη, είναι ότι είχε κι αυτή δύο καταστρώματα, αλλά με δύο κωπηλάτες ανά κουπί. Η πεντήρης, από την άλλη, προήλθε από την τριήρη, οπότε είχε κι αυτή τρία καταστρώματα, με διάταξη κωπηλατών - καταστρωμάτων 2:2:1. Το ίδιο ίσχυε και για την εξήρη, που επίσης προήλθε από την τριήρη, οπότε είχε κι αυτή τρία καταστρώματα, με διάταξη κωπηλατών - καταστρωμάτων 2:2:2.  Άλλες ερμηνευτικές θεωρήσεις συμπεριλαμβάνουν και δίκροτες πεντήρεις, με διάταξη κωπηλατών - καταστρωμάτων 3:2, ακόμη και μονόκροτες πεντήρεις, με πέντε κωπηλάτες ανά κουπί σε ένα κατάστρωμα. Η θεωρία των δίκροτων πεντηρών συνυποστηρίζεται από το γεγονός ότι κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. οι πεντήρεις φυλάσσονταν στα ίδια νεώρια με τις τριήρεις (που εξακολουθούσαν συνεχώς να συνυπάρχουν, αλλά δεν θεωρούνταν πια πολεμικά πλοία πρώτου μεγέθους). Για να είναι εφικτό αυτό θα πρέπει αυτές οι πρώτες (τουλάχιστον) πεντήρεις να είχαν παρόμοιο πλάτος με τις τριήρεις, δηλαδή γύρω στα 5,3 μέτρα. Αυτή η θεωρία ταιριάζει και με την ιδέα ότι υπήρξε σταδιακή εξέλιξη από τον ένα τύπο πεντήρους στον άλλο. 
Οι λόγοι για την εξέλιξη των πολυηρών δεν είναι ξεκάθαροι. Το πιο συνηθισμένο μεταγενέστερο επιχείρημα είναι ότι υπήρχε έλλειψη ικανού ποσοτικά ποιοτικού προσωπικού: η τριήρης ήταν ουσιαστικά ένα πολεμικό πλοίο που κατασκευάστηκε για να εμβολίζει, αλλά οι επιτυχημένες τακτικές εμβολισμό εξαρτώταν κυρίως από τη σταθερή διατήρηση καλά εκπαιδευμένου κωπηλατικού πληρώματος, κάτι που λίγα ναυτικά κράτη εκτός από την Αθήνα είχαν τους πόρους ή και την κατάλληλη κοινωνική δομή για να το επιτύχουν σε ικανοποιητικά επαρκείς αριθμούς. Η χρήση περισσότερων από ενός κωπηλατών ανά κουπί μείωνε την ανάγκη για καλά εκπαιδευμένο προσωπικό που απαιτούνταν για κάθε πλοίο: Μόνο οι κωπηλάτες στην άκρη του κάθε κουπιού χρειαζόταν να είναι επαρκώς εκπαιδευμένοι. Οι άλλοι απλώς πρόσθεταν περισσότερη μυϊκή ισχύ. Αυτό το σύστημα επίσης χρησιμοποιούνταν στις γαλέρες της εποχής της Αναγέννησης, αλλά αρχαία αγγεία παρέχουν ενδείξεις για συνέχιση της εκπαίδευσης πληρωμάτων από τους διοικητές τους και κατά την (ελληνιστική) εποχή των πολυηρών. Ο αυξημένος αριθμός των κωπηλατών επίσης απαιτούσε φαρδύτερο σκάφος, γεγονός που βέβαια μείωνε την ταχύτητα του πλοίου, αλλά από την άλλη πρόσφερε αρκετά άλλα πλεονεκτήματα: Τα μεγαλύτερα σκάφη ήταν πιο δυνατά και άντεχαν περισσότερο στον εμβολισμό, αλλά και είχαν μεγαλύτερη χωρητικότητα, που επέτρεπε την φιλοξενία στο σκάφος περισσότερων επιβατών (δηλαδή πεζοναυτών),  τη δυνατότητα για παρουσία καταπελτών ή και πύργων, αλλά και γενικότερα τη μεταφορά περισσότερων εφοδίων και άλλων χρήσιμων φορτίων, με μικρότερη αναγκαιότητα για επιπλέον μεταγωγικά ή και άλλα βοηθητικά σκάφη. Τα περισσότερο υπερυψωμένα τμήματα των καταστρωμάτων και η μεγαλύτερη σταθερότητα των μεγαλύτερων σκαφών τα έκανε πιο αποτελεσματικά ως βάσεις εκτόξευσης βλημάτων κάθε είδους κατά του εχθρού και γενικά αύξανε τις δυνατότητες των πολεμικών πλοίων για ναυτικές και αμφίβιες επιχειρήσεις.  Όλα αυτά ήταν σημαντικά σε μια εποχή που η έκβαση των ναυμαχιών αποφασίζονταν ολοένα λιγότερο από τον εμβολισμό και ολοένα περισσότερο από το ρεσάλτο. Προτάθηκε από τον Λάιονελ Κάσσον (Lionel Casson) ότι (μερικές, τουλάχιστον, από τις) πεντήρεις που χρησιμοποιούνταν από τους Ρωμαίους στους Καρχηδονιακούς Πολέμους του 3ου αιώνα π.Χ. ήταν μονόκροτες, οπότε είχαν ένα κατάστρωμα με πέντε κωπηλάτες ανά κουπί και μεγάλο πλάτος, πλεονέκτημα που επέτρεπε τη μεγάλη (για την εποχή) τοπική συγκέντρωση 120 επιβατών σε ένα κατάστρωμα, γεγονός που (εικάζεται ότι ίσως) έπαιξε ζωτικό ρόλο για τη ρωμαϊκή νίκη (ειδικότερα) στη Ναυμαχία του Έκνομου.

Κατασκευή

Υπήρξαν δυο κύριες ναυτικές σχεδιαστικές παραδόσεις στη Μεσόγειο Θάλασσα, η Ελληνική και η Φοινικική - Καρχηδονιακή. Η δεύτερη αντιγράφτηκε, αργότερα, από τους Ρωμαίους. Χρησιμοποιώντας ως υπόδειγμα τις τριήρεις τους, οι Έλληνες συνήθιζαν να προεξέχει μόνο το πάνω επίπεδο κουπιών («παρεξειρεσία»), ενώ σύμφωνα με τη μεταγενέστερη Καρχηδονιακή ναυπηγική παράδοση προτιμούσαν να προσθέτουν ύψος στα σκάφη τους, έχοντας  και τα τρία επίπεδα κουπιών να εξέχουν απευθείας από τα πλαϊνά των κυρίως σκαφών.
Με βάση τις εικονογραφικές ενδείξεις πάνω σε νομίσματα, οι Μόρρισον (Morrison) και Κόατς (Coates) καθόρισαν ότι οι καρχηδονιακές τριήρεις του 5ου και των αρχών του 4ου αιώνα π.Χ. ήταν σε μεγάλο βαθμό παρόμοιες με τις ελληνικές, περιλαμβάνοντας πιθανώς και την παρεξειρεσία. Από τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ., ωστόσο, δηλαδή περίπου την ίδια εποχή που η πεντήρης άρχισε να εμφανίζεται στη Φοινίκη, εμφανίστηκαν και ενδείξεις φοινικικών - καρχηδονιακών πλοίων χωρίς παρεξειρεσία. Αυτό απαιτούσε μια διαφορετική διάταξη κουπιών, με το μεσαίο επίπεδο να τοποθετείται περισσότερο προς τα μέσα, καθώς και μια διαφορετική κατασκευή του κύτους, με τα πλευρικά τμήματα των καταστρωμάτων να επισυνάπτονται σε αυτήν την (κατασκευή του κύτους). Από τα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ. και μετά, οι καρχηδονιακές πεντήρεις εμφάνιζαν ένα ξεχωριστό κωπηλατικό κουβούκλιο που περιείχε τους κωπηλάτες που ήταν (πριν) τοποθετημένοι στον κύριο χώρο του σκάφους. Αυτή η εξέλιξη των προγενέστερων μοντέλων εμπεριείχε επιπλέον τροποποιήσεις, με την έννοια ότι οι κωπηλάτες τοποθετούνταν πάνω από το κατάστρωμα και ουσιαστικά στο ίδιο επίπεδο. Αυτό επέτρεπε την ενίσχυση του σκάφους και αύξανε τη χωρητικότητα σε προμήθειες, αλλά και βελτίωνε τις συνθήκες αερισμού των κωπηλατών, έναν ιδιαίτερα σημαντικό παράγοντα για τη διατήρηση της αντοχής τους και κατά συνέπεια βοηθούσε στη διατήρηση (για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σχετικά υψηλής) ταχύτητας για το σκάφος. Είναι ασαφές, ωστόσο, αν αυτός ο σχεδιασμός εφαρμόζονταν και στις βαρύτερες (από τις πεντήρεις) πολυήρεις, και παρόλο που οι Ρωμαίοι αντέγραψαν τα καρχηδονιακά μοντέλα για τις πεντήρεις τους, υπάρχουν επίσης εικονογραφικές ενδείξεις για την ύπαρξη και πολυηρών με παρεξειρεσία (στο ρωμαϊκό ναυτικό) μέχρι και στην ύστερη αυτοκρατορική περίοδο. 
Τουλάχιστον από την Αθηναϊκή Σικελική Εκστρατεία (415 - 413 π.Χ.), έγινε φανερό ότι οι θρανίτες (οι κωπηλάτες της ανώτερης σειράς κουπιών) της προεξοχής των αθηναϊκών τριηρών ήταν ευάλωτοι σε επιθέσεις με βέλη και άλλα βλήματα. Έχοντας υπόψη και τις επιθέσεις με ρεσάλτο (ιδιαίτερα) στα επόμενα χρόνια, (κάποια) σκάφη κατασκευάζονταν ως «κατάφρακτα», δηλαδή με κλειστούς χώρους για την προστασία των κωπηλατών και με ένα κλειστό άνω κατάστρωμα, ικανό να μεταφέρει (περισσότερους) επιβάτες και (αργότερα και) καταπέλτες.

Επτήρεις

Οι επτήρεις (λατινικά: septiremis) ήταν αρχαίες γαλέρες που εμφανίστηκαν στην ελληνιστική εποχή και σταδιακά εξαφανίστηκαν στην ρωμαϊκή αυτοκρατορική εποχή,  με επτά σειρές κωπηλάτες.  Διάταξη κωπηλατών  3:2:2 ή 4:3. 
Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αποδίδει την εφεύρεση της επτήρους στον ίδιο το Μέγα Αλέξανδρο. Ο Κούρτιος το υποστηρίζει, επίσης, αυτό, αναφέροντας ότι είχε διατάξει την κατασκευή 700 επτηρών στη Φοινίκη, για να υλοποιήσει τα σχέδιά του για περίπλου της Αραβικής Χερσονήσου και της Αφρικής. Ο Δημήτριος ο Πολυορκητής είχε επτά επτήρεις, κατασκευασμένες στη Φοινίκη, ενώ αργότερα, ο Πτολεμαίος Β΄ (283 - 246 π.Χ.) είχε κατασκευάσει 36 επτήρεις.  Ο Πύρρος της Ηπείρου (306 - 302 και 297 - 272 π.Χ.) είχε τουλάχιστον μία επτήρη, που αιχμαλωτίστηκε από τους Καρχηδόνιους και τελικά βυθίστηκε στη Ναυμαχία στις Μύλες.

Οκτήρεις

Οι οκτήρεις (λατινικά: octiremis ) ήταν αρχαίες γαλέρες που εμφανίστηκαν στην ελληνιστική εποχή και σταδιακά εξαφανίστηκαν στην ρωμαϊκή αυτοκρατορική εποχή,  με οκτώ σειρές κωπηλάτες. Διάταξη κωπηλατών  3:3:2 ή 4:4.
Πολύ λίγα είναι γνωστά για τις οκτήρεις. Τουλάχιστον δύο οκτήρεις υπήρχαν στο στόλο του Φιλίππου Ε΄ της Μακεδονίας (221 - 179 π.Χ.) στην Ναυμαχία της Χίου (201 π.Χ.), όπου εμβολίστηκαν στο πλάι. Η τελευταία εμφάνισή τους ήταν στη Ναυμαχία του Ακτίου, όπου ο Πλούταρχος ανέφερε ότι ο στόλος του Μάρκου Αντωνίου είχε πολλές οκτήρεις.  Με βάση τα σχόλια του Ορόσιου, τα μεγαλύτερα πλοία στο στόλο του Μάρκου Αντωνίου ήταν το ίδιο ψηλά όσο και οι πεντήρεις (οι ρωμαϊκές ήταν δίκροτες), οπότε υποθέτεται ότι οι οκτήρεις του, όπως επίσης και οι εννήρεις και οι δεκήρεις του, ήταν δίκροτες.
Μια εξαιρετικά μεγάλη οκτήρης ήταν η «Λεοντοφόρος», που κατασκευάστηκε από το Λυσίμαχο (306 - 281 π.Χ.), όπως καταγράφηκε από το Μέμνονα από την Ηράκλεια. Ήταν πλούσια διακοσμημένη και χρειάζονταν 1.600 κωπηλάτες, ενώ μετέφερε 1.200 επιβάτες. Ήταν ένα εκπληκτικό για το μέγεθός του πλοίο, με πολύ καλή απόδοση.
Σύμφωνα με αναφορές από τη Ναυμαχία του Ακτίου, οι οκτήρεις του Μάρκου Αντωνίου (ο Οκταβιανός είχε μέχρι και εξήρεις) μετέφεραν η καθεμιά τους περί τους 200 βαριά οπλισμένους πεζοναύτες και τοξότες, καθώς επίσης και τουλάχιστον από 6 βαλλίστρες.

Εννήρεις

Οι εννήρεις (λατινικά: noniremis ) ήταν αρχαίες γαλέρες που εμφανίστηκαν στην ελληνιστική εποχή και σταδιακά εξαφανίστηκαν στην ρωμαϊκή αυτοκρατορική εποχή,  με εννέα σειρές κωπηλάτες.  Διάταξη κωπηλατών  3:3:3 ή 5:4.
Η ύπαρξη εννήρων καταγράφηκε από το 315 π.Χ.: Υπήρχαν τρεις εννήρεις στο στόλο του Αντίγονου του Μονόφθαλμου. Επίσης, αναφέρεται η παρουσία εννηρών στο στόλο του Μάρκου Αντωνίου στη Ναυμαχία του Ακτίου, όπως καταγράφηκε από τους Φλόρους και Κάσσιους Ντίο, ενώ ο Πλούταρχος αναφέρει την ύπαρξη μόνο οκτηρών και δεκηρών.

Δεκήρεις

Οι δεκήρεις (λατινικά: deciremis ) ήταν αρχαίες γαλέρες που εμφανίστηκαν στην ελληνιστική εποχή και σταδιακά εξαφανίστηκαν στην ρωμαϊκή αυτοκρατορική εποχή, με δέκα (10) σειρές κωπηλάτες. Διάταξη κωπηλατών 4:3:3 ή 5:5.
Η εφεύρεση των δεκηρών, όπως και η εφεύρεση των επτηρών, αποδώθηκαν από τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο στον ίδιο το Μέγα Αλέξανδρο, και ήταν παρούσες, μαζί με τις εννήρεις, στο στόλο του Αντίγονου του Μονόφθαλμου το 315 π.Χ.. Πράγματι, οι δεκήρεις πιθανότατα προέκυψαν από τις εννήρεις, με την απλή προσθήκη μιας σειράς κωπηλατών. Μια δεκήρης αναφέρεται ως η ναυαρχίδα του Φιλίππου Ε΄ της Μακεδονίας στη Ναυμαχία της Χίου το 201 π.Χ., ενώ στη Ναυμαχία του Ακτίου ήταν ο βαρύτερος τύπος πολεμικού πλοίου του στόλου του Μάρκου Αντωνίου.

Βαρύτερες πολυήρεις

Η τάση της κατασκευής ολοένα και μεγαλύτερων πολεμικών πλοίων εμφανίστηκε από τις τελευταίες δεκαετίες του 4ου αιώνα π.Χ. και δεν σταμάτησε στις δεκήρεις. Ο Δημήτριος ο Πολιορκητής ναυπήγησε ενδεκήρεις, δεκατριήρεις, δεκατετρήρεις, δεκαπεντήρεις και δεκαεξήρεις, ενώ στο Ναυτικό του Πτολεμαίου Β΄ εντάχθηκαν (συνολικά) 222-224 τετρήρεις, τριήρεις ή και μικρότερα πολεμικά, 17 πεντήρεις, 5 εξήρεις, 36-37 επτήρεις, 30 εννήρεις, 14 ενδεκήρεις, 2 δωδεκήρεις, 4 δεκατριήρεις, μία εικοσήρη και δύο τριακοντήρεις. Τελικά, ο Πτολεμαίος Δ΄ (221 - 204 π.Χ.) ναυπήγησε μία τεσσερακοντήρη, με μήκος 130 μέτρα, που χρειάζονταν 4.000 κωπηλάτες, 400 ναύτες και είχε 2.850 επιβάτες στα καταστρώματά της. Ήταν (μάλλον) το μεγαλύτερο σε συνολικό πλήρωμα (7.250) πολεμικό πλοίο όλων των εποχών. Ωστόσο, δεν υπάρχει καμιά ένδειξη ότι τελικά αυτά τα ναυτικά τέρατα πήραν μέρος σε κάποια ναυμαχία. Ο μέγιστος τύπος πολυήρους για τον οποίο έχει βρεθεί σαφής αναφορά ότι χρησιμοποιήθηκαν σε ναυμαχία ήταν η δεκήρης, για παράδειγμα στη ναυμαχία του Ακτίου από το Μάρκο Αντώνιο. 
Οι μεγαλύτερες πολυήρεις πιθανότατα (και μάλλον σίγουρα αυτές που ήταν βαρύτερες από εικοσιτετρήρη) ήταν καταμαράν, με την έννοια των πλοίων με περισσότερες από μιας (συνήθως δύο) τρόπιδες, που (μάλλον) προέκυψαν από τη συνένωση δυο (συνήθως, αλλά θεωρητικά ίσως και περισσότερων) μικρότερων πολυηρών με μια ενδιάμεση ενωτική εξέδρα. Προτάθηκε ότι, με την εξαίρεση της τεσσερακοντήρους, οι καταμαράν πολυήρεις ήταν δίκροτες, ως προς το κωπηλατικό σύστημα (με το τρίτο εννιαίο κατάστρωμα να μη διαθέτει κουπιά, ως κατάστρωμα μάχης).