Παιχνίδια χωρίς σύνορα

Τα Παιχνίδια Χωρίς Σύνορα (Jeux Sans Frontières - JSF) ήταν ένα τηλεοπτικό πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ραδιοτηλεόρασης (EBU), το οποίο ξεκίνησε το 1965 ως η διεθνής εκδοχή του γαλλικού προγράμματος Intervilles. Η ιδέα ανήκε στον Στρατηγό Σαρλ ντε Γκωλ και είχε ως στόχο τη συμφιλίωση των νέων της μεταπολεμικής Ευρώπης, μέσα από ευρηματικά παιχνίδια στα οποία διαγωνίζονταν δήμοι και κοινότητες από διαφορετικές χώρες.

Η Ιστορία των Παιχνιδιών Χωρίς Σύνορα

Το 1965 τα Παιχνίδια Χωρίς Σύνορα ξεκίνησαν με τη συμμετοχή τεσσάρων χωρών (Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία). Η τεράστια επιτυχία του προγράμματος κίνησε το ενδιαφέρον συμμετοχής πολλών ακόμα χωρών, με αποτέλεσμα το 1979 να λάβουν μέρος για πρώτη φορά οκτώ χώρες συνολικά. Το ρεκόρ αυτό καταρρίφθηκε το 1994, με τη συμμετοχή εννέα χωρών.
Μετά από 18 έτη, τα Παιχνίδια Χωρίς Σύνορα σταμάτησαν το 1983, αλλά επανήλθαν στις τηλεοπτικές οθόνες το 1988. Η Επιστροφή των Παιχνιδιών Χωρίς Σύνορα οφείλεται στον παρουσιαστή της ιταλικής τηλεόρασης Ετόρε Αντέννα. Η EBU δήλωνε πως θα χρειαζόταν η συμμετοχή δύο «μεγάλων» χωρών στη νέα διοργάνωση, η Ιταλία ήταν μέσα, το θέμα ήταν η Γαλλία. Σε συνάντηση που είχε ο Ετόρε Αντένα με την πρόεδρο του ευρωκοινοβουλίου κα Σιμόν Βέιλ, το πρόβλημα λύθηκε σε δύο ώρες. Έως και το 1982 οι εκπομπές μεταδίδονταν ζωντανά μέσω του δικτύου της EBU στις χώρες που συμμετείχαν ενώ από το 1988 η εκπομπή προβαλλόταν μαγνητοσκοπημένη.
Το 1996 αποτελεί μία κρίσιμη χρονιά για τα Παιχνίδια Χωρίς Σύνορα, καθώς συνέβησαν ριζικές αλλαγές στον τρόπο διεξαγωγής του προγράμματος. Προκειμένου να μετριαστεί το υψηλό κόστος της παραγωγής, ανατέθηκε η διοργάνωση όλων των εκπομπών κάθε χρονιάς σε μία και μόνο χώρα, την Ιταλία, με εξαίρεση το 1997 (όπου 9 εκπομπές διοργανώθηκαν στην Ουγγαρία και ο τελικός της χρονιάς στην Πορτογαλία).
Φαίνεται όμως ότι αυτή η αλλαγή δεν συνέβαλε θετικά στην εξέλιξη του προγράμματος, καθώς το 2000 αποφασίστηκε αρχικά η αναβολή και στη συνέχεια η οριστική διακοπή του. Το 2007 η EBU ακύρωσε την προγραμματισμένη επαναφορά του προγράμματος λόγω του υψηλού κόστους παραγωγής. Τα Παιχνίδια Χωρίς Σύνορα είναι μία από τις πιο ακριβές τηλεοπτικές παραγωγές, για παράδειγμα η ΕΡΤ (Ελληνική Τηλεόραση) δαπανούσε κάθε χρόνο για την σειρά περίπου 100 εκατομύρια δραχμές ή 283.203 ευρώ.

Τρόπος διεξαγωγής

Κατά τα έτη 1965 - 1967, τα παιχνίδια διεξάγονταν ταυτόχρονα και στις δύο χώρες. Ο τρόπος με τον οποίο γίνονταν η διεξαγωγή των παιχνιδιών ήταν ο ακόλουθος: Κάθε ομάδα έστελνε ορισμένα μέλη της στην χώρα με την οποία ανταγωνίζονταν ενώ τα υπόλοιπα μέλη παρέμειναν στην χώρα τους για να αντιμετωπίσουν τους αντιπάλους τους που είχαν έρθει από την άλλη πόλη (χώρα).
Η σειρά αλλάζει πλήρως το 1967 με την είσοδο στην διοργάνωση δύο επιπλέον χωρών, της Ελβετίας και της Μεγάλης Βρετανίας. Έκτοτε, σε κάθε εκπομπή πλέον, παίρνουν μέρος ομάδες από όλες τις συμμετέχουσες χώρες, κάτι το οποίο αποτέλεσε την τελική μορφή των Παιχνιδιών Χωρίς Σύνορα.
Ο αριθμός των παιχνιδιών σε κάθε εκπομπή ήταν από οκτώ έως δέκα (ανάλογα τη κάθε χρονιά). Ανάλογα με την πολυπλοκότητα κάθε παιχνιδιού (το διαθέσιμο πεδίο δράσης και το διαθέσιμο εξοπλισμό) και τον αριθμό των συμμετεχουσών ομάδων, τα παιχνίδια παιζόταν σε έναν, δύο ή τρεις γύρους, ώστε να διαγωνιστούν όλες οι ομάδες, εκτός αν προβλεπόταν ο "εκ περιτροπής αποκλεισμός" μιας ομάδας σε κάθε παιχνίδι (χάριν εξοικονόμησης χώρου, χρόνου και τελικά χρήματος). Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όταν οι ομάδες αντιμετώπιζαν πρόβλημα, που οφείλονταν σε κατασκευαστική αστοχία του εξοπλισμού τους και είχε φανερά αντίκτυπο στην απόδοσή τους, τότε κατόπιν γνωμοδότησης των κριτών, διεξαγόταν ένας επαναληπτικός γύρος, για όσες ομάδες είχαν τέτοιου είδους προβλήματα.
Κάθε εκπομπή διεξαγόταν σε διαφορετική χώρα και η θεματολογία των παιχνιδιών αντλούνταν συνήθως από την ιστορία και τον πολιτισμό της φιλοξενούσας χώρας. Η τελευταία εκπομπή κάθε χρονιάς αποτελούσε τον "Τελικό", στον οποίο διαγωνίζονταν οι ομάδες που είχαν συγκεντρώσει την υψηλότερη βαθμολογία από κάθε χώρα, στις προηγούμενες εκπομπές της χρονιάς.
Κάθε εκπομπή αναδείκνυε τόσο τη χώρα και τον τόπο, στον οποίο διεξαγόταν, όσο και των (κωμο-)πόλεων, οι οποίες συμμετείχαν σε αυτή. Αυτό γινόταν με ειδικά βίντεο από κάθε τόπο (card postal), που προβάλλονταν μεταξύ των παιχνιδιών. Έτσι, οι τηλεθεατές μπορούσαν να θαυμάσουν ευρωπαϊκούς τουριστικούς προορισμούς, δημοφιλή μνημεία, παραδοσιακά κτίρια, μαγευτικά τοπία, δραστήριους πολίτες κ.α. από κάθε συμμετέχουσα πόλη και από την άλλη κάθε δήμος ή κοινότητα είχε τη δυνατότητα να προβληθεί σε ένα ευρύ ευρωπαϊκό κοινό.

Παιχνίδια με προκριματικούς γύρους

Ορισμένα παιχνίδια σχεδιάστηκαν έτσι, ώστε σε κάθε γύρο να αποκλείεται η ομάδα με τη χειρότερη επίδοση, ενώ οι υπόλοιπες προκρίνονταν στον επόμενο προκριματικό γύρο, μέχρι τον τελικό, ο οποίος αναδεικνύει και το νικητή.

Παιχνίδια με ημιτελικούς και τελικούς γύρους

Παιχνίδια κατάταξης με "αθλητική" λογική. Σε σπάνιες περιπτώσεις, όπως το τέταρτο παιχνίδι της εκπομπής του 1989 από τις Βρυξέλλες, που διεξήχθη από τέσσερις συμμετέχουσες χώρες ανά δύο σε τέσσερις γύρους. Αρχικά, έγιναν δύο ημιτελικοί και έπειτα οι δύο τελικοί, ένας μικρός (για τους ηττημένους των ημιτελικών) για τις θέσεις 3 και 4 και ο μεγάλος (για τους νικητές των ημιτελικών) για τις θέσεις 1 και 2. Βάση αυτής της κατάταξης αποδόθηκαν οι προβλεπόμενοι βαθμοί του γύρου.

Παιχνίδια με συμμετοχή αντιπάλων

Σε πολλές περιπτώσεις, η αποστολή μιας ομάδας δυσχεραίνονταν από παίκτη αντίπαλης ομάδας (ή παίκτες αντίπαλων ομάδων). Έτσι, κάθε ομάδα συμμετείχε με δύο τρόπους στο παιχνίδι: μια φορά, εκτελώντας την αποστολή της (από την οποία βαθμολογούνταν), και άλλη μια δυσκολεύοντας το παιχνίδι των αντιπάλων της (ώστε να χάσουν όσους περισσότερους βαθμούς μπορούσαν).

Παιχνίδια συνεργασίας

Αντίθετα, με την προηγούμενη περίπτωση, παίκτες διαφορετικών ομάδων λαμβάνουν μέρος στην ίδια αποστολή ως σύμμαχοι. Αυτά τα παιχνίδια, διεξάγονται κλασικά σε δύο γύρους, σε κάθε έναν από τους οποίους συμμετέχουν οι ίδιες ομάδες. Κατόπιν κλήρωσης, ορίζονταν τα ζευγάρια του πρώτου και του δεύτερου γύρου, έτσι ώστε κάθε ομάδα να συνεργαστεί με διαφορετική ομάδα σε κάθε γύρο. Ανάλογα με τη κατάταξη κάθε γύρου, κάθε ζευγάρι ομάδων λάμβανε μια φθίνουσα βαθμολογία. Κατόπιν, κάθε ομάδα άθροιζε τις επιμέρους βαθμολογίες της (ως αποτέλεσμα των συνεργασιών της) και προέκυπτε η συνολική βαθμολογία του παιχνιδιού, βάση της οποίας γινόταν η κατάταξη και η τελική βαθμολόγηση του παιχνιδιού.

Φιλ ρουζ (Fil rouge)

Το "Φιλ ρουζ" (Fil rouge), ήταν ένα παιχνίδι που διεξαγόταν από όλες τις ομάδες καθ' όλη τη διάρκεια της εκπομπής με μία ή δύο ομάδες σε κάθε γύρο. Έτσι, οι γύροι του φιλ ρουζ παρεμβάλλονταν του παιχνιδιού εναλλάσσονταν με τα υπόλοιπα παιχνίδια. Συχνά, οι ομάδες, που συμμετείχαν σε κάθε γύρο φιλ ρουζ απουσίαζαν από το παιχνίδι, που προηγούνταν, ώστε αφ' ενός να προετοιμαστούν για το φιλ ρουζ και αφ' ετέρου να εξοικονομηθεί μια θέση στο πεδίο των παιχνιδιών (βλέπε παραπάνω: "εκ περιτροπής αποκλεισμός"). Η βαθμολογία από το φιλ ρουζ προστίθετο στη συνολική βαθμολογία, αφού και η τελευταία ομάδα έπαιζε στο φιλ ρουζ, πριν το μεγάλο παιχνίδι του τελικού.

Τζόκερ (Joker)

Μια πρωτότυπη ιδιομορφία των Παιχνιδιών Χωρίς Σύνορα, ήταν το "τζόκερ" μια κίνηση εξόχως στρατηγική. Κάθε ομάδα μπορούσε να χρησιμοποιήσει πριν από ένα παιχνίδι το "τζόκερ", ώστε να διπλασιάσει τους βαθμούς της στο τέλος του συγκεκριμένου παιχνιδιού. Όλες οι ομάδες έπρεπε να έχουν κάνει τζόκερ υποχρεωτικά μέχρι και το προτελευταίο παιχνίδι της βραδιάς. Τζόκερ στο φιλ ρουζ και στο παιχνίδι του τελικού απαγορεύονταν.
Χαρακτηριστικό σύμβολο του τζόκερ ήταν το κόκκινο καπέλο του μεσαιωνικού γελωτοποιού, το οποίο πέρασε σταδιακά στο λογότυπο των Παιχνιδιών Χωρίς Σύνορα. Τέτοια καπέλα, βαμμένα στα χρώματα κάθε ομάδας, στερεώνονταν σε κοντάρια, τα οποία κρατούσαν είτε ο αρχηγός είτε κάποιος άλλος εκπρόσωπος της ομάδας, που στεκόταν κοντά στον παρουσιαστή της εκπομπής, για να δηλώσει, ότι η ομάδα του θα "παίξει τζόκερ" στο επόμενο παιχνίδι.

Στοίχημα

Το 1994 μπήκε και το στοίχημα. Ο αρχηγός της κάθε ομάδας, σε ένα παιχνίδι στο οποίο η ομάδα του μετά από κλήρωση δεν έπαιζε, στοιχημάτιζε σε μια άλλη χώρα και έπαιρνε όσους βαθμούς έπαιρνε και εκείνη. Το 1995 δεν ίσχυσε το "στοίχημα", αλλά πάλι κάθε ομάδα δεν έπαιζε σε ένα παιχνίδι μετά από κλήρωση πάλι.

Παιχνίδι του τελικού

Από το 1988 και έπειτα, στο τελευταίο παιχνίδι, όπου συμμετείχαν πάντα όλες οι ομάδες και κατά κανόνα διεξαγόταν όλο σε έναν γύρο, όλες οι ομάδες διπλασίαζαν τους βαθμούς τους.

Παιχνίδι των παρουσιαστών

Ορισμένες εκπομπές, περιελάμβαναν ένα παιχνίδι, στο οποίο συμμετείχαν μόνο οι παρουσιαστές-εκπρόσωποι των κρατικών τηλεοπτικών σταθμών, που μετέδιδαν το πρόγραμμα. Οι επιδόσεις στο συγκεκριμένο παιχνίδι δεν προσμετρούνταν στη γενική βαθμολογία. Αποτελούσαν όμως πηγή σαρκαστικών σχολίων και φιλοφρονήσεων μεταξύ των παρουσιαστών.
Σε άλλες περιπτώσεις όμως (π.χ. το 1993) ήταν υποχρεωτικό ο παρουσιαστής κάθε χώρας να συμμετάσχει σαν παίκτης σε ένα παιχνίδι, μαζί με τους κανονικούς παίκτες της ομάδας που εκπροσωπούσε την χώρα του.

Κατάταξη και βαθμολογία

Ανεξάρτητα, από τον αριθμό των γύρων κάθε παιχνιδιού, η κατάταξη των ομάδων γίνονταν βάσει των κριτηρίων επίδοσής τους, τα οποία ήταν συνήθως:
α) η σειρά τερματισμού σε μια κούρσα ενός γύρου, 
β) η σειρά αποκλεισμού σε κούρσες προκριματικών γύρων, 
γ) ο χρόνος ολοκλήρωσης μιας αποστολής, 
δ) η τιμή ενός φυσικού μεγέθους (μήκος, όγκος, μάζα, ανάλογα με τη φύση του παιχνιδιού)
ε) ο αριθμός των αντικειμένων, που συλλέχθηκαν, προστέθηκαν, αφαιρέθηκαν ή καταστράφηκαν (ανάλογα με το σκοπό του παιχνιδιού) και σε περίπτωση ισοπαλίας, εξετάζεται ο χρόνος, στον οποίο ολοκληρώθηκαν.
στ) ο αριθμός των ολοκληρωμένων επιπέδων ενός παιχνιδιού και σε περίπτωση ισοπαλίας, εξετάζεται ο χρόνος, στον οποίο ολοκληρώθηκαν.
ζ) η βαθμολογία, όπως προκύπτει από μαθηματικές πράξεις μεταξύ των επιμέρους βαθμολογιών ανά γύρο του ίδιου παιχνιδιού.
Η βαθμολογία κάθε παιχνιδιού ήταν η σειρά κατάταξης ανάστροφα (δηλ. η τελευταία ομάδα έπαιρνε 1 βαθμό, η προτελευταία ομάδα 2 βαθμούς κ.ο.κ με την πρώτη ομάδα να παίρνει τόσους βαθμούς όσες και οι ομάδες, που συμμετείχαν στο εν λόγω παιχνίδι. Οι σχετικές διαφορές στις επιδόσεις των ομάδων δεν αντικατοπτρίζονταν στην τελική βαθμολογία του παιχνιδιού.
Σε περίπτωση ισοπαλίας δύο ή περισσότερων ομάδων σε ένα συγκεκριμένο παιχνίδι (και εφόσον δεν υπήρχαν μετρήσεις μεγαλύτερης ακριβείας ή σχετικοί κανονισμοί, ώστε να σπάσουν οι ισοπαλίες), τότε στις ισόπαλες ομάδες απονέμονταν όλοι οι βαθμοί, που προβλέπονταν για τη θέση στην οποία συνέβη ισοπαλία. Αν για παράδειγμα τρεις ομάδες ισοβαθμούσαν στη 2η θέση της κατάταξης, τότε η ομάδα με την 3η επίδοση κατατασσόταν 5η και λάμβανε τους βαθμούς της 5ης θέσης.

Παρουσιαστές - Κριτές

Σε κάθε εκπομπή, διορίζονταν παρουσιαστές-εκπρόσωποι από κάθε κρατική τηλεόραση χώρας, η οποία συμμετείχε. Επιπλέον, υπήρχαν και κεντρικοί παρουσιαστές, από την κρατική τηλεόραση της χώρας, που φιλοξενούσε την διοργάνωση. Ρόλος τους ήταν η εξήγηση και η περιγραφή κάθε παιχνιδιού στη γλώσσα ή τις γλώσσες κάθε χώρας. 
Κάθε χώρα, επίσης, έστελνε και έναν κριτή, ο οποίος επέβλεπε σε κάθε εκπομπή μια ομάδα, φυσικά όχι της δικής του χώρας αλλά πάντα την ίδια ομάδα από την αρχή έως το τέλος του επεισοδίου. Εκτός από τους κριτές της κάθε χώρας, υπήρχε και ο επικεφαλής των κριτών. Τα τελευταία χρόνια επικεφαλής ήταν ο ακροβάτης Denis Pettiaux από το Βέλγιο, το οποίο δεν συμμετείχε τότε στα ΠΧΣ.

Ελληνικές νίκες

Συνολικά, η Ελλάδα σημείωσε τρεις νίκες, αλλά καμία σε τελικό:
Το 1995 με τη Ρόδο στο Μιλάνο, με 62 βαθμούς, και τη Πάτρα, πάλι το 1995 στη Μάλτα, με 59 βαθμούς. Η τρίτη νίκη ήταν από την Κομοτηνή στο Τρέντο το 1998 με 83 βαθμούς.

Διοργανώσεις Παιχνιδιών Χωρίς Σύνορα επί ελληνικού εδάφους

Εκτός από τις νίκες όμως, η Ελλάδα φιλοξένησε αρκετές φορές τα Παιχνίδια Χωρίς Σύνορα. Η αρχή έγινε το 1993 στην Αθήνα και συγκεκριμένα στο Μαρούσι. Το θέμα της εκπομπής, "Οι 12 άθλοι του Ηρακλή".
Το 1994 τα Παιχνίδια έγιναν στον Πόρο με θέμα, "Τις περιπέτειες του Οδυσσέα".
Το 1995 πραγματοποιήθηκαν δύο εκπομπές και οι δύο στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου. Η πρώτη με θέμα "Μύθοι του Αισώπου" και η δεύτερη "Οι περιπέτειες του Θησέα".

Special εκπομπές

Το 1990 στο Μακάο της Κίνας (πορτογαλική αποικία μέχρι το 1999), έγινε η μοναδική εκπομπή των Παιχνιδιών Χωρίς Σύνορα εκτός Ευρώπης! Ήταν μια ειδική εκπομπή για τα Χριστούγεννα.Έξι χώρες πήραν μέρος: Η Ιταλία με το Bergamo, η Ισπανία με τη Jaca, η Γιουγκοσλαβία με το Trogir, η Πορτογαλία με το Guimaraes, ο Άγιος Μαρίνος με την πόλη του Αγίου Μαρίνου και το Μακάο με την ομώνυμη ομάδα. Νικήτριες αναδείχθηκαν με 49 βαθμούς η Γιουγκοσλαβία με την Ιταλία.
Ειδική Χριστουγεννιάτικη εκπομπή έγινε και το 1994, στο Cardiff της Ουαλίας, που είχε φιλοξενήσει και τον τελικό εκείνης της χρονιάς. Συμμετείχε με παίκτες η οικοδέσποινα και άλλες 4 χώρες από τις 9 που είχαν λάβει μέρος εκείνη την χρονιά στην κανονική σαιζόν, αλλά και οι 9 χώρες είχαν στείλει τους παρουσιαστές τους στην Χριστουγεννιάτικη εκπομπή.
Η Ελληνική Τηλεόραση έκανε τις παρακάτω Ειδικές Εκπομπές για τα Παιχνίδια Χωρίς Σύνορα:
Το 1994 η ΕΤ1 μία ημέρα πριν την προβολή των Παιχνιδιών Χωρίς Σύνορα μετέδιδε την εκπομπή "Παιχνίδια Χωρίς Σύνορα μια ημέρα πριν..." ενώ το 1995 με το τέλος της σειράς προβλήθηκε η ειδική εκπομπή του πάρτυ που διοργάνωσε η ΕΤ1 για τις ομάδες που συμμετείχαν. Το 1996 πριν την προβολή των Παιχνιδιών Χωρίς Σύνορα, προβλήθηκε η ειδική εκπομπή της ΕΤ1 όπου παρουσιάστηκαν οι ελληνικές ομάδες ενώ το 1997 με το τέλος της σειράς προβλήθηκε η ειδική εκπομπή της ΕΤ1 με την συμμετοχή των καλύτερων παικτών από τις ελληνικές ομάδες.