Ομάδα Τέχνη (1917)

Η πρώτη Ομάδα Τέχνη (1917-1919) υπήρξε μια εξαιρετικά σημαντική συσπείρωση εικαστικών καλλιτεχνών, που εξέφρασε στο πλαίσιο της νεοελληνικής τέχνης την ανάγκη για υπέρβαση του ακαδημαϊσμού και για αμεσότερη σύνδεση με τα κινήματα του ιστορικού Μοντερνισμού.  

Ίδρυση και συμμετέχοντες

Η Ομάδα Τέχνη ιδρύθηκε στον απόηχο καλλιτεχνικών συγκρούσεων που προκλήθηκαν με αφορμή την τέταρτη έκθεση του Συνδέσμου Ελλήνων Καλλιτεχνών, τον Απρίλιο του 1917, ως απόρροια της σταδιακής επιβολής νεωτερικών αντιλήψεων έναντι του έως τότε κυρίαρχου ακαδημαϊσμού. Ηγέτης της Ομάδας ήταν ο Νίκος Λύτρας, που είχε σπουδάσει στη Γερμανία, διατηρούσε άριστες σχέσεις με ακαδημαϊκούς όπως ο Ιακωβίδης και εκπροσωπούσε, για σημαντικό τμήμα της κριτικής και έως την εμφάνιση των Μαλέα και Παρθένη το 1917, τον πιο πρωτοποριακό Έλληνα ζωγράφο της περιόδου. Κοντά του συνασπίστηκαν οι Λυκούργος Κογεβίνας, Γρηγόριος Ζευγώλης, Κωνσταντίνος Μαλέας, Νικόλαος Οθωναίος, Κωνσταντίνος Παρθένης, Σταύρος Καντζίκης, ο γηραιότερος Οδυσσέας Φωκάς και οι νεότεροι Περικλής Βυζάντιος, Όθων Περβολαράκης, Δημήτριος Στεφανόπουλος, Μιχάλης Τόμπρος. Από αυτούς οι Λύτρας, Οθωναίος, Καντζίκης και Τριανταφυλλίδης είχαν σπουδάσει στο Μόναχο, ενώ όλοι οι υπόλοιποι στη Γαλλία αφομοιώνοντας κατά κανόνα ιμπρεσιονιστικά και μεταϊμπρεσιονιστικά κινήματα, με έμφαση στο συμβολισμό (Παρθένης), το φωβισμό και τον ιαπωνισμό (Μαλέας), την Αρ Νουβώ (Περβολαράκης). Οι δεκατρείς αυτοί καλλιτέχνες παρουσίασαν στην πρώτη τους έκθεση, τον Δεκέμβριο του 1917, ένα λίγο-πολύ ομοιογενές και νεωτερικό ύφος, που ήταν και το κύριο γνώρισμα του όλου εγχειρήματος. 

Ομάδα Τέχνη και Φιλελεύθεροι

Η πρώτη έκθεση της Ομάδας Τέχνη εγκαινιάστηκε ανήμερα των Χριστουγέννων του 1917. Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους ο βασιλιάς Αλέξανδρος, ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος και πλήθος υπουργών, γεγονός που ώθησε αρκετούς ιστορικούς να συνδέσουν άμεσα τους καλλιτέχνες της ομάδας αλλά και το ύφος που υπηρετούσαν με το εκσυγχρονιστικό έργο της κυβέρνησης των Φιλελευθέρων. Τη σύνδεση αυτή ενίσχυσε επιπλέον το γεγονός πως, δύο χρόνια αργότερα, στις 2 Σεπτεμβρίου του 1919, στη γκαλερί De la Boetie του Παρισιού, πάλι ο Βενιζέλος εγκαινίαζε την πρώτη και μοναδική έκθεση της ομάδας στην Ευρώπη, έκθεση που έγινε στο πλαίσιο των ειρηνευτικών συνομιλιών που οδήγησαν στην υπογραφή της συνθήκης των Σεβρών. 
Ωστόσο, πέρα από τον ευσεβή πόθο των καλλιτεχνών (εντός και εκτός της Ομάδος Τέχνη) να εμπλέξουν το κυρίαρχο στην πολιτική ζωή κόμμα των Φιλελευθέρων στα καλλιτεχνικά ζητήματα λύνοντας βασικά συντεχνιακά τους προβλήματα, ούτε η Ομάδα Τέχνη ως συσσωμάτωση ούτε τα μέλη της συνολικά θα μπορούσαν να συνδεθούν αποκλειστικά με το βενιζελισμό, παρά μόνο μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο ανακατεύθυνσης της ελληνικής διανόησης και καλλιτεχνίας από τη Γερμανία (19ος αιώνας) προς τη Γαλλία (20ός αιώνας).

Οι εκθέσεις της Ομάδας Τέχνη

Η πρώτη έκθεση της Ομάδας Τέχνη φιλοξενήθηκε στα γραφεία της νεοϊδρυθείσας φιλοκυβερνητικής εφημερίδας «Ελεύθερος Τύπος», τον Δεκέμβριο του 1917. Στην έκθεση έλαβαν μέρος οι ζωγράφοι Περικλής Βυζάντιος, Σταύρος Καντζίκης, Λυκούργος Κογεβίνας, Νικόλαος Λύτρας, Κωνσταντίνος Μαλέας, Νικόλαος Οθωναίος, Κωνσταντίνος Παρθένης, Όθων Περβολαράκης, Δημήτριος Στεφανόπουλος, Θεόφραστος Τριανταφυλλίδης, Οδυσσέας Φωκάς και οι γλύπτες Γρηγόριος Ζευγώλης και Μιχάλης Τόμπρος. Προοδευτικοί κριτικοί, όπως ο Νιρβάνας, σημείωναν «Η ομάς, που διοργάνωσε την τελευταίαν Έκθεσιν, συνέπεσεν ή επεζητήθη –δεν γνωρίζω– να έχει μερικάς κοινάς καλλιτεχνικάς τάσεις και κάποιαν συγγένειαν ταλάντου, κατά το μάλλον ή ήττον. Δεν ομιλώ περί σχολών και τεχνοτροπιών, διότι όλαι αυταί αι λέξεις κατήντησαν να μη σημαίνουν τίποτε ακριβές και να επαυξάνουν την σύγχυσιν. Θέλω να ειπώ ότι τα ολίγα έργα που συνεκεντρώθησαν εις την δημοσιογραφικήν αυτην αίθουσαν, δεν βγάζουν το ένα το μάτι του άλλου, όπως συμβαίνει εις τας περισσοτέρας μεγάλας μας Εκθέσεις, με την Ελληνικήν μάλιστα κατάταξιν των έργων. Συζούν πολύ καλά μεταξύ των και δίνουν μίαν γενικήν εντύπωσιν αρκετάν αρμονικήν χωρίς να χάνει το καθένα την προσωπική του ανεξαρτησίαν».
Στον αντίποδα, συντηρητικοί όπως ο Καλογερόπουλος σχολίαζαν την ομοιογένεια αυτή αρνητικά: «Δύναται η έκθεσις της ομάδος να χαρακτηρισθή ως έκθεσις νεωτεριστική. Ένας σετσεσιονισμός επικρατεί και –επόμενον– ένας ξενισμός. Γενικώς ο κυριαρχών όχι μόνο λόγω αριθμού έργων, αλλά και διά την τέχνην και την ελληνικότητα είνε ο κ. Οθωναίος. Αντάρται της τέχνης είνε δύο, παράδοξοι διά την τεχνοτροπίαν, ο κ. Παρθένης κατά πρώτιστον λόγω, ο κ. Κογεβίνας κατά δεύτερον. Ποιητικώτερος ο κ. Μαλέας. Ο κ. Βυζάντιος ο κομψότερος. Ο κ. Λύτρας ο μοναδικός προσωπογράφος της εκθέσεως. Ο κ. Περβολαράκης με τα σκίτσα του ο αντιπρόσωπος της ελαφράς ζωγραφικής – κατά το ελαφράς φιλολογίας. Ο κ. Τριανταφυλλίδης, ο μετριοφρονέστερος. Οι άλλοι υπάρχουν ή δεν υπάρχουν, το ίδιο κάνει. Εκ των γλυπτών, ο κ. Τόμπρος μονοκρατορεί με τας προτομάς, ο κ. Ζευγώλης ιδιόρρυθμος με τα σατυρικά σκίτσα». Η εντύπωση που προκάλεσε στο κοινό η έκθεση ήταν μεγάλη, ακριβώς λόγω του ομογενούς και πρωτοποριακού για τα ελληνικά δεδομένα χαρακτήρα της, με κυριότερο γνώρισμα την επιβολή του Παρθένη (ο οποίος είχε να εκθέσει στην Αθήνα από το 1904) ως του πλέον πρωτοποριακού Έλληνα ζωγράφου, εκείνα τα χρόνια.
Στις 26 Ιανουαρίου του 1919 εγκαινιάστηκε στα νέα γραφεία της διαφημιστικής εταιρείας «Ανατολή» (Ερμού και Βουλής) η έκθεση Γάλλων Καλλιτεχνών και μελών της Ομάδας Τέχνη. Ήταν μια ακόμη έκθεση Ελλήνων και Γάλλων (είχε προηγηθεί στην Αθήνα ειδικά η Ελληνογαλλική Έκθεσις, που φιλοξενήθηκε στο Ζάππειο το 1918) που πέρασε μάλλον απαρατήρητη από το κοινό και την κριτική. Από τα μέλη της Ομάδας Τέχνη συμμετείχαν οι Περικλής Βυζάντιος, Γρηγόριος Ζευγώλης, Λυκούργος Κογεβίνας, Νίκος Λύτρας, Κωνσταντίνος Μαλέας, Νικόλαος Οθωναίος, Όθων Περβολαράκης, Δημήτριος Στεφανόπουλος, Μιχάλης Τόμπρος, Θεόφραστος Τριανταφυλλίδης, Οδυσσέας Φωκάς, καθώς και ο Παύλος Μαθιόπουλος, ενώ εξέθεσαν και 13 Γάλλοι (Allegre, Barthe, Boudila, Bray, Denis, Duchemin, Ferrand, Grand, Job, Lambert, Rameau, Rimbert και ο γλύπτης Poncet). 
Η Ομάδα Τέχνη πραγματοποίησε μία ακόμη έκθεση των μελών της προτού διαλυθεί: στο Παρίσι, στη γκαλερί De la Boetie, που εγκαινιάστηκε στις 2 Σεπτεμβρίου του 1919 παρουσία του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου, με τη συμμετοχή των Δημήτρη Γαλάνη, Μάρκου Ζαβιτσιάνου, Γρηγόρη Ζευγώλη, Λυκούργου Κογεβίνα, Νίκου Λύτρα, Κωνσταντίνου Μαλέα, Σταύρου Παπαπαναγιώτου, Κωνσταντίνου Παρθένη, Παύλου Ροδοκανάκη, Δημήτρη Στεφανόπουλου, Μιχάλη Τόμπρου, Οδυσσέα Φωκά, οι οποίοι παρουσίασαν 200 έργα, ενώ ο Κωνσταντίνος Δημητριάδης εξέθεσε την προτομή του Βενιζέλου.
Στην Αθήνα η Ομάδα Τέχνη επιβλήθηκε ως εκπρόσωπος των πιο νεωτερικών τάσεων της ελληνικής τέχνης. Όμως η έκθεση στο Παρίσι δεν στέφθηκε από ανάλογη επιτυχία. Η καθυστερημένη πρόσληψη του ιμπρεσιονισμού και των μεταϊμπρεσιονιστικών κινημάτων από τους Έλληνες καλλιτέχνες, οι οποίοι όφειλαν πολλά στη διδαχή τους στο εξωτερικό, η αδυναμία τους να συλλάβουν τις τομές της πρωτοπορίας που συντελούνταν εκείνη την περίοδο στη γαλλική πρωτεύουσα και, κυρίως, η απουσία ενός ιδιαίτερου «εθνικού» χαρακτήρα, οδήγησε στην απαξιωτική αντιμετώπιση της έκθεσης από τους γάλλους τεχνοκρίτες:. Στο περιοδικό Πινακοθήκη, σημειωνόταν: «Ο Παρισινός “Χρόνος” αποφαίνεται ως εξής: “Οι μετασχόντες της εκθέσεως Έλληνες καλλιτέχναι υπόσχονται· δυνατοί χυμοί κυκλοφορούν και πολύ προσεχώς θα ίδωμεν έργα τιμώντα την Ελλάδα. Αλλ’ οι διδάσκαλοι […] δεν ήσαν Έλληνες. Άλλοι εσπούδασαν εις Παρισίους, άλλοι εις Μόναχον, άλλοι εις Βιέννην. Και τα ίχνη της Λατινικής ή Γερμανικής προπαιδείας είνε εμφανή υπέρ το δέον. Με την διαφοράν ότι η μεν Γαλλική επίδρασις ουδέν αφαιρεί από την ατομικότητα του καλλιτέχνου, ενώ η Γερμανική φονεύει(;) εν αυτώ πάσαν ανεξαρτησίαν. […]”. Εις τον Παρισινόν “Ελεύθερον Άνθρωπον” γράφει ο κριτικός Ζαν Ντεστιέ: “Ο Γαλλικός ιμπρεσιονισμός εμόρφωσε τους Έλληνας καλλιτέχνας, οίτινες ενεφανίσθησαν εν τη εκθέσει. Διατί τάχα να μη δεικνύωνται περισσότερον Έλληνες; Μήπως είνε θύματα αορίστου διεθνισμού; Αποδεικνύουν ότι η φυλή των ημπορεί να αναδείξη μεγάλους καλλιτέχνας, αλλά διατί φορούν προσωπίδας; Ο Σέζαν [sic], όστις δεν ήξευρε να ζωγραφίζη επέδρασε πολύ επί του Γαλάνη. Υπάρχει πλάνη εν τη τέχνη οσάκις υπάρχει ωρισμένον σύστημα. Ευτυχώς ο Γαλάνης επηρεάσθη ολιγώτερον από πολλούς συμπατριώτας μας. Μετά τον Γαλάνην σταματά κανείς εις τον κ. Παρθένην. Έχει πολύ ανεπτυγμένον το αίσθημα της διακοσμητικής. Αλλ’ η “Εληές” είνε τάχα Ελληνικαί ή μήπως Προβηγκιαναί; Ο Λούι Βωσέλ έγραψε ότι ο κ. Κογεβίνας είνε ο Μωφρέ της Κερκύρας. Και όμως ο Μωφρέ μόλις προ δύο ετών απέθανε και ελησμονήθη. Οι κ.κ. Ροδοκανάκης, Στεφανόπουλος και Φωκάς θα ημπορούσαν να τεθούν εις την πρώτην γραμμήν οιασδήποτε εκθέσεως τοπειογράφων. Αλλ’ είνε όμως Έλληνες; Ούτε ο κ. Λύτρας είνε Έλλην, ούτε ο κ. Παπαπαναγιώτου. Οι δύο αυτοί καλλιτέχναι έλαβον εν Γερμανία διδασκαλίαν, την οποίαν χωρίς να καταδικάζω καθόλου, ομολογώ ότι δεν στέκει ούτε εν Γαλλία, ούτε εν Αθήναις”».

Διάλυση, ανασύσταση και συνέχεια

Η αποτυχία της έκθεσης στο Παρίσι και η κοινωνική και πολιτική αστάθεια που ακολούθησε τη Μικρασιατική Καταστροφή, οδήγησαν σε διάλυση της Ομάδας Τέχνη. Όμως στα χρόνια που ακολούθησαν, τα σημαντικότερα μέλη της Ομάδας εξακολούθησαν να εκθέτουν από κοινού: τον Μάιο του 1925 οι Λύτρας, Μαλέας, Κογεβίνας, Καλλιγάς, Ρενιέρης, Στεφανόπουλος, Στεφανοπούλου-Αλεξανδρίδου και Σώχος εξέθεσαν στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά και το Νοέμβριο του ίδιου χρόνου οι Λύτρας, Μαλέας, Σώχος, Καλλιγάς, Τριανταφυλλίδης και Ζευγώλης εγκαινίασαν τις αίθουσες της γκαλερί Στρατηγοπούλου, επί της οδού Φιλελλήνων. Όμως, ο θάνατος του Λύτρα (1927) και του Μαλέα (1928) έκλεισαν τον κύκλο της πρώτης ομάδας.
Δύο χρόνια αργότερα, η Ομάδα Τέχνη ανασυστάθηκε με τη συμμετοχή ορισμένων ιδρυτικών της μελών (Στεφανόπουλος, Τριανταφυλλίδης, Τόμπρος) και αρκετών νέων, που έκαναν τότε τα πρώτα τους βήματα. Οι συμμετέχοντες ήταν οι ζωγράφοι Χ. Αλεξανδρίδου, Μ. Αναγνωστοπούλου, Α. Αστεριάδης, Σπ. Βασιλείου, Μ. Βιτσώρης, Α. Θεοδωρόπουλος, Π. Οικονομίδη, Κ. Πάγκαλος, Μ. Παπαδημητρίου, Π. Ρέγκος, Δ. Στεφανόπουλος, Θ. Τριανταφυλλίδης, οι γλύπτες Φ. Ρωκ, Α. Σώχος, Μ. Τόμπρος και οι διακοσμητές Π. Διαμαντοπούλου, Σ. Ξενόπουλος, Σ. Πολυχρονιάδου. Η μεσοπολεμική Ομάδα Τέχνη υπήρξε η σημαντικότερη καλλιτεχνική συσπείρωση του Μεσοπολέμου και μία από τις οκτώ ομάδες που συμμετείχαν στην ίδρυση του Καλλιτεχνικού Επαγγελματικού Επιμελητηρίου, το 1944. Το 1950, αρκετά μέλη της Ομάδας Τέχνη συμμετείχαν στην ίδρυση της Ομάδας Εκθέσεων Στάθμη, που έδρασε σε ολόκληρη τη δεκαετία του ’50. Τέλος, το 1960 ιδρύθηκε η Ομάδα Τέχνης α΄, με μέλη νεότερους καλλιτέχνες (Γιάννης Χαΐνης, Δημοσθένης Κοκκινίδης, Κοσμάς Ξενάκης κ.ά.) με στόχο τη διάδοση της σύγχρονης τέχνης στο μεγάλο κοινό, διοργανώνοντας εκθέσεις και συζητήσεις σε γειτονιές της Αθήνας και της επαρχίας.