Ηγεμονία της Σάμου

Ιστορικό υπόβαθρο

Η Σάμος είχε επαναστατήσει εναντίον των Τούρκων μαζί με την υπόλοιπη Ελλάδα το 1821. Παρά το γεγονός ότι η Σάμος συμμετείχε σ' όλη τη διάρκεια της επανάστασης, δεν εντάχθηκε στο νεοσύστατο Βασίλειο της Ελλάδας. Παρά το γεγονός ότι το Δεκέμβριο του 1832 ο σουλτάνος εξέδωσε Οργανικό Χάρτη με τον οποίο παραχωρούσε προνόμια, προκειμένου να οι Σαμιώτες να δηλώσουν υποταγή, μια τέτοιου περιεχομένου αυτονομία δεν τους ικανοποιούσε. Η αντίδραση προήλθε από τον Λυκούργο Λογοθέτη ο οποιος συγκρότησε χωρίς καμία διεθνή νομιμοποίηση και αναγνώριση, ένα ιδιότυπο κρατικό μόρφωμα, την ανεξάρτητη Σαμιακή Πολιτεία (1830-1834). Τελικά η  ηγεμονία επιβλήθηκε με ένοπλη βία, τον Μάιο του 1834.
Η αντίθεση των Σαμίων στο καθεστώς της Ηγεμονίας εκδηλώθηκε με τις πολλές συνελεύσεις τους στο διάστημα 1830-1834, τις αναφορές τους προς την ελληνική κυβέρνηση, τα διαβήματά τους προς τους εκπροσώπους των Δυνάμεων, την άρνησή τους να στείλουν επιτροπή στην Υψηλή Πύλη για να διαπραγματευθούν και η απόφασή τους να μεταναστεύσουν για να μην δηλώσουν υποταγή στην οθωμανική κυβέρνηση.

Ο χαρακτήρας του καθεστώτος

Τον Δεκέμβριο του 1832 η Υψηλή Πύλη εξέδωσε το μπεράτι με το οποίο καθόριζε το διοικητικό καθεστώς του νησιού και διοριζόταν ο πρώτος Μπέης-Ηγεμόνας. Ήταν το αποτέλεσμα της συναίνεσης της οθωμανικής κυβέρνησης και των Μεγάλων Δύναμεων. η Σάμος αποτελούσε τμήμα της οθωμανικής επικράτειας και η διοίκηση ανατίθετο σε χριστιανό, ο οποίος θα διοριζόταν από την Υψηλή Πύλη και θα διοικούσε το νησί με τη βοήθεια του Συμβουλίου ή Βουλής (meclis-i-șûrâ). Το τελευταίο θα αποτελείτο από προύχοντες εκλεγμένους από τους πλέον επιφανείς του τόπου, ενώ την προεδρία θα είχε ο Μπέης-Ηγεμόνας. Το μπεράτι παραχωρούσε αμνηστία στους Σαμίους,όριζε την πληρωμή φόρου υποτέλειας στην Υψηλή Πύλη  ύψους 400.000 γροσίων, απαγόρευε την εγκατάσταση οθωμανικών στρατευμάτων στο νησί, όριζε την απόλυτη ελευθερία στην άσκηση του εμπορίου και των λατρευτικών καθηκόντων, ενώ συμπεριλάμβανε στις αρμοδιότητες του Ηγεμόνα και την έκδοση των αδειών ναυσιπλοΐας και την αδεια εγκατάστασης ή απομάκρυνσης ξένων υπηκόων από το νησί.
Καθεστως ημικυριαρχίας ίσχυε για την Σάμο. Η Σάμος δεν μπορούσε να έχει συμβολή σε διακρατικές συνθήκες, να αναλαμβάνει υποχρεώσεις ή να αποκτά δικαιώματα με τις συνθήκες που συνήπτε η Υψηλή Πύλη, δεν μπορούσε να έχει διπλωματικούς εκπροσώπους και η Πύλη μόνη διόριζε τον εκάστοτε Ηγεμόνα.
Η δυνατότητα των Σαμίων να οργανώσουν ίδιον κρατικό μηχανισμό, νομοθετική και δικαστική εξουσία, και διοικητικό κλάδο, να εμπλουτίζουν τον δημόσιο βίο με κατάλληλους θεσμούς, να εισάγουν νομοθεσίες (π.χ Σαμιακή Πολιτική Δικονομία, Αστικός Κώδικας Ηγεμονίας Σάμου κλπ) προσδιόριζε την εσωτερική αυτονομιά των Σαμίων.
Η διαμόρφωση των θεσμών της Ηγεμονίας συνέπεσε χρονικά με την έναρξη του Τανζιμάτ το λεξιλόγιο των Οθωμανικών πολιτειακών κειμένων της Ηγεμονίας παρακολουθεί την πολιτική ορολογία και ιδεολογία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ωστόσο απαντώνται όροι μη καθιερωμένοι ακόμα στο οθωμανικό πολιτικό λεξιλόγιο(π.χ ελευθερία,γενική συνέλευση)
Ως προς τα προνόμιά της η Σάμος τοποθετείται σε ένα ενδιάμεσο καθεστώς μεταξύ προνομιούχων περιοχών όπως η Κρήτη ή ο Λίβανος και στις αυτόνομες επαρχίες όπως η Ρουμανία και η Αίγυπτος.
Η ηγεμονική εξουσία περιγράφεται με προσωποπαγείς όρους: η ηγεμονία αποδίδεται ως προσωπική εξουσία του Ηγεμόνα και όχι ως πολιτειακό μόρφωμα του νησιού ή του νησιού ως οντότητας γενικά, ενώ τα χαρακτηριστικά της πολιτειακής οργάνωσης του νησιού ανανεώνονται εν είδει προνομίων στα διοριστήρια μπεράτια κάθε νέου Ηγεμόνα. Τα ελληνικά κείμενα χρησιμοποιούν συστηματικά όρους που υποδεικνύουν κρατική υπόσταση (Βουλή, Δημόσιαι οικοδομαί, Πατρίς). Τα οθωμανικά έγγραφα αντίθετα προκειμένου να συρρικνωθεί και συμβολικά η αυτονομία του νησιού χρησιμοποιούν αυτοδιοικητικούς όρους.

Διακυβέρνηση

Ο ηγεμόνας της ήταν χριστιανός, ανώτερος αξιωματούχος της Υψηλής Πύλης, διοριζόταν από τον σουλτάνο και έφερε τον τίτλο του πρίγκιπα. Διοικούσε το νησί μαζί με μια τετραμελή τοπική κυβέρνηση, ονομαζόμενη Βουλή, η οποία εκλεγόταν από τη Γενική Συνέλευση των πληρεξουσίων κάθε χωριού ή κωμόπολης, που έπαιζε το ρόλο της νομοθετικής εξουσίας και συνεδρίαζε κάθε χρόνο επί ένα περίπου μήνα. Το σχήμα της ηγεμονικής διοίκησης προσδιορίστηκε από την Οργανική Διάταξη (1832) και τον Αναλυτικό Χάρτη (1850) και προσομοίαζε με αυτό των παραδουνάβιων ηγεμονιών σε μικρογραφία. Η Σάμος δεν μπορούσε να αναπτύξει εξωτερικές σχέσεις, είχε όμως δική της σημαία και πλήρη εσωτερική αυτονομία, με αναγνώριση της ελληνικής καταγωγής, της γλώσσας και της θρησκείας των κατοίκων της, ενώ τελούσε υπό την εγγύηση και την προστασία των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων.

Ηγεμονία Αλεξάνδρου Καλλιμάχη

Στις 19 Ιουνίου 1850 αποφασίζεται ο διορισμός του Αλέξανδρου Καλλιμάχη. Από το 1851, με τον ερχομό στη Σάμο του Γεωργίου Κονεμένου ως τοποτηρητή της ηγεμονίας, μπήκαν οι βάσεις του αυτόνομου καθεστώτος. Οργανώθηκαν οι υπηρεσίες του κρατιδίου, τα δικαστήρια, ιδρύθηκαν σχολεία σε όλες τις κοινότητες του νησιού, τυπογραφείο, ψηφίστηκαν νόμοι βασικοί, ξεχώρισαν οι τρεις εξουσίες, επιβλήθηκε η πειθαρχία και ο σεβασμός στους νόμους, πατάχθηκε η ληστοπειρατεία.

Ηγεμονία Ιωάννη Γκίκα

Στις 4 Απριλίου 1854 ο Ιωάννης Γκίκας φτάνει στη Σάμο. Επί των ημερών του ο Λιμήν Βαθέος γίνεται η πρωτεύουσα της Σάμου. Από το 1855, επί της ηγεμονίας του Ι. Γκίκα, άρχισε να λειτουργεί το Πυθαγόρειο Γυμνάσιο ως ανώτερο εκπαιδευτήριο και πολύ σύντομα Ανώτερο Παρθεναγωγείο. Μετακλήθηκαν από την Ελλάδα σπουδαίοι δάσκαλοι, εισήχθη ο θεσμός των υποτροφιών για όσους είχαν τις ικανότητες να σπουδάσουν. Πολλοί νέοι απόφοιτοι συνέχισαν τις σπουδές τους στην Ελλάδα, Κωνσταντινούπολη ή το εξωτερικό. Μετά το πέρας των σπουδών τους επέστρεψαν στη Σάμο και συμμετέχοντας στα κοινά διαμόρφωσαν τις νέες πνευματικές και πολιτικές δυνάμεις του τόπου. Η επίδρασή τους στη σαμιακή κοινωνία δεν άργησε να φανεί.
Από την παραίτηση του Γκίκα τον Δεκέμβριο το 1858 μέχρι τον διορισμό νέου ηγεμόνα , για τρεις μήνες περίπου, τα ηγεμονικά καθήκοντα εκτελούνταν από αντιποροσωπεία βουλευτών και τον Διευθυντή του Ηγεμονικού Γραφείου.

Ηγεμονία Μιλτιάδη Αριστάρχη

O Μιλτιάδης Αριστάρχης έφτασε στη Σάμο στις 20 Απριλίου 1859. Στη δράση του πιστώνεται η ρύθμιση υπαλληλικών ζητημάτων, η ενίσχυση του κλάδου της δικαιοσύνης με την συσταση Εφετείου, χωρίς πλέον την ανάμειξη των βουλευτών οι οποίοι αξιοποιούνταν ως ακυρωτικό δικαστήριο, Οι Αστικές σχέσεις στη Σάμο ρυθμίζονταν από τον Αρεμνόπουλο και τα τοπικά έθιμα τα οποία ο Αριστάρχης θέλησε να καταγραφούν από σχετική επιτροπή, αλλά λόγω των αντιφάσεών τους δεν επικυρώθηκε.  Η πρόσληψη νέου προσωπικού στο Πυθαγόρειο Γυμνάσιο και η ίδρυση νέων σχολείων αποτύπωνε τη μέριμνά του για θέματα παιδείας. Μάλιστα είχε εισηγηθεί την καθιέρωση φόρων επί των ενοικιαζομένων σπιτιών και φόρου επιτιδέυματος  για ενίσχυση των σχολικών πόρων αλλά η Συνέλευση τους απέρριψε. Επίσης εμπλουτίσθηκε το δημόσιο τυπογραφείο για να μπορεί να αναλάβει την εκτύπωση διδακτικών βιβλίων για τα σχολεία. Κατασκεύασε το λιμάνι του Πυθαγορείου.
Η πρώτη εφημερίδα της Σάμου εκδίδεται στα χρόνια του.
Ψήφισε νόμους με τους οποίους ρυθμιζόταν η ταχυδρομική υπηρεσία του νησιού προς εξυπηρέτηση των οικισμών του νησιού, απαγορευόταν η ανέγερση κατοικιών πλησίον νεκροταφείων
Ανολοκλήρωτη ήταν το εγχείρημα καταγραφής της μοναστηριακής περιουσίας με τη θέσπιση αρμόδιας Επιτροπής. όπως και η ίδρυση Λωβοκομείου η οποία κατέστη δυνατή μεταγενεστέρως.
Η Συνέλευση ψηφισε να καθιερωθει ως τιμωμενη επέτειος προς τιμήν του νέου Ηγεμόνα η ημερομηνια άφιξης του Αριστάρχη στην Σάμο, η 23η Απριλίου. Επίσης ψηφίσθηκε η αγορά αμπελώνα από το δημόσιο με σκοπό να δωρηθεί στην σύζυγο του Ηγεμόνα Ευριδίκη ως εκδήλωση ευγνωμοσύνης του τόπου στο πρόσωπό του.
Ο Αριστάρχης θέλησε να εισάγει νέο φορολογικό σύστημα για να γίνει πιο δίκαιο: αντικατέστησε το  σύστημα της αποδεκάτισης με εκείνο της εγγείου φορολογίας. Συγκεκριμένα προτιμήθηκε μικτό συστημα φορολόγησης επί της παραγωγής και επί της εκτάσεως. Επί της Ηγεμονίας του στάλθηκαν για πρώτη φορά γεωργικά προϊόντα της Σάμου στην διεθνή έκθεση του Λονδίνου, τα οποία βραβεύθηκαν.
Ο Αριστάρχης απουσιάζε συχνά στην Κωνσταντινούπολη και την ηγεμονική εξουσία ασκούσε η Βουλή με το Ηγεμονικό Γραφείο.

Ηγεμονία Γεωργίου Βέροβιτς

O Γεώργιος Βέροβιτς ήταν Σερβικής καταγωγής γεννημένος στα Σκόρδα  μέλος της σουλτανικής υπηρεσίας των ανακτόρων εστάλη στα 1895 στη Σάμο ως ηγεμόνας της. Με την άφιξή τους είχε να αντιμετωπίσει έντονο δημιοσιονομικό πρόβλημα, όπως τους απλήρωτους υπαλλήλους για χρονικο διάστημα επτά μηνών.
Η περίοδος της Ηγεμονίας σφραγίστηκε από την ίδρυση Αρχαιολογικού Μουσείου, το κτίσιμο δύο δεξαμενών για την ύδρευση της πρωτεύουσας, την απαγόρευση της αλιείας του γόνου και την άυξη του ενερηγτικού του δημόσιου ταμείου με το ποσό των επτά χιλιάδων χρυσών λιρών.

Ηγεμονία Κωστάκη Καραθεοδωρή

Ο Κωστάκης Καραθεοδωρή με σπουδές στη γεφυροποιΐα στη Γαλλία υπήρξε πρόσωπο ιδιαίτερα αγαπητό στους Σαμίους.
Επί των ημερών του ιδρύθηκε Τράπεζα μετά από σύμβαση πιυ υπέγραψαν με τον Ιωάννη Πεσμαζόγλου ως εκπροσώπου της Τράπεζας των Αθηνών με βουλευτές της Σάμου, ενώ βολιδοσκπήθηκε η Οθωμανική Τράπεζα για δημιουργία υποκαταστήματος στο νησί.Ιδρύθηκε Εμπορικό Επιμελητήριο, η  Εσπεραντική Σχολή Σάμου, εξωραΐσθηκαν οι φυλακές, οργανωθηκαν οι χωροφυλακή και η αγροφυλακή, η Διεύθυνση Τεχνικών Υπηρεσίων και το Τυπογραφείο, ιδρύθηκε ατμοπολοϊκή Εταιρεία , ενώ βελτιώθηκε το οδικό δίκτυο του νησιού.

Ηγεμονία Γεωργίου Γεωργιάδη

Η Πύλη διόρισε τον Γεώργιο Γεωργιάδη, στις 9 Σεπτεμβρίου 1907, στέλνοντας ένα χρηματικό ποσό ως δώρο : εκατό λίρες για το Νοσοκομείο και εκατό για τους πτωχούς. Από τις πρώτες ενέργειές του ήταν οι αυθαίρετες παύσεις και οι αυθαίρετοι διορσιμοί υπαλλήλων. Η Βουλή αντέδρασε καταγγέλοντάς τον στην Βεζυρεία και τελικά υπέβαλε την παραίτησή του.

Ηγεμονία Ανδρέα Κοπάση

Ο Ανδρέας Κοπάσης στις 21 Δεκεμβρίου 1907 δέχθηκε να αναλάβει την Ηγεμονια της Σάμου μετά από πρόταση του Φερίτ Πασά. Συχνά επισεπτόταν με την ακταιωρό τα λιμάνια και τα χωριά της Σάμου για να υποσχθεί στους κατοίκους παροχές ώστε να αποκτήσει την εμπιστοσύνη που ήθελε στο πρόσωπό του. Το 1911 ξεκινά ο ηλεκτροφωτσιμός του νησιού από το Βαθύ και την περιοχή της προκυμαίας.
Ένα από τα πρώτα ζητήματα που κλήθηκε να διαχειριστεί ήταν το θέμα του λαθρεμπορίου το οποίο τον έφερε σε σύγκρουση με τους Έλληνες προύχοντες του νησιού. Τον Μάιο του 1908 έφτασε Τουρκικός στρατός στο νησί και ακολούθησε συμπλοκή με τους Έλληνες χωροφύλακες. Νέες τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις έφθασαν στο νησί εξαπολύοντας επίθεση κατά των εξεγερμένων οι οποίοι τελικά διέφυγαν με τον Σοφούλη προς τις Κυκλάδες.
Στο διάστημα 11-17 Σεπτεμβρίου 1908 διεξάγεται δίκη και καταδικάζονται οι στασιαστές σε θάνατο ερήμην. Μάλιστα ο Κοπάσης ζήτησε να καθιερωθεί τοπική Εορτή για τη διάσωση της ζωής του.
Η διακυβέρνησή του αποκτά αυταρχικά χαρακηριστικά: καταργεί άρθρα της Ποινικής Δικονομίας, προβαινει σε αυθαίρετες συλλήψεις, εκφράζει με κάθε τρόπο την αφοσιώσή του στο καθεστώς των Νεότουρκων, σύνταγμα τουρκικού στρατού αρχίζει να σταθμεύει μόνιμα στο νησί, τουρκική σημαία υψώνεται στα δημόσια καταστήματα. Δολοφονήθηκε στις 9 Μαρτίου 1912 από τον νεαρό Σταύρο Μπαρέτη. ο οποίος σκοτώθηκε στη συνέχεια από τους υπασπιστές του δολοφονημένου Ηγεμόνα.

Ηγεμονία Γρηγορίου Βεγλερή

Στη Σάμο εφθασε στις 22 Μαρτίου 1912. Η εγγύτητα προς στη Σάμο του ιταλοτουρκικού πολέμου έκανε τον Βεγλερή να είναι επιφυλακτικός σε κάθε ενέργειά του. Οι νόμοι και τα διατάγματα που εκδίδονται επί των ημερών του αποτυπώνουν μια ήπια και συντηρητική διοίκηση που φαίνεται ότι σέβεται τοςυ θεσμούς της αυτονομίας.
Ο Σαμιακός λαός ζητάει αμνήστευση για τους καταδικασθέντες ερήμην σε θάνατο το 1908 και ζητάει την αποκατάσταση των προνομίων και ο Βεγλερής στέλνει στρατό για  να διαλύσει τους διαδηλωτές.
6 Σεπτεμβρίου 1912 πάυουν να τυπώνονται τα διοικητικά έγγραφα που υπογράφει ο Βεγλερής.

Ακμή της Σάμου

Η μεγαλύτερη ανάπτυξη της ηγεμονίας της Σάμου σημειώθηκε κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα με την ανάπτυξη της αγροτικής παραγωγής, του εμπορίου και της βιομηχανίας. Μαζί με την αμπελουργία, που αποτελούσε την κύρια οικονομική δραστηριότητα των κατοίκων, αναπτύχθηκαν η καπνοκαλλιέργεια, η καπνοβιομηχανία και η βυρσοδεψία, σημαντικοί κλάδοι της τοπικής οικονομίας, που υπερέβησαν τα όρια της ηγεμονίας και άκμασαν μέχρι το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Παράλληλα, στα τέλη του αιώνα ήταν εμφανής και η πνευματική ανάπτυξη της Σάμου με την παρουσία λογίων και λογοτεχνών, την έκδοση βιβλίων και την κυκλοφορία εφημερίδων, όπως οι: Σάμος, Ευνομία, Φως, Πατρίς, Νέα Ζωή, Πρόοδος, Νέα Σάμος. Κατασκευάζονται δημόσια έργα, δρόμοι και λιμάνια, δημόσια και ιδιωτικά κτίρια κοσμήματα για τον τόπο, αναδιοργανώνεται η εκπαίδευση, αναπτύσσεται η βιομηχανία κυρίως δερμάτων και καπνού, η γεωργία, το εμπόριο και η ναυτιλία.

Κατάργηση Ηγεμονίας

Το Σεπτέμβριο του 1912 σημειώθηκε επαναστατικό κίνημα με επικεφαλής το Σοφούλη. Η εθνοσυνέλευση των Σαμίων, που συγκλήθηκε αμέσως μετά, κήρυξε την ένωση της Σάμου με την Ελλάδα στις 11 Νοεμβρίου 1912. Με την εικονική κατάληψη του νησιού από μοίρα του ελληνικού στόλου, το Μάρτιο του 1913, τερματίστηκε οριστικά το καθεστώς της ηγεμονίας. Μέχρι την ενσωμάτωσή της στην Ελλάδα, η Σάμος διοικήθηκε από προσωρινή κυβέρνηση έως το 1914 με πρόεδρο το Θεμιστοκλή Σοφούλη.