Μετρική (λογοτεχνία)

Μετρική λέγεται η επιστήμη που εξετάζει και ερευνά τους νόμους και τους κανόνες που διέπουν τη στιχουργική τέχνη. Μελετά τους κανόνες των μέτρων, τα οποία προσδίδοντάς τους ρυθμό στο λόγο, τον καθιστούν ποίημα.

Μέτρο

Μέτρο είναι η μικρότερη μονάδα από την οποία, με την κανονική επανάληψη της, μπορεί ν' αποτελεστεί ο στίχος.

Αρχαία Μετρική

Στην ελληνική προσωδία το μέτρο είναι η καθορισμένη ομάδα μακρών ή βραχειών συλλαβών που περιλαμβάνει δύο διαφορετικούς χρόνους· σύνολο από άρσεις και θέσεις που συγκροτούν το στίχο. Γι' αυτό το λόγο η αρχαία ελληνική μετρική ονομάζεται προσωδιακή και τα μέτρα της προσωδιακά.

Νεότερη Μετρική

Στη νέα ελληνική μετρική το μέτρο είναι το ταίριασμα ορισμένων τονισμένων και άτονων συλλαβών, ώστε με την κανονική εναλλαγή τους, επιφέρεται το αποτέλεσμα της αρμονίας. Γι' αυτό το λόγο η νεοελληνική μετρική ονομάζεται τονική και τα είδη των μέτρων της τονικά.

Αρχαία Ελληνική Μετρική

Η αρχαία ελληνική μετρική είναι προσωδιακή και βασίζεται στην εναλλαγή μακρών και βραχειών συλλαβών. Στην προσωδία εκείνο που γεννά το αίσθημα του ρυθμού είναι η με ορισμένη τάξη εναλλαγή συλλαβών με μεγαλύτερη και συλλαβών με μικρότερη διάρκεια στην προφορά της. Σύμφωνα με τον Ηρωδιανό στο έργο του Περὶ Καθολικῆς Προσωδίας «Προσωδία ἐστὶ ποιά τάσις ἐγγραμμάτου φωνῆς ὑγιοῦς».

Ιστορία

Οι ρίζες της αρχαίας ελληνικής μετρικής χάνονται μέσα στο χρόνο. Πρώτος θεωρητικός της μετρικής στην αρχαία Ελλάδα θεωρείται ο Δάμωνας, ο οποίος σ' ένα σύγγραμμα του ανέλυσε τα επιμέρους μέτρα, αλλά και ο Αριστόξενος.  
Η μετρική καλλιεργήθηκε περισσότερο από τους γραμματικούς των Ελληνιστικών Χρόνων, όπως τον Ηφαιστίωνα, τον Ειρηναίο, τον Φιλόξενο, τον Πτολεμαίο, τον Ηλιόδωρο κ.α., οι οποίοι προσπάθησαν να αναλύσουν, να σχολιάσουν και να ερμηνεύσουν τους μετρικούς κανόνες που εφάρμοζαν οι αρχαίοι ποιητές. Ό,τι σώθηκε, όμως, από την εργασία των αρχαίων Ελλήνων μετρικών περιλαμβάνεται κυρίως στην επιτομή της μετρικής του Ηφαιστίωνα (130-190 μ.Χ.).

Χαρακτηριστικά Στοιχεία

Στην αρχαία ελληνική μετρική δεν έχουν σημασία στο στίχο οι οξύτονες, βαρύτονες και περισπωμένες συλλαβές. Ο τόνος στα αρχαία ελληνικά ήταν μουσικός, δηλαδή η τονισμένη συλλαβή διέφερε από την άτονη ως προς το ύψος.

Νεοελληνική Μετρική

Η νεοελληνική μετρική έχει ως βάση τον τόνο. Ο τόνος είναι εκείνος που δυναμώνει ορισμένες συλλαβές, ώστε με την κανονική εναλλαγή τονισμένων και άτονων συλλαβών, να έχουμε το αποτέλεσμα της αρμονίας.

Ιστορία

Τα πρώτα ποιητικά έργα που βασίστηκαν στον τονισμό ανήκουν πιθανότατα στον 6ο αιώνα μ.Χ., με πρώτα τους ύμνους του Ρωμανού του Μελωδού. Τα τονικά μέτρα επικράτησαν κατά τη διάρκεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Από αυτήν κατάγεται, κατά το μεγαλύτερο τμήμα της, και ο ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος, ο οποίος είναι ο βασικός τύπος στίχου των δημοτικών τραγουδιών. Σύμφωνα με τον κανόνα, διαιρείται με την τομή σε δύο ημιστίχια, ένα οκτασύλλαβο ιαμβικό οξύτονο και ένα επτασύλλαβο παροξύτονο.
Κατά την περίοδο της επτανησιακής σχολής, με κύριο εκπρόσωπο τον Διονύσιο Σολωμό, εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ο ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος, μαζί με το δαντικό ενδεκασύλλαβο και τον δεκατρισύλλαβο.  
Με τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους και την εμφάνιση στη νέα πρωτεύουσα της Α΄ Αθηναϊκής Σχολής (ή Ρομαντικής), επικράτησε η τάση για αναβίωση των αρχαίων μέτρων από πολλούς εκπροσώπους της. 
Στα τέλη του 19ου αιώνα και στη διάρκεια της περιόδου της Νέας Αθηναϊκής Σχολής, με κύριο εκπρόσωπο τον Κωστή Παλαμά έγινε μία ανανέωση του δεκαπεντασύλλαβου, με την έκδοση της συλλογής Ίαμβοι και Ανάπαιστοι το 1897.

Συμβολισμός Μέτρων

Στη νεοελληνική μετρική για να παραστήσουμε μία τονισμένη και μία άτονη συλλαβή (ή μέτρα) δανειζόμαστε δύο σημεία από την αρχαία. Το βραχύ που το συμβολίζουμε με το σημάδι ∪ και το μακρό με το σημάδι — (ή με μία παύλα με τόνο από πάνω). 
Βραχεία και μακρά συλλαβή στη νεοελληνική μετρική θεωρείται η άτονη και τονισμένη συλλαβή αντίστοιχα. Ο χαρακτηρισμός αυτός γίνεται ανεξάρτητα από το αν μία συλλαβή είναι βραχέα ή μακρά σύμφωνα με τους κανόνες της γραμματικής ή τους κανόνες της αρχαίας ελληνικής μετρικής.