Αλβανικός Γολγοθάς

Με τον όρο Αλβανικός Γολγοθάς (σερβικά : Албанска голгота) αναφέρεται στην Σερβική ιστορία η υποχώρηση του Σερβικού στρατού το χειμώνα του 1915-1916 μέσω Μαυροβουνίου κι Αλβανίας στην Αδριατική κατά τον Α΄παγκόσμιο πόλεμο, μετά την εισβολή των Κεντρικών Δυνάμεων. Η πορεία αυτή που χαρακτηρίστηκε σαν "έξοδος" του σερβικού στρατού και λαού μέσω εχθρικού εδάφους προς τα ελληνικά νησιά του Ιονίου , την Ιταλία και τη Βόρεια Αφρική. Εκτιμάται ότι δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες και πολίτες σκοτώθηκαν ή πέθαναν κατά την αποχώρηση από τα τραύματα και την εξάντληση, τον στρατό ακολούθησαν, πεζοί κυρίως, στην υποχώρηση ο βασιλιάς η κυβέρνηση οι αρχιερείς και πλήθος λαού. Μετά την ανάκτηση, περίπου 150.000 μέλη του σερβικού στρατού αργότερα εντάχθηκαν στα συμμαχικά στρατεύματα στο μέτωπο Θεσσαλονίκης τον Ιούνιο του 1916.

Τριπλή εισβολή

Μετά τη νίκη του σερβικού στρατού στη Μάχη του Κολουμπάρα τον Δεκέμβριο του 1914 στο μέτωπο της Σερβίας μέχρι τις αρχές του φθινοπώρου του 1915 υπήρξε μια μικρή ανακωχή. Ωστόσο στις 6 Οκτωβρίου 1915 υπό τις διαταγές του Στρατάρχη Άουγκουστ φον Μάκενσεν η Αυστροουγγαρία και Γερμανία επιτέθηκαν ξανά στην Σερβία με περίπου 500.000 στρατιώτες, 10 μοίρες αεροσκαφών και στολίσκο στους ποταμούς Δούναβη και Σάβα. Έως 15 Οκτωβρίου 1915 παρά την ακραία θυσία του σερβικού στρατού ο Αυστροουγγρικός στρατός κατευθύνθηκε κατά μήκος του ποταμού Σάβα και Ντρίνα και κατέλαβαν το Βελιγράδι, το Σμεντέρεβο, το Ποζάρεβατς και το Golubac δημιουργώντας προγεφύρωμα νότια των ποταμών Σάβα και Δούναβη, αναγκάζοντας τις σερβικές δυνάμεις να αποσυρθούν στη νότια Σερβία.
Την ίδια ημέρα, στις 15 Οκτωβρίου 1915 χωρίς κήρυξη πολέμου, εισβάλει στην Σερβία ο βουλγαρικός στρατός και κατάφερε να διεισδύσει στην κοιλάδα του ποταμού Μοράβα κοντά στο Βράτζιε στις 22 Οκτωβρίου 1915. Οι Βούλγαροι κατέλαβαν το Κουμάνοβο, το Στιπ, τα Σκόπια, και εμπόδισαν την απόσυρση του σερβικού στρατού από τα ελληνικά σύνορα προς την Θεσσαλονίκη. Το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Οκτωβρίου και στις αρχές Νοεμβρίου πριν από την αποχώρηση του σερβικού στρατού στο νότο, οι πρόσφυγες που είχαν υποχωρήση στα νότια της χώρας βρίσκονται σε απελπιστική κατάσταση στο Κοσσυφοπέδιο και τα Μετόχια. Ο δρόμος για την Θεσσαλονίκη είχε κοπεί. Ο Αυστροουγγρικός στρατός από τα βορειοδυτικά, ο γερμανικός στρατός από το βορρά και ο βουλγαρικός στρατός στα νότια και ανατολικά προχωρούσαν με μοναδικό στόχο να καταστρέψουν ολοκληρωτικά τον σερβικό στρατό στην αταξία. Ο μόνος τρόπος για τους πρόσφυγες και τον στρατό της Σερβίας ήταν να φτάσουν την ακτή της Αδριατικής μέσα από τα βουνά της Αλβανίας. Υπό την πίεση των επιτεθημένων η ανώτατη διοίκηση του σερβικού στρατού στις 24 Νοέμβριου 1915 αποφάσισε να υποχωρήσει από το Μαυροβούνιο και την Αλβανία προς την Αδριατική Θάλασσα. Η απόφαση ήρθε μετά από μια ανεπιτυχή προσπάθεια να αποσύρει το στρατό μέσα από την κοιλάδα του Αξιού χωρίς επιτυχία.
Οι στρατιωτικοί και κρατικοί ηγέτες βρέθηκαν με το δίλημμα για το τι θα κάνουν στη συνέχεια, προκειμένου να αποφευχθεί πιο επικίνδυνη κρίση δεδομένου ότι ο πόλεμος άρχισε. Η συνθηκολόγηση είχε απορριφθεί κατηγορηματικά γιατί σήμαινε το τέλος του κράτους. Οι κρατικοί ηγέτες συμφώνησαν με την απόφαση υποχώρησης μέσω της Αλβανίας στην Αδριατική όπου περίμεναν εκεί οι σύμμαχοι. Ο Πρωθυπουργός Νικόλα Πάσιτς έστειλε ένα τηλεγράφημα συμμαχική διοίκηση, το εξής:
"Παρά το γεγονός ότι η Σερβία βρέθηκε σε δύσκολη θέση, αν και μπορεί να συμβεί σε ακόμη χειρότερη θέση, αποφασισμένος να συνεχίση τον αγώνα κατά των κατακτητών, πιστοί στους συμμάχους μας δύναται αντέξει έως το τέλος του πολέμου, ο οποίος θα καταλήξει με την ήττα του εχθρού μας."
Η Σερβική κυβέρνηση ήρθε σε συμφωνία με τους συμμάχους, συμφωνήθηκε να δημιουργήσουν μια βάση στην Σκόδρα και το Δυρράχιο όπου θα περίμεναν συμμαχικά πλοία με τρόφιμα και άλλα εφόδια. Εν τω μεταξύ η σερβική κυβέρνηση κατάληξε σε συμφωνία με τον Πρωθυπουργό της Αλβανίας Εσάντ Πασά για την διέλευση του Σερβικού Στρατού μέσω της Αλβανίας.

Η υποχώρηση

Για τον Σερβικό στρατό ήταν εξαιρετικά δυσμενής η απόφαση, υπήρχε γενική κόπωση κακή διατροφή και ερχόταν ο χειμώνας. Ωστόσο, η στρατιωτικο-πολιτική ηγεσία της Σερβίας δεν άλλαζε την απόφαση της για παράδοση. Στις 26 Νοέμβριου 1915 ξεκίνησαν από το Πρίζρεν Βεζιρόφ περνώντας από τη γέφυρα προς τη Σκόδρα, ο βασιλιάς, η κυβέρνηση και το διπλωματικό σώμα. Λίγες μέρες αργότερα, στις 30 Νοέμβριου 1915 από το Πρίζρεν περνά το δεύτερο τμήμα κατευθυνόμενο προς άλλη πλευρά και το Ελμπασάν και τέλος τα Τίρανα. Το μεγαλύτερο μέρος του στρατού ακολούθησε την κατεύθυνση Ποντγκόριτσα, Σκόδρα, κι άλλο τμήμα από Γκιακόβα, Σκόδρα , και τέλος το τρίτο τμήμα στρατού από Piškopeje , Ντέμπρα και Στρούγκα στο Ελμπασάν.
Η πορεία ήταν αργή σε παγωμένους δρόμους, και επιπλέον προβλήματα ήταν οι επιθέσεις των Αλβανών ανταρτών που δεν έχουν αναγνωρίσει την εξουσία του Εσάντ Πασά. Στις 13 Δεκεμβρίου το μεγαλύτερο μέρος του σερβικού στρατού ήταν μεταξύ Andrijevice και Ποντγκόριτσα, και από 15 έως 21 Δεκεμβρίου έφτασε στη Σκόδρα. Σύμφωνα με σερβικές πηγές στην ακτή της Αλβανίας έφτασαν περίπου 110.000 στρατιώτες και 2.350 αξιωματικοί. Θεωρείται δεδομένο ότι από την αρχή της υποχώρησης, σκοτώθηκαν περίπου 72.000.

Φτάνοντας στα παράλια της Αδριατικής

Μετά από ένα μήνα σκληρής πορείας σε κακές καιρικές συνθήκες, ο σερβικός στρατός είχε συγκεντρωθεί στα Σκόδρα, Δυρράχιο και Αυλώνα. Η άφιξη στην Αδριατική ακτή της Αλβανίας δεν σημαίνει την απόλυτη σωτηρία εκεί αντιμετώπισαν την Ιταλική εχθρότητα που παρότι σύμμαχος δημιούργησε προβλήματα στους Σέρβους που δεν τους άφηναν να μπουν στον Αυλώνα. Τελικά με παρέμβαση της Ρωσίας οι Ιταλοί άνοιξαν τον δρόμο.

Μνημεία της πορείας

Κατά την υποχώρηση του σερβικού στρατού μέσω της Αλβανίας πολλοί στρατιώτες έχασαν τη ζωή τους από το κρύο, την πείνα και την εξάντληση. Μερικοί από τους τάφους τους έχουν διατηρηθεί, όπως στη Σκόνδρα και την Αυλώνα. Στο νησί του Βίδος υπάρχει μνημείο, μαυσωλείο με μουσείο.