Χετούμ Α΄ της Αρμενίας

Υποταγή στους Μογγόλους

Ο Χετούμ Α΄ είχε κορυφαίο πολιτικό ρόλο στις συμμαχίες του με τα Σταυροφορικά κράτη αφού οι Αρμένιοι είχαν στενούς δεσμούς με όλα. Οι Αρμένιοι ήταν ισχυροί σύμμαχοι των Ευρωπαίων αλλά την εποχή του Χετούμ η Μογγολική αυτοκρατορία επεκτάθηκε σημαντικά κάτι που ανησύχησε έντονα τον Αρμένιο βασιλιά. Όταν οι Μογγόλοι έφτασαν μέχρι την Καππαδοκία και την Κιλικία ο Χετούμ Α΄ αποφάσισε να δηλώσει την υποταγή του. Έστειλε τον μεγαλύτερο αδελφό του Σεμπάντ τον Κοντόσταυλο στην αυλή του Μογγόλου Χαν στο Καρακορούμ, ο Σεμπάντ συνάντησε τον Γκυγιοεκ Καν με τον οποίο συμφώνησε το Αρμενικό Βασίλειο της Κιλικίας να είναι υποτελές της Μογγολικής αυτοκρατορίας (1247). 
Σε λίγα χρόνια ο Χετούμ Α΄ αποφάσισε να διασχίσει ο ίδιος την Ασία για να ανανεώσει την συμμαχία (1254), πέρασε από τα Τουρκικά κράτη στην ανατολική Μικρά Ασία, το στρατόπεδο των Μογγόλων στο Καρς, τις Σιδηρές πύλες του Ντερμπέντ στις δυτικές ακτές της Κασπίας Θάλασσας και από εκεί μέσω της Ασίας στο Καρακορούμ. Έφερε πολύτιμα δώρα στους Μογγόλους και συναντήθηκε με τον ξάδελφο του Γκυγιοεκ Καν. Τα ταξίδια του Χετούμ Α΄ στην Μογγολία καταγράφονται στο έργο του συντρόφου του Αρμένιου ιστορικού Κίρακος Γκαντζακέτσι "Τα ταξίδια του Χέτουμ, βασιλιά της Μικρής Αρμενίας στην Μογγολία και η επιστροφή". Τα ταξίδια του Χετούμ μεταφράστηκαν αργότερα στα Ρωσικά, Αγγλικά και Γαλλικά. Οι αφηγήσεις του είναι σημαντικές γιατί μας δίνουν πολύτιμες πληροφορίες για τα ήθη, τα έθιμα και τις συνήθειες των Μογγόλων των Βουδιστών και των Κινέζων εκείνη την εποχή, δίνουν επίσης αναλυτικές πληροφορίες για την γεωγραφία και την μορφολογία της περιοχής. Στον δρόμο του για το Καρακορούμ ο Χετούμ Α΄ πέρασε από την Σαμαρκάνδη στην βόρεια Περσία για να επισκεφτεί τον Μογγόλο στρατάρχη Μπαϊζού (1201 - 1260) και να παραστεί στην μεγάλη του νίκη απέναντι στους Σελτζούκους στην Μικρά Ασία.

Επιτυχίες με τους Μογγόλους

Ο Χετούμ πίεσε έντονα και τους υπόλοιπους Ευρωπαίους ηγεμόνες να ακολουθήσουν το παράδειγμα του και να υποταχθούν στους Μογγόλους αλλά ο μόνος που ανταποκρίθηκε ήταν ο γαμπρός του Βοϊμόνδος ΣΤ΄ της Αντιόχειας (1259). Τα Αρμενικά στρατεύματα βρέθηκαν με τον Μογγολικό στρατό όταν κατέλαβε την Βαγδάτη (1258) και πολέμησαν μαζί στην πολιορκία του Χαλεπίου και την πτώση της Δαμασκού (1260). Ο ιστορικός Ναΐτης ο Τύριος δίνει δραματική περιγραφή για τις σκληρές προσπάθειες των τριών ηγεμόνων Χετούμ, Βοϊμόνδου και του Μογγόλου στρατάρχη Κιτμπούκα να μπούν θριαμβευτικά στην Δαμασκό. Σύγχρονοι ιστορικοί ωστόσο αμφισβητούν την ιστορία αυτή ως απόκρυφη.

Ήττες από τους Μαμελούκους

Τις νίκες διέκοψαν οι Μαμελούκοι που συνέτριψαν τους Μογγόλους στην ιστορική μάχη του Έιν Ζαλούτ και τους καταδίωξαν πέρα από τον Ευφράτη, οι Μογγόλοι κατέλαβαν ξανά την Συρία μόνο μια φορά ακόμα (1300) και την κράτησαν λίγους μήνες. 
Τα τελευταία χρόνια της βασιλείας του ο Χετούμ Α΄ πλήρωσε ακριβά το τίμημα της συμμαχίας του με του Μογγόλους. Το βασίλειο του δέχτηκε ασταμάτητες επιθέσεις από τους Μαμελούκους, στην καταστροφική μάχη του Μαρί (1266) σκοτώθηκε ο δεύτερος γιος του Θόρος και ο διάδοχος Λέων αιχμαλωτίστηκε με 40.000 Αρμένιους στρατιώτες, ο Χετούμ πλήρωσε ένα τεράστιο ποσό σαν λύτρα για να ελευθερώσει τον γιο του. Οι Μαμελούκοι κατέλαβαν τον Μάιο του 1268 το συμμαχικό Πριγκιπάτο της Αντιόχειας.
Ο Χετούμ Β΄ παραιτήθηκε για χάρη του μεγαλύτερου γιου του Λέων Γ΄ (1270), μπήκε σε μοναστήρι και πέθανε την επόμενη χρονιά.