Καρβουνιάρης

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους Phoenicurus, είναι ελληνική, προέρχεται από τις επιμέρους λέξεις φοίνιξ + ουρά και, σημαίνει «αυτός που έχει πορφυρή ουρά», με σαφή αναφορά στο χρώμα της συγκεκριμένης περιοχής του πτηνού. Η λέξη φοίνιξ συνδέεται με το επίθετο φοινός «κόκκινος» και, μπορεί να ερμηνευτεί ως παράγωγο του επιθέτου αυτού με το σπάνιο επίθημα  -ιξ, -ικος (πρβλ. κίλ-ιξ, πέρδ-ιξ). 
Η ονομασία του είδους παραπέμπει στο «ωχρό» χρώμα της ουράς του, σε αντιπαράθεση με την πιο λαμπερόχρωμη ουρά του Κοκκινούρη.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Ο καρβουνιάρης είναι οψέ μεταναστευτικό πτηνό μικρών σχετικά αποστάσεων. Τα υποείδη της δυτικής επικράτειας μεταναστεύουν στη Β. Αφρική, στο ύψος περίπου της ισοθερμικής των 7,5-10 βαθμών κατά τον Ιανουάριο, δηλ. στο ύψος περίπου της χερσονήσου Σινά.  Η φθινοπωρινή αποδημία των κεντροευρωπαϊκών πληθυσμών ξεκινάει από τα τέλη Σεπτεμβρίου, με κορύφωση στο δεύτερο δεκαπενθήμερο του Οκτωβρίου ενώ, σπάνια, μπορεί να επεκταθεί μέχρι το Νοέμβριο, αν και έχουν παρατηρηθεί άτομα που διαχειμάζουν στις περιοχές αναπαραγωγής (πιθανόν λόγω ήπιων χειμώνων).
Η επιστροφή αρχίζει από τον Ιανουάριο, με τα πρώτα πουλιά να ζευγαρώνουν στα τέλη Φεβρουαρίου στις περιοχές φωλιάσματος. Η κορύφωση της ανοιξιάτικης μετανάστευσης είναι στα τέλη Μαρτίου, αλλά στην Α. και Β.9* Ευρώπη μπορεί να επεκταθεί μέχρι τις αρχές Ιουνίου. Δεν είναι ακόμη ξεκάθαρο το, εάν τα πουλιά ταξιδεύουν την ημέρα ή τη νύχτα. Από τη μία πλευρά, εκείνα σε αιχμαλωσία φαίνεται -το φθινόπωρο-, να προτιμάνε την νυκτερινή αποδημία, από την άλλη στα όρη του Γιούρα (Jura) και άλλα αλπικά περάσματα, να μετακινούνται κυρίως κατά τη διάρκεια της ημέρας. Υπάρχει η άποψη ότι, στην αρχική φάση, οι καρβουνιάρηδες ταξιδεύουν κατά τη διάρκεια της ημέρας και αφιερώνουν πολύ χρόνο για το κυνήγι. Ωστόσο αργότερα, όταν μεγάλες αποστάσεις πρέπει να καλυφθούν, μετακινούνται κατά τη διάρκεια της νύχτας  -όπως και άλλα εντομοφάγα μεταναστευτικά πουλιά - και αναπαύονται κατά τη διάρκεια της ημέρας, ιδιαίτερα σε περιοχές πλούσιες σε έντομα. 
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από την Ισλανδία και τις Φερόες, τη Σενεγάλη, το Μάλι και το Τσαντ, την Ιαπωνία, την Κορέα, το Χονγκ Κονγκ και την Ταϊβάν. 
Στην Ελλάδα, ο καρβουνιάρης απαντά τόσο ως μόνιμο αναπαραγόμενο είδος, όσο και ως χειμερινός και μεταναστευτικός επισκέπτης σε όλη την επικράτεια.

Βιότοπος

Ο καρβουνιάρης είναι είδος που μπορεί να παρατηρηθεί από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τις ορεινές περιοχές, ακόμη και στο επίπεδο της αλπικής ζώνης. Τα κύρια ενδιαιτήματά του περιλαμβάνουν ευρύ φάσμα τόσο ξηρών, όσο και υγρών βραχωδών περιοχών, αλλά απαντά και σε ανθρωπογενή περιβάλλοντα.  Κοινό στοιχείο σε όλα τα αναπαραγωγικά οικοσυστήματα είναι, οι ανοικτές, καθαρές εκτάσεις που χαρακτηρίζονται από την απουσία υψηλής και πυκνής βλάστησης. Ωστόσο, τα ενδιαιτήματα αυτά πρέπει να έχουν κάποιες πέτρες ή ογκολίθους (blocks), στοιχεία σημαντικά για το φώλιασμα και την επισκόπηση του περιβάλλοντος χώρου. Οι κλιματολογικές και ορεογραφικές συνθήκες των πρωτογενών οικοτόπων μπορεί να διαφέρουν σημαντικά. Για παράδειγμα, στη Μογγολία μπορεί να συχνάζει σε περιοχές με ήπια, αραιή βλάστηση, βουνοπλαγιές και λόφους καλυμμένους με χαλίκια, απότομα φαράγγια σε παρακείμενα ψηλά βουνά, ενώ στα Ιμαλάια σε ημιερημικές, ξηρές ηπειρωτικές κοιλάδες και, στην Ευρώπη, σε βραχώδεις ψηλές εξάρσεις και σε παγετωνικούς ογκόλιθους των Άλπεων.  Μπορεί να φθάσει μέχρι και στα 3200 μέτρα στις Άλπεις, ενώ στα Ιμαλάια στα 5700 μέτρα, περίπου. 
Το φάσμα των μη αναπαραγωγικών οικοτόπων, που κατοικούνται από τον καρβουνιάρη είναι εξαιρετικά μεγάλο, αν και η σύνδεση με το κύριο ενδιαίτημα δεν είναι πάντα προφανής. Ένας βασικός παράγοντας σε αυτούς τους οικοτόπους είναι η ύπαρξη τουλάχιστον κάποιας ή κάποιων περιοχών με χαμηλή βλάστηση, οι οποίες κατά προτίμηση χρησιμοποιούνται για το κυνήγι. Σε όλες τις περιπτώσεις και, παρά το ευρύ φάσμα των ενδιαιτημάτων του, το είδος είναι πολύ ευαίσθητο στις διάφορες οχλήσεις. Ωστόσο, υπάρχουν πολλές περιπτώσεις ενδιαιτημάτων εντός ή πλησίον οικισμών. Παραδείγματα είναι τα λατομεία, κατασκευές στήριξης αμπελιών σε αμπελώνες, εμπορικές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Στην Ευρώπη, οι οικισμοί είναι πιθανόν να αποτελέσουν μελλοντικά, το 90% των συνολικών ενδιαιτημάτων,  ενώ ήδη στο Ηνωμένο Βασίλειο, αυτό τείνει να γίνει πλέον κανόνας. 
Μετά την περίοδο αναπαραγωγής και, κατά τη διάρκεια της μετανάστευσης, προτιμώνται ως τόποι ανάπαυλας μεγάλες ανοικτές εκτάσεις, όπως καλλιεργημένα ή χέρσα χωράφια, ενώ ιδιαίτερα δημοφιλείς είναι οι παραποτάμιες όχθες, ιδιαίτερα σε άσχημες καιρικές συνθήκες. Οι καλαμιώνες και τα έλη, ωστόσο, φαίνεται να αποφεύγονται, παρά την αφθονία τροφής που παρέχουν και, τον ημι-ανοικτό χαρακτήρα τους. 
Στην Ελλάδα, απαντά σε λόφους με πέτρες ή βράχια, βουνοπλαγιές, κήπους, δενδροφυτείες, αγρούς, πεδινές, δασικές και θαμνώδεις εκτάσεις και όχθες ποταμών.

Τροφή

Η διατροφή του καρβουνιάρη αποτελείται κυρίως από μικρά ασπόνδυλα, αλλά και φυτική ύλη, ιδιαίτερα από σωροκάρπια (berries). Το φάσμα των θηραμάτων ποικίλλει και, περιλαμβάνει περισσότερες από 50 οικογένειες εντόμων, αραχνοειδών -αράχνες και αραχνίδια (φαλάγγια)- καθώς και διάφορα άλλα είδη, ιδιαίτερα αρθρόποδα εδάφους και σαλιγκάρια. Το μέγεθος του θηράματος είναι 2-8 χιλιοστά, ενώ συλλαμβάνονται περιστασιακά κάμπιες και γεωσκώληκες, τα οποία μπορεί να είναι μέχρι και 16 εκατοστά. Τέτοια μεγάλα θηράματα, συνήθως διαμελίζονται σε μικρότερα κομμάτια πριν την κατανάλωση ή για να τραφούν οι νεοσσοί. Το πεπτικό σύστημα του πτηνού δείχνει προσαρμογές ανάλογα με τη διατροφή του εκάστοτε ατόμου. Το, εάν τα σωροκάρπια έχουν ιδιαίτερη φυσιολογική σημασία ή μπορούν να αξιοποιηθούν μόνον ευκαιριακά, είναι θέμα αμφιλεγόμενο.

Κυνήγι

Ο καρβουνιάρης  είναι κυρίως κυνηγός που «στήνει καρτέρι». Συνήθως καραδοκεί για το θήραμα από υψηλές θέσεις (perching), όπως πέτρες, βράχους, πασσάλους ή οροφές, σπάνια από θάμνους ή δέντρα. Η θήρευση επιτυγχάνεται με κατακόρυφες επιθέσεις, αλλάζοντας την κατεύθυνσή του εάν χρειαστεί. Η απόσταση από το θήραμα όταν επιτίθεται είναι συνήθως μεταξύ δύο και τριών μέτρων, αλλά μπορεί επίσης να φθάνει και τα δέκα μέτρα. Τα ιπτάμενα έντομα συλλαμβάνονται στον αέρα, αλλά το συγκεκριμένο κυνήγι έχει δευτερεύοντα χαρακτήρα. Εναλλακτικά, περιμένει το θήραμα απευθείας στο έδαφος. Για το σκοπό αυτό, είναι καλά προσαρμοσμένο να τρέχει μεγάλες αποστάσεις με τα ισομήκη δάκτυλα των ποδιών του, ενώ μπορεί να κάνει μικρά άλματα, αλλά σπανίως συνεχόμενα.

Ηθολογία

Οι καρβουνιάρηδες δεν είναι, γενικά, κοινωνικά πτηνά και αρέσκονται να κινούνται και να κυνηγούν μοναχικά, εκτός από τη μεταναστευτική περίοδο που συγκεντρώνονται σε ομάδες, αν και ακόμη και τότε, απαιτούν κάποιο ζωτικό χώρο. 
Στην Κ. Ευρώπη, στην αναπαραγωγική περίοδο από το Μάρτιο έως τον Ιούνιο, συνηθίζουν να κελαηδάνε δύο ώρες πριν από την ανατολή του ηλίου. Έτσι, μαζί με τα κοτσύφια, αποτελούν τα πουλιά που ξεκινάνε το κελάηδημα πολύ νωρίς το πρωί και, τραγουδάνε μέχρι αργά το βράδυ, με μικρά μόνο διαλείμματα. Κάποιες φορές, μάλιστα, ακούγονται και κατά τη διάρκεια της νύκτας, ενώ υπάρχουν αναφορές για νυκτερινό κυνήγι εντόμων, στο φώς των λαμπτήρων που φωτίζουν τους δρόμους των πόλεων.  Ειδικά κατά την αλλαγή πτερώματος (moulting) βλέπει κανείς τα πουλιά να κάθονται αρκετή ώρα στον ήλιο, ενώ είναι σπάνια τα υδατόλουτρα και, ακόμη σπανιότερα τα αμμόλουτρα σε σωρούς χώματος.

Αναπαραγωγή

Ο καρβουνιάρης ωριμάζει σεξουαλικά ήδη στο τέλος του πρώτου έτους της ζωής του και, είναι κατά κύριο λόγο, μονογαμικό πτηνό, με τα ίδια ζευγάρια να επιχειρούν και πάλι το επόμενο έτος να μεγαλώσουν τα μικρά τους, μαζί. Ωστόσο, έχουν παρατηρηθεί αρκετές περιπτώσεις διγυνίας, οπότε το αρσενικό -μόνο υπό πολύ ευνοϊκές συνθήκες-, να προσπαθεί να ζευγαρώσει με δύο θηλυκά. 
Σε πολλά μέρη της Ν. και Κ. Ευρώπης, έχουν παρατηρηθεί δύο ή και τρεις γέννες (broods), μέσα στην ίδια αναπαραγωγική περίοδο. Λόγω της ασύγχρονης άφιξης στη περιοχή αναπαραγωγής, συμβαίνει χρονική επικάλυψη μεταξύ της πρώτης και δεύτερης γέννας εντός μεμονωμένων πληθυσμών. Η συχνότητα της δεύτερης γέννας ποικίλλει ανάλογα με το υψόμετρο και το γεωγραφικό πλάτος. Επιπλέον, τα γηραιότερα αρσενικά έχουν περισσότερες πιθανότητες για δεύτερη γέννα από τα μικρότερα σε ηλικία πτηνά. 
Τα θηλυκά στην Κ. Ευρώπη καταφθάνουν λίγες ημέρες έως και δύο εβδομάδες αργότερα από τα αρσενικά στην περιοχή αναπαραγωγής και, περιφέρονται αρκετές ημέρες χωρίς να διαλέγουν ταίρι, αλλά συλλέγουν πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση των ιδιοτήτων του εδάφους και των πιθανών συντρόφων τους. Κοινή επιθεώρηση των πιθανών φωλιών είναι, επίσης, μέσα στην προετοιμασία για τις διαδικασίες ζευγαρώματος που ακολουθούν. 
Η περίοδος αναπαραγωγής των καρβουνιάρηδων ξεκινάει συνήθως τον Απρίλιο, από τις αρχές μέχρι τα τέλη του και, εξαρτάται από το γεωγραφικό πλάτος της περιοχής φωλιάσματος. Προτιμώνται θέσεις που μπορούν να προσφέρουν τρύπες σε βράχους ή κάτι ανάλογο όπως, γκρεμοί, γείσα βράχων, παλαιοί τοίχοι κοντά σε κήπους, οπωρώνες, αγροί και αμπελώνες. Επίσης χρησιμοποιούνται ερείπια, το εσωτερικό εγκαταλελειμμένων κτηρίων και κουφάλες δένδρων.  Μπορεί να χρησιμοποιηθούν και τεχνητά κατασκευασμένες φωλιές, ιδιαίτερα στα αστικά πάρκα των βορειοευρωπαϊκών χωρών, αλλά γενικά δεν προτιμώνται. 
Η φωλιά κατασκευάζεται από το θηλυκό και, είναι μια μάλλον ογκώδης, στέρεη και σχετικά βαθιά κατασκευή που αποτελείται κυρίως από ξερά κλαδιά, βλαστούς και βρύα, ενώ σπανιότερα χρησιμοποιούνται φτερά, ή χαρτί. Το εσωτερικό επιστρώνεται κυρίως με τρίχες, μαλλί και φτερά. 
Η γέννα αποτελείται συνήθως από 4-6 αυγά και, η επώαση που πραγματοποιείται μόνον από το θηλυκό,  διαρκεί 12-16 ημέρες. Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι, επιτηρούνται και σιτίζονται και από τους δύο γονείς και, μένουν στη φωλιά για 12-19 ημέρες, περίπου. Συνήθως φεύγουν από τη φωλιά προτού να πετάξουν. 
Στην Ελλάδα, ο καρβουνιάρης φωλιάζει ως επιδημητικό, ή περνάει ως μεταναστευτικό πτηνό το χειμώνα για τις νότιες επικράτειες.

Κατάσταση πληθυσμού

Στην Ευρώπη, οι πληθυσμικές τάσεις από το 1982 έχουν παραμείνει σταθερές, με βάση τα προσωρινά στοιχεία για 21 χώρες από το Πανευρωπαϊκό Πρόγραμμα Παρακολούθησης Κοινών Πουλιών (EBCC / RSPB / BirdLife / Στατιστική Ολλανδίας, P. Voříšek in litt. 2008), γι’αυτό η IUCN έχει χαρακτηρίσει το είδος ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC)

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο o Καρβουνιάρης απαντά και με τις ονομασίες Γιαννάκος, Γιαννάκης, Γιαννάκι (Κρήτη), Καλατζής (Παρνασσός), Τσουκαλάκος, Κοκκινόκωλος, Χειμώνι  και Μαυροφοινίκουρος.