Ιωνικό Πανεπιστήμιο Σμύρνης

Προϊστορία εγχειρήματος

Την αρχική ιδέα για τη σύσταση ενός νέου ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος, εκτός του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, στις μόλις απελευθερωμένες περιοχές μετά τους Βαλκανικούς πολέμους, είχε ο Ανδρέας Μιχαλακόπουλος. Έτσι αρχικά προτάθηκε η Κωνσταντινούπολη και η Θεσσαλονίκη. Η ιδέα στη συνέχεια, καλλιεργήθηκε όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής συναντήθηκαν τον Σεπτέμβριο του 1919 στο Παρίσι. Ο Βενιζέλος μίλησε αργότερα και για ένα δεύτερο πανεπιστήμιο το οποίο θα ιδρυόταν στη Σμύρνη.
Ο Βενιζέλος είχε επιλέξει τον Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή για να συστήσει το ίδρυμα αυτό επειδή διέθετε οργανωτική εμπειρία (είχε οργανώσει το Πολυτεχνείο του Μπρεσλάου) και επειδή ήθελε να αποφύγει«μια και καλή την ανάμιξη της αθηναϊκής πολιτισμικής ελίτ στο φιλόδοξο σχέδιό του»

Το υπόμνημα του Καραθεοδωρή

Μετά τη συνάντηση που είχε με τον Βενιζέλο, στις 20 Οκτωβρίου του 1919 θα υποβάλει υπόμνημα για την ίδρυση δεύτερου Ελληνικού πανεπιστημίου με τίτλο, Project d' une nouvelle Universite en Grece, presente au Gouvernement Hellenique par C. Caratheodory.
Στο υπόμνημά του αυτό ο Καραθεοδωρής στηριζόμενος στην επέκταση της Ελληνικής επικράτειας και στην πεποίθηση ότι ο Ελληνικός κόσμος όφειλε να διαδραματίσει ένα διαμεσολαβητικό ρόλο ματαξύ σλαβικού και ανατολικού κόσμου από τη μια και δυτικού κόσμου από την άλλη, ο ρόλος λοιπόν της Ελλάδας ήταν εκπολιτιστικός-κάτι που συμμεριζόταν και ο ίδιος ο Βενιζέλος- και ο εκπολιτιστικός αυτός ρόλος ήταν μια παράμετρος της Μεγάλης Ιδέας.
H Aθήνα με το Πανεπιστήμιό της παρείχε κατά βάσιν κλασσική παιδεία κι έτσι το νέο ίδρυμα θα ήταν μια υπέρβαση σε σχέση με εκείνο της Ελληνικής πρωτεύσουσας, θα  συνδύαζε ανθρωπιστική και τεχνοκρατική εκπαίδευση με βάση τις ανάγκες της περιοχής. Ο Καραθεοδωρής θεμελίωσε την πρότασή του στο αγγλοσαξωνικό ακαδημαϊκό παράδειγμα κι όχι στα γαλλικά και γερμανικά ακαδημαϊκά ιδρύματα. Πρότεινε ως έδρες για τη σύστασή του τρεις τοποθεσίες: τη Σμύρνη, τη Θεσσαλονίκη και τη Χίο.

Η ίδρυση του Πανεπιστημίου και η οργάνωσή του

Στο υπόμνημα του Καραθεοδωρή βασίστηκε ο νόμος 2251/14-7-1920 Περί ιδρύσεως και λειτουργίας Ελληνικού Πανεπιστημίου εν Σμύρνη (ΦΕΚ,τευχ.Α' ΙΙ) που ψηφίστηκε τον Αύγουστο του 1920. Ο διορισμός του Καραθεοδωρή υπογράφτηκε στις 28 Οκτωβρίου/10 Νοεμβρίου 1920 με αναδρομική ισχύ από τις 15/28 Ιουλίου 1920, ενώ το ιδρυτικό διάταγμα εκδόθηκε από την Ύπατη Αρμοστεία την 1η Δεκεμβρίου 1920.

Η οργάνωση του πανεπιστημίου

Τον Αύγουστο του 1920 συνοδεύει τον Βενιζέλο στη μοναδική του επίσκεψη στο λιμάνι της Σμύρνης και συναντάται για πρώτη φορά με τον Ύπατο Αρμοστή, ο οποίος επρόκειτο να σταθεί ο θερμότερος υποστηρικτής της προσπάθειας για την πραγματοποίηση του σχεδίου, καθώς και πρόθυμος χορηγός των απαραίτητων χρηματικών ποσών.  Ο Καραθεοδωρής αρχικά εγκαταστάθηκε στο πολιτελές προάστειο του Βουτζά, όπου ζούσαν οικογένειες δυτικοευρωπαίων και στις μετακινήσεις του από και προς το πανεπιστήμιο είχε αυτοκίνητο με οδηγό παραχωρημένο από την Αρμοστεία.
Αφού λάβει μια άδεια μερικών εβδομάδων πραγματοποιεί περιοδεία σε Γαλλία και Γερμανία προκειμένου να προμηθευτεί τον αναγκαίο υλικοτεχνικό εξοπλισμό: με 500.000 μάρκα που του είχε δώσει το Ελληνικό Υπουργείο των Εξωτερικών και 200.000 μάρκα που του είχε δώσει η Ύπατη Αρμοστεία, αγόρασε εργαστηριακό εξοπλισμό που μεταφέρθηκε στη Σμύρνη μέσα σε ογδόντα δύο κιβώτια. Επίσης από τους οίκους Sckott & Genossen της Ιένας αγόρασε γυαλικά και από το Βερολίνο προπλάσματα φυτών και άλλα βιβλία σε τιμές 60% χαμηλότερες από το αν τα αγόραζε από την Αθήνα.

Το διδακτικό προσωπικό

Ο Καραθεοδωρής επέλεξε και το διδακτικό προσωπικό του ιδρύματος: έτσι για την έδρα  της φυσικής επέλεξε τον Φρίξο Θεοδωρίδη διπλωματούχο του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης,  για την έδρα της χημείας τον Π.Κυρόπουλο, για τη διδασκαλία της αγρονομίας τον Θεολόγο Κεσίσογλου με σπουδές στο Βέλγιο και οργανωτή γεωργικών σχολών στην Κίνα, την Κολομβία και την Ουρουγουάη. Τέλος για την έδρα της μικροβιολογίας κλήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1920 ο Γεώργιος Ιωακείμογλου,  που δίδασκε ως άμισθος υφηγητής φαρμακολογίας στο πανεπιστήμιο του Βερολίνου, για να αρχίσει να διδάσκει από την 1η Ιανουαρίου του 1921 και μέχρι να ξεκινήσει τη διδασκαλία, να διευθύνει το εργαστήριο υγιεινής.
Η επιλογή του προσωπικού γινόταν με κριτήριο τις σπουδές των επιλεγόμενων προσώπων κι όχι τη διδασκαλία ή την έρευνα  που είχαν πραγματοποιήσει.
Δεν έλλειψαν όμως και οι περιπτώσεις επιστημόνων που θέλησαν να διδάξουν και οι ίδιοιή προτάθηκαν από άλλους για να διδάξουν: έτσι τον Ιούνιο του 1920 ο Ludwwig Burhner ήθελε να διδάξει ως καθηγητής γενικής και ιστορικής γεωγραφίας στο ίδρυμα αυτό. Ο τότε υπουργός των Εξωτερικών της Ελλάδος Νικόλαος Πολίτης πρότεινε τον Ευγένιο Σωμαρίδη, καθηγητή στην έδρα Νέας Ελληνικής Γλώσσας στη Βιέννη, για τη σχολή Ανατολικών Γλωσσών του  Ιωνικού Πανεπιστημίου της Σμύρνης. Τέλος ο μητροπολίτης Χρύσανθος πρότεινε τον Ιωάννη Φιλιππίδη διδάκτορα Νομικής.

Οι κτιριακές εγκαταστάσεις

Βρισκόταν στον λόφο Μπαχρή-Μπαμπά στις δυτικές παρυφές του λόφου Πάγου. Το κτίριο ήταν μισοτελειωμένο όταν απελευθερώθηκε η Σμύρνη. Περιελάμβανε εβδομήντα ευρύχωρες αίθουσες, αμφιθέατρο τριακοσίων είκοσι θέσεων και μεγάλο περίβολο.
Στη θέση αυτή υπήρχε από τον 19ο αιώνα εβραϊκό νεκροταφείο σαρανταπέντε στρεμμάτων το οποίο έπαψε να χρησιμοποιείται από το 1875. Στη συνέχεια εγκαταστάθηκαν Τούρκοι πρόσφυγες από τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1878. Οι Ισραηλίτες αντέδρασαν στην καταπάτηση της περιοχής αλλά οι Τουρκικές αρχές τους παραχώρησαν μέρος αυτής αντί ενοικίου το οποίο όμως οι Ισραηλίτες δεν κατέβαλαν ποτέ.
Τελικά το 1914 ο νομάρχης της Σμύρνης Ραχμή μπέης απαλλοτρίωσε την έκταση με σκοπό να ανεγείρει τουρκική σχολή και βιβλιοθήκη τα οποία δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ όταν είχαν φτάσει οι Έλληνες στη Σμύρνη. Επειδή η έκταση ανήκε στο Τουρκικό δημόσιο, περιήλθε ακολούθως στη διάδοχη διοίκηση, την Ελληνική. Η ολοκλήρωση των εργασιών κόστισε 110.000 τουρκικές λίρες.
Tα εγκαίνια θα πραγματοποιούνταν στις 10 Οκτωβρίου του 1922.

Τα προβλήματα

Τα προβλήματα σχετικά με τη λειτουργία του ιδρύματος συνδέονταν αρχικά με τις υποσχόμενες χορηγίες και κυρίως εκείνη του πλούσιου Έλληνα Σταύρου Παλαντζή ο οποίος είχε αναλάβει να χρηματοδοτήσει την ανέγερση του Πανεπιστημίου με το ποσό των 2.000.000 φράγκων και παράλληλα να καταβάλει κάθε χρόνο το ποσό των 250.000 φράγκων. Υπέγραψε μάλιστα και σχετική συμφωνία με το Ελληνικό Δημόσιο, δια του Έλληνα πρέσβυ στο Παρίσι Δημήτριου Μπενετάτου. Τελικά δεν τήρησε τους όρους του συμβολαίου ο Παλαντζής.
Επίσης, ο καθηγητής Ιωακείμογλου μετά την ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920 δεν επέστρεψε στη Σμύρνη.
Αμφιβολίες για τη βιωσιμότητα του ιδρύματος εκφράζονταν και από προσωπικότητες του πανεπιστημιακού χώρου στην άλλη πλευρά του Αιγαίου: ο Χρήστος Ανδρούτσος επιφυλασσόταν για την δυνατότητα να συνεχίσει να λειτουργεί το ίδρυμα.
Τέλος, η τουρκική κοινωνία ένιωθε αποξενωμένη επειδή καλούνταν έμμεσα να αναγνωρίσει την ελληνική πολιτιστική υπεροχή και ήταν ήδη αποξενωμένη από την δυτική παιδεία και από τις μικρότερες βαθμίδες εκπαίδευσης.

Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή

Στις 23 Αυγούστου του 1922 ο Καραθεοδωρή συγκέντρωσε το προσωπικό και το ενημέρωσε σχετικά με την αποχώρησή τους από τη Σμύρνη, ενώ το εφοδίασε με λίγα χρήματα και συστατικές επιστολές. Το κλειδί του ιδρύματος το παρέδωσε συμβολίκά στον Πλαστήρα. Τα βιβλία της βιβλιοθήκης του ιδρύματος,τα φυσικοχημικά όργανα και το αρχείο του πανεπιστημίου παραδόθηκαν από τον Καραθεοδωρή στον καθηγητή Δημήτριο Χόνδρο και στη συνέχεια φιλάχθηκαν από τους Μιχαήλ Αναστασιάδη, Θεόδωρο Κουγιουμτζέλη και Σαλτέρη Περιστεράκη, οι οποίοι και τα παρέδωσαν στον Καίσαρα Αλεξόπουλο. Σήμερα βρίσκονται στο Μουσείο Φυσικών Επιστημών και Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.