Παναγία η Κρίνα

Η Παναγία Κρίνα είναι βυζαντινός ναός που βρίσκεται στην Χίο.

Τοποθεσία

Η Παναγία Κρίνα βρίσκεται στον δρόμο με κατεύθυνση τον οικισμό Σκλαβιά και ένα χιλίομετρο μετά τους Βαβύλους, από ένα μονοπάτι δεξιά μέσα από ελαιώνες και χωράφια. Είναι από τα λίγα μεμονωμένα τοπικά αντίγραφα του καθολικού της Νέας Μονής Χίου.

Χρονολόγηση της Κρίνας

Είναι  προβληματική η χρονολογική τοποθέτηση ανέγερσης του ναού.  Η απώλεια της γραπτής χρονολογίας 1287 στο νότιο αρκοσόλιο ίσως αφορούσε την ανέγερση του ναού. Οι αρχές του 13ου ή τα τέλη του12ου αι. ίσως αποτελούν τις πιθανές περιόδους κατασκευής του ναού.
Επιγραφή στο τέμπλο νήσου Πάρου Μαου(ή)λ ο κ [...]+έτους , στφ[..] ίσως αναφερεται στον ηγούμενο της ονόματι Μανουήλ αλλά μας είναι άγνωστη η σχέση του με την Πάρο. Τα δύο πρώτα γράμματα του αριθμού των ετών από κτίσεως κόσμου είναι στ και φ.Αυτό σημαίνει ότι η χρονολογία μπορεί να κυμανθεί μεταξύ των ετών 6500 και 6599, δηλαδή από 992 έως 1091 από Χριστού. Άρα καθώς η Κρίνα είναι αντιγραφή του καθολικού της Νέας Μονής , θα τοποθετούσαμε την κατασκευή του τέμπλου και την ανέγερση της εκκλησίας στην τεσσαρακονταπένταετία 1056-1091. Στον εξωνάρθηκα έχουμε επιγραφή Ι διά κόπου κυρού 'Ιωα.κειμ μονα(χου) Ι κ(αι)ηγουμένου ιδ ι 1ΖΜΖ΄. Πιθανώς αναγινώσκεται ως 1747, πράγμα που σημαίνει ότι τότε τοποθετείται χρονολογικά η ανέγερση του κατοπινού εξωνάρθηκα και πως έως τότε η Κρίνα ήταν ένα μοναστήρι που λειτουργούσε.

Ομοιότητες και διαφορές αρχιτεκτονικές Παναγίας Κρίνας με Νέα Μονή

Υπάρχει διαφορά στον τρόπο στήριξης του τρούλλου στην ανατολική πλευρά, όπου η καμάρα του ιερού ανυψώνεται όσο και τα επτά άλλα τόξα των κογχών. Ο τρούλλος όπως και στη Νέα Μονή είναι σχετικά μεγάλος με αρμονικές τις αναλογικές σχέσεις του ναού. Η μόνη πρσθήκη είναι ο εξωνάρθηκας. Η τοιχοπιία είναι ακανόνιστη, με ενσωματωμένα παλαιότερα αρχιτεκτονικά μέλη. Υπάρχουν τυφλά διπλά αψιδώματα, λοξότμητα γείσα, παραστάδες καμπύλα αετώματα , οι τοιχοποιία με οριζόντια τούβλα εναλλάξ με υοχώρηση μέσα στο λευκό συνδετικό τους κονίαμα. Ο τρούλλος στερείται της αρχικής του διάπλασης μετά την πτώσης του   σφαιρικού του κελύφους από τον σεισμό του 1881. Στις γωνίες του δωδεκάπλευρου τρούλλου υπήρχαν διπλοί διακοσμητικοί κιονίσκοι και ψηλότερα από τη ζώνη των παραθύρων του ζώνη με κεραμεικά κοσμήματα.Δύο αρκοσόλια στον νάρθηκα ίσως έγιναν για σημαντικά πρόσωπα που ζούσαν στα γειτονικά Σκλαβιά.Σημαντικά είναι τα επιμήκη επιθήματα κιονίσκων του τριλόβου παραθύρου του ιερού.Θραύσματα του παλιού μαρμάρινου τέμπλου διασώζονται ενσωματωμένα σε νέα χρήση: ο στυλοβάτης στο δάπεδο, το επιστύλιο στα ανοίγματα του εξωνάρθηκος, τα θωράκια στους τάφους, τα κιονόκρανα πάνω από την κεντρική είσοδο. Στο δάπεδο διατηρείται το αρχικό μαρμάρινο ομφάλιο με το γεωμετρικό θέμα των πέντε άρτων. Στον εξωνάρθηκα βρίσκουμε εντοιχισμένη ρωμαϊκής εποχής σαρκοφάγο με βουκράνια και γιρλάντες. 
Όλα τα μέλη του τέμπλου είναι φτιαγμένα σε λευκό χονδρόκοκκο μάρμαρο, πιθανώς εισαγμένο στο νησί.

Ζωγραφικός διάκοσμος του ναού

Ο ζωγραφικός διάκοσμος παρουσιάζει έξι διαφοερτικών εποχών έργα σε δυο τουλάχιστον στράωματα. Από την πρώτη, τυ 13ου αι. εικονογράφηση σώζονται σκηνές και πορτραίτα αγίων στον νάρθηκα απέναντι στον εισερχόμενο και στον κυρίως ναό, στα ελάχιστα μέρη όπου το κατοπινό στρώμα της Τουρκοκρατίας έχει πέσει : σφαιρικά τρίγωνα βόρρειας πλευράς, νότιος πεσσός ιερού. Μια δεύτερη βυζαντινής εποχής διακόσμηση διακριτής τεχνοτροπίας, βρίσκεται στο νάρθηκα, στο βόρειο και στο νότιο τοίχο του με πολυπρώσοπες παραστάσεις. Εδώ έχουμε τη σκην του δωρητού που προσφέρει το ομοίωμα της εκκλησίας στην Παναγία. Το πορτραίτο του δωρητού δεν σώζεται πια. Η τρίτη σειρά ηρά βυζαντινών αγιογραφιών είναι επιζωγραφισμένη, αφορά δώδεκα προφήτες στο τύππανο του τρούλλου Στα εσωράχια των τόξων του ιερού και στην πρόθεση, έχουμε την πρώτη μεταβυζαντινή εικονογράφση (ιεράρχες ολόσωμοι ή σε κυκλικά στηθάρια) Η κλίμακα των απραστάσεων είναι μικρή, τα χρώματα ζωηρά . 
Χρονολογικά ακολουθεί πρόσθετο στρώμα τοιχογραφίας , αρχικά χρωματισμένο με σκούρο μπλε χρώμα. Ο τύπος των γραμμάτων αναφέρει τηχρονολογία ΑΨΛΑΔ΄,1734 και τον καλλιτέχνη Μιχαήλ Χωματζά.