Μαυροπετρίτης

Ονοματολογία

Η ονομασία του προέρχεται από την Ελεονώρα Ντε Μπας, (Elianora de Bas/Arborea), δικαστίνα της Σαρδηνίας (1347-1404), η οποία έτρεφε μεγάλη αγάπη για τα γεράκια και, ιδιαίτερα στο συγκεκριμένο είδος, που πήρε το όνομά της .

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε από τον Ιταλό φυσιοδίφη Τ. Τζενέ (Carlo Giuseppe Géné, 1800 – 1847)  υπό την σημερινή του ονομασία (Σαρδηνία, 1839).

Γεωγραφική εξάπλωση

Ο μαυροπετρίτης είναι πλήρως μεταναστευτικό είδος του Παλαιού Κόσμου, με εξαιρετικά περιορισμένο και διακεκομμένο φάσμα κατανομής. Έρχεται να αναπαραχθεί στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου, από την Κύπρο μέχρι τα Κανάρια και από την Κροατία μέχρι το ΒΔ. Μαρόκο και την Αλγερία, αλλά σε πολύ εξειδικευμένα οικοσυστήματα που περιορίζουν την εξάπλωσή του (βλ. Βιότοπος). Η Ελλάδα αποτελεί από τις σημαντικότερες αναπαραγωγικές επικράτειες του πτηνού, παγκοσμίως (βλ. Κατάσταση στην Ελλάδα).
Διαχειμάζει στην Αφρική πραγματοποιώντας πολύ μεγάλο ταξίδι, για να διαχειμάσει στην Μαδαγασκάρη, την Μοζαμβίκη και τα Νησιά Μασκαρέν του Ινδικού.

Αναπαραγωγική περίοδος

Ο μαυροπετρίτης φωλιάζει δίπλα στη θάλασσα, στις απότομες ορθοπλαγιές νησιών ή παράκτιων ηπειρωτικών περιοχών, καθώς και σε επίπεδες ήσυχες νησίδες, με ασβεστολιθικό ή ηφαιστειακό γεωλογικό υπόβαθρο, με την προϋπόθεση να υπάρχουν σκιερές θέσεις για το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας.  Στους μήνες που προηγούνται της αναπαραγωγής, ορισμένοι ενήλικες κουρνιάζουν στα βράχια φωλιάσματος, ενώ άλλοι μένουν μακριά για αρκετές ημέρες.

Μορφολογία

Ο μαυροπετρίτης είναι ένα εξαιρετικά κομψό αρπακτικό, με μακριές και λεπτές πτέρυγες, μακριά ουρά και αεροδυναμικό κορμό, δομές που ανταποκρίνονται και εξυπηρετούν το σημαντικότερο στοιχείο της φυσιολογίας του, την ταχύτητα. Κάτω από τον οφθαλμό υπάρχει η χαρακτηριστική, σκούρα τριγωνική κηλίδα παρειάς των γερακιών. Το κήρωμα, οι ταρσοί και τα πόδια είναι λεμονοκίτρινα.
Οι μαυροπετρίτες απαντούν σε δύο χρωματικές μορφές ή φάσεις (colour phases), μία σκουρόχρωμη (σε ποσοστό 25%)  και μία -συνηθέστερη- ανοιχτόχρωμη (στο χρώμα της σκουριάς). Ωστόσο, υπάρχουν και ενδιάμεσες μορφές μεταξύ αυτών των δύο.
Στην κάτω επιφάνεια του σώματος, είναι ευδιάκριτα τα σκούρα καλυπτήρια των πτερύγων, τα οποία κάνουν έντονη αντίθεση με τα πιο ανοικτόχρωμα ερετικά φτερά. 
Το στήθος και η κοιλιά έχουν χρώμα κρεμ έως κοκκινωπό καφέ, με μαύρες ραβδώσεις στην ανοικτόχρωμη φάση, ενώ στην σκούρα φάση είναι πολύ σκούρα καφέ-γκρι, σχεδόν μαύρα. Τα φύλα είναι όμοια σε μοτίβα και χρωματισμούς, αλλά τα θηλυκά είναι μεγαλύτερα από τα αρσενικά, κατά 16%, περίπου. Επίσης αναφέρεται ότι ο οφθαλμικός δακτύλιος των αρσενικών είναι κίτρινος, ενώ στα θηλυκά είναι κυανόγκριζος.  Τα νεαρά άτομα εμφανίζουν, επίσης, δύο φάσεις και είναι πιο σκούρα από τα ενήλικα άτομα των αντίστοιχων φάσεων.

Ηθολογία

Οι μαυροπετρίτες είναι, γενικά, αγελαία πτηνά σχηματίζοντας μικρά και χαλαρά σμήνη αν και, μερικές φορές, περιπλανώνται μοναχικά. Κατά τη μετανάστευση, συχνά, σχηματίζουν ανάμικτους πληθυσμούς με άλλα είδη γερακιών που πετούν σε μεγάλα υψόμετρα, συμπεριλαμβανομένων των δεντρογέρακων.  Είναι ημερόβια πτηνά, με την δραστηριότητά τους να κορυφώνεται το ξημέρωμα και το ηλιοβασίλεμα.

Αποικίες

Οι μαυροπετρίτες, συνήθως, αναπαράγονται κατά αποικίες που αριθμούν από 10-300 ζευγάρια. Οι φωλιές βρίσκονται σε απόσταση 20-50 μ. μεταξύ τους, αλλά περιπτώσεις των 2 μ. μεταξύ των φωλιών είναι γνωστές. Οι χαμηλότερες από αυτές βρίσκονται μόλις στα 5 μ. από την επιφάνεια της θάλασσας, δηλαδή, μόλις που να μην παρασύρονται από τα κύματα, ενώ άλλες βρίσκονται στην κορυφή μιας ορθοπλαγιάς, πάνω από 100 μ. από την επιφάνεια του νερού. Οι φωλιές μπορεί να εκτείνονται για αρκετά χιλιόμετρα κατά μήκος της ακτής ή μπορεί να συνωστίζονται σε ακατοίκητες νησίδες 1-100 εκταρίων.
Λιγότερο σημαντικοί τόποι φωλιάσματος για τον μαυροπετρίτη, αποτελούν οι ηπειρωτικοί βραχώδεις σχηματισμοί των νησιών στους οποίους συμπεριλαμβάνονται οι βραχώδεις επιφάνειες των φαραγγιών και οι ορθοπλαγιές. Αυτά τα οικοσυστήματα προσφέρουν απομόνωση, απαραίτητη σε αρκετά είδη ορνιθοπανίδας που ζουν και αναπαράγονται εκεί. Το είδος θεωρείται ότι, παρουσιάζει σταθερή χρήση της θέσης φωλιάσματος και μονογαμικές συνήθειες αλλά, σύμφωνα πάντα με τα υπάρχοντα στοιχεία, παρουσιάζεται το φαινόμενο της διασποράς των νεαρών ατόμων κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής τους. Έτσι, περίπου το 90% των νεαρών ατόμων που δεν αναπαράγονται κατά τα πρώτα 2 με 3 χρόνια της ζωής τους, απουσιάζουν από την αποικία καταγωγής τους κατά την περίοδο από Μάιο-Οκτώβριο αλλά εγκαθίστανται σ’ αυτήν τα επόμενα χρόνια.

Φωλιά

Στις περιοχές αναπαραγωγής (βλ. Βιότοπος) η φωλιά βρίσκεται στις άκρες απόκρημνων βράχων, συνήθως προσανατολισμένων προς τους ΒΔ ανέμους (μελτέμια),  μέσα σε μια μεγάλη κοιλότητα ή σχισμή του βράχου.  Παρόλο που προτιμώνται σκιερές θέσεις, η φωλιά μπορεί να βρίσκεται κάτω από έναν θάμνο (π.χ. Euphorbia sp.) ή, σπανιότερα, να είναι πλήρως εκτεθειμένη στον ήλιο.  Δεν χρησιμοποιείται κάποιο ιδιαίτερο υλικό για την κατασκευή της, όπως συμβαίνει με τα περισσότερα γεράκια.

Απειλές

Εκτός από τις -αθέλητες- δηλητηριάσεις (βλ. Κατάσταση πληθυσμού), το είδος έχει υποφέρει ιστορικά από την εκμετάλλευση και τις διώξεις που επέφεραν οι κατά τόπους ανθρώπινοι πληθυσμοί. Η λαθροθηρία από «συλλέκτες» αρπακτικών, καθώς και η όχληση που σχετίζεται με την ανάπτυξη του τουρισμού έχει επίσης αποδειχθεί ότι επηρεάζει αρνητικά την επιτυχία αναπαραγωγής των πτηνών.  Η θήρευση από αρουραίους είναι επίσης, πιθανόν, σημαντική σε κάποια νησιά αναπαραγωγής.  Τέλος, το είδος είναι ευάλωτο στις επιπτώσεις πιθανής ανάπτυξης της αιολικής ενέργειας.

Κατάσταση πληθυσμού

Το φάσμα αναπαραγωγικής κατανομής του είδους συμπίπτει σχεδόν πλήρως με τη λεκάνη της Μεσογείου από τα Κανάρια στα δυτικά μέχρι την Κύπρο στα ανατολικά. Το κέντρο της κατανομής είναι τα νησιά του Αιγαίου και η Κρήτη, όπου αναπαράγεται το 70%, περίπου, του παγκόσμιου πληθυσμού. Καθώς οι περιοχές διαχείμασης είναι στη Μαδαγασκάρη και -για ένα κλάσμα του πληθυσμού κατά πάσα πιθανότητα- στην Τανζανία, τα δεδομένα της μετανάστευσης είναι ελλιπή. Οι πληθυσμικές τάσεις, ιστορικά, δεν είναι διαθέσιμες. Από τις Βαλεαρίδες Νήσους, ετήσια αύξηση της τάξης του 4% έχει καταγραφεί πρόσφατα, στην Ιταλία φαίνεται να καταγράφεται αύξηση της τάξης του 10% σε δέκα χρόνια, αλλά μείωση 15% έχει σημειωθεί στην Κρήτη κατά την τελευταία δεκαετία εκεί. Στην Μαδαγασκάρη, οι διαχειμάζοντες πληθυσμοί φαίνεται να έχουν μειωθεί στο διάστημα 1991-1997. Τη Ν. Γαλλία και την Κορσική, τη Μάλτα, την Αλβανία, την Τουρκία και σε μικρότερο βαθμό την Πορτογαλία και την Βουλγαρία, επισκέπτεται τακτικά σημαντικό μέρος του πληθυσμού από τον Απρίλιο-Οκτώβριο, αλλά δεν υπάρχουν αποικίες αναπαραγωγής εκεί κοντά. 
Παρόλο που, η IUCN εκτιμά τον συνολικό ευρωπαϊκό πληθυσμό του είδους στα 6000 ζευγάρια, περίπου, , αυτός τείνει μειούμενος, ιδιαίτερα στην Κρήτη. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο σε δηλητηρίαση από το εντομοκτόνο μεθομύλη (Methomyl) που χρησιμοποιείται από τους αγρότες για την προστασία των αμπελοκαλλιεργειών. Το δηλητήριο τοποθετείται σε δοχεία με νερό, με στόχο τα τρωκτικά που ευθύνονται για την καταστροφή των σταφυλιών, αλλά τα πουλιά, ιδιαίτερα τις ζεστές καλοκαιρινές μέρες, είτε πίνουν από αυτά, είτε προσπαθούν να δροσιστούν κάνοντας μπάνιο και δηλητηριάζονται.

Μέτρα διαχείρισης

Το είδος απαιτεί πολύ ήσυχα ή ακατοίκητα νησιά για τους αναπαραγόμενους πληθυσμούς, καθώς οποιαδήποτε άμεση αξιοποίηση και ανάπτυξη, φαίνεται να έχει αρνητικές συνέπειες λόγω της εγγύτητάς με τον άνθρωπο. Αυτό αποδεικνύεται από την ισχυρή ανάκαμψη των πληθυσμών σε εκείνες τις περιοχές όπου εφαρμόστηκαν αποτελεσματικά μέτρα προστασίας.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι ο σημερινός αναπαραγωγικός πληθυσμός του μαυροπετρίτη ήταν διαφορετικός από τους ιστορικά καταγραφέντες. Σε κάθε περίπτωση, οι αποικίες φωλιάσματος του Αιγαίου μπορούν να χωριστούν σε 4 γεωγραφικές «ενότητες» (units): 1) Κύθηρα και Κρήτη, 2) Δωδεκάνησα, 3) Κυκλάδες και 4) Β. Σποράδες. Εκτός αυτών των ενοτήτων, τα στοιχεία είναι ελλιπή, όπως και από την περιοχή του Ιονίου Πελάγους. Πάντως, υπάρχουν ελπίδες ότι οι αποικίες έχουν σταθεροποιήσει τους πληθυσμούς τους ή και να έχουν αυξηθεί σε κάποιες από αυτές με τα μέτρα που λαμβάνονται.

Άλλες ονομασίες

Ο Μαυροπετρίτης, απαντά στον ελλαδικό χώρο και με τις ονομασίες: Βαρβάκι, Θαλασσογέρακο (Κρήτη), Κουστογέρακο, Μαυρογέρακας, Φαλκόνι,  και Μαυρομμάτης (Κύπρος).