Άμφια

Τα ιερατικά άμφια είναι τα ενδύματα που χρησιμοποιούνται από τους κληρικούς κατά τη Θεία Λειτουργία καθώς και σε άλλες ακολουθίες και εκκλησιαστικές τελετές. Αποτελούν ταυτόχρονα διακριτικά της εκκλησιαστικής ιεραρχίας και εξουσίας καθώς για κάθε έναν από τους τρεις βαθμούς της ιεροσύνης (του διακόνου, του ιερέα και του επισκόπου ), υπάρχει ένα συγκεκριμένο ενδυματολογικό σύνολο που αντιστοιχεί στον αντίστοιχο βαθμό. Αρχικά ο όρος άμφια συναντάται στους Βυζαντινούς (μη εκκλησιαστικούς) συγγραφείς και δήλωνε οποιεσδήποτε πολύτιμες και λαμπρές ενδυμασίες. Αργότερα, ο συγκεκριμένος όρος χαρακτήριζε μόνο τα ενδύματα των αυτοκρατόρων και των κληρικών και στη μεταβυζαντινή εποχή κατέληξε να αναφέρεται αποκλειστικά στα ενδύματα των κληρικών, τα οποία ενδύονται κατά τον χρόνο άσκησης της χριστιανικής λατρείας.
Ονομάζονται «ιερά» ή «άγια» και καθίστανται αγιασμένα είτε λόγω της απλής ευλογίας που δίνεται από τον επίσκοπο (π.χ. στα άμφια κατά τη χειροτονία του κληρικού) είτε με τη χρήση τους στις διάφορες ιεροπραξίες , εφόσον είναι αφιερωμένα στο Θεό.

Ετυμολογία

Η λέξη «άμφιον» προέρχεται από το ρήμα «αμφιέννυμι» που σημαίνει ενδύομαι και εννοεί την ένδυση γενικότερα. Ετυμολογείται από το «αμφί»+«άζω» και είναι μετάπλαση του ρήματος αμφιέννυμι που προέρχεται από τους ελληνιστικούς χρόνους. Στη ρωμαϊκή εποχή συναντούμε τον όρο με τη λατινική λέξη «πάλλιον» ή «παλλίον» (pallium) και στη συνέχεια αναφερόταν στον μανδύα των μοναχών.

Αμφίεση των Ισραηλιτών ιερέων

Η αμφίεση των Ισραηλιτών ιερέων περιοριζόταν αυστηρά κατά την ώρα της λατρείας μόνο εντός του ναού του Θεού. Οι ιερείς στην καθημερινή ζωή τους έφεραν τα κοινά ενδύματα, που διευκόλυναν την κίνησή τους και τις άλλες εργασίες τους. Την εντυπωσιακή και πλούσια ενδυμασία των Ισραηλιτών αρχιερέων τη συναντούμε και πολύ αργότερα, στα χρόνια του Χριστού.

Αμφίεση την εποχή του Ιησού

Για τη χρήση ειδικών αμφίων κατά την εποχή των Αποστόλων ή των σύγχρονών τους δεν υπάρχει καμία ένδειξη από την Καινή Διαθήκη. Είναι σχεδόν σίγουρο ότι ο Ιησούς Χριστός παρέδωσε το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, χωρίς να χρησιμοποιήσει κανένα άμφιο στην πρώτη εκείνη μυσταγωγία, αφού έγινε κατά τη διάρκεια ενός κοινού δείπνου.
Κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες δεν παρουσιάζεται καμία διαφοροποίηση της καθημερινής ενδυμασίας των κληρικών σε σχέση με τους λαϊκούς ή των χριστιανών σε σχέση με τους Ρωμαίους πολίτες. Τόσο ο Ιησούς, όσο και οι μαθητές του δεν ζητούσαν από τους πιστούς να διακρίνονται από τους άλλους ανθρώπους με την αλλαγή της ενδυμασίας και την τροποποίηση της αμφίεσής τους. Την διάκριση θα την κατόρθωναν με την αλλαγή της εσωτερικής τους κατάστασης και τον τρόπο ζωής τους. Γραπτές μαρτυρίες και απεικονίσεις μνημείων της εποχής των πρώτων αιώνων της Εκκλησίας μας δείχνουν ότι δεν έγινε καμία μεταβολή της εξωτερικής αμφίεσης των πρώτων χριστιανών και κληρικών σε σχέση με τους λοιπούς ανθρώπους της εποχής τους.
Στη Κ. Διαθήκη παρατηρείται ότι ο Κύριος και οι απόστολοι είχαν την συνηθισμένη ενδυμασία της ρωμαϊκής–ελληνιστικής εποχής, δηλαδή τον «χιτώνα» (tunica), το «ιμάτιον» (pallium), και για τον χειμώνα την «χλαμύδα» (sagum ή paladamentum). Ο χιτώνας ήταν ένδυμα με μορφή υποκαμίσου, το οποίο φοριόταν εσωτερικά. Το ιμάτιον ήταν πλατύ τετράπλευρο ύφασμα και φοριόταν πάνω από τον χιτώνα αλλά καμιά φορά και κατάσαρκα. Ο χιτώνας ήταν χειριδωτός (με μανίκια), ενώ το ιμάτιο ρίπτονταν λοξά μπροστά, πάνω στον αριστερό ώμο και άφηνε ελεύθερο το δεξί χέρι. Ο χιτώνας έφτανε λίγο πιο κάτω από τα γόνατα στους αρχαίους Έλληνες. Στην εποχή του Χριστού γίνεται μακρύτερος.
Παραλλαγή της «χλαμύδας» ήταν ο φαιλόνης, για τον οποίο γίνεται λόγος στη Β΄ προς Τιμόθεο επιστολή, ήταν κοινό ένδυμα της εποχής, το οποίο φορούσαν αυτοί που περπατούσαν πολύ και, λόγω της κατασκευής του, τους προστάτευε από το κρύο και τη βροχή. Το τοπικό υφαντικό υλικό περιλάμβανε μαλλί από την Ιουδαία και λινάρι από τη Γαλιλαία στο φυσικό τους χρώμα που ήταν το λευκό .

Αμφίεση στο Βυζάντιο

Από βιβλιογραφικές έρευνες συμπεραίνεται ότι στην Ανατολή η καθιέρωση λειτουργικών αμφίων άρχισε ίσως και νωρίτερα από τον 4ο αιώνα, χωρίς όμως την καθολική καθιέρωσή τους. Η σύνοδος της Γάγγρας περί το 343 μ.Χ., αναθεμάτισε με τον 12o κανόνα της εκείνους που δεν έκαναν χρήση των αμφίων κατά την ιερουργία τους. Η καθιέρωση της ιερατικής στολής είναι πολύ πιθανό να οφείλεται όχι μόνο στην πρακτική ανάγκη να διαφοροποιηθούν τα στελέχη της Εκκλησίας από τις άλλες κοινωνικές ομάδες και να δηλώσουν την ύπαρξή τους στο πλαίσιο μιας αυτοκρατορίας, όπου το ένδυμα έπαιζε το ρόλο ταυτότητας (κοινωνική τάξη, επάγγελμα, κλπ) Ο ΚΖ ́ κανόνας της Πενθέκτης (692 μ.Χ.) και ο ΙΣΤ ́ της Ζ ́ Οικουμενικής συνόδου (787 μ.Χ.) απαγορεύει στους κληρικούς να φορούν κοσμικά ενδύματα.
Τα ενδύματα των λειτουργών κατά τη διάρκεια του μυστηρίου θα έπρεπε να είναι πεντακάθαρα και σαφώς πιο καινούρια από αυτά που χρησιμοποιούσαν στην προσωπική τους ζωή. Γεγονός είναι ότι η στολή αυτή δεν διέφερε καθόλου σε σχήμα και κοπή από τα καθημερινά τους ενδύματα.
Κατά τη μετά τον Μέγα Κωνσταντίνο εποχή, παρά το κύρος που απέκτησε ο κλήρος και την είσοδο των καλών τεχνών στη λατρεία αλλά και τις επιδράσεις από τον ρωμαϊκό τρόπο ένδυσης, δεν παρατηρήθηκε καμία μεταβολή ή αλλοίωση στα άμφια. Εξακολουθούσαν να είναι αντιγραφές των καθημερινών ενδυμάτων και μόνο σε μερικές περιστάσεις ράβονταν από βαρύτιμα υφάσματα τα οποία παρατηρούνται και αργότερα στις παραστάσεις των εικόνων. Ανομοιότητες των αμφίων με τα καθημερινά ενδύματα του λαού εμφανίζονται μετά τον 6ο αιώνα όχι για κανένα άλλο λόγο παρά του ότι η επιδρομή των λαών συντέλεσε στην επικράτηση νέων ηθών και στη μεταβολή και της ενδυμασίας που συνήθιζαν να φορούν. Το ίδιο όμως δεν συνέβη και με τον κλήρο, ο οποίος διατήρησε αμετάβλητα τα ενδύματά του.

Εκφωνήσεις Ένδυσης των Ιερών Αμφίων

Κάθε ιερωμένος, ενδύεται ένα ιερό άμφιο, αφού πρώτα το ευλογήσει και το προσκυνήσει. Κάθε ιερό άμφιο συνοδεύεται από μια ευχή, η οποία εκφωνείται κατά τη διάρκεια της ένδυσης του, είτε από τον ίδιο τον ενδυόμενο είτε από έναν διάκονο (σε περίπτωση ένδυσης αρχιερέα ή χειροτονίας παντός κληρικού, παρεμβάλοντας το στίχο: "Του Κυρίου δεηθώμεν" πριν από κάθε ευχή). Εδώ παρατίθενται όλες οι ευχές για κάθε άμφιο με τη σειρά στην οποία ενδύονται, ανάλογα με τον βαθμό ιεροσύνης του ενδυόμενου κληρικού.

Ένδυση Διακόνου

1. Κατά την ένδυση του στιχαρίου: «Αγαλλιάσσεται η ψυχή μου επί τω Κυρίω· ενέδυσε γαρ με ιμάτιον σωτηρίου, και χιτώνα ευφροσύνης περιέβαλέ με· ως νυμφίω περιέθηκέ μοι μίτραν, και ως νύμφην κατεκόσμησέ με κόσμω· πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
2. Κατά την ένδυση του οραρίου:
α) «Άγιος, Άγιος, Άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης σου. Ωσαννά εν τοις υψίστοις· ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
β)«Όστις θέλῃ πρώτος μέγας ἔσται ἐν ὑμῖν γενέσθω, γενέσθω ἐν ὑμῖν ἔσται πάντων διάκονος, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
3. Κατά την ένδυση του δεξιού επιμανικίου: «Η δεξιά σου χείρ, Κύριε, δεδόξασται εν ισχύϊ· η δεξιά σου, Κύριε, έθραυσεν εχθρούς· και τω πλήθει της δόξης σου συνέτριψας τους υπεναντίους. Πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». (Έξοδος 15-6).
4. Κατά την ένδυση του αριστερού επιμανικίου: «Αι χείρές σου εποίησάν με και έπλασάν με, συνέτισόν με και μαθήσομαι τας εντολάς σου. Πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». (Ψαλμοί, 118-73)

Ένδυση Πρεσβυτέρου

1. Κατά την ένδυση του στιχαρίου: «Αγαλλιάσσεται η ψυχή μου επί τω Κυρίω· ενέδυσε γαρ με ιμάτιον σωτηρίου, και χιτώνα ευφροσύνης περιέβαλέ με· ως νυμφίω περιέθηκέ μοι μίτραν, και ως νύμφην κατεκόσμησέ με κόσμω· πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
(1α). Κατά την ένδυση του επιγονατίου (αν δικαιούται): «Περίζωσαι την ρομφαίαν σου επί τον μηρόν σου, Δυνατέ, τη ωραιότητί σου και τω κάλλει σου και έντεινε και κατευοδού και βασίλευε ένεκεν αληθείας και πραότητος και δικαιοσύνης και οδηγήσει σε θαυμαστώς η δεξιά σου. Πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
2. Κατά την ένδυση του επιτραχηλίου: «Ευλογητός ο Θεός, ο εκχέων την χάριν αυτού επί τους ιερείς αυτού, ως μύρον επί κεφαλής, το καταβαίνον επί πώγωνα, τον πώγωνα του Ααρών, το καταβαίνον επί την ώαν του ενδύματος αυτού· πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
3. Κατά την ένδυση της ζώνης: «Ευλογητός ο Θεός, ο περιζωννύων με δύναμιν, και έθετο άμωμον την οδόν μου, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
4. Κατά την ένδυση του δεξιού επιμανικίου: «Η δεξιά σου χείρ, Κύριε, δεδόξασται εν ισχύϊ· η δεξιά σου, Κύριε, έθραυσεν εχθρούς· και τω πλήθει της δόξης σου συνέτριψας τους υπεναντίους. Πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». (Έξοδος 15-6).
5. Κατά την ένδυση του αριστερού επιμανικίου: «Αι χείρές σου εποίησάν με και έπλασάν με, συνέτισόν με και μαθήσομαι τας εντολάς σου. Πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». (Ψαλμοί, 118-73)
6. Κατά την ένδυση του φαιλονίου: «Οι Ιερείς σου, Κύριε, ενδύονται δικαιοσύνην, και οι όσιοί σου αγαλλιάσει αγαλλιάσονται. Πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
(7). Κατά την ένδυση του επιστήθιου σταυρού (αν δικαιούται):  «Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν απαρνησάσθω εαυτόν και αράτω τον σταυρόν αυτού και ακολουθείτω μοι, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
8.Επανοκαλλυμαυχο (αν δικαιούται): "Εξήλθομεν έξω της παρεμβολής τόν ονειδισμόν τού Χριστού φέροντες, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν."
9.Ιερατικον: "Πάντα ευσχυμόνος και κατά τάξην γιναίσθω, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν."

Ένδυση Αρχιερέα

1. Κατά την ένδυση του στιχαρίου: «Αγαλλιάσσεται η ψυχή μου επί τω Κυρίω· ενέδυσε γαρ με ιμάτιον σωτηρίου, και χιτώνα ευφροσύνης περιέβαλέ με· ως νυμφίω περιέθηκέ μοι μίτραν, και ως νύμφην κατεκόσμησέ με κόσμω· πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
2. Κατά την ένδυση του επιτραχηλίου: «Ευλογητός ο Θεός, ο εκχέων την χάριν αυτού επί τους ιερείς αυτού, ως μύρον επί κεφαλής, το καταβαίνον επί πώγωνα, τον πώγωνα του Ααρών, το καταβαίνον επί την ώαν του ενδύματος αυτού· πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
3. Κατά την ένδυση της ζώνης: «Ευλογητός ο Θεός, ο περιζωννύων με δύναμιν, και έθετο άμωμον την οδόν μου, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
4. Κατά την ένδυση του δεξιού επιμανικίου: «Η δεξιά σου χείρ, Κύριε, δεδόξασται εν ισχύϊ· η δεξιά σου, Κύριε, έθραυσεν εχθρούς· και τω πλήθει της δόξης σου συνέτριψας τους υπεναντίους. Πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». (Έξοδος 15-6).
5. Κατά την ένδυση του αριστερού επιμανικίου: «Αι χείρές σου εποίησάν με και έπλασάν με, συνέτισόν με και μαθήσομαι τας εντολάς σου. Πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». (Ψαλμοί, 118-73)
6. Κατά την ένδυση του αρχιερατικού σάκκου: «Οι Αρχιερείς σου, Κύριε, ενδύονται δικαιοσύνην, και οι όσιοί σου αγαλλιάσει αγαλλιάσονται. Πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
7. Κατά την ένδυση του επιγονατίου: «Περίζωσαι την ρομφαίαν σου επί τον μηρόν σου, Δυνατέ, τη ωραιότητί σου και τω κάλλει σου και έντεινε και κατευοδού και βασίλευε ένεκεν αληθείας και πραότητος και δικαιοσύνης και οδηγήσει σε θαυμαστώς η δεξιά σου. Πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
8. Κατά την ένδυση του μεγάλου ή μικρού ωμοφορίου: «Επί τον ώμον Χριστέ την πλανηθείσαν άρας φύσιν, αναληφθείς τω Θεώ και Πατρί προσήγαγες, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
9. Κατά την ένδυση του αρχιερατικού σταυρού: «Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν απαρνησάσθω εαυτόν και αράτω τον σταυρόν αυτού και ακολουθείτω μοι, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
10. Κατά την ένδυση του αρχιερατικού εγκολπίου: «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί ο Θέος και πνεύμα ευθές εγκαίνιζον εν τοις εγκάτοις μου, πάντοτε νυν και αεί και εις του αιώνας των αιώνων. Αμήν».
11. Κατά την ένδυση της αρχιερατικής μίτρας: «Έθηκας επί την κεφαλήν αυτού στέφανον εκ λίθων τιμίων, ζωήν ητησαντό σε και έδωκας αυτού μακρότητα ημερών εις αιώνας αιώνων, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
12. Κατά την επίδοση της ποιμαντορικής ράβδου: «Ράβδον δυνάμεως ἐξαποστελεῖ σοι Κύριος ἐκ Σιών, καὶ κατακυρίευε ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν σου, πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».
13. Κατά την επίδοση των δικηροτρικήρων: «Ούτω λαμψάτο το φως ημών έμπροσθεν των ανθρώπων όπως είδοσιν ημών τα καλά έργα και δοξάσοσιν τον πατέρα ημών τον εν τοις ουρανοίς».