Κρίση του Οκτωβρίου

Η Κρίση του Οκτωβρίου (αγγλικά: October Crisis, γαλλικά: La crise d' octobre) ήταν μια σειρά γεγονότων που συνέβησαν τον Οκτώβριο του 1970 στον Καναδά και πυροδοτήθηκαν από δύο απαγωγές κυβερνητικών αξιωματούχων. Υπεύθυνα για τις απαγωγές ήταν μέλη της οργάνωσης Απελευθερωτικό Μέτωπο του Κεμπέκ (Front de Libération du Québec - FLQ) και τα γεγονότα που ακολούθησαν σημειώθηκαν κυρίως στη Μητροπολιτική περιοχή του Μόντρεαλ.
Οι περιστάσεις τελικά οδήγησαν στην μοναδική εν καιρώ ειρήνης εφαρμογή του “Νόμου περί Πολεμικών Μέτρων” (War Measures Act) στην ιστορία του Καναδά, από τον Γενικό Κυβερνήτη της Χώρας Roland Michener, μετά από εντολή του πρωθυπουργού Πιέρ Τρυντώ (Pierre Trudeau), αφού αυτό είχε ζητηθεί από τον πρωθυπουργό του Κεμπέκ, Ρομπέρ Μπουρασσά (Robert Bourassa) και από το Δήμαρχο του Μόντρεαλ, Ζαν Ντραπώ (Jean Drapeau).
Η επιβολή των Πολεμικών Μέτρων έλαβε χώρα ταυτόχρονα με την ευρεία ανάπτυξη καναδικών στρατευμάτων σε όλο το Κεμπέκ και στην Οτάβα, κατ' εφαρμογή άλλης νομοθεσίας, δίνοντας την εντύπωση ότι είχε επιβληθεί στρατιωτικός νόμος, αν και ο στρατός παρέμεινε σε ρόλο υποστηρικτικό των πολιτικών αρχών του Κεμπέκ. Η αστυνομία εξοπλίστηκε επίσης με εκτεταμένες εξουσίες και προχώρησε σε συλλήψεις και προσωρινές κρατήσεις, χωρίς εγγύηση, 497 ατόμων, σε 62 μόνο εκ των οποίων αργότερα απαγγέλθηκαν κατηγορίες.
Κατά το χρόνο των γεγονότων, οι δημοσκοπήσεις σε όλον τον Καναδά (συμπεριλαμβανομένης της περιοχής του Κεμπέκ) έδειχναν ευρεία υποστήριξη για τη χρήση του νόμου περί Πολεμικών Μέτρων. Η επιβολή των μέτρων αυτών, ωστόσο, επικρίθηκε εκείνη την εποχή αλλά και στη συνέχεια από πολλούς επιφανείς ηγέτες, συμπεριλαμβανομένων των René Lévesque, Robert Stanfield και Tommy Douglas, οι οποίοι πίστευαν ότι τα μέτρα ήταν υπερβολικά και το προηγούμενο που καθιερωνόταν ως προς την αναστολή των πολιτικών ελευθεριών επικίνδυνο. Η κριτική αυτή ενισχύεται από στοιχεία που αποδεικνύουν ότι αξιωματούχοι της αστυνομίας καταχράστηκαν τις εξουσίες τους και έθεσαν υπό κράτηση, χωρίς αιτία, εξέχοντες καλλιτέχνες και διανοούμενους που συνδέονταν με το κίνημα της ανεξαρτησίας του Κεμπέκ.
Τα γεγονότα του Οκτωβρίου του 1970 ενίσχυσαν την υποστήριξη κατά της χρήσης βίας στο πλαίσιο των προσπαθειών για ανεξαρτησία του Κεμπέκ και διοχέτευσαν το κίνημα αυτό προς τη χρήση πολιτικών μέσων για την επίτευξη μεγαλύτερης αυτονομίας και ανεξαρτησίας, συμπεριλαμβανομένης της υποστήριξης του φιλοανεξάρτητου Κόμματος Québécois (Parti Québécois), το οποίο κατάφερε στη συνέχεια να κερδίσει την άνοδό του στην επαρχιακή κυβέρνηση, το 1976.

Ιστορικό πλαίσιο

Από το 1963 έως το 1970 το εθνικιστικό Απελευθερωτικό Μέτωπο του Κεμπέκ είχε πυροδοτήσει πάνω από 95 βόμβες. Συνήθεις στόχοι ήταν γραμματοκιβώτια, ιδιαίτερα στην εύπορη και βασικά αγγλόφωνη πόλη Westmount. Η μεγαλύτερη, ωστόσο, βομβιστική επίθεση ήταν αυτή κατά του Χρηματιστηρίου του Μόντρεαλ στις 13 Φεβρουαρίου 1969, η οποία προκάλεσε εκτεταμένες υλικές ζημιές, αλλά και τον τραυματισμό 27 ατόμων. Άλλοι στόχοι περιελάμβαναν το Δημαρχείο του Μόντρεαλ, τα γραφεία κατάταξης στην Βασιλική Έφιππη Καναδική Αστυνομία, σιδηροδρομικές γραμμές, καθώς και εγκαταστάσεις του στρατού. Μέλη του Μετώπου, σε κινήσεις στρατηγικής, είχαν κλέψει αρκετούς τόνους δυναμίτη από στρατιωτικές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις, και, καθώς χρηματοδοτούσαν τις επιχειρήσεις τους με χρήματα από ληστείες τραπεζών, εξέφραζαν απειλές για νέες επιθέσεις, μέσω του επίσημου οργάνου επικοινωνίας τους, γνωστό ως "ο Σύνδεσμος" (La Cognée).
Μέχρι το 1970, 23 μέλη του Μετώπου ήταν στη φυλακή, μεταξύ των οποίων τέσσερα μέλη καταδικασμένα για ανθρωποκτονίες. Στις 26 Φεβρουαρίου 1970 συνελήφθησαν δύο άντρες σε ένα κλειστό ημιφορτηγό στο Μόντρεαλ, ένας από τους οποίους ήταν ο Jacques Lanctôt. Στην κατοχή τους βρέθηκαν μια κοντόκανη καραμπίνα και μια προκήρυξη που ανήγγειλε την απαγωγή του ισραηλινού προξένου. Τον Ιούνιο η αστυνομία διεξήγαγε κατ' οίκον έρευνα σε σπίτι της μικρής κοινότητας Prévost, βόρεια του Μόντρεαλ, στα Λαυρεντιανά Όρη, όπου βρήκε πυροβόλα όπλα, πυρομαχικά, 140 κιλά δυναμίτη, πυροκροτητές, καθώς και προσχέδιο σημειώματος για λύτρα που θα χρησιμοποιείτο στην απαγωγή του προξένου των Ηνωμένων Πολιτειών.

Επιβολή πολεμικών μέτρων και εμπλοκή του στρατού

Όταν ο δημοσιογράφος του CBC, Tim Ralfe ρώτησε τον Trudeau πόσο μακριά ήταν πρόθυμος να πάει για να σταματήσει το ΑΜΚ, αυτός απάντησε: "Απλά δείτε με". Τρεις ημέρες αργότερα, στις 16 Οκτωβρίου, το Υπουργικό Συμβούλιο υπό την προεδρία του ζήτησε από το Γενικό Κυβερνήτη να εφαρμόσει το νόμο περί Πολεμικών Μέτρων, κατόπιν αιτήματος του Πρωθυπουργού του Κεμπέκ, Robert Bourassa και του Δημάρχου του Μόντρεαλ, Jean Drapeau. Οι διατάξεις τέθηκαν σε ισχύ στις 4:00 π.μ. Ο νόμος περί Πολεμικών Μέτρων έδωσε στην αστυνομία τη δυνατότητα να συλλαμβάνει χωρίς ένταλμα, κάτι που οδήγησε σε 497 συλλήψεις, προσώπων για τα οποία υπήρχαν υποψίες συμμετοχής στο ΑΜΚ ή ότι ήταν “συμπαθούντες”.
Ο νόμος επιβλήθηκε μετά τη διακοπή των διαπραγματεύσεων με το ΑΜΚ, εν αναμονή κλιμάκωσης του τρομοκρατικού σχεδιασμού του. Κατά τη δεδομένη χρονική στιγμή, οι δημοσκοπήσεις στο Κεμπέκ και στον υπόλοιπο Καναδά έδειξαν συντριπτική υποστήριξη για τα Πολεμικά Μέτρα.
 Σε μια δημοσκόπηση του Δεκεμβρίου του 1970 διαπιστώθηκε ότι το 89% των αγγλόφωνων και το 86% των γαλλόφωνων Καναδών υποστήριξαν την εφαρμογή του νόμου. Τα αντίστοιχα ποσοστά αποδοκιμασίας ήταν 6% και 9% και οι υπόλοιποι αναποφάσιστοι.Έκτοτε, ωστόσο, η εφαρμογή των Πολεμικών Μέτρων από την κυβέρνηση εν καιρώ ειρήνης έχει αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης στον Καναδά, καθώς έδωσε την αστυνομία σαρωτικές εξουσίες σύλληψης και κράτησης.
Ταυτοχρόνως, κατ’ εφαρμογή διατάξεων ανεξάρτητων από το νόμο περί Πολεμικών Μέτρων και πολύ πιο συχνά χρησιμοποιούμενων, ο Γενικός Εισαγγελέας του Κεμπέκ έδωσε εντολή στον Αρχηγό του Επιτελείου Άμυνας (Chief of the Defence Staff) για την ανάπτυξη του στρατού, σύμφωνα με το νόμο περί Εθνικής Άμυνας. Στρατεύματα από βάσεις στο Κεμπέκ και άλλα μέρη της χώρας κινήθηκαν, υπό τη διεύθυνση της Sûreté du Québec (επαρχιακής αστυνομίας του Κεμπέκ), αναλαμβάνοντας θέσεις για φύλαξη στόχων, τόσο άψυχων όσο και έμψυχων. Αυτό απελευθέρωσε αστυνομικές δυνάμεις ώστε να διεξάγουν πιο δυναμικές επιχειρήσεις για την αντιμετώπιση της κρίσης.
Έξω από το Κεμπέκ, κυρίως στην περιοχή της Οτάβας, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση ανέπτυξε στρατεύματα για τη φύλαξη των ομοσπονδιακών γραφείων και των εργαζομένων σε αυτά. Ο συνδυασμός των αυξημένων δυνατοτήτων για συλλήψεις από τα Πολεμικά Μέτρα και η ανάπτυξη του στρατού από την κυβέρνηση του Κεμπέκ, έδωσε ευρέως την εντύπωση ότι είχε επιβληθεί στρατιωτικός νόμος. Μια σημαντική διαφορά, ωστόσο, είναι ότι ο στρατός παρέμεινε σε υποστηρικτικό ρόλο προς τις πολιτικές αρχές (στην περίπτωση αυτή, τις αρχές του Κεμπέκ) και δεν απέκτησε δικαιοδοτικό ρόλο. Τόσο η κριτική προς την κυβέρνηση και την εφαρμογή του νόμου περί Πολεμικών Μέτρων όσο και οι δραστηριότητες του Parti Québécois δεν περιορίστηκαν. Παρ' όλα αυτά, το θέαμα των αρμάτων μάχης στο γρασίδι του ομοσπονδιακού κοινοβουλίου ήταν ανησυχητικό για πολλούς Καναδούς. Επιπλέον, η αστυνομία έκανε μερικές φορές κατάχρηση των αρμοδιοτήτων τους και επέβαλε κράτηση χωρίς αιτία σε εξέχοντες καλλιτέχνες και διανοούμενους που συνδέονταν με το κίνημα της ανεξαρτησίας.
Η κρίση του Οκτωβρίου ήταν η μόνη περίπτωση κατά την οποία ο εφαρμόστηκε ο Νόμος περί Πολεμικών Μέτρων σε καιρό ειρήνης. Το ΑΜΚ κηρύχθηκε παράνομη ένωση, που σημαίνει ότι, σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου, ο στρατός είχε πλήρη εξουσία για σύλληψη, ανάκριση και κράτηση όποιου θεωρούσε ότι συνδεόταν με το ΑΜΚ, κάτι που συνεπαγόταν σημαντικές κυρώσεις: “Όποιος ήταν μέλος σε αυτή την ομάδα, ενήργησε ή την υποστήριξε με κάποιο τρόπο τιμωρείται με ποινή φυλάκισης που δεν υπερβαίνει τα πέντε έτη. Όποιος συλλαμβάνεται για τέτοιο σκοπό [ενν. για την απαγγελία τέτοιων κατηγοριών] μπορεί να κρατηθεί χωρίς δυνατότητα χορήγησης εγγύησης μέχρι ενενήντα ημέρες. Η αστυνομία και ο στρατός διεξήγαγαν 3.000 έρευνες και 497 άτομα συνελήφθησαν. Παράλληλα, τα Πολεμικά Μέτρα σήμαιναν αναστολή και περιορισμό πολλών από τα ανθρώπινα δικαιώματα αυτών που κρατούνταν. Για παράδειγμα “Όσοι συλλαμβάνονται στο πλαίσιο του νόμου στερούνται τις δικονομικές εγγυήσεις και το Habeas corpus (δικαίωμα του ατόμου να κρίνεται δικαστικά η νομιμότητα της κράτησής του). Η εισαγγελία θα μπορούσε να έχει υπό κράτηση έναν ύποπτο για επτά ημέρες πριν απαγγείλει κατηγορίες. Εξάλλου, ο γενικός εισαγγελέας μπορούσε να διατάξει, πριν παρέλθουν οι επτά ημέρες, να κρατηθεί ο κατηγορούμενος για χρονικό διάστημα έως 21 ημερών. Οι κρατούμενοι δεν είχαν το δικαίωμα να συμβουλευτούν δικηγόρο και πολλοί κρατούνταν σε απομόνωση”.
Υπήρξαν περιπτώσεις, λίγες ωστόσο, ανθρώπων που δικαιολογημένα ενοχλήθηκαν από τον τρόπο που έγινε η ανάκρισή τους. Παρ’ όλα αυτά, η πλειοψηφία όσων εξετάστηκαν διατύπωσε ολιγάριθμες διαμαρτυρίες και αρκετοί σημείωσαν την ευγενική φύση των ανακρίσεων και των ερευνών. Επιπλέον, ο Συνήγορος του Πολίτη (Ombudsman) του Κεμπέκ, Louis Marceau, έδωσε εντολή να εξετάζονται οι καταγγελίες των κρατουμένων και η κυβέρνηση Κεμπέκ συμφώνησε να καταβάλει αποζημίωση σε οποιοδήποτε πρόσωπο συνελήφθη αδικαιολόγητα. Στις 3 Φεβρουαρίου 1971, ο John Turner, υπουργός Δικαιοσύνης του Καναδά, ανέφερε ότι 497 άτομα συνελήφθησαν στο πλαίσιο των Πολεμικών Μέτρων, εκ των οποίων 435 είχαν ήδη αφεθεί ελεύθεροι. Στους υπόλοιπους 62 απαγγέλθηκαν κατηγορίες, εκ των οποίων σε 32 για εγκλήματα αρκετής σοβαρότητας ώστε να κρατηθούν από δικαστή Δικαστηρίου του Κεμπέκ χωρίς τη δυνατότητα παροχής εγγύησης.

Επακόλουθα

Ο Pierre Laporte βρέθηκε τελικά δολοφονημένος από τους απαγωγείς του, ενώ ο James Cross απελευθερώθηκε μετά από 60 ημέρες, ως αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων με τους απαγωγείς οι οποίοι προτίμησαν την εξορία στην Κούβα παρά να δικαστούν στο Κεμπέκ. Τα μέλη του πυρήνα που ευθυνόταν για το θάνατο του Laporte συνελήφθησαν μετά την επιστροφή τους και τους απαγγέλθηκαν κατηγορίες για απαγωγή και ανθρωποκτονία.
Ο χειρισμός του περιστατικού από τις ομοσπονδιακές και επαρχιακές κυβερνήσεις εξακολουθεί και σήμερα να πυροδοτεί διαμάχη. Ήταν η μοναδική φορά που εφαρμόστηκε ο νόμος περί Πολεμικών Μέτρων σε καιρό ειρήνης στον Καναδά. Κάποιοι επικριτές (κυρίως ο Tommy Douglas και ορισμένα μέλη του Νέου Δημοκρατικού Κόμματος [New Democratic Party])) πίστευαν ότι ο Trudeau αντέδρασε υπερβολικά με την εφαρμογή του νόμου και την αναστολή των πολιτικών ελευθεριών και ότι το προηγούμενο που δημιουργήθηκε από το περιστατικό αυτό ήταν επικίνδυνο. Ο ομοσπονδιακός ηγέτης των Προοδευτικών Συντηρητικών Robert Stanfield αρχικά υποστήριξε τις δράσεις του Trudeau, αλλά αργότερα το μετάνιωσε. Το μέγεθος της οργάνωσης ΑΜΚ και ο αριθμός των υποστηρικτών του στη κοινή γνώμη δεν ήταν γνωστά. Ωστόσο, στο μανιφέστο του, το ΑΜΚ δήλωσε: "Κατά το επόμενο έτος ο (πρωθυπουργός του Κεμπέκ Robert) Bourassa θα πρέπει να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα: 100.000 επαναστάτες εργάτες, ένοπλοι και οργανωμένοι". Με δεδομένη αυτήν τη δήλωση, σε συνδυασμό με επτά χρόνια βομβιστικών ενεργειών και τη φρασεολογία των ανακοινωθέντων τους καθ' όλην εκείνη την περίοδο, με τα οποία προσπάθησαν να παρουσιάσουν μια εικόνα ενός ισχυρού οργανισμού που εξαπλώνεται κρυφά σε όλους τους τομείς της κοινωνίας, οι αρχές ανέλαβαν σημαντική δράση.
Πράγματι, τα γεγονότα του Οκτωβρίου του 1970 παγίωσαν μια μείωση της υποστήριξης προς τη βίαιη πλευρά του αυτονομιστικού κινήματος του Κεμπέκ η οποία υποστήριξη είχε αυξηθεί κατά τη διάρκεια των προηγούμενων δέκα περίπου χρόνων και μεγένθυναν τη στήριξη πολιτικών μέσων για την επίτευξη της ανεξαρτησίας, συμπεριλαμβανομένης της υποστήριξης του αυτονομιστικού Parti Québécois, το οποίο το 1976 κέρδισε την εξουσία σε επαρχιακό επίπεδο. Μετά την ήττα της Συμφωνίας της Meech Lake, με την οποία επιδιωκόταν η αναθεώρηση του Συντάγματος του Καναδά με την εφαρμογή του Αναθεωρητικού Νόμου του 1982, χωρίς επικύρωση από το Κεμπέκ, δημιουργήθηκε σε ομοσπονδιακό επίπεδο ένα ακόμα πολιτικό κόμμα υπέρ της ανεξαρτησίας, το Bloc Québécois.
Το 1988 ο νόμος περί Πολεμικών Μέτρων αντικαταστάθηκε από το Νόμο Έκτακτης Ανάγκης και το νόμο περί Ετοιμότητας για Έκτακτες Καταστάσεις.