Άγιος Γεώργιος Οροπεδίου Λασιθίου

Οθωμανική Περίοδος

Λίγα είναι γνωστά για την πορεία του οικισμού τα πρώτα χρόνια της Οθωμανικής κατάκτησης. Τα χρόνια της πρώτης τουρκοκρατίας (1669-1870)  έδρα του Οροπεδίου Λασιθίου ήταν το Μέσα Λασίθι. Οι δύο οικισμοί του Αγίου Γεωργίου ήταν από τους πιο εύρωστους πληθυσμιακά στην Επαρχία. Ο οθωμανικός ζυγός ήταν δυσβάσταχτος, με κύριο χαρακτηριστικό την αυθαιρεσία ντόπιων Οθωμανών αξιωματούχων, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν εξισλαμισμένοι Κρήτες, οι οποίοι εκμεταλλευόμενοι την εξουσία τους, προέβαιναν σε αδικίες απέναντι στο χριστιανικό πληθυσμό. Ένας διαβόητος τέτοιος γενίτσαρος, ήταν ο Τσούλης αγάς, από το χωριό Ασκοί Πεδιάδος, ο οποίος διαχειριζόταν τους φόρους της Επαρχίας Λασιθίου την περίοδο εκείνη και προέβαινε και σε κάθε είδους αυθαίρεσίες ένατι του ντόπιου πληθυσμού. Για αυτόν τον λόγο χριστιανοί κάτοικοι της περιοχής, εκ των οποίων ένας από το χωριό Άγιος Γεώργιος (επονομαζόμενος Μπούμπος) μαζί με τα τέκνα του Ιερέα Αλέξη από το χωριό Μαγουλάς Λασιθίου τον δολοφόνησαν στο δρόμο που καταλήγει από το Οροπέδιο Λασιθίου στην Κασταμονίτσα, στην περιοχή που αργότερα ονομάστηκε Τσούλη Μνήμα. Σε εκείνη τη θέση υπήρχε παλιά το έθιμο οι χριστιανοί διαβάτες να πετούν μία πέτρα στο σημείο του φόνου του γενίτσαρου, ως <<ανάθεμα>> για τα εγκλήματά του. 
Ο Άγιος Γεώργιος, όπως και όλο το Λασίθι συμμετείχε ενεργά στην Επανάσταση του 1821 και του 1866, που είχε σαν αποτέλεσμα να καταστραφεί και να ερημωθεί η Επαρχία δύο φορές, μία το 1824 και μία το 1867

19ος και 20ος αιώνας

Το 1879, στα τελευταία χρόνια της οθωμανικής κατοχής, εφαρμόστηκε ένας νέος νόμος στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Με την διοικητική αυτή ανασυγκρότηση, τα χωριά Άγιος Γεώργιος και Πλαθιανός μαζί με όλα τα άλλα μέχρι το Κάτω Μετόχι αποτέλεσαν τον Πέρα Δήμο,  ενώ τα υπόλοιπα χωριά του Οροπεδίου Λασιθίου αποτέλεσαν τον Πόδε Δήμο ή Δήμο Τζερμιάδου. Στην απογραφή που έγινε το 1881 το χωριό Άγιος Γεώργιος είχε 384 κατοίκους και ο Πλαθιανός 285 κατοίκους, δηλαδή συνολικά 669 κατοίκους. Από αυτούς 2 μόνο ήταν Τούρκοι φοροεισπράκτορες. 
Το 1898 μετά το τέλος της Επανάστασης του 1897, ο Άγιος Γεώργιος και γενικότερα η Επαρχία Λασιθίου, αποτέλεσαν τμήμα της Κρητικής Πολιτείας, έως το 1913, που η Κρήτη ενώθηκε με την υπόλοιπη Ελλάδα.
Στην απογραφή του 1951, ο Άγιος Γεώργιος είχε το μεγαλύτερο καταγεγραμμένο πληθυσμό του, που ήταν 1312 κάτοικοι και ήταν ο μεγαλύτερος σε πληθυσμό οικισμός στην επαρχία, πρωτιά την οποία διατήρησε ως την απογραφή του 1971. Στην ίδια απογραφή ήταν η πρώτη φορά που απογράφηκαν σαν ενιαίο σύνολο οι δύο οικισμοί, ο Πλαθιανός με τον Άγ. Γεώργιο, μετά την συγχώνευση του πρώτου στο δεύτερο, κατόπιν υπουργικής απόφασης του 1944. Στην απογραφή του 1981 καταγράφηκαν στον Άγιο Γεώργιο 1030 κάτοικοι, ενώ στο άλλο μεγάλο χωριό του Οροπεδίου, το Τζερμιάδο, απογράφηκαν 1060 άτομα. 
Τη δεκαετία του 1930, και συγκεκριμένα το 1936, οικοδομήθηκε στην περιοχή Αυγουστή, μεγάλη κτιριακή εγκατάσταση, που χρησίμευε για την αποθήκευση της πατάτας, του κύριου εξαγωγικού προϊόντος (μαζί με τα κηπευτικά) της Επαρχίας Λασιθίου την εποχή εκείνη, ιδιοκτησίας της Αγροτικής Τράπεζας της Ελλάδος (ΑΤΕ). Οι κτιριακές αυτές εγκαταστάσεις βρίσκονταν σε κοντινή απόσταση από τη θέση που υπήρχαν οι αποθήκες του Ενετού Μόρο και κατεδαφίστηκαν ατυχώς τη δεκαετία του 1970.
Το 1920 – 1928, μετά την ενσωμάτωση στην Ελλάδα (1912), τα γειτονικά χωριά Άγιος Γεώργιος, Πλαθιανός, Κουδουμαλιά και Αβρακόντε του Οροπεδίου Λασιθίου σχημάτισαν την κοινότητα Αγίου Γεωργίου.  Το 1928 αποσπάστηκε το χωριό Αβρακόντες που μαζί με τον οικισμό Κουδουμαλιά σχημάτισαν χωριστή κοινότητα. Το 1998 η κοινότητα Αγίου Γεωργίου συγχωνεύθηκε στον Δήμου Οροπεδίου αποτελώντας δημοτικό διαμέρισμα του.

Ονομασία

Το χωριό Άγιος Γεώργιος πήρε το όνομα του από την εκκλησία του, η οποία κτίστηκε εκεί όπου σύμφωνα με την παράδοση βρέθηκε μία εικόνα του Αγίου Γεωργίου, που είχε μεταφερθεί εκεί με άγνωστο τρόπο από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου του χωριού Αυγουστή.
Η εκκλησία χτίστηκε δίπλα σε ένα μεγάλο βράχο (χαράκι ή χάρακα στην κρητική διάλεκτο), που αποτέλεσε το κέντρο του Κάτω χωριού. Πάνω στο βράχο ανέβαινε ο ντελάλης του χωριού και ανακοίνωνε στους χωριανούς σημαντικά νέα για τον τόπο.

Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου

Σύμφωνα με την παράδοση, η εκκλησία  Άγιος Γεώργιος κτίστηκε με φιρμάνι και μέσα σε μια μόνο μέρα επί Τουρκοκρατίας.       
Ειδικότερα, όταν οι Λασιθιώτες χριστιανοί πήγαν στον Τούρκο διοικητή της Κρήτης και του είπαν να τους επιτρέψει  να κτίσουν την εν λόγω εκκλησία, εκείνος τους είπε ότι θα τους έδινε την άδεια να το κάνουν, αν την έκτιζαν μέσα σε μια μέρα μόνο, επειδή θεώρησε ότι αυτό δεν ήταν δυνατόν να γίνει. Προκειμένου να το επιτύχουν αυτό, τοποθετήθηκαν το πρωί σε μια μόνο σειρά μεταφέροντας πέτρες χέρι με χέρι από τον παρακείμενο λόφο της Κεφάλας και μετά όλοι μαζί και μέχρι να νυχτώσει έκτισαν την εκκλησία. 
Η εκκλησία αυτή γκρεμίστηκε τη δεκαετία του 1960 και κτίστηκε άλλη μεγαλύτερη, νεοβυζαντινού ρυθμού.
Η εκκλησία του Πλαθιανού, της πάνω συνοικίας του χωριού, είναι ο Άγιος Δημήτριος.

Το χωριό σήμερα

Το Δημοτικό διαμέρισμα Αγίου Γεωργίου έχει πληθυσμό 490 κατοίκων στην τελευταία απογραφή του 2011, διαθέτει παιδικό σταθμό, νηπιαγωγείο, δημοτικό σχολείο, Τεχνολογικό Επαγγελματικό Εκπαιδευτήριο (ΤΕΕ), (που  λειτούργησε την περίοδο 2000-2007), Δημόσια βιβλιοθήκη, Περιφερειακό Ιατρείο, Φαρμακείο και τουριστικά καταλύματα. Αξιόλογη χαρακτηρίζεται η δράση του Πολιτιστικού Συλλόγου, του Εκπολιτιστικού και Λαογραφικού Συλλόγου Οροπεδίου Λασιθίου (ΕΛΣΟΛ), ο οποίος ίδρυσε και συντηρεί  Λαογραφικό Μουσείο (το οποίο στεγάζεται σε παλιό σπίτι των αρχών του 20ου αιώνα με υλικά και αντικείμενα που πρόσφεραν οι κάτοικοι στις αρχές της δεκαετίας του 80 που εγκαινιάστηκε το μουσείο), τη Συλλογή Ελευθερίου Βενιζέλου, που στεγάζεται στο παλιό Δημοτικό Σχολείο του Πλαθιανού που λειτουργούσε έως το 1930 (έτη λειτουργίας 1878-1935). Είναι έδρα του Ελληνικού Ορειβατικού Συλλόγου Λασιθίου (που έχει μέλη απ' όλο το οροπέδιο και φίλους που μένουν στο Ηράκλειο και στον Άγιο Νικόλαο). Από το 1956 έως το 1962 λειτουργούσε στον Άγιο Γεώργιο και το Δικταίο Λύκειο, εξατάξιο σχολείο Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, αντίστοιχο με το σημερινό τριτάξιο Γυμνάσιο και τριτάξιο Λύκειο, το οποίο κατόπιν συνέχισε τη λειτουργία του στο Ηράκλειο, ενώ από το 1978 έως το 2000 λειτουργούσε τριτάξιο Γυμνάσιο που έπαυσε τη λειτουργία του το 2000. 
Στην περιφέρεια του Αγίου Γεωργίου ανήκει και το Οροπέδιο του Λιμνακάρου, που βρίσκεται σε υψόμετρο 1120 μέτρων, από το οποίο μπορεί να κατευθυνθεί κανείς στην κορυφή Σπαθί (ή Δίχτης), στα 2148 μέτρα, την υψηλότερη κορυφή της Δίκτης ή να ακολουθήσει το νότιο μονοπάτι και να κατευθυνθεί στην κορυφή Αφέντης Χριστός (υψόμετρο 2141 μ), στην δεύτερη σε ύψος κορυφή των Λασιθιώτικων βουνών. Σε όλα αυτά μπορεί κανείς να οδηγηθεί, αν ακολουθήσει την  πορεία του ευρωπαϊκού μονοπατιού Ε4, που διασχίζει την Κρήτη από το Καστέλι Κισάμου στα δυτικά, περνάει από τον Άγιο Γεώργιο και καταλήγει στην Κάτω Ζάκρο ανατολικά.
Λόγω της ορεινής θέσης του χωριού και του υψομέτρου, το ελαιόδεντρο δεν ευδοκιμεί στο Οροπέδιο Λασιθίου. Έτσι με το τέλος της Τουρκοκρατίας στην Κρήτη (1897-1898), οι Αγιογιωργιώτες και γενικότερα οι Λασιθιώτες απέκτησαν αγροτεμάχια με ελαιόδεντρα κυρίως στις επαρχίες Πεδιάδος, Μονοφατσίου και Βιάννου και αρκετοί Λασιθιώτες αποφάσισαν την οριστική μετεγκατάστασή τους σε οικισμούς κύρια της επαρχίας Πεδιάδος και Μονοφατσίου ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 1900. Έτσι αρκετοί κάτοικοι των χωριών Βόνη, Αστρίτσι, Αρχοντικό (Αλιτζανή), Γαρίπα, Φαβριανά, Χοχλακιές (οικισμός κοντά στην Επισκοπή Πεδιάδας) και Πάρτιρα κατάγονται από τον Άγιο Γεώργιο. Ωστόσο λόγω των υψηλών ποσοστών γεννητικότητας εκείνης της εποχής, ο πληθυσμός του χωριού δεν παρουσίασε αξιόλογη μείωση, αντιθέτως μέχρι την απογραφή του 1951 ήταν αυξητικός.
Όπως συνέβη και γενικότερα στο σύνολο της ελληνικής περιφέρειας, ο πληθυσμός του Αγίου Γεωργίου άρχισε να  φθίνει από τη δεκαετία του 1970, συνεπεία της αστικοποίησης.Οι νέοι κάτοικοι μετακινήθηκαν κυρίως στην Αθήνα ή στο Ηράκλειο για σπουδές ή αναζήτηση καλύτερων επαγγελματικών ευκαιριών. Λόγω αυτών των παραγόντων, ο πληθυσμός του χωριού από το 1971 είναι συνεχώς πτωτικός και αυτό οδήγησε στο κλείσιμο του Γυμνασίου Αγίου Γεωργίου το 2000. Με την τουριστική ανάπτυξη των βορείων παραλίων της Κρήτης, πολλοί Αγιοργιώτες και Αβρακοντιανοί μετακινήθηκαν στους οικισμούς Ανάληψη και Αγριανά Πεδιάδος, που βρίσκονται σε μικρή απόσταση από την τουριστικά αναπτυγμένη Χερσόνησο, περιοχές στις οποίες οι πρόγονοί τους κατοικούσαν εποχιακά τους χειμερινούς μήνες τα παλαιότερα χρόνια, λόγω του ηπιότερου κλίματος των παραλίων σε σχέση με τον ορεινό κλίμα του Οροπεδίου, με επακόλουθη την πληθυσμιακή άνοδο της Ανάληψης στα 1300 άτομα το 2011 καθώς και των Αγριανών στα 270 άτομα στην ίδια απογραφή. 
Το πρώτο διδακτήριο του Δημοτικού Σχολείου θεμελιώθηκε το έτος 1871 στον οικισμό Πλαθιανός και καταργήθηκε το έτος 1937, επειδή δε χωρούσε όλους τους μαθητές: τότε σ’ αυτό φοιτούσαν και οι μαθητές από τα χωριά Κουδουμαλιά και Αβρακόντε. Σήμερα έχει μετατραπεί σε Μουσείο-Συλλογή Μνήμης Ελευθερίου Βενιζέλου. Το νέο διδακτήριο του Δημοτικού Σχολείου, που είναι ένα εξαθέσιο νεοκλασικό κτίριο, βρίσκεται στον οικισμό του Αγίου Γεωργίου (Κάτω Χωριού). Στο σχολείο αυτό αρχικά υπήρχαν  μαθητές μόνο από τον Άγιο Γεώργιο (το 1954 είχε 215 μαθητές). Σήμερα εκεί φοιτούν μαθητές από όλα τα χωριά του Δήμου Οροπεδίου Λασιθίου, μια και το Δημοτικό Σχολείο στο Τζερμιάδο λόγω έλλειψης μαθητών έκλεισε και συγχωνεύτηκε με αυτό του Αγίου Γεωργίου το 2014.

Κάτοικοι

Το χωριό Άγιος Γεώργιος είναι η γενέτειρα σπουδαίων ανθρώπων της αντίστασης, αλλά και των γραμμάτων, του πολιτισμού, των τεχνών και των επιστημών.
Από τον Άγιο Γεώργιο καταγόταν ο φημισμένος παπα-Τζιρίτης (Ευάρεστος Ταμιωλάκης), ενας ιερωμένος δεινός δρομέας της εποχής εκείνης, η ενορία του οποίου ήταν το χωριό Κασσάνοι Πεδιάδος. Επίσης ο Άγιος Γεώργιος είναι η ιδιαίτερη πατρίδα του χιλίαρχου Χατζή Ιωάννη Κλεισαρχάκη και του εκατόνταρχου Πλεύρη ή Πλευράκη Δημητρίου επί Τουρκοκρατίας, του Τηλέμαχου Πλεύρη, νομικού και βουλευτή Ηρακλείου, του εξαίρετου Βυζαντινολόγου Νικόλαου Μ. Παναγιωτάκη, καθώς και του Αδαμ Κρασανάκη, Καπετάνιου της Κατοχής και συνεργάτη του Καπετάν Μπαντουβά στην ΕΟΚ (Εθνική Οργάνωση Κρήτης).
Πριν από το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι κάτοικοι του Αγίου Γεωργίου ασχολούνταν κυρίως με τη γεωργία και την κτηνοτροφία, ενώ μετά αρκετοί ασχολήθηκαν με τα γράμματα και την επιστήμη.