Βριλήσσια

Τοπογραφικά δεδομένα

Τα Βριλήσσια εντοπίζονται στην καρδιά της αττικής γης, σε θέση ημιορεινή και υψόμετρο κέντρου 273 μέτρων. Η πόλη αναπτύσσεται στους νοτιοδυτικούς πρόποδες του Πεντελικού Όρους, αγγίζοντας σταδιακά τους πρώτους λοφίσκους σε υψόμετρο που φτάνει τα 386 μέτρα στο Πάτημα. Φυσικά σύνορα σχηματίζουν τα πεντελικά Ρέματα Πολυδρόσου και Βριλησσού, ενώ από τη βόρεια πλευρά η πόλη περιβάλλεται από το Περιαστικό Δάσος Άνω Βριλησσίων.
Τα Βριλήσσια εκτείνονται σε κατακόρυφη γραμμή, με κλίση προς τα βορειοανατολικά και πρόσοψη στο λεκανοπέδιο των Αθηνών, καλύπτοντας έκταση 3.856 στρεμμάτων. Είναι οικοδομημένα σε απόσταση 10,5 χιλιομέτρων βορειοανατολικά του κέντρου της Αθήνας, 6 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Παλλήνης και 4,5 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Κηφισιάς. Στα δυτικά συνορεύουν με το Αμαρούσιο, βόρεια με την Πεντέλη, ανατολικά με το Γέρακα Παλλήνης και νότια με την Αγία Παρασκευή.
Οι συντεταγμένες της περιοχής είναι 38°1′53″N 23°49′40″E.

Γεωμορφολογία

Τo κέντρο της πόλης έχει οικοδομηθεί σε λιμναίους σχηματισμούς από ερυθρούς πηλούς με παρεμβολές κροκαλοπαγών, ψαμμίτες και αργιλοαμμώδη υλικά με ενστρώσεις μαργαϊκών ασβεστολίθων μικρού πάχους. Η παραρεμάτια γειτονιά καλύπτεται από αδρομερείς, ποταμολιμναίους, λατυποπαγείς και κροκαλολατυποπαγείς σχηματισμούς, με ενδιάμεση παρεμβολή ερυθρών πηλών και μαργαϊκών υλικών.
Τα Άνω Βριλήσσια και το Άνω Πάτημα κατατάσσεται στην κατηγορία των περιβόητων ανθεκτικών μαρμάρων της βορειοανατολικής Αττικής του Πεντελικού, που αποτελούν σχηματισμούς από υπόλευκα, ανοιχτότεφρα έως σκοτεινότεφρα χονδροκρυσταλλικά μάρμαρα με έντονη πτύχωση. Το περιαστικό δάσος τοποθετείται επάνω σε σχιστολιθικούς σχηματισμούς (μοσχοβίτικοι, χλωριτικοί, αλβιτικοί, χαλαζιακοί και ανθρακικοί) συναντώμενοι στους ορεινούς όγκους του Πεντελικού.

Χλωρίδα - πανίδα

Η περιοχή των Βριλησσίων είναι πευκόφυτη με χαρακτηριστική μεσογειακή χλωρίδα (πιο χαρακτηριστικά είδη τα πεύκα και ευκάλυπτοι, καθώς και οπωροφόρα δένδρα,  ελαιόδενδρα, πορτοκαλιές, λεμονιές κ.α.), τα άνω και ανατολικά Βριλήσσια της ζώνης Γ έχουν πιο άνυδρα χαρακτηριστικά (φυλλοβόλος βλάστηση-πολύχρωμες φλαμουριές, θαμνώδη φυτά, ερυθρόχρωμη βλάστηση κ.α.), η παραρεμάτια ζώνη χαρακτηρίζεται από βιοποικιλία (με χαρακτηριστικούς ευκαλύπτους στη ζώνη Σισμανογλείου), ενώ στο λόφο Πατήματος υπάρχουν δασόφυτες εκτάσεις, με χαμηλή βλάστηση στα χαμηλά του λόφου και υψηλά δένδρα στο περιαστικό δάσος Θεοκλήτου. Συστάδες κυπαρισσίων άνω των 50 ετών εντοπίζονται στην Οδό Σπάρτης, καθώς και αιωνόβια πεύκα σε Δημητρίου Βερνάρδου, Υμηττού κ.α.

Ετυμολογία

Η ονομασία "Βριληττός" συναντάται σε κείμενα του Θουκυδίδη, του Ηροδότου και του Στράβονος. Προέρχεται από τα συνθετικά "βρι=ισχυρός" εκ του ρήματος "βριάω-βριώ=έχω ισχύ, σφύζω από δύναμη"  + "λη" από το "λάας=πέτρα, λίθος" και την  πελασγική κατάληξη "τος". Η ονομασία πιθανώς να προέρχεται και από το "βρι=γεμάτο" εκ του ρήματος "βρίθω=σφύζω από, είμαι γεμάτος" και "λη" από το "λάας=πέτρωμα ή μάρμαρο". Το βουνό αποκαλείτο τοιουτοτρόπως λόγω των ισχυρών λευκών πετρωμάτων και των καλαίσθητων μαρμάρων που εξορύσσονταν από αυτό και που χρησιμοποιήθησαν στην κλασική εποχή για τα μνημεία της Ακροπόλεως (καθώς και για τα μοντέρνα κτίρια του 19ου αιώνα στην Αθήνα). Από το βουνό πηγάζει μεγάλος χείμαρρος που διατρέχει την πόλη, τον οποίο αποκαλούσαν οι Χαλανδραίοι "Βριλησσό Ποταμό", το σημερινό Ρέμα Χαλανδρίου. Ο χείμαρρος κληροδότησε το όνομα "Βριλήσσια" σε άτυπη συζήτηση των παλαιών κατοίκων.

Χρήσεις γης

Τα Βριλήσσια αρχικά αναπτύχθηκαν ως αγροτικός οικισμός, με τους πρώτους κατοίκους να καλλιεργούν στον αγρόκηπο που τους διανεμήθηκε τα αναγκαία αγαθά. Στα δυτικά της Λεωφόρου Πεντέλης εκτεινόταν η παραρεμάτια ζώνη, παρθένος τόπος φυσιολατρικής εξερεύνησης, ενώ βόρεια της οδού Πίνδου και αργότερα με την επέκταση του σχεδίου της Ολύμπου οριοθετήθηκε η βιοτεχνική και παραγωγική ζώνη έως την Αναπαύσεως, όπου συγκεντρώνονταν οι παραγωγικές χρήσεις για τις ανάγκες του αυξανόμενου πληθυσμού. Στη ζώνη αυτή λειτουργούσαν για αρκετά χρόνια μονάδες παραγωγής ποιοτικών επίπλων, ρουχισμού, αλλά και αρκετά μαρμαράδικα λόγω της λαξευτικής δραστηριότητας παραδοσιακά στο Πεντελικό, ενώ βόρεια της Αναπαύσεως συγκεντρώνονταν νταμάρια.
Εντός του σχεδίου του οικισμού ο οποίος αναπτύχθηκε διαχρονικά ως ζώνη αμιγούς κατοικίας στήθηκαν τοπικές αγορές αμφίπλευρα των παραλλήλων οδών για τα χρειώδη των κατοίκων, όπως η κεντρική αγορά στο δυτικό τμήμα της Αναλήψεως και η ανατολική αγορά στα ανατολικά της οδού Κύπρου. Τα τελευταία χρόνια ωστόσο υπάρχει η τάση κατακερματισμού της αγοράς σε συγκεντρωτικές εστίες στα τέσσερα άκρα του δακτυλίου. Η υπαίθρια αγορά στεγάζεται προσωρινά στην οδό Αναλήψεως μια μέρα την εβδομάδα, αν και έχει δύναται με λιγότερες άδειες να μετατοπιστεί γραμμικά στο νότιο άξονα επί του σκεπαστού της Αττικής Οδού.
Τα Βριλήσσια, ως ιδιαίτερα ελκυστικός οικισμός λόγω τοποθεσίας, φυσικού κάλλους και σωστής προσχεδιασμένης δόμησης, παράλληλα με τη βελτίωση των υποδομών τους όπως αποχετευτικό, οργάνωση σχεδίου πόλεως, ύδρευση, υπηρεσίες, προσήλκυσαν μεγαλύτερα τμήματα πληθυσμού από την αττική και ελληνική περιφέρεια, με αποτέλεσμα να επεκταθεί η οικιστική χρήση εις βάρος αρχικά της αγροτικής και μετέπεια βιοτεχνικής. Ταυτόχρονα, αυξήθηκε η ανάγκη για μικρές επιχειρήσεις καθημερινών αναγκών, οι οποίες διοχετεύτηκαν στη Λεωφόρο Πεντέλης με αποτέλεσμα την κυκλοφοριακή συμφόρηση. Ο οικισμός συμπιέστηκε τόσο προς τη φυσιολατρική παραρεμάτια ζώνη, βόρεια της Ολύμπου, ανατολικά της Σαλαμίνος-Μακεδονίας, αλλά και σε ένα βαθμό στις παρυφές του λόφου.

Οικονομικά στοιχεία

Με τα συγκοινωνιακά έργα το 2004 το πολεοδομικό σχέδιο επεκτάθηκε και ανατολικά της Αγίου Αντωνίου, στην περιοχή της Πλακεντίας, με τις οχλούσες χρήσεις να εκτοπίζονται και να συρρικνώνονται στη γραμμική ζώνη Αναπαύσεως-Ηρακλείτου. Στη ζώνη αυτή αναπτύχθηκαν και μικρής κλίμακας επιχειρησιακά κέντρα λόγω και της βελτίωσης του μορφωτικού επιπέδου των κατοίκων και της στροφής τους στο εμπόριο και τις υπηρεσίες. Η ζώνη εστίασης στο βόρειο τμήμα της Λεωφόρου Πεντέλης αξιοποιήθηκε, με τη συγκέντρωση καταστημάτων υγειονομικού ενδιαφέροντος για τις ανάγκες διασκέδασης κατοίκων και επισκεπτών, ενώ η φυσιολατρική ζώνη της Ρεματιάς αναδείχθηκε με έργα καλλωπισμού σε όλο το μήκος από την Πεντέλη μέχρι και το Χαλάνδρι. Τα νταμάρια στο λόφο μετατράπηκαν σε υπαίθριο θερινό θέατρο φέρνοντας επισκέπτες θεατές παραστάσεων στο δήμο, ενώ περιμετρικά του οδικού δακτυλίου που δημιουργήθηκε και στα άκρα των αξόνων συγκεντρώθηκαν αγορές γνωστών αλυσίδων για τις ανάγκες του ευρύτερου πληθυσμού.
Μετά την οργάνωση του πολεοδομικού συγκροτήματος του Βορείου Τομέως με το Σχέδιο Καλλικράτης και τη βελτίωση των συγκοινωνιακών υποδομών σε αυτό, παράλληλα με την οργανωμένη χωροθέτηση των επιχειρηματικών, εμπορικών, βιοτεχνικών και βιομηχανικών χρήσεων και την εύκολη πρόσβαση σε αυτές, τα Βριλήσσια διατήρησαν τη φυσιογνωμία τους ως είχαν.

Ρυμοτομία

Στο ιστορικό κέντρο των Βριλησσίων εφαρμόστηκε το ιπποδάμειο πελεοδομικό σύστημα ρυμοτόμησης, το οποίος απαρτίζεται από φαρδείς οριζοντίους και στενούς κάθετους δρόμους οι οποίοι διακλαδώνονται σε μικρούς τοπικούς κόμβους, παρέχοντας απόσκοπτη μετακίνηση των κατοίκων στον εσωτερικό ιστό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι οριζόντιες οδοί 25ης Μαρτίου, 28ης Οκτωβρίου, Αναλήψεως, Κύπρου και Πάρνηθος και οι κάθετες Φλωρίνης, Δωδεκανήσου, Βερνάρδου και Μαραθώνος. Με τις επεκτάσεις του οικιστικού ιστού πέραν του παραδοσιακού κέντρου σε εκτάσεις διαφορετικών χρήσεων γης έγινε προσπάθεια τήρησης κατά το δυνατόν του γραμμικού σχεδίου, ενώ η ίδια ρυμοτομική φιλοσοφία ακολουθήθηκε κατά την ανάπτυξη του οικισμού της Πλακεντίας αλλά με πιο στενούς δρόμους.

Αρχιτεκτονική

Τα Βριλησσία αναγνωρίστηκαν ως αυτόνομη κοινότητα μόλις το 1949, ενώ το 1950 αριθμούσαν περί του 825 κατοίκους. Σε αυτούς είχαν διανεμηθεί από αγροτικό συνεταιρισμό κληροτεμάχια γης για κατοικία και καλλιέργεια, με αποτέλεσμα τα οικόπεδα του παραδοσιακού οικισμού να είναι ομοιόμορφα, καλύπτοντας συνήθως έκταση ενός ή και δύο στρεμμάτων, με τα κτίσματα να είναι πανταχώθεν ελεύθερα σε αντίθεση με την ανάπτυξη του ιστορικού κέντρου των αστικών οικισμών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρουν παρουσιάζουν πρόχειρες ξύλινες κατασκευές και μετέπειτα πέτρινες παραθεριστικές κατοικίες των Αθηναίων, οι οποίοι περνούσαν το καλοκαίρι στην πευκόφυτη περιοχή στους πρόποδες του Πεντελικού.
Σύντομα, με τον κορεσμό περιοχών γύρω από την Αθήνα και την υπερσυγκέντρωση εμπορικών, παραγωγικών και επιχειρηματικών χρήσεων στην πόλη, οι υποτυπώδεις πέτρινες οικίες αντικαταστάθηκαν από πιο άνετες μονοκατοικίες, παραδοσιακά αρχοντικά σε βουνίσιο στυλ δόμησης με χρήση φυσικών υλικών όπως πέτρα, ξύλο, κεραμίδι. 
Αρκετά ήταν και τα γραφικά κηπόσπιτα με πηγάδι, ενώ στο κέντρο του οικισμού δέσποζε ο υδατόπυργος απ' όπου και προμηθευόταν η κοινότητα νερό. Δεν άργησαν να εμφανιστούν και οι πρώτες αστικές κατοικίες, όχι απαραίτητα των προνομιούχων τάξεων των Αθηνών, αλλά ανθρώπων απλών που ήθελαν να επενδύσουν τις οικονομίες τους σε μια περιοχή που εκείνη την εποχή δεν είχε ιδιαίτερα υψηλή αξία γης. 
Χαρακτηριστικό της περιοχής είναι τα οικογενειακά συγκροτήματα, αλλά και η ποιόητα των κατασκευών που ξεχωρίζει, με σεβασμό σε μεγάλο βαθμό του ύφους του οικισμού και του πολεοδομικού του σχεδίου, στεγάζοντας ολοένα και περισσότερα μέλη της μεσαίας και ανώτερης αστικής τάξης της πρωτεύουσας και της ελληνικής επικράτειας. Λόγω δε της παράδοσης του Χαλανδρίου ως συνοικισμού εμπόρων, τα Βριλήσσια αναπτύχθηκαν ως "μικροπροάστιο" του γειτονικού δήμου, καθώς η Λεωφόρος Πεντέλης εξυπηρετούσε τη μετάβαση στις υπηρεσίες και την αγορά και την εύκολη επιστροφή, όπως επίσης και την εκδρομή στα εξοχικά κέντρα της Πεντέλης και των Άνω Βριλησσίων.

Συγκοινωνιακές υποδομές

Τα Βριλήσσια τυγχάνουν μιας σύγχρονης και ολοκληρωμένης συγκοινωνιακής υποδομής συνδεόμενα με το σιδηροδρομικό αλλά και το οδικό δίκτυο της Αττικής. Στη δυτική είσοδο καθίστανται προσβάσιμα από το Σταθμό Πεντέλης του Προαστιακού Σιδηροδρόμου και στην ανατολική από το μεγάλο κόμβο Προαστικού-Μετρό Δουκίσσης Πλακεντίας, στις εξόδους 12 και 13 αντίστοιχα της Αττικής Οδού. Το συγκοινωνιακό δίκτυο επιτρέπει την άμεση σύνδεση του συνοικισμού με το συγκρότημα του Βορείου Τομέως στα δυτικά, αλλά και την πρόσβαση στην Παλλήνη στα ανατολικά. Από μελλοντικές επεκτάσεις του Μετρό και του Προαστιακού αναμένεται η περιοχή να ευνοηθεί ακόμα περισσότερο, συνδεόμενη με Ραφήνα και Πειραιά.
Ο εξωτερικός οδικός δακτύλιος των Βριλησσίων σχηματίζεται από τις Λεωφόρους Πεντέλης-Αναπαύσεως-Ηρακλείτου-Αττικής, ενώ στον εσωτερικό ιστό ολοκληρώνεται ο ποδηλατικός δακτύλιος 25ης Μαρτίου-Εθνικής Αντιστάσεως-Μπακογιάννη-Μακεδονίας. Η περιοχή εξυπηρετείται από τις διερχόμενες λεωφορειογραμμές Χαλανδρίου-Πεντέλης του ΟΑΣΑ, αλλά και από το αμαξοστάσιο της Πλακεντίας με γραμμές προς Μεσόγεια και Ανατολική Αττική. Σημαντικοί οδικοί άξονες θεωρούνται επίσης η αναβαθμισμένη Λεωφόρος Σισμανογλείου η οποία παρέχει πρόσβαση στο Σισμανόγλειο Νοσοκομείο, ενώ η Αγίου Αντωνίου αποχαρακτηρίστηκε από δρόμος ταχείας κυκλοφορίας σε τοπική οδό μετά την επέκταση του οικιστικού ιστού των Βριλησσίων στην περιοχή της Πλακεντίας. Με τη διάνοιξη της Λεωφόρου Φραγκοκκλησιάς στον κόμβο της Πεντέλης αναμένεται η εκτροπή της κυκλοφορίας από τη Λεωφόρο Πεντέλης προς την Κηφισίας, αποσυμφορίζοντας το Χαλάνδρι.

Έντυπος και ηλεκτρονικός τύπος

Στα Βριλήσσια κατά καιρούς έχουν κυκλοφορήσει η δημοτική εφημερίδα Βριλήσσια, η πόλη μας, η εφημερίδα της Ένωσης Εμπόρων Βριλήσσια, η αγορά μας, τα Βριλησσιώτικα Νέα, ο Περιηγητής, Εν τύποις, Μάχημο Βήμα και πολλά έντυπα δημοτικών συνδυασμών και συλλόγων, όπως η εφημερίδα της Δράσης, το έντυπο του Αθλητικού Οργανισμού κ.α.
Στον τομέα της ηλεκτρονικής πληροφόρησης δραστηριοποιούνται τα Βριλησσιώτικα Νέα, η Βριλησσιακή, ποικίλα ιστολόγια και ηλεκτρονικά ραδιόφωνα, όπως το Ράδιο Βριλήσσια και το Ραδιόφωνο Άνω Βριλησσίων. Την 1η Νοεμβρίου του 2010 συντελεστές από τα Βριλησσιώτικα Νέα, τη Βριλησσιακή και το Ραδιόφωνο Άνω Βριλησσίων διοργάνωσαν και συντόνισαν το πάνελ του 1ου Debate των Βριλησσίων παρουσία δημοτών στην αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου.