Βασίλης Τζαφέρης (αρχαιολόγος)

Βίος - σπουδές

Ο Βασίλειος Τζαφέρης γεννήθηκε την 1η Απριλίου 1936 στη Σάμο. Όταν έγινε 14 χρόνων μετακόμισε με την οικογένειά του στα Ιεροσόλυμα προκειμένου να γίνει Αγιοταφίτης μοναχός, όπως «τον είχαν τάξει οι γονείς του» κατά τη γέννησή του. Φοίτησε στο Ελληνικό Γυμνάσιο της Ιερουσαλήμ και στη συνέχεια, στα δεκαεννιά του, εισήχθη στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ. Σπούδασε Αρχαιολογία και Αρχαία Ιστορία του Ισραήλ, «αφήνοντας για πάντα το δρόμο του μοναχισμού». Λίγο μετά την απόκτηση του πτυχίου του συνέχισε σε μεταπτυχιακές σπουδές με ειδίκευση στα ψηφιδωτά της πρωτοβυζαντινής περιόδου.
Το 1967 ξεκίνησε διδακτορικές σπουδές στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο υπό την εποπτεία των καθηγητών Michael Avi-Yonah και David Flusser, από όπου και έλαβε το 1971 τον τίτλο του διδάκτορα.
Από το 1976 έως το 1982 διετέλεσε Λέκτορας στο Τμήμα Επιστημών των Θαλάσσιων Σπουδών και Κλασικής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο της Χάιφα.
Το Μάιο του 1990 δίδαξε ως επισκέπτης καθηγητής το μάθημα «Αρχαιολογία και Καινή Διαθήκη» στο Πανεπιστήμιο Pepperdine στην Καλιφόρνια.  Από το 1994 υπήρξε καθηγητής στο κολέγιο Seaver του ίδιου Πανεπιστημίου.
Εκτός από την ακαδημαϊκή του ιδιότητα, από το 1967 υπήρξε μέλος της Επιτροπής Συμβούλων της «Εταιρείας για τη Μελέτη του Ισραήλ», ενώ από το 1999 ήταν μέλος του Ανωτάτου Συμβουλίου των Ισραηλιτών Αρχαιολόγων. Από το 1984 έως το 2002 διετέλεσε Έφορος του Μουσείου του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου των Ιεροσολύμων.
Ο Βασίλης Τζαφέρης ήταν πολύγλωσσος, καθώς γνώριζε την αρχαία και νέα ελληνική, την εβραϊκή, την αγγλική, την ιταλική, την αραβική και τη γερμανική γλώσσα.
Ήταν παντρεμένος και είχε δύο παιδιά, ενώ μοίραζε το χρόνο του ανάμεσα στην Ελλάδα και το Ισραήλ, καθώς τα παιδιά του κατοικούν στην Αθήνα. 
Μετά τη συνταξιοδότησή του, ασχολήθηκε κυρίως με την ελληνική κοινότητα της Ιερουσαλήμ, και μάλιστα εξελέγη πρόεδρος της κοινότητας, από το 1984, φροντίζοντας να προάγει την πολιτιστική κληρονομιά μεταξύ των δύο χωρών.
Ο Βασίλης Τζαφέρης απεβίωσε την 1η Ιανουαρίου 2015, η δε εξόδιος ακολουθία πραγματοποιήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2015, στο ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου της Kάντζας στην Παλλήνη.

Σταδιοδρομία - δραστηριότητες

Παράλληλα, με τις σπουδές του άρχισε να υπηρετεί και ως αρχαιολόγος πεδίου, στην Υπηρεσία Αρχαιοτήτων και Μουσείων του Ισραήλ (GARP), που αποτέλεσε την προπομπό υπηρεσία της νυν Αρχής Αρχαιοτήτων του Ισραήλ.
Το 1971 ο Βασίλειος Τζαφέρης διορίστηκε αναπληρωτής διευθυντής του Τμήματος για τις Έρευνες και Ανασκαφές στην Υπηρεσία Αρχαιοτήτων και Μουσείων, μια θέση την οποία είχε μέχρι και το 1991.
Την 1η Απριλίου 1990, την ημέρα των πεντηκοστών τετάρτων γενεθλίων του, ιδρύθηκε επίσημα η Αρχή Αρχαιοτήτων του Ισραήλ. Το 1991 διορίστηκε διευθυντής του Τμήματος «Ανασκαφές και Έρευνες» της Αρχής, και υπηρέτησε με την ιδιότητα αυτή μέχρι και το 2001.

Ανασκαφικό έργο

Η συμβολή του στην αποκάλυψη και μελέτη ευρημάτων, σχετικά με την αρχαιολογία της Παλαιστίνης ήταν σημαντική. Είχε διευθύνει αρκετές ανασκαφές, μερικές από αυτές στην Ασκάλωνα, την Τιβεριάδα, την Μπεθ Σεάν, την Καπερναούμ και επίσης σε αρκετές περιοχές της Ιερουσαλήμ.

1968: Ανασκαφές στην Givat Hamivtar

Το 1968, ο Βασίλης Τζαφέρης διενήργησε ανασκαφή στον λόφο Giv‘atha-Mivtar, κοντά στα Ιεροσόλυμα, όπου ανακάλυψε έναν τάφο που περιείχε το σκελετό ενός εικοσάχρονου άνδρα που είχε καταδικαστεί σε σταυρικό θάνατο. Ο νεκρός σύμφωνα με την επιγραφή της οστεοθήκης, ονομαζόταν Yehonahananbar Hagakol και, όπως είχε δηλώσει τότε ο ανασκαφέας, απεκάλυπτε με ρεαλιστικό τρόπο τη βαρβαρότητα των μεθόδων εκτέλεσης της ρωμαϊκής εποχής με έναν τρόπο που δεν μπορούσε να αποδοθεί πλήρως από τις γραπτές πηγές της εποχής. «Ένα καρφί είχε διαπεράσει και τα δύο οστά των φτερνών του σκελετού, ενώ τα πόδια του νεκρού ήταν σπασμένα. Ένα κομμάτι ξύλου ελιάς παρέμενε διατηρημένο πάνω στο καρφί, γεγονός που σήμαινε πως ο νεαρός είχε σταυρωθεί πάνω σε μία ελιά ή σε ξύλο προερχόμενο από αυτό το δέντρο. Ο νεκρός θα έπρεπε να είχε καταδικαστεί σε σταυρικό θάνατο κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Επανάστασης ή Μεγάλης Εξέγερσης του Μπαρ Κοχβά (135 μ.Χ.).
Πρόκειται για το μοναδικό, προς το παρόν, αρχαιολογικό εύρημα, που πιστοποιεί την διαδικασία σταύρωσης ανθρώπων κατά τη ρωμαϊκή εποχή.

1985-2000: Ανασκαφές στην Καισάρεια του Φιλίππου

Οι συστηματικές ανασκαφές στην Καισάρεια (Πανειάδα) άρχισαν το 1988, υπό την αιγίδα της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας του Ισραήλ, στην οποία προΐστατο τότε ο Βασίλης Τζαφέρης.  Από το 1990 συμμετείχε στις ανασκαφικές έρευνες, μαζί με αμερικανικά πανεπιστήμια και κολέγια και η Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Υπεύθυνος του προγράμματος αυτού,  ήταν ο καθηγητής Ηλίας Οικονόμου και υπεύθυνος της αποστολής στο Ισραήλ ο καθηγητής Νικόλαος Ολυμπίου.

«Η πόρτα του ήταν πάντα ανοιχτή…»

Από το 1991 που διορίστηκε διευθυντής του Τμήματος «Ανασκαφές και Έρευνες» της Αρχής Αρχαιοτήτων του Ισραήλ, μέχρι και το 2001, ο Τζαφέρης από αυτή τη θέση, σύμφωνα με την αρχαιολόγο και θεολόγο Βάλια Παπαναστασοπούλου: «είχε πάντοτε την πόρτα του ανοιχτή για όλους τους εργαζόμενους, ακούγοντας τα προβλήματα τους και δίνοντας τις κατάλληλες συμβουλές. Ζητούσε πάντοτε την άποψη των συνεργατών του και με ήρεμο και χιουμοριστικό τρόπο πετύχαινε τη χαλαρή και ειρηνική ατμόσφαιρα μεταξύ των εργαζομένων. Όσοι τον γνώρισαν από κοντά, αναφέρουν πως το κύριο χαρακτηριστικό στοιχείο της προσωπικότητάς του υπήρξε η αισιοδοξία του να βλέπει πάντοτε τη θετική πλευρά των πραγμάτων. Επιπλέον, υπήρξε πολύ μπροστά από την εποχή του εξαιτίας των πρωτοποριακών ιδεών που εφάρμοσε σχετικά με τη δομή της υπηρεσίας που διηύθυνε. Από τη θέση αυτή ο Τζαφέρης απέδειξε πόσο οργανωτικός ήταν, καθώς ο σπουδαίος αυτός αρχαιολόγος και δάσκαλος έδωσε ένα δημόσιο χαρακτήρα στις ανασκαφές, ενώ οι διάφορες δραστηριότητες του τομέα είχαν έμφαση πάντοτε στην κοινωνική διάσταση της αρχαιολογικής επιστήμης». «Για τους Έλληνες βιβλικούς αρχαιολόγους και θεολόγους ο Βασίλειος Τζαφέρης αποτελεί μία μυθική σχεδόν μορφή από τα φοιτητικά μας χρόνια, ο οποίος με σταθερό χέρι κατάφερε να κρατήσει το πηδάλιο της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας του Ισραήλ για μία δεκαετία, μίας νευραλγικής και ευαίσθητης - για τα δεδομένα της περιοχής - θέσης». Παρόλο που δεν ήταν εκ γενετής Ισραηλίτης «πέτυχε με την εργασία του και τον χαρακτήρα του να αγαπηθεί από τους ανθρώπους της δεύτερης πατρίδας του».

Βράβευση

Τον Οκτώβριο του 2010, βραβεύτηκε από την Αρχή Αρχαιοτήτων του Ισραήλ, με βραβείο για τη συνολική του προσφορά στην αρχαιολογία του Ισραήλ (Lifetime Achievement).

Εργογραφία

Ο Βασίλης Τζαφέρης εκτός από το ανασκαφικό είχε και μεγάλο συγγραφικό έργο, τόσο για την αρχαιολογία της Παλαιστίνης, όσο και για τις βιβλικές σπουδές. Μεταξύ των ετών 1968-2008, δημοσίευσε πάνω από 90 άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά (“Israel Exploration Journal”, κ.α.). Οι δημοσιεύσεις του ήταν στην εβραϊκή, ελληνική, αγγλική και γαλλική γλώσσα.  Μερικές από τις πιο σημαντικές του δημοσιεύσεις είναι:

Μετάφραση

Οι καθηγητές της Θεολογικής Σχολής Αθηνών Γεώργιος Γρατσέας και Σάββας Αγουρίδης επιμελήθηκαν την έκδοση των κουμρανικών κειμένων στη νεοελληνική γλώσσα, στο βιβλίο: «Τα χειρόγραφα της Νεκρής Θάλασσας», (Αθήνα 1988, Κέντρο Βιβλικών Μελετών). Αναφέρονται ανάμεσα σε άλλα κείμενα και «Το βιβλίο των Ύμνων Ευχαριστίας». Τη μετάφραση σε αυτό, έκανε ο Βασίλειος Τζαφέρης, στηριζόμενος στην έκδοση του Yacob Licht, “The Thanksgiving Scroll”, (Jerusalem, 1957), που θεωρείται από τις καλύτερες στις σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες.