Φούγκα

Έκθεση

To πρώτο μέρος μιας φούγκας είναι η έκθεση, κατά την οποία μπαίνουν όλες οι φωνές διαδοχικά εκτελώντας εναλλάξ το θέμα και την απάντηση. . Μόλις τελειώσει μια φωνή το θέμα συνεχίζει με το αντίθεμα ή την ελεύθερη αντίστιξη στο θέμα, ενώ το ίδιο το θέμα περνάει στην επόμενη φωνή με τη μορφή απάντησης. Αυτή η διαδικασία συνεχίζεται μέχρι να ολοκληρωθεί η είσοδος όλων των φωνών. Η σειρά εισόδου δεν είναι προκαθορισμένη˙ εξαρτάται από τα μελωδικά και αρμονικά χαρακτηριστικά του θέματος και από την επιδίωξη να μην διασταυρώνονται οι φωνές αλλά και να μην απέχουν μεταξύ τους πολύ μεγάλα διαστήματα. Η σταδιακή μετάβαση από τη μονοφωνία, στη διφωνία, στην τριφωνία κ.ο.κ. με τη διαδοχική είσοδο των φωνών, προκαλεί μια χαρακτηριστική αίσθηση κλιμακωτής συμπλήρωσης της αρμονίας. Καθώς η αίσθηση αυτή κορυφώνεται με την είσοδο της χαμηλότερης φωνής (του «μπάσου») προκαλώντας ένα επιβλητικό εφέ, συνηθίζεται η χαμηλότερη φωνή να μπαίνει τελευταία. Αν η φούγκα έχει μονό αριθμό φωνών, μπορεί να παραλειφθεί η είσοδος μιας φωνής με το θέμα, ή κάποια φωνή να εκτελέσει μια επιπλέον φορά την απάντηση, ώστε να διατηρηθεί η συμμετρία των ζευγαριών θέματος και απάντησης στην έκθεση της φούγκας.
Για τις φωνές που μπαίνουν διαδοχικά έχουν καθιερωθεί στην αντίστιξη και οι όροι dux (αρχηγός, οδηγός) και comes (ακόλουθος). Dux είναι η φωνή που εκτελεί το θέμα και comes η φωνή που εκτελεί την απάντηση.

Το θέμα

Αν και η έκθεση είναι ένα από τα πιο τυποποιημένα μέρη της φούγκας, το ίδιο το θέμα δεν υπόκειται σε κανόνες και είναι ένα από τα ελεύθερα στοιχεία που έχει στη διάθεσή ο μεγάλος καλλιτέχνης της φούγκας για να φανερώσει τη μαεστρία του. Σε ένα κύκλο αυτόνομων έργων, όπως π.χ. στο Καλά Συγκερασμένο Κλειδοκύμβαλο του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ (στο εξής WTK), η ποικιλία θεμάτων στις φούγκες είναι τεράστια. Μαζί με τα μικρής έκτασης και απλά από μελωδική και ρυθμική άποψη θέματα (π.χ. WTK I, Φούγκα αρ. 4 σε Ντο# ελάσσονα) υπάρχουν και πολύ μεγάλα (π.χ. WTK Ι, Φούγκα αρ. 11 σε Φα μείζονα). Ακόμη και σε ένα ενιαίο έργο, π.χ. στη Λειτουργία σε σι ελάσσονα του Μπαχ, τα θέματα στις διάφορες φούγκες είναι πολύ διαφορετικά μεταξύ τους.
Ευδιάκριτες στις γνωστές φούγκες είναι ωστόσο κάποιες γενικές τάσεις, που ορίζουν τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά του είδους. Τα περισσότερα θέματα ξεκινούν με την τονική ή τη δεσπόζουσα της κλίμακας, ώστε να εμπεδωθεί αμέσως η τονικότητα. Το θέμα σπάνια ξεπερνά έστω και λίγο την έκταση της οκτάβας, ενώ στις περισσότερες περιπτώσεις περιορίζεται στο λεγόμενο τονικό εξάχορδο, δηλαδή ανάμεσα στην Ιη (τονική) και την VIη βαθμίδα (επιδεσπόζουσα). Όμως και θέματα μικρότερης έκτασης δεν είναι σπάνια.
Λόγω της απώτερης φωνητικής καταγωγής της φούγκας, η κίνηση του θέματός της τείνει συνήθως από τις ακραίες προς τις μεσαίες περιοχές της έκτασης της φωνής που το εκτελεί, ακόμη και στην οργανική μουσική. Αν π.χ. μια φούγκα αρχίζει με νότα στη χαμηλή περιοχή μιας φωνής, η ροή του θέματος θα οδηγεί με διακυμάνσεις προς τα πάνω. Αν αντίθετα ξεκινάει με νότα στην ψηλή περιοχή της φωνής, η φορά θα είναι καθοδική. Όμως οι κινήσεις αυτές δεν είναι ποτέ ευθύγραμμες˙ γίνονται «κυματιστά», με «στάσεις» σε βασικούς φθόγγους και προσωρινές υποχωρήσεις. Στα κάπως μεγαλύτερα θέματα παρατηρείται συχνά ανοδική φορά προς μια κορύφωση ή καθοδική προς ένα απώτατο χαμηλό φθόγγο και στη συνέχεια επιστροφή στην περιοχή του αρχικού φθόγγου (π.χ. WTK Ι, Φούγκα αρ. 15 σε Σολ μείζονα). Αρκετά θέματα αναπτύσσονται με σταδιακό «άνοιγμα» των διαστημάτων της μελωδίας τους, κορυφώνονται σε ένα μεγάλο πήδημα (π.χ. όγδοη) και καταλήγουν με σταδιακό «κλείσιμο» των διαστημάτων τους και γρήγορες βηματικές κινήσεις (π.χ. WTK ΙI, Φούγκα αρ. 17 σε Λα μείζονα). Ανάλογο φαινόμενο σε επίπεδο ρυθμού είναι η εναλλαγή ρυθμικά πυκνών και αραιών μοτίβων.
Στα εγχειρίδια αναφέρεται συχνά ότι ένα καλό θέμα φούγκας πρέπει να έχει τον απαραίτητο δυναμισμό, που θα του επιτρέπει να αναγνωρίζεται όποτε και σε όποια φωνή όσο παραλλαγμένο και αν ακουστεί μέσα στο πολυφωνικό πλέγμα. Ο E. Kurth δανείστηκε από τη φυσική την έννοια της κινητικής ενέργειας για να περιγράψει αυτό το δυναμικό πυρήνα του θέματος στην πολυφωνική-αντιστικτική μουσική. Τέτοιος δυναμισμός μπορεί να επιτυγχάνεται με πρωτότυπους χειρισμούς των μελωδικών, ρυθμικών ή αρμονικών παραμέτρων του θέματος.
Σε κάθε περίπτωση, βασικό τεχνοτροπικό χαρακτηριστικό του θέματος της φούγκας είναι η ομοιογένειά του, δηλ. το γεγονός ότι δεν υποδιαιρείται σε δίμετρες ή τετράμετρες φράσεις, γιατί τέτοιες υποδιαιρέσεις θα έβλαπταν τη συνέχεια της ροής σε ολόκληρη φούγκα. Αυτό το στοιχείο διαφοροποιεί ουσιαστικά τα θέματα της φούγκας από τα θέματα των ομοφωνικών έργων της κλασικής περιόδου, που με τη σειρά τους συνεχίζουν την παράδοση των ασματικών και χορευτικών θεμάτων της παραδοσιακής ευρωπαϊκής μουσικής. Σε αυτά κυριαρχεί η ρυθμική συμμετρία, η σύμπτωση μετρικών, μελωδικών και αρμονικών τομών, ο παλμός της εναλλαγής ισχυρών και ασθενών μερών του μέτρου. Αυτή η αντίληψη, που διαμορφώθηκε στην ιταλική μονωδία από τα τέλη του 16ου αι. και κυριάρχησε στην οργανική μουσική μετά το θάνατο του Μπαχ, είναι άγνωστη στην πολυφωνική μελωδία και στα θέματα της φούγκας. Όπως έλεγε ο A. Schweitzer, το μέτρο δεν είναι παρά το εξωτερικό περιτύλιγμα των θεμάτων του Μπαχ. Τα θέματα της φούγκας μπορεί να μην εμφανίζουν τη συμμετρία των φράσεων της κλασικής μελωδίας, συνηθίζεται όμως να είναι χτισμένα από ένα ή περισσότερα ευδιάκριτα μοτίβα που μπορεί και να σχετίζονται μεταξύ τους. Αυτά τα μοτίβα αποτελούν τους πυρήνες του υλικού που επεξεργάζεται ο συνθέτης στην ανάπτυξη της φούγκας.
Η αρμονία στη φούγκα είναι δευτερεύον μέλημα ως προς τη μελωδικότητα των φωνών και, πάνω απ΄ όλα, του θέματος. Οι αρμονικές τομές είναι ανεξάρτητες από τις μετρικές και οι αλλαγές βαθμίδας λιγότερο συχνές και πιο ομαλές. Η λεγόμενη αρμονική συγκοπή, δηλ. η διατήρηση της ίδιας βαθμίδας εκατέρωθεν της διαστολής του μέτρου, είναι χαρακτηριστική για τα ομοφωνικά έργα του Μπαχ (π.χ. τα κοράλ), και χρησιμοποιείται και στις φούγκες του. Τα μεσαία έκτασης θέματα μας αφήνουν συνήθως στη βαθμίδα της δεσπόζουσας, ώστε να διευκολύνεται η είσοδος της επόμενης φωνής, άλλα πάλι περνούν απ΄ τη δεσπόζουσα ή και την υποδεσπόζουσα και επιστρέφουν στην τονική. Μια σχετική αρμονική αμφισημία στο θέμα επιτρέπει στη διαδοχική είσοδο των φωνών να «ξεκαθαρίσει» σταδιακά την αρμονία και να γίνει έτσι πιο εντυπωσιακή, ιδίως με την είσοδο του μπάσου στο τέλος της έκθεσης. Υπάρχουν πάντως και πιο «αρμονικά» θέματα, δηλ. θέματα με πηδήματα στους πραγματικούς φθόγγους των κύριων βαθμίδων, αρπέζ, κ.τ.ό. Τέτοια θέματα δεν είναι όμως τα χαρακτηριστικότερα στη φούγκα. Οι μετατροπίες είναι σπάνιες μέσα στο θέμα, αρκετά συχνά όμως απαντούν περιστασιακές αλλοιώσεις όπως παρενθετικές δεσπόζουσες. Συχνά είναι επίσης και τα χρωματικά θέματα, δηλ. θέματα με πολλές βηματικές κινήσεις ημιτονίων.
Μια ευδιάκριτη διαφοροποίηση παρατηρείται ανάμεσα στα θέματα των φωνητικών και των οργανικών έργων φούγκας, καθώς τα πρώτα δεσμεύονται περισσότερο από τη δυσκινησία της ανθρώπινης φωνής, την περιορισμένη έκτασή της και τη δυσκολία που έχει να τραγουδάει διάφωνα διαστήματα. Αυτές οι δεσμεύσεις δεν υπάρχουν στα μουσικά όργανα. Ωστόσο συνειδητή επιλογή των συνθετών ήταν να μην αγνοούν εντελώς αυτούς τους περιορισμούς στις οργανικές φούγκες, φανερώνοντας έτσι την καταγωγή της τεχνοτροπίας τους από τη φωνητική μουσική. Μια ενδιάμεση κατηγορία θεμάτων με σχετικά μεγάλη ευκινησία και συχνά διάφωνα πηδήματα στη μελωδία παρατηρούνται σε φωνητικές φούγκες που συνοδεύονται από όργανα, τα οποία στηρίζουν τη φωνή και της επιτρέπουν να αυξήσει την κινητικότητά της.

Επεισόδιο

Η έκθεση στην αρχή της φούγκας δεν είναι παρά η πρώτη από τις πολλές φορές που θα περάσει το θέμα λίγο ή πολύ παραλλαγμένο απ' όλες τις φωνές σύμφωνα με διαδικασία σαν αυτή που περιγράφηκε πιο πάνω. Ανάμεσα σε αυτές τις πολλές «εκθέσεις» παρεμβάλλονται τα επεισόδια, στα οποία αξιοποιούνται μόνο μοτίβα του θέματος, του αντιθέματος ή της απάντησης μέχρι το επόμενο άκουσμα ολόκληρου του θέματος. Ως προς τη μορφή, την έκταση, την τονικότητα κ.λπ. τα επεισόδια δεν υπόκεινται σε κανόνες παρά μόνο ίσως στο γενικό κανόνα ότι η ροή της φούγκας δεν πρέπει να εμφανίζει τομές, αλλά αντίθετα να επιτείνει συνεχώς το αίσθημα της έντασης που θα κορυφωθεί στην κορώνα και θα λυθεί με την επανέκθεση. Καθώς η επόμενη «έκθεση» θα παρουσιάσει το θέμα σε άλλη τονικότητα, μια βασική υποχρέωση του επεισοδίου που ακολουθεί το τέλος της έκθεσης είναι να οδηγήσει από την τελική τονικότητα της πρώτης έκθεσης στην αρχική τονικότητα της επόμενης έκθεσης.

Αντέκθεση

Μετά το επεισόδιο ακολουθεί άλλη μια σχετικά τυποποιημένη έκθεση, όχι όμως τόσο τυποποιημένη όσο η πρώτη. Βασικό στοιχείο της αντέκθεσης είναι η αλλαγή κλίμακας. Αν η αρχική κλίμακα είναι μείζονα, τότε στην αντέκθεση το θέμα παρουσιάζεται στη δεσπόζουσά της. Αν η αρχική κλίμακα είναι ελάσσονα, τότε στην αντέκθεση το θέμα μεταφέρεται συνήθως στη σχετική μείζονα και σπανιότερα στη δεσπόζουσα ελάσσονα. Οι φωνές αλλάζουν επίσης σειρά εισόδου. Η δεύτερη αυτή έκθεση μπορεί να είναι ελλιπής, δηλ. να μην περνάει το θέμα απ' όλες τις φωνές ή κάποιες φωνές να αρχίζουν το θέμα, αλλά να μην το ολοκληρώνουν.

Ανάπτυξη

Η ανάπτυξη της φούγκας μπορεί να θεωρηθεί ότι αρχίζει από το τέλος της πρώτης έκθεσης ή του πρώτου επεισοδίου, ιδιαίτερα αν η αντέκθεση δεν είναι πλήρως ανεπτυγμένη. Η ανάπτυξη είναι το πιο ελεύθερο τμήμα της φούγκας και δεν περιορίζεται παρά μόνο από την ευρηματικότητα και τη δεξιοτεχνία του συνθέτη. Χαρακτηριστική για την ανάπτυξη είναι η εναλλαγή επεισοδίων και εκθέσεων του θέματος ή του αντιθέματος (αν υπάρχει) καθώς και η γρήγορη μετάβαση από τη μία κλίμακα στην άλλη, που δημιουργεί ένα αίσθημα τονικής αστάθειας. Επεισόδια και εκθέσεις μπορεί να είναι ευδιάκριτα μεταξύ τους, πιο συχνά όμως διαχέονται το ένα μέσα στο άλλο με τρόπο που να αποτρέπει τον κατακερματισμό. Σε κάθε έκθεση αλλάζει η σειρά εισόδου των φωνών, ενώ η διάκριση μεταξύ θέματος και απάντησης γίνεται ολοένα και πιο ασαφής. Το θέμα και το αντίθεμα εμφανίζονται λίγο έως πολύ παραλλαγμένα σε σχέση με την αρχική τους μορφή στην πρώτη έκθεση της φούγκας. Στην ανάπτυξη συχνά αρχίζει το θέμα (ή το αντίθεμα) μια φωνή αλλά δεν το ολοκληρώνει. Στα επεισόδια εμφανίζονται μόνο αυτούσια ή επεξεργασμένα μοτίβα από το θέμα και το αντίθεμα, ενώ συχνά ηρεμεί για λίγο η αντιστικτική γραφή δίνοντας τη θέση της σε ομοφωνικά περάσματα με αλυσίδες, αρμονική συνοδεία κ.λπ.

Stretto

Κανονικά το θέμα της φούγκας περνάει σε επόμενη φωνή αφού ολοκληρωθεί το άκουσμά του στην προηγούμενη. Ωστόσο στα τελικά στάδια της πορείας προς την κορύφωση της φούγκας είναι δυνατό, ανάλογα με τις ιδιότητες του θέματος, οι είσοδοι των φωνών να πυκνώνουν, δηλ. το θέμα να ακούγεται σε επόμενη φωνή πριν ολοκληρωθεί στην προηγούμενη. 
Αυτή η πολύ συνηθισμένη τεχνική συμπύκνωσης της αντιστικτικής πλοκής ονομάζεται stretto. Καθώς η εντύπωση έντασης που προκαλεί είναι ισχυρή, το stretto χρησιμοποιείται συνήθως στο μέρος της φούγκας που οδηγεί άμεσα στην κορύφωση με την κορώνα και δίνει το όνομά του στο μέρος αυτό. Το αυστηρό stretto, στο οποίο όλες οι φωνές εκτελούν το ίδιο θέμα με διαφορά φάσης λίγων φθόγγων, είναι ουσιαστικά ένας κανόνας. Σε πιο χαλαρές μορφές του οι διάφορες φωνές εκτελούν διαφορετικές παραλλαγές του θέματος, όπως αυτές προκύπτουν με τις τεχνικές που περιγράφηκαν πιο πάνω.

Ισοκράτημα και κορώνα

Η τονική αστάθεια που δημιουργείται από τη συχνή αλλαγή τονικότητας στην ανάπτυξη και η δαιδαλώδης πύκνωση της πολυφωνίας στο stretto αντισταθμίζονται λίγο πριν την επιστροφή του θέματος στην αρχική του μορφή με τη χρήση του ισοκρατήματος ή pedal και μιας κορώνας στο τέλος της ανάπτυξης, που είναι συνήθως και η κορύφωση της φούγκας. Στο ισοκράτημα ακούγεται συνήθως η νότα της δεσπόζουσας εμπεδώνοντας την αρχική τονικότητα με την πτώση στο τέλος της ανάπτυξης. Με το ισοκράτημα ελαφρώνει και το πολυφωνικό πλέγμα καθώς αποσύρεται μια φωνή, συνήθως ο μπάσος, από την αντιστικτική πλοκή. Όλες οι υπόλοιπες φωνές διοχετεύονται τελικά σε μια συγχορδία με ρόλο δεσπόζουσας, το άκουσμα της οποίας παρατείνεται με κορώνα για να τονιστεί η πτώση που θα εμπεδώσει την αρχική τονικότητα της φούγκας λίγο πριν την επανέκθεση του θέματος. Εναλλακτικά το ισοκράτημα μπορεί να γίνει στη νότα της τονικής μετά την κορώνα, όταν μια από τις ψηλότερες φωνές θα εκτελεί το θέμα στα πλαίσια της επανέκθεσης.

Επανέκθεση

Στην επανέκθεση επανέρχεται το θέμα ή τα θέματα της φούγκας στην αρχική τους μορφή και τονικότητα κλείνοντας τον κύκλο που άνοιξε η απάντηση του θέματος στην επανέκθεση και διέγραψε η ανάπτυξη της φούγκας. Στην επανέκθεση το θέμα περνάει ατόφιο και στην αρχική τονικότητα από όλες ή από κάποιες φωνές ή και, σε μικρότερες φούγκες, μόνο από την ψηλότερη φωνή. Η επανέκθεση μπορεί να έχει συχνά τη μορφή μιας σύντομης coda και να περιέχει ένα ισοκράτημα του μπάσου στην τονική.

Πολυπλοκότερες μορφές φούγκας

Η φούγκα με δύο θέματα ονομάζεται διπλή, με τρία θέματα τριπλή κ.ο.κ. Τα επιπλέον θέματα μπορεί να εμφανίζονται συγχρόνως με το πρώτο θέμα, όπως π.χ. στις τοκκάτες και φούγκες του Μπαχ, ή διαδοχικά. Στην τελευταία περίπτωση κάθε θέμα εκτίθεται και αναπτύσσεται σε αντίστοιχο αυτόνομο μέρος της φούγκας και τα δύο θέματα να εμφανίζονται μαζί μόνο στην επανέκθεση. Μιά άλλη περίπτωση, που αναφέρθηκε ήδη πιο πάνω, είναι η αξιοποίηση της αντίστιξης στην απάντηση του θέματος σαν δεύτερο θέμα. Σε τέτοιες φούγκες το δεύτερο αυτό θέμα μπορεί να αξιοποιείται ως σταθερή συνοδεία του πρώτου θέματος σε όλες τις εμφανίσεις του, είτε ως αυτόνομο δεύτερο θέμα σε χωριστό μέρος μετά την έκθεση και την ανάπτυξη του πρώτου θέματος.
Ένας ακόμη τύπος φούγκας είναι και η φούγκα μετάθεσης (permutation fugue), ένα είδος που αποτελεί συνδυασμό φούγκας και αυστηρού κανόνα. Όπως και στην κλασσική φούγκα, κάθε φωνή διαδέχεται η μία την άλλη με το θέμα, κατά το πρότυπο της έκθεσης (βλ. πιο πάνω). Εδώ, αντί απάντησης και αντιθέματος, κάθε φωνή συνεχίζει με δύο ή περισσότερα θέματα, πάντα αντιστικτικά ως προς τις άλλες φωνές. Με αυτό το πρότυπο κάθε φωνή εκθέτει τα θέματα διαδοχικά και επαναλαμβάνει το μουσικό υλικό μέχρι να ολοκληρωθεί η πλήρης έκθεση των θεμάτων. Κατά την ανάπτυξη μιας τέτοιας φούγκας είναι μάλλον απίθανο να ακουστούν όλες οι είσοδοι θεμάτων για κάθε φωνή (δηλ. οι 'μεταθέσεις') κι αυτό από συμβαίνει καθαρά από άποψη αναλογικότητας: όσο περισσότερες φωνές υπάρχουν σε μια φούγκα, τόσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός των πιθανών 'μεταθέσεων'. Ως εκ τούτου οι συνθέτες ασκούν περικοπές στο μουσικό υλικό, κρατώντας τα πλέον εύηχα μέρη και κατά συνέπεια περιορίζοντας την ελεύθερη αντίστιξη, τα επεισόδια και τις επανεκθέσεις του αρχικού θέματος (στην αρχική τονικότητα). Ένα κλασσικό παράδειγμα φούγκας μετάθεσης αποτελεί η χορωδιακή εισαγωγή στην καντάτα Himmelskönig, sei willkommen BWV182 του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Ασυνήθιστη εξαίρεση αποτελεί η φούγκα από το έργο Passacaglia και Φούγκα σε ντο ελάσσονα, BWV 582 του Μπαχ, από την άποψη ότι έχει επεισόδια μεταξύ των εκθέσεων μετάθεσης.

Ιστορία της φούγκας

Η τεχνική της μίμησης σε διαφορετικές φωνές εξερευνήθηκε ήδη από την Αναγέννηση, κυρίως στη μορφή του κανόνα. Κατά το πρώιμο Μπαρόκ χρησιμοποιήθηκε με αυξανόμενη συχνότητα από βορειοϊταλούς συνθέτες όπως ο Τζιοβάννι Γκαμπριέλι σε κομμάτια που χαρακτηρίζονταν ως σονάτα, καντσόνα ή ριτσερκάρε. Στο όψιμο Μπαρόκ καθιερώθηκε η φούγκα ως αυτόνομη φόρμα μουσικού κομματιού ή μέρους μουσικού κομματιού. Φούγκα ήταν το μεσαίο τμήμα της γαλλικής ουβερτούρας και δεύτερο μέρος μετά από ένα πρελούδιο, μια τοκάτα ή άλλα μορφολογικά είδη.
Ο γνωστότερος συνθέτης φούγκας είναι ο Μπάχ. Σε έργα του όπως οι συλλογές Το καλά συγκερασμένο κλειδοκύμβαλο και Η τέχνη της φούγκας εξερεύνησε και καθιέρωσε πολλές τεχνικές δυνατότητες της φούγκας με τέτοιο τρόπο, ώστε οι φούγκες του Μπαχ να θεωρούνται πρότυπο για τη σύνθεση και τη διδασκαλία της φούγκας.
 Β. Α. Μότσαρτ, Φούγκα σε Σολ ελάσσονα KV154
Στα νεότερα χρόνια η φούγκα διατηρήθηκε ως αρχαιοπρεπές είδος μουσικής. Στους συνθέτες που ασχολήθηκαν με τη φούγκα μετά το Μπαχ συγκαταλέγονται ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς, ο Μαξ Ρέγκερ, ο Γιόχαν Άνταμ Χίλλερ και ο Πάουλ Χίντεμιτ.
Συγγενείς μορφές με τη φούγκα είναι η φουγκέτα (fughetta, μικρή φούγκα) και το φουγκάτο (fugato). Το φουγκάτο είναι η απομίμηση της φούγκας με χρήση στα πλαίσια ενός έργου γραμμένου σε άλλη ομοφωνική ή πολυφωνική φόρμα μόνο του κυριότερου χαρακτηριστικού της αρχής της, της διαδοχικής εισόδου των φωνών σε μίμηση.