Μακεδονία (αρχαίο βασίλειο)

Οριοθέτηση

Αξιοσημείωτη τυγχάνει, για οποιονδήποτε ερευνητή, η δυσκολία που φαίνεται πως αντιμετώπιζαν από την αρχαία ακόμη εποχή οι τότε αρχαίοι συγγραφείς, ώστε να αποδώσουν ορθά τα γεωγραφικά όρια αυτού του βασιλείου, που από τα κείμενά τους δείχνουν πως ή δεν τα γνώριζαν (αμφίβολο) ή δεν προλάβαιναν (τις αλλαγές) ή και να συνέχεαν τα γεωγραφικά όρια με εκείνα τα πολιτικά (μετά από επιχειρήσεις).
Ο Ηρόδοτος θεωρούσε το βόρειο όριο μεταξύ της Μακεδονίδος και της Βοττιαίας την συνένωση των ποταμών Λουδία και Αλιάκμονα:
(7.127) «...μέχρι Λυδίεώ τε ποταμού και Αλιάκμονος, οι ουρίζουσι γην την Βοττιαιίδα τε και Μακεδονίδα, ες τωυτό ρέεθρον ύδωρ συμμίσγοντες.»
Από την περιγραφή του Ηροδότου πρέπει να υποθέσουμε ότι στα χρόνια του ο Αλιάκμονας προχωρούσε βορειότερα μέχρι το Λουδία και ενωμένοι οι δύο ποταμοί χύναν τα νερά τους στο Θερμαϊκό. Έτσι η «Μακεδονίς γη»του Ηροδότου περιλαμβάνει τους σημερινούς νομούς Πιερίας και Ημαθίας. Ο Θουκυδίδης, που ζούσε πριν τη κατάληψη της Οδομαντικής και της Ηδωνίδας από τον Φίλιππο, θεωρούσε ανατολικό όριο τον Στρυμώνα ποταμό.
Επί Περδίκκα Α΄, το μακεδονικό βασίλειο της Ημαθίας αποτελούνταν από έξι επαρχίες: Ημαθία, Πιερία, Βοττιαία, Μυγδονία, Εορδαία και Αλμωπία. Επί Αλεξάνδρου Α΄ έλαβαν χώρα οι ανατολικές προσαρτήσεις των εξής περιοχών: Κρηστωνία, Βισαλτία, Ελιμία ή Ελιμιώτις, Ορεστίδα (Ορεστίς) και η Λυγκηστίδα (Λυγκηστίς ή Λύγκος). Επί Φιλίππου προστέθηκαν στα βόρεια και τα ανατολικά οι εξής επαρχίες: (βόρειες) Πελαγονία, Παιονία, (ανατολικές) Σιντική, Οδομαντική Ηδωνίδα (Ηδωνίς) και (νότια μία) Χαλκιδική.

Προϊστορική περίοδος

Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία, Μακεδών, ήταν το όνομα του αρχηγού της φυλής που πρωτοεγκαταστάθηκε στη δυτική, νότια και κεντρική Μακεδονία και ίδρυσε το αρχαίο μακεδονικό βασίλειο. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Ηρόδοτου το μακεδονικό έθνος ήταν ελληνικό φύλο και μάλιστα δωρικό, που μετακινούμενο από τη Εστιαιώτιδα της Θεσσαλίας (αρχικά) κατοίκησε στις παρυφές της Πίνδου. Ο Μακεδών, γενάρχης του βασιλικού οίκου της Μακεδονίας ανήκε στη φυλή των Δωριέων και ήταν Αργείος Ηρακλείδης στη καταγωγή.

Από τον Περδίκκα Α΄ μέχρι τον Φίλιππο Β΄

Η ιστορία των Μακεδόνων φαίνεται να αρχίζει γύρω στο 700 π.Χ., στην περιοχή της Ορεστίδας, την οποία μοιράζονταν με ένα ελληνικό φύλο, τους Ορέστες. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη, η πρώτη μακεδονική βασιλική δυναστεία ήταν αυτή των Αργεαδών ή Τημενιδών, με ιδρυτή της τον Περδίκκα Α΄ (πρώτο μισό του 7ου αι. π.Χ.). Σε μεταγενέστερη εποχή (4ος αι. π.Χ.) αναφέρονται και βασιλείς αρχαιότεροι από τον Περδίκκα Α΄ με τα ονόματα Κάρανος, Κοίνος, Τυρίμμας, αλλά αρκετοί νεότεροι ιστορικοί πιθανολογούν ως πλαστή την πληροφορία αυτή. Κατά τη βασιλεία του Περδίκκα Α΄ οι αρχαίοι Μακεδόνες άρχισαν να επεκτείνονται προς τα ανατολικά, καταλαμβάνοντας κατά σειρά την Εορδαία, Βοττιαία, Πιερία, Αλμωπία. Την ίδια εποχή ή επί του διαδόχου του κτίστηκαν οι Αιγαί (σύγχρονη Βεργίνα), ως νέα πρωτεύουσα του βασιλείου.
Τον Περδίκκα Α΄ διαδέχτηκε ο γιος του Αργαίος (652-621 π.Χ.) ο οποίος νίκησε το ιλλυρικό φύλο των Ταυλαντίων που εισέβαλε στη Μακεδονία. Οι διάδοχοί του Φίλιππος Α' (621-588 π.Χ.) και Αεροπός (588-568 π.Χ.) απέκρουσαν επανειλημμένες επιδρομές Ιλλυριών. Μετά τον Αεροπό, βασίλευσαν οι Αλκέτας Α' (568-540 π.Χ.) και Αμύντας Α' (540-498 π.Χ.), οι οποίοι κατέλαβαν τμήματα της Μυγδονίας (η περιοχή των λιμνών Κορώνεια και Βόλβη) και τον Ανθεμούντα, στα όρια της Χαλκιδικής.
Όμως, η σημαντικότερη επέκταση του μακεδονικού βασιλείου έγινε κατά τις πρώτες δεκαετίες του 5ου αι. π.Χ., επί της βασιλείας του Αλεξάνδρου Α' (498-454 π.Χ.). Ο Αλέξανδρος Α' ήταν μια πολύ σημαντική προσωπικότητα με ιδιαίτερες πολιτικές, διπλωματικές και στρατιωτικές ικανότητες. Χειρίστηκε επιδέξια την εξωτερική πολιτική κατά την περίοδο της υποτέλειας της χώρας του στους Πέρσες (η οποία είχε ήδη επιβληθεί κατά τη βασιλεία του πατέρα του Αμύντα) και της εισβολής τους στην Ελλάδα. Μετά τη λήξη της περσικής εισβολής, βρήκε την ευκαιρία να επεκτείνει το βασίλειό του απωθώντας τους Παίονες από την κάτω κοιλάδα του Αξιού και επιβάλλοντας υποτέλεια στους ηγεμόνες των τεσσάρων γειτονικών λαών (Ορέστες, Λυγκηστές, Πελαγόνες, Ελιμιώτες). Στη συνέχεια, κατέστησε υποτελείς τους Βισάλτες και τους Κρηστωνούς (θρακικά φύλα δυτικά του ποταμού Στρυμόνα) και έθεσε υπό την εκμετάλλευσή του ορισμένα μεταλλεία αργύρου της περιοχής. Αναφέρεται ως ο πρώτος Μακεδόνας βασιλιάς που έκοψε νόμισμα.
Με τον διάδοχο του Αλεξάνδρου, Περδίκκα Β΄ (454-413 π.Χ.), αρχίζουν τα προβλήματα με τις επεκτατικές διαθέσεις της Αθήνας, η οποία εκμεταλλεύτηκε τη διαμάχη του μακεδόνα βασιλιά με τα αδέλφια του Αλκέτα και Φίλιππο. Ήταν χαρακτηριστική, όμως, η αδυναμία του μακεδονικού βασιλείου μπροστά στην πανίσχυρη Αθηναϊκή συμμαχία, γι αυτό και ο πανούργος Περδίκκας συνήθως απέφευγε να κάνει φανερές τις αντιαθηναϊκές ενέργειές του. Τελικά οι συνεχείς προστριβές με τους Αθηναίους οδήγησαν τους τελευταίους σε πόλεμο εναντίον του, ο οποίος έληξε με συνθήκη, το 413 π.Χ.. Γενικά, η βασιλεία του Περδίκκα χαρακτηριζόταν από μεγάλες εσωτερικές και εξωτερικές δυσκολίες τις οποίες όμως κατάφερε να αντεπεξέλθει με μεγάλη επιδεξιότητα.
Εξ αιτίας των αυξανόμενων δυσκολιών των Αθηναίων, προς το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου, οι σχέσεις τους με το μακεδονικό βασίλειο έγιναν φιλικές. Έτσι, ο διάδοχος του Περδίκκα Αρχέλαος Α' (413-399 π.Χ.) έμεινε απερίσπαστος στην αναδιοργάνωση του βασιλείου του ενώ η ισχύς που απέκτησε ήταν αρκετή για να του επιτρέψει μια αιματηρή επέμβαση στα εσωτερικά της Θεσσαλίας. Στον τομέα της οργάνωσης, προχώρησε σε διοικητική διαίρεση της Κάτω Μακεδονίας (η οποία ήταν πιο ανεπτυγμένη) σε περιφέρειες πόλεων και στρατιωτική αναδιοργάνωση. Επίσης πιθανολογείται ότι ήταν αυτός ο οποίος μετέφερε την πρωτεύουσα από τις Αιγές στην Πέλλα η οποία ήταν, τότε, πολύ κοντά στη θάλασσα. Φιλοξένησε στην αυλή του διάσημους καλλιτέχνες μεταξύ των οποίων ο Ευριπίδης (ο οποίος έμεινε εκεί μέχρι το θάνατό του) και σοφούς (λέγεται πως είχε καλέσει και τον Σωκράτη), των οποίων τη συναναστροφή εκτιμούσε.
Επί βασιλιά Περδίκκα Γ' (365-359 π.Χ.), το μακεδονικό βασίλειο συνέχισε την προσπάθεια για διοικητική αναδιοργάνωση και μείωση της απόστασης που το χώριζε πολιτιστικά από τη Νότια Ελλάδα. Όμως, σε μια εκστρατεία εναντίον μιας ακόμη εισβολής των Ιλλυριών σε μακεδονικό έδαφος, ο Περδίκκας έπεσε στο πεδίο της μάχης, μαζί με 4.000 άνδρες του. Η ιλλυρική εισβολή συνεχίστηκε, οι Παίονες εισέβαλλαν κι αυτοί αποσπώντας εδάφη, λάφυρα και αιχμαλώτους και η χώρα βυθίστηκε στην αναρχία με διαμάχες μεταξύ των μελών της βασιλικής οικογένειας.
Μέσα από αυτή την εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση ξεπρόβαλε η ηγετική φυσιογνωμία του Φιλίππου Β΄ (359-336 π.Χ.) ο οποίος, αφού πρώτα απαλλάχτηκε από τους αντιζήλους του, στράφηκε διαδοχικά εναντίον των εισβολέων Παιόνων και Ιλλυριών και τους κατανίκησε. Σημαντικότατο είναι το οργανωτικό του έργο καθώς πριν τον Φίλιππο η Μακεδονία ήταν μια καθυστερημένη αγροτική χώρα με χαλαρούς πολιτικούς θεσμούς. Ο Φίλιππος έκανε πιο συγκεντρωτικό το κράτος του και κατάργησε την μέχρι τότε αυτονομία των Ορεστών, Λυγκηστών και Τυμφαίων. Με μεθοδικότητα, έθεσε υπό τον έλεγχό του τη Θεσσαλία και τη Δελφική Αμφικτυονία και στράφηκε εναντίον των Αθηναίων και των συμμάχων τους οι οποίοι ήταν εμπόδιο στα σχέδιά του για κυριαρχία σε ένα ενοποιημένο ελληνικό χώρο. Μετά τη νίκη του επί του αντιμακεδονικού σχηματισμού στη Χαιρώνεια (338 π.Χ.), ένωσε υπό την ηγεμονία του τις υπόλοιπες ελληνικές πόλεις-κράτη και δημιούργησε μία πανελλήνια συμμαχία (Συνέδριο της Κορίνθου) της οποίας είχε τον έλεγχο.

Μέγας Αλέξανδρος και ελληνιστική εποχή

Ο γιος του Φιλίππου Αλέξανδρος, αποκαλούμενος ως «Μέγας», συνέχισε το έργο του πατέρα του. Ολοκλήρωσε την ενοποίηση των ανεξάρτητων ελληνικών πόλεων-κρατών της εποχής και, λίγα χρόνια αργότερα και μέχρι τον πρώιμο θάνατό του το 323 π.Χ., κατέκτησε την Περσική αυτοκρατορία και μεγάλο μέρος του τότε γνωστού κόσμου.
Το βασίλειο της Μακεδονίας σύντομα έχασε τον έλεγχο των αχανών ασιατικών εκτάσεων, αλλά διατήρησε την κυριαρχία του στην Ελλάδα έως ότου καταλύθηκε από τους Ρωμαίους μετά τους Μακεδονικούς Πολέμους (215 - 148 π.Χ.).

Γλώσσα και διάλεκτοι

Οι συγγραφείς της αρχαίας Μακεδονίας έγραψαν τα έργα τους στην Ελληνιστική Κοινή. Σπάνια γραπτά στοιχεία δείχνουν ότι η μητρική μακεδονική γλώσσα ήταν μια ελληνική διάλεκτο παρόμοια με την Αιολική και την Δωρική. Η μεγάλη πλειοψηφία των σωζόμενων επιγραφών από την αρχαία Μακεδονία είναι γραμμένη στην Αττική διάλεκτο και στην Ελληνιστική Κοινή.

Εικαστικές τέχνες

Από την εποχή του Αρχέλαου Α΄ τον 5ο αιώνα π.Χ., η αρχαία Μακεδονία εισήγαγε έθιμα και καλλιτεχνικές παραδόσεις από άλλες περιοχές της Ελλάδας. Διατήρησε πιο αρχαϊκές, ίσως ομηρικές, ταφικές συνήθειες που συνδέονταν με το συμπόσιο και τη χρήση αντικειμένων όπως διακοσμητικοί μεταλλικοί κρατήρες που περιείχαν των μακεδόνων αριστοκρατών. Από τον 6ο αιώνα π.Χ., η μακεδονική μεταλλοτεχνία ακολουθούσε συνήθως τα αθηναϊκά σχήματα βάζων, με ποτά, κοσμήματα, δοχεία, στέμματα και νομίσματα ανάμεσα στα πολλά μεταλλικά αντικείμενα που βρέθηκαν στους μακεδονικούς τάφους.
Τα ζωγραφισμένα έργα τέχνης της μακεδονικής ζωγραφικής περιλαμβάνουν νωπογραφίες και τοιχογραφίες, αλλά και διακόσμηση σε γλυπτά έργα τέχνης όπως αγάλματα και ανάγλυφα.

Θεατρικές και μουσικές τέχνες

Ο Φίλιππος Β' δολοφονήθηκε το 336 π.Χ. σε θέατρο στην Μακεδονία, ενώ γιόρταζε τον γάμο της κόρης του, της Κλεοπάτρας της Μακεδονίας. Ο Μέγας Αλέξανδρος φαίνεται να ήταν ένας τεράστιος θαυμαστής του θεάτρου και της μουσικής. Του άρεσαν τα έργα των αρχαίων αθηναίων τραγικών ποιητών και ιδιαίτερα του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη, τα έργα των οποίων αποτελούσαν μέρος μιας σωστής ελληνικής εκπαίδευσης, με τις σπουδές στην ελληνική γλώσσα, συμπεριλαμβανομένων των επικών επών του Ομήρου.
Η μουσική εκτιμήθηκε επίσης στην αρχαία Μακεδονία. Εκτός από την αγορά, το Γυμνάσιον, το θέατρο και ναούς αφιερωμένους στους Έλληνες θεούς και θεές, ένας από τους κύριους δείκτες μιας πραγματικής ελληνικής πόλης στην αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου ήταν η παρουσία ενός ωδείου για μουσικές παραστάσεις.

Λογοτεχνία, εκπαίδευση και φιλοσοφία

Ο Περδίκκας Β΄ μπόρεσε να φιλοξενήσει γνωστούς Κλασικούς Έλληνες διανοούμενους στην πόλη του, όπως τον λυρικό ποιητή Μελανιππίδη, τον γνωστό ιατρό Ιπποκράτη αλλά και πιθανόν τον Πίνδαρο. Ο ξακουστός φιλόσοφος Αριστοτέλης, ο οποίος σπούδασε στην Πλατωνική Ακαδημία Αθηνών, μετακόμισε στη Μακεδονία και έγινε ο δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, καθώς και αξιόπιστος διπλωμάτης του Φιλίππου Β'. Όσον αφορά στην αρχαία ελληνική ιστοριογραφία και αργότερα τη ρωμαϊκή ιστοριογραφία, ο Φέλιξ Τζακόμπι (Γερμανός ιστορικός) προσδιόρισε δεκατρείς, πιθανώς, αρχαίους ιστορικούς που έγραψαν για την αρχαία Μακεδονία. Εκτός από τoν Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη, τα έργα που κατονομάζονται από τον Τζακόμπι είναι αποσπασματικά, ενώ άλλα έργα χάνονται εντελώς, όπως η ιστορία ενός ιλλυρικού πολέμου που πολέμησε ο Περδίκκας Γ΄, γραμμένη από τον Αντίπατρο. Οι Μακεδόνες ιστορικοί Μαρσύας ο Πελλαίος και Μαρσύας ο Φιλιππεύς έγραφαν ιστορίες της Μακεδονίας, ο βασιλιάς Πτολεμαίος Α΄ συνέθεσε μία ιστορία του Αλεξάνδρου και ο Ιερώνυμος ο Καρδιανός έγραψε την ιστορία των Διαδόχων του Αλεξάνδρου. Μετά την ινδική εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο Μακεδόνας επικεφαλής του στόλου, Νέαρχος, έγραψε ένα έργο για το ταξίδι του από τον Ινδού ποταμό μέχρι ττον Περσικό Κόλπο. Ο ιστορικός της Μακεδονίας Κρατερός δημοσίευσε συλλογή διαταγμάτων της λαϊκής συνέλευσης της αθηναϊκής δημοκρατίας, ενώ φοίτησε στο σχολείο του Αριστοτέλη. Ο Φίλιππος Ε΄ είχε χειρόγραφα της ιστορίας του Φιλίππου Β΄, γραμμένα από τον Θεόπομπο, που συγκεντρώθηκαν από τους λόγιούς του και διαδόθηκαν με περαιτέρω αντίγραφα.

Αθλητισμός και αναψυχή

Όταν ο Αλέξανδρος Α΄ της Μακεδονίας υπέβαλε αίτηση συμμετοχής στον αγώνα δρόμου των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων, οι διοργανωτές της εκδήλωσης απέρριψαν πρώτα το αίτημα του, εξηγώντας του ότι μόνο οι Έλληνες είχαν τη δυνατότητα να λάβουν μέρος. Ωστόσο, ο Αλέξανδρος Α΄ απέδειξε πως άνηκε στην γενεαλογία της Δυναστείας των Αργεαδών, που σήμαινε ότι είχε καταγωγή από το Άργος, πείθοντας τελικά τους Ελλανοδίκες των Ολυμπιακών Αγώνων για την ελληνική καταγωγή και την ικανότητά του. Στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., ο Μακεδόνας βασιλιάς Αρχέλαος Α΄ στέφθηκε με το στεφάνι ελιάς και στην Ολυμπία (στους Ολυμπιακούς Αγώνες) αλλά και στους Δελφούς (στους Πυθικούς Αγώνες) για τις νίκες του στους αγώνες ιππασίας. Μέχρι τον 4ο αιώνα π.Χ., ορισμένοι απλοί Μακεδόνες (πολίτες) συναγωνίστηκαν και κέρδισαν διάφορους Ολυμπιακούς αγώνες. Εκτός από λογοτεχνικούς διαγωνισμούς, ο Μέγας Αλέξανδρος διοργάνωσε διαγωνισμούς μουσικής και αθλητισμού σε όλη την αυτοκρατορία του.