Πολύκαστρο

Τουρκοκρατία

Κατά την πρώιμη τουρκοκρατία (14ος αιώνας) φαίνεται να ιδρύεται ο οικισμός του Καρασουλίου, το κατοπινό Πολύκαστρο, όνομα που είναι τουρκικής προέλευσης (Καρά σημαίνει μαύρο και Σου νερό,  κατά προέκταση «Μαύρο έλος»). Επίσης υπήρχε ο οικισμός Κόλυμπα (Καλύβια) ή Αλτσάκ Καλύβια νοτιοδυτικά του Καρασουλίου.
Tο Καρασούλι έγινε έδρα Μπέη. Αρχιτεκτονικό δείγμα της εποχής είναι τα οθωμανικά Λουτρά του Πολυκάστρου, του 14ου αιώνα. Τον 15ο αιώνα, με διαταγή του σουλτάνου φυτεύονται στην περιοχή μουριές με σκοπό την παραγωγή μεταξιού. Η καλλιέργεια συστηματοποιείται. Αυτή η εξέλιξη φέρνει κατά τους επόμενους αιώνες (16ο και 17ο) στην περιοχή πολλούς αγροτοεργάτες, κυρίως Βούλγαρους, προκειμένου να εργάζονται στα τουρκικά τσιφλίκια, καθώς οι Έλληνες είναι πλέον λιγοστοί και απρόθυμοι να εργάζονται στα τσιφλίκια των μπέηδων. Πολλοί κάτοικοι αναγκάζονται πλέον να χρησιμοποιούν τη σλαβομακεδονική γλώσσα για την επικοινωνία στις δημόσιες εκδηλώσεις. Από το 16ο αιώνα συρρέουν στην περιοχή και πολλοί Σαρακατσαναίοι από την Ήπειρο. Τον 17o και 18ο αιώνα φτάνουν στην περιοχή πολλοί Βλάχοι, εκδιωγμένοι από τη Βόρειο Ήπειρο και Δυτική Μακεδονία από τις λεηλασίες μουσουλμάνων Αλβανών («Τουρκαλβανών»). Αυτές οι μετακινήσεις έχουν ως αποτέλεσμα την τόνωση του ντόπιου ελληνικού στοιχείου.

Εθνικοαπελευθερωτικοί αγώνες

Στα τέλη του 18ου αιώνα, το Πολύκαστρο (Καρασούλι) αποτελούσε τσιφλίκι του Γιουσούφ Μουχλίς πασά, γιου του Ισμαήλ μπέη από τις Σέρρες. Οι Καρασουλιώτες ξεσηκώθηκαν το 1822 κατά την Επανάσταση, με αποτέλεσμα να δεχτούν τα οθωμανικά αντίποινα μετά την καταστολή των εξεγέρσεων στη Μακεδονία. Έτσι το Καρασούλι καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς και πολλοί κάτοικοι αναγκάστηκαν να το εγκαταλείψουν. Από τότε ο Ελληνισμός της κωμόπολης συρρικνώθηκε ανεπανόρθωτα, καθώς άρχισαν να εγκαθίστανται Βούλγαροι αγροτοεργάτες προκειμένου να καλύψουν το κενό στα τσιφλίκια.
Το 1872 εγκαινιάζεται η σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης - Βιέννης από την εταιρεία Χιρς (Hirch) και ξεκινά τη λειτουργία του ο Σιδηροδρομικός Σταθμός Καρασουλίου. Το Καρασούλι πλέον αναπτύσσεται ως εμπορικό κέντρο.
Στα 1870, με το Βουλγαρικό εκκλησιαστικό σχίσμα, και την ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχικής Εκκλησίας ξεσπά κύμα εθνικιστικής βουλγαρικής προπαγάνδας με τη βοήθεια Ρώσων πρακτόρων. Πολλοί κάτοικοι αναγκάζονται κάτω από τις πιέσεις της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής του Πανσλαβισμού μέσω του βουλγαρικού παράγοντα, να προσχωρήσουν στην Εξαρχία και στην ουσία να εκβουλγαριστούν. Στην περιοχή δρα και αμερικανικός παράγων μέσω του Αυστριακού Προξενείου της Θεσσαλονίκης με σαφή στόχο των προσηλυτισμό των κατοίκων στον προτεσταντισμό, καθώς και βουλγαρουνίτες ιεραπόστολοι. Πολλοί κάτοικοι προσηλυτίζονται. Ο κίνδυνος εκβουλγαρισμού αφυπνίζει τον Ελληνισμό του Καρασουλίου και οργανώνεται. Παράλληλα οργανώνει σχολείο ώστε να εκπαιδεύονται οι νέοι στην Ελληνική γλώσσα. Μετά το 1850 αναφέρεται στο Καρασούλι ελληνική κοινότητα και σχολείο. Πληροφορίες για τη λειτουργία σχολείου έχουμε από το 1880, όπως αποδεικνύεται από αποδείξεις πληρωμών δασκάλων, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν υπήρχε σχολείο και πριν το 1880. Από γραπτές πηγές της περιόδου που αναφέρθηκε πρώτος δάσκαλος φαίνεται να ήταν ο Αβραάμ Αστερίου. Τα επόμενα χρόνια υπηρέτησαν από τη θέση του δασκάλου οι Κωνσταντίνος Χρήστου (1902 - 1903) και Δημήτριος Κασσάς (1906 - 1913). Το σχολείο στα 1906 είχε 15 μαθητές.
Την εποχή αυτή παρατηρείται και οικονομική άνθηση των Ελλήνων και χτίζονται εκκλησίες στην κωμόπολη του Καρασουλίου (Προφήτη Ηλία (1859)- Ταξιαρχών σήμερα, Αγίου Αθανασίου το 1885). Στη συνέχεια οι Καρασουλιώτες έγραψαν λαμπρή ιστορία στον αγώνα τους κατά των βουλγαρικών επιθέσεων. Την 29η Φεβρουαρίου του 1898, παραμονή του Αγίου Θεοδώρου σημειώνονται επεισόδια από τους εξαρχικούς που καταλαμβάνουν με τη βία το σχολείο και την εκκλησία του Προφήτη Ηλία. Μετά από εκκλήσεις της Ελληνικής Κοινότητας Καρασουλίου προς τον καϊμακάμη του καζά Γευγελής, επιστρέφονται το σχολείο και η εκκλησία και η λειτουργία τελείται πλέον εναλλάξ σε ελληνικά και βουλγαρικά. Τα κινητά αντικείμενα του ναού όμως (όπως δισκοπότηρα και άλλα τιμαλφή) επιδικάστηκαν στη βουλγαρική εξαρχική κοινότητα. Με πρωτοβουλίες των προεστών του Καρασουλίου, στάλθηκαν αλλεπάλληλες αναφορές και απεσταλμένοι προς τον Επίσκοπο Πολυανής, Παρθένιο, προκειμένου να επαναφέρει την περιουσία του ναού στους Έλληνες, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Στη συνέχεια, οι προύχοντες του Καρασουλίου απέστειλαν επιστολή προς τον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Αθανάσιο, διαμαρτυρόμενοι για την κατάσταση. Σε ηρωική μορφή αναδείχθηκε ο ιερέας Γεώργιος Παπαντωνίου που υπήρξε εφημέριος από to 1899 έως το 1923. Παράλληλα οι κάτοικοι οργανώνουν ένοπλες επιτροπές άμυνας (ορκίζονται πολλοί στην «Μακεδονική Άμυνα» που λειτουργεί στα πρότυπα της Φιλικής Εταιρείας) για να αντιμετωπίσουν την βουλγαρική τρομοκρατία και τις τουρκικές αυθαιρεσίες.

Μακεδονικός αγώνας

Κατά την κλιμάκωση του Μακεδονικού Αγώνα (1904-1908), οι Πατριαρχικοί κάτοικοι του Καρασουλίου μάχονται σκληρά κατά του διπλού εχθρού (Τούρκων και Εξαρχικών). Στο Καρασούλιο δρα ο Κωνσταντίνος Αργυρίου. Σημαντική είναι η δράση, κατά των κομιτατζήδων, του οπλαρχηγού Γεώργιου Καραϊσκάκη του Βογδαντσιώτη, που δρα σε όλη την περιοχή των λιμνών Αρτζάνης (Κάστρου) - Αμματόβου (Άσπρου). Οι λίμνες αυτές από το 1898 ενοικιάζονταν από τους Βούλγαρους και είχαν καταστεί απόρθητα κρησφύγετα, βάσεις και κέντρα ενεργειών των κομιτατζήδων. Επίσης ηρωική μορφή υπήρξε ο μακεδονομάχος Μιχαήλ Σιωνίδης (1870-1935) από τη Γκίρτσιστα, που έδρασε με το σώμα του έως τη Γευγελή και την Πολυανή (Παλαιά Δοϊράνη).

Απελευθέρωση

Η περιοχή του Πολυκάστρου απελευθερώθηκε στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, το 1912, μετά τη μάχη των Γιαννιτσών και την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, μαζί με τη δυτική όχθη του Αξιού (περιοχή Γουμένισσας). Στις 31 Οκτωβρίου του 1912 δόθηκε διαταγή σε απόσπασμα Ευζώνων να απελευθερώσουν τη Γευγελή. Το μεσημέρι της 1 Νοεμβρίου του 1912, το απόσπασμα Ευζώνων υπό το συνταγματάρχη Κωνσταντινόπουλο, αναχώρησε από τη Θεσσαλονίκη σιδηροδρομικώς και το βράδυ της ίδιας μέρας αποβιβάστηκαν στον Σιδηροδρομικό Σταθμό Καρασουλίου. Χρειάστηκε να διανυκτερεύσουν στην κωμόπολη του Καρασουλίου, ώστε να εδραιώσουν την ελληνική κρατική παρουσία, και την επόμενη το πρωί αναχώρησαν για τη Γευγελή, όπου κατέφθασαν μετά από επτάωρη πεζοπορία (για να διαπιστώσουν ότι ήδη στην πόλη βρισκόταν σερβικός λόχος). Κατά την απελευθέρωση, η ελληνική κοινότητα Καρασουλίου, με πρόεδρο τον Αθανάσιο Νάντσιο, αριθμούσε 46 οικογένειες (146 κάτοικοι).

Εγκατάσταση προσφύγων από τη περιοχή της σημερινής ΠΓΔΜ, τη Θράκη και τη Μικρά Ασία

Στα αμέσως επόμενα χρόνια έρχονται στην περιοχή Πολυκάστρου πολλοί Έλληνες από την περιοχή Γευγελής και Βογδάντσας, καθώς και πολλοί Σαρακατσαναίοι από περιοχές της σημερινής Π.Γ.Δ.Μ. λόγω των διωγμών του Γιουγκοσλαβικού κράτους. Η περιοχή έγινε το κέντρο οχύρωσης των συμμαχικών δυνάμεων κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στη Μάχη του Σκρα διακρίθηκε ο Καρασουλιώτης Πέτρος Λύκος (που αργότερα συμμετείχε και στη Μικρασιατική εκστρατεία). Το 1919, με τη συνθήκη του Νεϊγύ, γίνεται ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδος και Βουλγαρίας, κατά την οποία έφυγαν από την περιοχή όλοι οι κάτοικοι με βουλγαρική συνείδηση και εγκαταστάθηκαν Έλληνες από τη Βόρειο Θράκη (Ανατολική Ρωμυλία) και συγκεκριμένα από τα χωριά Σιναπλί και Καρυές της περιοχής Καβακλίου (βόρεια κοιλάδα του Έβρου) και Ραβδά της περιοχής Μεσημβρίας.
Ο οικισμός Αλτσάκ Καλύβια τελικά καταργήθηκε αφού συνενώθηκε οικιστικά με το Πολύκαστρο (πρόκειται για την περιοχή νότια της γέφυρας του Αξιού).
Το 1923, με την συνθήκη της Λωζάνης και την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας, έφυγαν από την περιοχή οι μουσουλμάνοι κάτοικοι και εγκαταστάθηκαν Έλληνες από τη Μικρά Ασία και ειδικότερα από την Παφλαγονία (Ηράκλεια), τον Πόντο, τη Βιθυνία και τη Μαγνησία. Μαζί τους ήρθαν κατά κύματα και Έλληνες του Βορειοανατολικού Πόντου (Υπερκαυκασία), οι οποίοι, λόγω των διωγμών που υπέστησαν κατά την Γενοκτονία των Ελλήνων της Ανατολής, από τους Τούρκους, είχαν διαφύγει στη Ρωσία. Έτσι ο πληθυσμός του Πολυκάστρου αποτελούνταν πλέον από τους ντόπιους Μακεδόνες, μεταξύ των οποίων και πολλοί Σαρακατσαναίοι και Βλάχοι, και από τους πρόσφυγες της περιοχής της σημερινής Π.Γ.Δ.Μ. (περιοχή Γευγελής - Βογδάντσας), της Ανατολικής Ρωμυλίας, του Πόντου, της Παφλαγονίας, της Βιθυνίας (Δέντσες ή Ίντζες Παντέρμου) και Μαγνησίας (Μετεβελί).

Διοικητική Ιστορία

Για μια χρονική περίοδο η κωμόπολη ονομάζονταν και Μαυροσούλι. Αυτό διαπιστώνεται σε πρακτικό του Κοινοτικού Συμβουλίου της 23 Ιουλίου 1928, όπου φαίνεται η κυκλική σφραγίδα της υπογραφής του Προέδρου: «Ελληνική Δημοκρατία - Κοινότης Μαυροσουλίου». Το 1928 το Καρασούλι μετονομάζεται σε Πολύκαστρο. Η εκδοχή, η οποία θεωρείται επικρατέστερη των άλλων, αναφέρεται στη χρονική περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όπου στην περιοχή του συνοικισμού υπήρχαν πολλές πολεμίστρες, οχυρωματικά έργα, σαν μικρά κάστρα και για το λόγο αυτό ο Γενικός Διοικητής Θεσσαλονίκης το 1928 ονόμασε τον οικισμό Πολύκαστρο. Η άποψη αυτή ενισχύεται από αναφορά που γίνεται, για τη συγκεκριμένη περιοχή, σε έργα που κατασκευάστηκαν από τη Μεραρχία Σερρών.
Τέλος, το Πολύκαστρο από Κοινότητα έγινε Δήμος με το Π.Δ. 265/ΦΕΚ 123/19-8-1986, μετά από ένωση των κοινοτήτων Πολυκάστρου  - Λιμνοτόπου. Με το Σχέδιο Καποδίστριας ο Δήμος Πολυκάστρου απέκτησε διευρυμένη μορφή. Με το Σχέδιο Καλλικράτης το Πολύκαστρο ορίστηκε ως έδρα του Δήμου Παιονίας.

Προσφυγικό-μεταναστευτικό ρεύμα

Στο Πολύκαστρο είχαν δημιουργηθεί δύο καταυλισμοί παράτυπων μεταναστών και προσφύγων έως τον Ιούνιο του 2016 ενώ σήμερα λειτουργεί οργανωμένη δομή φιλοξενίας στη Νέα Καβάλα με 1275 φιλοξενούμενους. 
Ο καταυλισμός στον Σταθμό Εξυπηρέτησης Αυτοκινητιστών (ΣΕΑ) της Εθνικής Οδού Πατρών - Αθηνών - Θεσσαλονίκης - Ευζώνων (ΠΑΘΕ) Πολυκάστρου ξεκίνησε να δημιουργείται ήδη από το 2015 λόγω της Μεταναστευτικής κρίσης, από παράτυπους μετανάστες και πρόσφυγες ως πρόχειρος καταυλισμός δίπλα στο οδόστρωμα. Ο καταυλισμός δεν εποπτευόταν από το ελληνικό κράτος, αλλά από την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και διάφορες ΜΚΟ και ο πληθυσμός του κυμαινόταν από 1.500 έως 2.500 άτομα (φτάνοντας πρόσκαιρα και τα 5.000 άτομα), συμπεριλαμβανομένων και πολλών ασυνόδευτων παιδιών και υπήρχε έως τον Ιούνιο του 2016..
Ένας δεύτερος πρόχειρος καταυλισμός από πεντακόσιους περίπου πρόσφυγες είχε στηθεί στην Αερογέφυρα Πολυκάστρου από τις 23 Μαρτίου 2016, επί της εθνικής οδού Πολυκάστρου - Κιλκίς, αποκλείοντας έτσι την είσοδο και έξοδο προς Πολύκαστρο, προκαλώντας προβλήματα στην κυκλοφορία. Τελικά, οι παράτυποι μετανάστες και πρόσφυγες αποχώρησαν την επομένη 24 Μαρτίου 2016 λόγω του σφοδρού Βαρδάρη που σηκώθηκε τη νύχτα, κι έτσι η κυκλοφορία αποκαταστάθηκε.