Νικηφόρος Α΄ Κομνηνός Δούκας

Η μάχη της Πελαγονίας

Τα επόμενα χρόνια ο Νικηφόρος συμμετείχε στις συγκρούσεις του πατέρα του με τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο, ο Μιχαήλ Η΄ διέταξε τον αδελφό του Ιωάννη να επιτεθεί στην Ήπειρο. Ο στρατός του Ιωάννη προχώρησε πολύ γρήγορα και επιτέθηκε στα Ιωάννινα, οι στρατιώτες αιφνιδιάστηκαν και υποχώρησαν άτακτα. Ο Ιωάννης κατέλαβε τα φρούρια της Δεαβόλεως και της Οχρίδος, την Πελαγονία, τα Βιτώλια και την περιοχή γύρω από τις Λίμνες Πρέσπες. Ο Μιχαήλ Β΄ προχώρησε σε συμμαχία με τον πανίσχυρο Πρίγκιπα της Αχαΐας Γουλιέλμο Β΄ Βιλλεαρδουίνο και με τον νόθο γιο του Ιωάννη Α΄ Δούκα Κύριο της Θεσσαλίας. Ακολούθησε η Μάχη της Πελαγονίας (1259), ο Ιωάννης Α΄ Δούκας δραπέτευσε με τον εχθρό, οι σύμμαχοι γνώρισαν την συντριβή και η Ήπειρος καταλήφθηκε προσωρινά από τις δυνάμεις της Νίκαιας. Ο Νικηφόρος με τον πατέρα του βρήκαν καταφύγιο στην Ιταλία, ο βασιλιάς Μαμφρέδος της Σικελίας του πρόσφερε τμήματα ενόπλων για την ενίσχυση των μελλοντικών του επιδιώξεων στην Ήπειρο. Με την υποστήριξη του Μαμφρέδου ο Νικηφόρος βοήθησε τον πατέρα του στην ανακατάληψη της Ηπείρου αλλά το 1264 υπέστησαν ακόμη μία ήττα από τον Μιχαήλ Η΄ και αναγκάστηκαν να συμμορφωθούν με τους όρους που έθεσε. Ένας από τους όρους προέβλεπε ο Νικηφόρος να παντρευτεί σε δεύτερο γάμο μια ανιψιά του Μιχαήλ Η΄, την Άννα Καντακουζηνή.

Συμμαχία με τον Κάρολο τον Ανδεγαυό

Ο Νικηφόρος διαδέχτηκε τον πατέρα του ως Δεσπότης (1268) αλλά είχε να αντιμετωπίσει τον Κάρολο τον Ανδεγαυό που εκθρόνισε τον Μανφρέδο (1266) και κατέλαβε το Δυρράχιο (1272). Όταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήρθε σε σύγκρουση με τον Κάρολο τον Ανδεγαυό ο Νικηφόρος συμμάχησε μαζί του (1276). O Νικηφόρος Α΄ με τον Κάρολο και τον ετεροθαλή αδελφό του Ιωάννη Α΄ Δούκα κατέλαβαν πολλές πόλεις όπως το Βουθρωτό (1278). Είναι οξύμωρο ότι ενώ τα δύο ετεροθαλή αδέλφια είχαν συμμαχήσει με έναν Καθολικό βασιλιά υποστήριζαν τις Ανθενωτικές κινήσεις εντός του Βυζαντίου, οι υποστηρικτές των Ανθενωτικών κατέφυγαν στην Ήπειρο μετά τις διώξεις του Αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄. Ο Νικηφόρος αναγνώρισε την υποτέλεια του στον Κάρολο και του παρέδωσε το Βουθρωτό (1279).

Σικελικός Εσπερινός

Μετά την ήττα του Καρόλου από τους Βυζαντινούς, η βόρεια περιοχή του Δεσποτάτου (σημερινή Αλβανία) καταλήφθηκε από τους Βυζαντινούς. O Σικελικός Εσπερινός που εμμέσως είχε στηρίξει διπλωματικά και οικονομικά ο Μιχαήλ Η΄ (1282) διέλυσε την συμμαχία του με τον Κάρολο που έχασε όλες τις κτήσεις του στην Σικελία και αποσύρθηκε από το προσκήνιο. 
Όταν ανέβηκε στον θρόνο ο Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος (1282) επανήλθε η Αυτοκρατορία στην Ορθοδοξία και ο Νικηφόρος σύναψε συμμαχία μαζί του. Στη ουσία κυβερνούσε η σύζυγός του Άννα Καντακουζηνή που υποστήριζε τα Βυζαντινά συμφέροντα και ταξίδευσε η ίδια στην Κωνσταντινούπολη για να κανονίσει τις λεπτομέρειες της συμφωνίας. Το 1284 η Άννα με Βυζαντινές υποδείξεις, ανάγκασε τον Νικηφόρο να κηρύξει πόλεμο στον αδελφό του Ιωάννη της Θεσσαλίας, ο πόλεμος είχε καταστροφικά αποτελέσματα και για τις δυο αντιμαχόμενες πλευρές. Η Άννα συνέχισε τις διαπραγματεύσεις για ένωση με το Βυζάντιο αλλά χωρίς αποτελέσματα.

Νέα σύγκρουση με το Βυζάντιο

Η αντιβυζαντινή αριστοκρατία της Ηπείρου έπεισε τον Νικηφόρο να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις με τον Κάρολο τον Χωλό, αυτό προκάλεσε την ένοπλη σύγκρουση με το Βυζάντιο (1291). Ο Παλατίνος Κόμης της Κεφαλληνίας και της Ζακύνθου Ριχάρδος Α΄ Ορσίνι τον υπερασπίστηκε από τους Βυζαντινούς με 100 ιππότες, στο πλευρό τους βρέθηκε και ο Νικόλαος Γ΄ του Σαιντ-Ομέρ με 400 - 500 ιππείς. Ο Δεσπότης Νικηφόρος Α΄ έστειλε την κόρη του Μαρία Αγγελίνα όμηρο στην αυλή του στην Κεφαλλονιά, οι Βυζαντινοί αποκρούστηκαν και ο Ριχάρδος Α΄ Ορσίνι την πάντρεψε με τον γιο και διάδοχο του Ιωάννη Α΄ Ορσίνι. Η πράξη αυτή προκάλεσε την οργή του Νικηφόρου Α΄ που δεν συμφωνούσε, συμβιβάστηκε μονάχα όταν το νεαρό ζευγάρι ήρθε να ζήσει στην αυλή του. Ο Νικηφόρος Α΄ πάντρεψε την άλλη του κόρη Θάμαρ με τον γιο του Κάρολου του Χωλού Φίλιππο Α΄ του Τάραντα (1194) που πήρε σαν προίκα πολλά παραλιακά κάστρα της Ηπείρου. 
Υπήρξαν αναπόφευκτα πολλές συγκρούσεις μεταξύ των Ελλήνων γαιοκτημόνων και των υπηκόων του Φιλίππου, αυτό έδωσε την ευκαιρία στον ανιψιό του Νικηφόρου και ηγεμόνα της Θεσσαλίας να επέμβει και να πολιορκήσει πολλά από τα κάστρα του Φιλίππου. Όλα σχεδόν τα κάστρα τελικά παρέμειναν στην κυριαρχία του Φιλίππου και έκλεισε μεταξύ τους ειρήνη. Ο Νικηφόρος πέθανε λίγο αργότερα μεταξύ Σεπτεμβρίου 1296 και Ιουλίου 1298. Η χήρα του Άννα εξασφάλισε την διαδοχή του θρόνου στον ανήλικο γιο τους Θωμά Κομνηνό Δούκα.