Τηνιακή μαρμαροτεχνία

Η τηνιακή μαρμαροτεχνία είναι η χρήση του μαρμάρου για δομικούς και διακοσμητικούς λόγους όπως αυτή αναπτύχθηκε και καλλιεργήθηκε σε ένα από τα κέντρα της μαρμαροτεχνίας στον ελλαδικό χώρο και ειδικότερα στις Κυκλάδες, στο νησί της Τήνου, από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή. Η τηνιακή μαρμαροτεχνία είναι το τρίτο στοιχείο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς που εγγράφει η Ελλάδα στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της UNESCO, κατά της 10η διάσκεψη στη Ναμίμπια.

Αρχαίοι χρόνοι

Βάσει των αρχαιολογικών ευρημάτων η μαρμαροτεχνία γνώρισε ιδιαίτερη ανάπτυξη στους ρωμαϊκούς χρόνους. Την περίοδο αυτή ο Σάτυρος Φιλείνος πλούτισε από το εμπόριο και του μαρμάρου του νησιού. Ο γλύπτης Φειδίας, σύμφωνα με την παράδοση η οποία καλλιεργήθηκε στους νεώτερους χρόνους, είναι ο δάσκαλος της γλυπτικής στο νησί. Σίγουρο είναι πως τήνιοι μαρμαροτεχνίτες συνέβαλαν στην οικοδόμηση των ιερών της νήσου Δήλου. Tο ιερό του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης στα Κιόνια της Τήνου (4ος-2ος αι.π.Χ) οικοδομήθηκε από ντόπιους τεχνίτες. Θέσεις εξόρυξης μαρμάρου στην Τήνο έχουν εντοπιστεί στις θέσεις Λυχναφτιά, Αετοφωλιά και Καρδιανή. Επίσης στη θέση Βαθύ γινόταν εξόρυξη λευκού και γκρίζου μαρμάρου. Μάρμαρο τήνου χρησιμοποιήθηκε στο θέατρο της Δήλου, στα θεμέλια του ναού του Απόλλωνα στη Δήλο και στην κρήνη του ιερού του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης στην Τήνο.
Στους ελληνιστικούς χρόνους υπήρχε εξόρυξη πράσινου μαρμάρου, αλλά δεν έχουν εντοπιστεί τα σχετικά λατομεία.  Αυτό κυρίως οφείλεται στην υπερεκμετάλλευση των σχετικών κοιτασμάτων. Η πιθανότερη θέση ήταν το Λαγκάδι της Μαχαίρας. Στη θέση Κόκκινα Πετράδια,πάνω από τον όρμο Μαλί, σώζεται λατομείο βαθυπράσινου μαρμάρου των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων.

Βυζαντινοί χρόνοι

Η υποβάθμιση της περίοπτης γλυπτικής και η γενική νησιωτική απομόνωση δεν ενθάρρυναν την καλλιέργεια της τέχνης, χωρίς όμως και να την εξαφανίσουν. Τα πρώτα δείγματα χριστιανικής γλυπτικής εντοπίζονται στους παλαιοχριστιανικούς χρόνους (5ος-6ος αιώνας) αλλά και μεταξύ 7ου και 9ου αιώνα. Η όποια δυσκολία εντοπισμού δειγμάτων χριστιανικής μαρμαροτεχνίας οφείλεται στις ιστορικές περιπέτειες που γνώρισε το νησί ή σε συνεχείς ανακαινίσεις. Μετά την εικονομαχία και κυρίως μεταξύ 10ου-12ου αιώνα αυξήθηκαν τα δείγματα της τέχνης αυτής και συνεχίστηκαν κατά το 13ο και το 14ο αιώνα. Τόποι εξόρυξης κατά τους βυζαντινούς χρόνους ήταν οι θέσεις Κουμάρος, Αγιά, Καλαμίσι και όπου αλλού εντοπίζεται το γκρίζο φιλιάρικο μάρμαρο. Για την επαγγελματική οργάνωση των βυζαντινών μαραμαρίων συμπεραίνεται πως από την ανισομέρεια της ποιότητας των γλυπτών υπήρχαν οι μεμονωμένοι τεχνίτες αλλά και τα συγκροτημένα εργαστήρια. Η επανάληψη πιο παλιών προτύπων, ο εντοπισμός δειγμάτων άσκησης μαθητευόμενων σε μάρμαρο, οι επιγραφικές μαρτυρίες για ανάληψη παραγγελιών πιστοποιούν την ύπαρξη εργαστηρίων στο νησί την περίοδο αυτή.

Λατινοκρατία

Στους χρόνους κατοχής του νησιού από τους Βενετούς, από το 1207 έως το 1715, η μαρμαροτεχνία γνώρισε νέα ανάπτυξη στο νησί. Οι συνθήκες ηρεμίας και ασφάλειας, η οικοδόμηση αρχοντικών και ναών, η θετική στάση της Καθολικής Εκκλησίας απέναντι στην γλυπτική, οι επικοινωνία με την Βενετία και την βενετοκρατούμενη Κρήτη και αυτή η ίδια η παρουσία της πρώτης ύλης συμβάλουν προς αυτήν την κατεύθυνση. Είναι χαρακτηριστικό πως για την ανοικοδόμηση και διακόσμηση της Βασιλική του Αγίου Μάρκου αλλά ακόμα και της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη. Στο νησί την περίοδο αυτή διασώζονται οικόσημα και άλλα αρχιτεκτονικά μέλη.

17ος αιώνας, τα πρώτα επώνυμα εργαστήρια

Χάρις σε σωζόμενες επιγραφές από τον 16ο αι. κιόλας έχουμε την πληροφορία για την ύπαρξη εργαστηρίων οργανωμένων που ασκούν την τέχνη και του οικοδόμου παράλληλα με αυτήν του μαρμαροτεχνίτη και την κληρονομική διαδοχή στο επάγγελμα. Ένας τέτοιος είναι ο Ιωάννης Απέργης του Φραντζέσκου που διακόσμησε το καθολικό του Αγίου Νικολάου της Βάνης και την εκκλησία της Παναγίας στο Φαλατάδο (1675). Στις αρχές του 18ου αιώνα έχουμε επίσης  τον υπογραφόμενο μαρμαροτεχνίτη με τα αρχικά XC.

Τουρκοκρατία

Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από την αυτονόμηση του μαρμαροτεχνίτη από τον οικοδόμο και την έξοδό του από τα στενά όρια του νησιού του καθώς αυτό έχει ενταχθεί στα ευρύτερα όρια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι νέες συνθήκες (κοινοτική αυτοδιοίκηση) συμβάλουν στην καλλιέργεια της τέχνης του μαρμάρου. Η εκκλησιαστική μαρμαρογλυπτική αποκτά έναν πιο ξυλογλυπτικό χαρακτήρα-συμβολή ενός εργαστηρίου από τον Πύργο, εργασία του οποίου έχει εντοπιστεί στην Άνδρο. Την περίοδο αυτή έχουμε μαζική παραγωγή φεγγιτών, όχι άσχετης με την καλλιέργεια της σηροτροφίας που γίνεται στο νησί, όλο και πιο περίτεχνα διακοσμημένων.
Στην περίοδο αυτή έρχονται ωστόσο στην Τήνο να εργαστούν μαραμροτεχνίτες και από άλλα νησιά, όπως από την Πάρο.

18ος αιώνας έως το 1830

Στο δεύτερο μισό και κυρίως στα τέλη του 18ου αιώνα η τέχνη συστηματοποιείται ακόμα πιο πολύ και αυτό αποτυπώνεται στην καλύτερη οργάνωση των λατομείων, τη διεύρυνση της πελατείας, την αυξημένη παραγωγή, την αύξηση του αριθμού των μαστόρων, την εκπόνηση σχεδίων. Η διεύρυνση των επαφών με την Κωνσταντινούπολη και η παρουσία εκεί δραστήριας τηνιακής κοινότητας, τα μέλη της οποίας εργάζονται στα ντόπια εργαστήρια, συμβάλουν στην εισαγωγή του λεγόμενου οθωμανικού Μπαρόκ. Η τέχνη των Τηνίων είναι περιζήτητη, κρίνοντας από τον εντοπισμό παραγγελιών που εκτέλεσαν στο Άγιο Όρος (Μονή Ζωγράφου), στη Νάξο (μητροπολιτικός ναός  Ζωοδόχου Πηγής), στην Άνδρο (Φωτοδότης Μονή Παναχράντου, Άγιος Νικόλαος Σόρα. Τα εργαστήρια που δρούσαν αυτήν την περίοδο ήταν οικογενειακά αλλά συνεργάζονταν με μεμονωμένους μαρμαράδες, συνεταιριστικά ή υπεργολαβικά ή ως κομπανίες. Στις δύο πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα εντοπίζονται έργα στη Μονή Ζωγράφου (1801), στη Μονή Ξηροποτάμου, στη Μονή Μεγίστης Λαύρας, στη Μονή Εσφιγμένου, στη Μονή Μεγίστης Λαύρας, Μονή Κουτλουμουσίου, Μονή Αγίου Παντελεήμονος, στη Μονή Ξενοφώντος, στη Μονή Αγίου Παύλου και στη Μονή Κωνσταμονίτου. Την περίοδο αυτή εμφανίζονται επώνυμες δουλείες των Νικολάου Χατζησίμου, Δημήτριου Φιλιππότη, Ζαφείρη Χαλέπα, Αντώνη, τινιακού μαρμαρά, Γιαννούλη Σκούτραλη ή Ντηνιακού, Νικόλαου Χατζησίμου, Ευστράτιου Καλονάρη.

Η τέχνη του Μπαρόκ

Τα πρώτα δείγματα της μπαρόκ τεχνοτροπίας είναι τα τέμπλα της Φανερωμένης στη Βαθή (1780) και της Λεμονήτρα στον Πάνορμο (1786). Στις αρχές του 19ου αιώνα το μπαρόκ διαδίδεται ακόμα πιο πολύ.

Από το 1830 και ο Νεοκλασικισμός

Η τέχνη αποκτά πιο εργαστηριακό χαρακτήρα ενώ η εντατικοποιείται η λατόμευση του μαρμάρου στο νησί. Δύο είναι οι βασικοί άξονες άσκησης της τέχνης: η εμπειρική-πρακτική ή εφαρμοζόμενη και η καλλιτεχνική με αισθητικές και πιο δημιουργικές αναζητήσεις. Συνυπάρχουν ο πρακτικός με τον σπουδαγμένο ενώ αρχίζει να κυριαρχεί ο Νεοκλασικισμός με διατηρούμενα κάποια στοιχεία μπαρόκ. Η νέα πρώτευσα του Ελληνικού κράτους, η Αθήνα, έγινε  το νέο κέντρο δράσης των Τηνίων μαρμαροτεχνιτών. Τα λατομεία της Πεντέλης και η κατασκευή των ανακτόρων-με χρήση και τηνιακού μαρμάρου είναι τα νέα πεδία δράσης και δημιουργίας τους. Δημιουργούνται εργαστήρια από τους αδελφούς Μαλακατέ, Γιαννούλη Βιδάλη ή Φυταλή, Κοσμά Απέργη. Αγωγοί επαφής τους με την κλασικισμό και την ακαδημαϊκή τέχνη είναι οι Γερμανοί αρχιτέκτονες και οι Ιταλοί τεχνίτες και η φοίτηση αρκετών Τηνίων, στο Βασιλικό Σχολείο των Τεχνών και το Πολυτεχνικό Σχολείο.
Δραστηριοποιούνται στις αναστηλώσεις στην Ακρόπολη, στον Παρθενώνα, στον Κεραμεικό.
Τηνιακό μαρμάρο χρησιμοποιείται επίσης για την ανέγερση του ναού Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτη στην Αθήνα.ενώ ο αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Σταμάτης Κλεάνθης σε έκθεση στο Λονδίνο παρουσιάζει το πράσινο Τηνιακό μάρμαρο προξενώντας μεγάλη εντύπωση.

Εικοστός αιώνας

Από τα τέλη του 19ου αιώνα και κυρίως σε όλη τη διάρκεια του 20ου, Τήνιοι μαρμαροτεχνίτες δραστηριοποιούνται εκτός νησιού σε άλλες πόλεις της Ελλάδας με τη δημιουργία μαρμαρογλυφείων ή μαρμαροβιομηχανικές μονάδες. Στην Τήνο σημαντικά εργαστήρια έως τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο υπήρξαν στον Πύργο και στην Παραλία Πανόρμου των Γεωργίου Καπαριά, Γιάννη Καπαριά, Κώστα Καπαριά, Μιχαλάκη Λυριτη, Δημήτρη Λυρίτη, Ιωάννη Λυρίτη ή Καραΐσκου, Νικόλα Περάκη, Γιάννη Χαλκίοπουλου, Μιχάλη Κουσκουρή, Γιάννη Φιλιππότη, ενώ στα Υστέρνια των Νικολάου Ρήγου-Σιλβάνη, Γιάννη Ονούφριου Βιδάλη, Γιακουμή Βιδάλη ή Μαυράκη, Φίλιππα Παλαμάρη ή Σκούγιου. Από τον μεσοπόλεμο και ειδικά τη δεκαετία του 1930 σημειώνεται μια τεχνοτροπική στροφή στο νεοβυζαντινισμό με εισηγητές τους Λάζαρο και Θεόδωρο Λυρίτη. Μεταπολεμικά η εσωτερική μετανάστευση έπληξε δημογραφικά το νησί καθώς αρκετοί Τήνιοι έρχονται στην Αθήνα. Παρέμειναν στο νησί οι Μιχάλης Κουσκουρής, Γιάννης Καπαριάς, Γιάννης Φιλιππότης, Γιακουμής Βιδάλης.

Η κοινωνική θέση του Τήνιου μαρμαροτεχνίτη

Η κοινωνική θέση του μαρμαροτεχνίτη προσδιορίζεται από την επιφάνεια του εργαστηρίου του. Ανήκει στην άρχουσα τάξη του νησιού, ενώ το επάγγελμά του είναι κοινωνικό και επαγγελματικό πρότυπο για τις νέες γενιές. Οι γεωργικές ασχολίες μεταβιβάζονται στις γυναίκες του νησιού. Αυτό αποτυπώνεται στο δημοτικό τραγούδι: Εμένα του πουλάκι μου δεν σπέρνει, δε θερίζει, /μόνο το μαντρακά κρατεί και μάρμαρα σκαλίζει/Αμπέρι μου των αμπερίω,/ στολίδι των παλικαριώ Όσοι επίσης εργάζονται εκτός Τήνου, είτε στην Αθήνα, είτε στη Σμύρνη εγκαταλείπουν τον προσδιορισμό τους ως λιθοξόων ή εργολάβων αποδεσμευμένοι από το συντηρητικό πνεύμα των μικρών κλειστών κοινοτήτων της γενέτειράς τους και λόγω των ικανοτήτων ή του κύρους τους ή και των σπουδών τους και ονομάζονται γλύπτες.

Η Σχολή Καλών Τεχνών Πανόρμου

Στον Πύργο της Τήνου πρωτοτέθηκε το αίτημα δημιουργίας σχολής μαρμαροτεχνίας. Πρόδρομες άτυπες μορφές σχολών ήταν από τα μέσα του 19ου αιώνα τα εργαστήρια των αδελφών Μαλακατέ και των αδελφών Φυτάλη στην Αθήνα. Στον 20ο αιώνα έχουμε τα εργαστήρια του Ιωάννη Καρπάκη (γνωστό και ως Καρπάκειο Πολυτεχνείο), του Νικόλα Περάκη στον Πύργο και του Γιαννούλη Κουλούρη στην Αθήνα.  Στον 20ο αιώνα τη δεκαετία του 1930 ο αρχιτέκτονας Σωκράτης Λυρίτης εκπαιδεύει μαθητές στην επεξεργασία του μαρμάρου στα πλαίσια της επιχείρησης Καραγεώργη στη Βαθή Τήνου, ενώ ο Αλκιβιάδης Λαμπαδίτης στον Πύργο έχει μια αντίστοιχη πρακτική καλλιτεχνική σχολή Το 1943 στην Αθήνα στο εργαστήριο του Γιαννούλη Κουλούρη συγκροτείται μετά και από εισήγηση του Λούβαρη το πρώτο καταστατικό Σχολής μαρμαροτεχνίας. Το 1955 ιδρύεται τελικά το Προπαρασκευαστικόν και Επαγγελματικόν Σχολείον Καλών Τεχνών Πανόρμου Τήνου μετά από εισήγηση στη Βουλή του τηνιακού βουλευτή Παύλου Λιαρούτσου Η φοίτηση στην σχολή ήταν  τριετής ενώ οι δύο πρωτεύοντες απόφοιτοι είχαν τη δυνατότητα εγγραφής χωρίς εξετάσεις στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα, ενώ μπορούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους με υποτροφία του Πανελλήνιου Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου.

Μουσείο Μαρμαροτεχνίας

Το Μουσείο Μαρμαροτεχνίας λειτουργεί στον Πύργο της Τήνου και δημιουργήθηκε από το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου της Τράπεζας Πειραιώς