Η 9η Ιουλίου του 1821 εν Λευκωσία Κύπρου

Το Η 9η Ιουλίου του 1821 εν Λευκωσία Κύπρου είναι γνωστό ποίημα του Κύπριου ποιητή, Βασίλη Μιχαηλίδη. Αναφέρεται στον απαγχονισμό του Αρχιεπισκόπου Κύπρου Κυπριανού στις 9 Ιουλίου 1821 και γράφτηκε στην κυπριακή διάλεκτο. Το ποίημα φαίνεται να γράφτηκε την περίοδο 1884-1895 και εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1911. Το ποίημα χωρίζεται σε 24 ραψωδίες και έχει 560 δεκαπεντασύλλαβους στίχους.

Ιστορικό υπόβαθρο

Στις αρχές του 19ου αιώνα στην Κύπρο επικρατεί Τουρκοκρατία. Το 1804, οι Κύπριοι οδηγούνται σε επανάσταση, η οποία τελειώνει με αποτυχία και με την καρατόμηση του δραγουμάνου Χατζηγεωργάκη Κορνέσιου, το 1809 - ένα χρόνο αργότερα, τη θέση του παίρνει ο Κυπριανός.
Η ημερομηνία μύησης του Κυπριανού στη Φιλική Εταιρεία παραμένει άγνωστη. Ωστόσο, το 1820, φιλοξενεί τον Φιλικό Δημήτριο Ίπατρο και τού υπόσχεται οικονομική βοήθεια για την επανάσταση των Ελλήνων. Αργότερα, τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, ο Αντώνιος Πελοπίδας (υπό τις διαταγές του Αλέξανδρου Υψηλάντη), στάλθηκε να παραλάβει την εισφορά του Αρχιεπισκόπου.
Η Φιλική Εταιρεία αποφάσισε να μην εμπλακεί η Κύπρος σε ένοπλο αγώνα, καθώς ήταν επικίνδυνη η  γεωγραφική της θέση, αλλά να περιοριστεί στην υλική βοήθεια. Όταν ξεκίνησε η Επανάσταση, ο Τούρκος σουλτάνος διέταξε την αφόπλιση των Κυπρίων - κάτι που έγινε χωρίς αντίσταση. Ο Κυπριανός προσπάθησε να πείσει τους Κύπριους να υπακούσουν (κάτι παρόμοιο έκανε και ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε') και διαβεβαίωσε τον Τούρκο κυβερνήτη, Κιουτσούκ Μεχμέτ, για την υπακοή των Ελλήνων.
Παρά τις προσπάθειες αυτές, ο Αρχιμανδρίτης Θεοφύλακτος Θησεύς διένειμε προκηρύξεις στη Λάρνακα, με σκοπό να ξεσηκώσει σε αγώνα τους Έλληνες της Κύπρου - κάτι που έχει καταγγελθεί από τον Τούρκο κυβερνήτη στην Υψηλή Πύλη. Ο σουλτάνος επέτρεψε στον Κιουτσούκ να συλλάβει, να δημεύσει την περιουσία και να εκτελέσει αυτούς που συμμετείχαν σ' αυτό το κίνημα.
Στις 9 Ιουλίου (ημέρα Σάββατο), πρώτοι σκοτώθηκαν ο Κυπριανός και οι Μητροπολίτες Πάφου, Κιτίου και Κηρυνείας (νυν Κερύνεια) - αργότερα, στην Κύπρο έφθασαν 4.000 στρατιώτες από την Αίγυπτο, οι οποίοι τρομοκράτησαν τον πληθυσμό της Κύπρου. Τα λείψανα τους έχουν δοθεί την 10η Ιουλίου, ημέρα Κυριακή, σε ομάδα από ιερείς, οι οποίοι τα έθαψαν στον περίβολο του ναού της Παναγίας Φανερωμένης (Λευκωσία) - αργότερα, εκεί κτίστηκε Μαυσωλείο, όπου φυλάγονται μέχρι σήμερα τα οστά.
Οι εκτελέσεις συνεχίστηκαν ως τις 14 Ιουλίου και είχαν ως αποτέλεσμα τον θάνατο 470 ή 486 ανθρώπων - 36 Κύπριοι εξισλαμίστηκαν (αν και μερικοί απ' αυτούς επανήλθαν στη χριστιανική πίστη) και κατάφεραν να γλιτώσουν τον θάνατο.

Αναφορές για την 9η Ιουλίου

Ο Άγγλος περιηγητής John Carne είχε γνωρίσει τον Κυπριανό - ο τελευταίος αναφέρεται να τού είπε τα εξής: «Ο θάνατός μου δεν είναι μακριά. Ξέρω πως μόνο ευκαιρία περιμένουν, για να με θανατώσουν». Ο Γάλλος πρέσβης Jérôme Méchain είχε γράψει τα ακόλουθα - παράλληλα έστελνε αναφορές για τις βιότητες των Τούρκων:
Η νήσος της Κύπρου…ήσυχος και ειρηνική…εάν την άφηνον ανενόχλητον ευρίσκεται σήμερον εις κυκεώνα από της ημέρας της αφίξεως μεγάλου αριθμού στρατευμάτων [...] …ο Μουσελίμης καθίσταται μάλλον και μάλλον θηριώδης. Καθ’ εκάστην ημέραν απαγχονίζει, στραγγαλίζει ή κατακρεουργεί εις Λευκωσίαν δυστυχείς ανθρώπους [...]
Κατά τον Μπέργκρεν (από τη Σουηδία), «η Παναγία ντύθηκε παντού στα μαύρα, πολλά σπίτια ήταν πιτσιλισμένα με αίμα».

Πλοκή

Το ποίημα αρχίζει με την εμφάνιση ανέμων στην Τουρκία, ενώ στην Κύπρο επικρατεί ησυχία. Μετά από σύσκεψη των Τούρκων αξιωματικών και διοικητών της Κύπρου, ο Κκιόρογλους (Τούρκος αξιωματούχος) επισκέπτεται τον Κυπριανό και προσπαθεί να τον πείσει να φύγει από την Κύπρο ή τουλάχιστον να μεταμφιεστεί και να πάει στην Λάρνακα, αλλά ο Κυπριανός αρνείται.
Την επόμενη μέρα, ο Κυπριανός κατευθύνεται στην Αρχιεπισκοπή, όπου εμφανίζεται να κλαίει μπροστά στην εικόνα της Παναγίας - τότε έξω από την εκκλησία εμφανίζονται Τούρκοι στρατιώτες, οι οποίοι ήρθαν να συλλάβουν τον Κυπριανό. Αφού καίει μερικά έγγραφα, ο Κυπριανός παραδίνεται στους Τούρκους, που τον παρουσιάζουν στον Μουσελλίμ-αγάν (Τούρκος διοικητής) - αυτός τον κατηγορεί για προπαγάνδα κατά των Τούκρων, η οποία έχει σκοπό να ξεσηκωθούν οι Ρωμιοί (Έλληνες) και δηλώνει ότι θα συγκεντρώσει όλους τους Ρωμιούς στο Σαράγιον και θα σκοτώσει όλους τους επισκόπους.
Παρ' ολ' αυτά, ο Κυπριανός δηλώνει ότι οι Κύπριοι δεν έχουν όπλα καθώς οι Τούρκοι τούς τα πήραν και ότι η καρδιά τους είναι καθαρή. Στη συνέχεια, ο Τούρκος διοικητής αναφέρει ότι έχει έγγραφα που έδιναν οι καλόγεροι για να ξεσηκώσουν τον κόσμο, αλλά ο Κυπριανός συνεχίζει να λέγει ότι αυτό μπορεί να έγινε κρυφά από την Εκκλησία. Ο Μουσελλίμαγας δηλώνει ότι θα αφανίσει ολόκληρο τον ελληνισμό, αλλά ο Κυπριανός δηλώνει ότι η Ρωμιοσύνη θα χαθεί μόνο όταν χαθεί ο κόσμος.
Ο Μουσελλίμαγας δίνει την ευκαιρία στον Κυπριανό να γλιτώσει, αλλά αυτός αρνιέται, και ο Τούρκος διοικητής καλεί τον βοσκό Δημήτριο, ο οποίος προσπαθεί να πείσει τον Μουσελλίμαγα ότι η δολοφονία του Κυπριανού αποτελεί αμαρτία και θα είναι άδικη.
Ο Κυπριανός οδηγείται στη φυλακή, όπου βρίσκονται και άλλοι τέσσερις επισκόποι, αλλά τότε εμφανίζεται ο γιος του Κκιόρογλου, ο οποίος προσπαθεί να πείσει τον Κυπριανό να φύγει - ο Αρχιεπίσκος αρνείται, αλλά ευχαριστεί τον γιο του Κκιόρογλου. Μετά, οι ιερείς παρουσιάζονται να προσεύχονται και να ζητούν από τον Θεό να συγχωρέσει τους Τούρκους, να δώσει επιτέλους ελευθερία στη φυλή τους (στους Ρωμιούς), να τους συγχωρέσει και να τους δεκτεί.
Ο Μουσελλίμαγας επισκέπτεται τη φυλακή και τους ανακοινώνει ότι ήρθε η ώρα του θανάτου τους. Ο Κυπριανός τον προειδοποιεί ότι οι θάνατοι τους δεν θα ωφελήσουν τους Τούρκους, αλλά θα τους προκαλέσει προβλήματα. Ο Κκιόρογλους προσπαθεί να πείσει τον Μουσελλίμαγα ότι ο απαγχονισμός του Κυπριανού μπορεί να προκαλέσει μπελάδες και ότι πρέπει να ψάξουν στα σπίτια των Κυπρίων, μήπως και βρουν όπλα για να αποδεκτεί η κατηγορία, αλλά ο Μουσελλίμης δηλώνει ότι δεν φοβάται τους Κύπριους.
Οι Τούρκοι στρατιώτες (αναφερόμενοι ως Τζελλάττηδες) αποκεφάλισαν τους τρεις επισκόπους και τον βοσκό Δημήτριο και κρέμασαν τον Κυπριανό. Τα πτώματα τους έμειναν εκεί χωρίς να θαφτούν, γι' αυτό και μερικοί εμφανίστηκαν μπροστά στον Τούρκο διοικητή ζητώντας να θάψουν τον Κυπριανό και τους άλλους τέσσερις, αλλά ο Μουσελλίμης αρνείται - έτσι τελειώνει η ιστορία.

Σημασία και Κριτική

Κατά τον Νίκο Ορφανίδη (Δρ. Φιλοσοφίας, βραβευμένος λογοτέχνης και δοκιμογράφος), σε άρθρο της «Μακεδονία», αναφέρει ότι «χωρίς το ποίημα θα γνωρίζαμε αλλιώτικα αυτό το ιστορικό γεγονός» - το ποίημα αναφέρεται στους εθνικούς καημούς των Κυπρίων και αποτελεί «μνημειώδες» και περιγράφει με «τρόπο ποιητικώς άρτιο» τα γεγονότα. Στο 1ο Διεθνὲς Συνέδριο μὲ θέμα «Ἡ Ρωμηοσύνη διαμέσου τῶν αἰώνων», ο συγγραφέας Νικόλαος Ορφανίδης περιγράφει «δραματικό» τον διάλογο του Κυπριανού και του Μουσελλίμαγα.
Το ποίημα συμπεριλαμβάνεται στο Ετυμολογικό λεξικό της ομιλούμενης κυπριακής διαλέκτου. Ιστορία, ερμηνεία και φωνητική των λέξεων του Κυριάκου Χατζηϊωάνου, όπου χρησιμοποιείται ως δείγμα της διαλέκτου. Ο Κώστας Π. Κουρτελλάρης αναφέρει ότι ο ποιητής «μας μεταφέρει παραστατικά και γλαφυρά τα γεγονότα», χαρακτηρίζοντας το έργο «επικό».
Το «η 9η Ιουλίου του 1821 εν Λευκωσία Κύπρου» έχει μελοποιηθεί από τον Κύπριο συνθέτη και μουσικολόγο Λάρκο Λάρκου αλλά και τον Ευαγόρα Καραγιώργη , όπως επίσης και άλλα έργα του Βασίλη Μιχαηλίδη. Το θέμα του ποιήματος ενέπνευσε τον Κύπριο ζωγράφο Γιώργο Μαυρογένη να ζωγραφίσει τον πίνακα «Απαγχονισμός του Εθνομάρτυρα Κυπριανού» - τώρα βρίσκεται στο Ίδρυμα Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ'.