Ως

Τοπωνύμιο

Πριν τη ρωμαϊκή κατάκτηση στην περιοχή γύρω από την πόλη κατοικούσε μια γαλατική φυλή, οι  Ώσιοι (Auscii στα Λατινικά), οι οποίοι έδωσαν το όνομά τους στην πόλη Ως.
Το αρχαίο όνομα της πόλης ήταν Elimberrum Auscorum (στα λατινικά). Σύμφωνα με μερικούς γλωσσολόγους, το Elimberri ή Elimberris Auscorum και το εκλατινισμένο Elimberrum, πρώην όνομα της πόλης Ως, προέρχονται από τα βασκο-ακουιτανικά ili (eli στα λατινικά)=πόλη και berri=νέα και σημαίνει «Νέα πόλη».
Μετά την κατάκτηση τους στη δεκαετία του 50 π.Χ,  οι Ρωμαίοι μετονόμασαν την πόλη Augusta Auscorum.

Γεωγραφία

Η πόλη Ως είναι η πρωτεύουσα του νομού Ζερς, στα νοτιοδυτικά της Γαλλίας,  στη διοικητική περιοχή Οξιτανία. Η απόστασή της από το Παρίσι είναι 595 χιλιόμετρα κατ' ευθεία γραμμή.
Έχει πληθυσμό 21.618 κατοίκους (2016) και είναι επίσης η έδρα του ευρύτερου πολεοδομικού συγκροτήματος της Ως, που έχει πληθυσμό 41.736 κατοίκους (2015). Η έκταση του δήμου είναι 7248 τετραγωνικά χιλιόμετρα και το υψόμετρο κυμαίνεται από 115 έως 281 μέτρα.
Η Ως είναι χτισμένη στις όχθες του ποταμού Ζερς, παραπόταμου του Γαρούνα, που χωρίζει την πόλη στα δύο: στην Άνω πόλη, στην αριστερή όχθη, στη θέση της μεσαιωνικής πόλης που χτίστηκε σε ένα λόφο όπου βρίσκονται τα αρχαιότερα μνημεία, και στην Κάτω πόλη, χτισμένη στην πεδιάδα στη δεξιά όχθη. Η Άνω πόλη συνδέεται με τις όχθες του Ζερς με μεσαιωνικά στενά απότομα δρομάκια και τη μνημειώδη σκάλα της πόλης που εγκαινιάστηκε το 1863. 
Το βόρειο τμήμα της πόλης διαρρέεται επίσης από τον Αρσόν και τον Ταλούς, παραπόταμους του Ζερς.
Η Κάτω πόλη υπέστη επανειλημμένα ζημίες από πλημμύρες (το 1897 και 1952 οι πιο σοβαρές). Μετά τις πλημμύρες του 1977 στην περιοχή, ο ρους του Ζερς τροποποιήθηκε και δόθηκε λύση στο πρόβλημα .
Το κλίμα είναι ζεστό και εύκρατο. Η Ως έχει σημαντική ποσότητα βροχοπτώσεων κατά τη διάρκεια του έτους. Η μέση θερμοκρασία είναι 12,5 ° C. Οι βροχοπτώσεις είναι κατά μέσο όρο 757 mm.

Ιστορία

Η Ως είναι μια πολύ παλιά πόλη, της οποίας ο οικισμός αναφέρεται από τους Ρωμαίους κατά την κατάκτηση της περιοχής στη δεκαετία του 50 π.Χ. Εκείνη την εποχή, στην περιοχή ήταν εγκατεστημένη μια φυλή της Ακουιτανίας γνωστή στους Ρωμαίους ως Ώσιοι (Ausci). Το όνομα της πόλης τους ήταν Climberrum ή  Elimberris. Μετά την κατάκτηση τους,  οι Ρωμαίοι μετονόμασαν την πόλη Augusta Auscorum ή Ausciorum. Η Augusta Auscorum έγινε επαρχιακή πρωτεύουσα μετά την καταστροφή της Εόζ από τους Βανδάλους το 409.
Η πόλη από τον 4ο αιώνα έγινε έδρα καθολικής Αρχιεπισκοπής που διήρκεσε μέχρι τη Γαλλική Επανάσταση. 
Στον 8ο αιώνα έγινε πρωτεύουσα της επαρχίας Γασκώνης και όταν η περιοχή χωρίστηκε σε κομητείες, έγινε η πρωτεύουσα του Αρμανιάκ.
Χτισμένη πάνω στο παλιό γαλατικό φρούριο (oppidum), η μεσαιωνική πόλη διαδέχθηκε την αρχαία Augusta Auscorum που αποτελεί σήμερα την καρδιά του ιστορικού κέντρου, γύρω από κτίρια όπως ο καθεδρικός ναός, ο Πύργος Αρμανιάκ και η Νομαρχία (το παλάτι του πρώην Αρχιεπισκόπου) με θέα στον ποταμό Ζερς και την Κάτω πόλη. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα η Ως ήταν πέρασμα στην προσκυνηματική διαδρομή για τον Άγιο Ιάκωβο της Κομποστέλα. Η Ως δεν υπέστη καμία αξιοσημείωτη αλλαγή μέχρι τον 18ο αιώνα, κατά τη διάρκεια του οποίου εξωραΐστηκε. Τα μεγάλα έργα αστικοποίησης που πραγματοποιήθηκαν υπό τη Δεύτερη Αυτοκρατορία της έδωσαν τελικά την όψη της σύγχρονης πόλης.
Στον 8ο αιώνα έγινε πρωτεύουσα της επαρχίας Γασκώνης και όταν η περιοχή χωρίστηκε σε κομητείες, έγινε η πρωτεύουσα του Αρμανιάκ.