Βυζαντινή Ρητορική

Η Βυζαντινή Ρητορική αποτελεί μέρος της Λόγιας Βυζαντινής Γραμματείας και περιλαμβάνει τα ελληνόγλωσσα ρητορικά κείμενα που συνέγραψαν Βυζαντινοί ρήτορες, μέσα στα συμβατικά χρονικά όρια της πολιτικής ιστορίας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (από το 324 έως το 1453). Βασικά χαρακτηριστικά της είναι η εκτεταμένη χρήση κοινών τόπων, η ηθελημένη αοριστία, οι άμεσες ή έμμεσες παραπομπές στην ελληνική μυθολογία και στους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς, η ιδιαίτερη φροντίδα για τον "ελληνισμό" της φράσεως και για την "περιβολή", δηλαδή για το γλωσσικό περίβλημα των διανοημάτων. Υπό το βάρος του αττικισμού, η γλώσσα της βυζαντινής ρητορικής γίνεται ενίοτε δύσκαμπτη και δυσνόητη. Επειδή στο Βυζάντιο η ρητορική παιδεία ήταν προϋπόθεση εκ των ων ουκ άνευ για την ανάρρηση στα κρατικά αξιώματα και για την κοινωνική καταξίωση, όλοι ανεξαιρέτως οι "ελλόγιμοι" άνδρες της Αυτοκρατορίας ασχολήθηκαν με τη ρητορική.

Η Θεωρία της Ρητορικής στο Βυζάντιο

Η Βυζαντινή ρητορική θεωρία συνοψίζεται στα εξής: μελέτη των σχημάτων λόγου, εξέταση του λόγου των αρχαίων ρητόρων ως παραδειγμάτων προς μίμηση, και ανάλυση των "ιδεών του λόγου", δηλαδή των αρετών του ρητορικού ύφους. Από τις επτά βασικές ιδέες του λόγου (σαφήνεια, μέγεθος, κάλλος, γοργότης, αλήθεια, βαρύτης, δεινότης) σημαντικότερη θεωρείται η δεινότητα. Η θεωρητική ενασχόληση των Βυζαντινών με τη ρητορική βασίστηκε σε εγχειρίδια που συνέγραψαν ρήτορες της Ύστερης Αρχαιότητας, οι οποίοι απέκτησαν με την πάροδο του χρόνου το κύρος της αυθεντίας. Ειδικότερα, οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που επικράτησαν κατά τους Ελληνιστικούς Χρόνους και την Ύστερη Αρχαιότητα (3ος αι. π.Χ. - 4ος αι. μ.Χ.) συνετέλεσαν στην παρακμή του αρχαίου συμβουλευτικού και δικανικού γένους της ρητορικής. Αντιθέτως, το πανηγυρικό ή επιδεικτικό γένος, όχι μόνο συνέχισε να καλλιεργείται, αλλά επηρέασε το σύνολο σχεδόν της Λόγιας Βυζαντινής Γραμματείας (ιστοριογραφία, επιστολογραφία, αγιολογία, επίγραμμα). Ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς (1ος αι. π.Χ.) έθεσε τις βάσεις της ενσυνείδητης μίμησης των ρητόρων του Κανόνος, στα έργα του Περὶ τῶν Ἀρχαίων Ῥητόρων και Περὶ Συνθέσεως Ὀνομάτων και στις πραγματείες του για τους σπουδαιότερους Έλληνες ρήτορες. Ο Μένανδρος Λαοδικείας (3ος/4ος αι.), στο έργο του Περὶ Ἐπιδεικτικῶν, εξέθεσε τους κανόνες σύνταξης διαφόρων ειδών λόγων της ρητορικής πρακτικής (βασιλικός λόγος, παραμυθητικός, επιθαλάμιος, επιτάφιος, μονωδία, προσφωνητικός, προπεμπτικός, επιβατήριος κ.α.). Τα έργα του Ερμογένους του Ταρσέως (2ος αι.) Περὶ Στάσεων, Περὶ Εὑρέσεως, Περὶ Ἰδεῶν τοῦ Λόγου και Περὶ Μεθόδου Δεινότητος, με την προσθήκη των Προγυμνασμάτων του Αφθονίου του Αντιοχέως (4ος αι.) αποτέλεσαν το κλασσικό σώμα κειμένων για τη διδασκαλία της ρητορικής. Σε αυτό το corpus προσέθεσαν σχόλια πολλοί βυζαντινοί συγγραφείς, όπως ο Σώπατρος (4ος αι.), ο Συριανός (5ος αι.), ο Ιωάννης Σάρδεων (9ος αι.), ο Ιωάννης Γεωμέτρης (10ος αι.), ο Ιωάννης Σικελιώτης (11ος αι.), ο Ιωάννης Δοξαπατρής (11ος α.), ο Γρηγόριος Κορίνθιος (12ος αι.), ο Μάξιμος Πλανούδης (13ος αι.), ο Ιωάννης Αργυρόπουλος (14ος αι.) και ο Ματθαίος Καμαριώτης (15ος αι.). Συχνά προέτασσαν των σχολίων "προλεγόμενα", δηλαδή εισαγωγἐς στη σπουδή της ρητορικής, όπου απαντούσαν σε ερωτήματα σχετικά με τη γέννηση, την ουσία και τη χρησιμότητα της ρητορικής, για να καταλήξουν να εξάρουν την επιδεικτική ως την ευγενέστερη μορφή ρητορείας.

Τα Προγυμνάσματα

Στη σχολική πρακτική, οι μαθητές καλούνταν να συγγράψουν επιδεικτικούς λόγους βάσει παραδειγμάτων που είχαν συνθέσει οι δάσκαλοί τους, στο πλαίσιο ρητορικών ασκήσεων που ονομάζονταν "προγυμνάσματα". Τους κανόνες σύνθεσης των προγυμνασμάτων καθόριζαν τα εγχειρίδια του Αιλίου Θέωνος (1ος αι.), του Ερμογένους (2ος αι.), του Λιβανίου (4ος αι.), και κυρίως του Αφθονίου (4ος αι.). Προγυμνάσματα έγραψαν επίσης οι Νικηφόρος Βασιλάκης, Γρηγόριος Κύπριος, Γεώργιος Παχυμέρης, Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος, Νικηφόρος Χρυσοβέργης κ.α. Τα είδη των προγυμνασμάτων ήταν τα εξής: μύθος, διήγημα, χρεία, γνώμη, ανασκευή, κατασκευή, κοινός τόπος, εγκώμιον, ψόγος, σύγκρισις, ηθοποιία, έκφρασις, θέσις, νόμου εισφορά. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει στην έκφραση και το εγκώμιο.

Οι Εκφράσεις

Ένα από τα είδη των προγυμνασμάτων είναι η "Ἔκφρασις", δηλαδή η λεπτομερής και σαφής περιγραφή, που επιδιώκει να προκαλέσει στον ακροατή την εντύπωση ότι βλέπει ιδίοις όμμασιν το περιγραφόμενο αντικείμενο. Υπό την έννοια αυτή, η Έκφραση δεν είναι μόνο αυτοτελής ρητορική άσκηση, αλλά και συστατικό στοιχείο ευρύτερων αφηγηματικών και εγκωμιαστικών κειμένων. Βασικές αρετές της Εκφράσεως θεωρούνται η σαφήνεια και η ενάργεια. Τα αντικείμενα των βυζαντινών Εκφράσεων είναι ποικίλα: πρόσωπα, ζώα, φυτά, κτίσματα, έργα τέχνης, τόποι, εποχές του χρόνου,πράξεις, πανηγύρεις, μυθολογικές σκηνές. Έξοχα δείγματα βυζαντινών Εκφράσεων είναι η περιγραφή του Ναού των Αγίων Αποστόλων από τον Νικόλαο Μεσαρίτη (12ος αι.) και οι εγκωμιαστικές τοπογραφικές Εκφράσεις της Νίκαιας από τον αυτοκράτορα Θεόδωρο Β΄ Λάσκαρη (13ος αι.) και τον Θεόδωρο Μετοχίτη (13ος/14ος αι.).

Τα Ρητορικά Εγκώμια

Τα εγκώμια καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της βυζαντινής επιδεικτικής ρητορείας. Το βυζαντινό εγκώμιο, ακολουθώντας τους κανόνες των προγυμνασμάτων, απέκτησε τυπική δομή. Στο προοίμιο είθισται ο ρήτορας να παρουσιάζει τις δυσκολίες του εγχειρήματός του και τη δική του ανεπάρκεια να ανταποκριθεί στις υψηλές απαιτήσεις του θέματός του. Ακολουθούν, κατά σειρά, ο έπαινος της πατρίδας, του γένους, της γέννησης, της ανατροφής, της παιδείας, των επιτηδευμάτων, των πράξεων (ειρηνικών και πολεμικών), με τις αντίστοιχες ψυχικές και σωματικές αρετές, και της τύχης του εγκωμιαζομένου. Τέλος, επιτάσσεται η σύγκριση με διάσημα πρόσωπα παλαιότερων εποχών και ο επίλογος, που είναι συνήθως μία ευχή. Τα εγκώμια εκφωνούνταν είτε κατά τη διάρκεια της ζωής του επαινούμενου προσώπου είτε μετά τον θάνατό του (μονωδίες και επιτάφιοι). Τα κοσμικά εγκώμια απευθύνονταν στον αυτοκράτορα, στα μέλη της βασιλικής οικογένειας και σε κρατικούς αξιωματούχους. Οι βασιλικοί λόγοι διαδραμάτιζαν σημαντικό ρόλο στην αναπαραγωγή των στερεοτύπων της βυζαντινής πολιτικής ιδεολογίας. Ο αυτοκράτορας προβάλλεται σε αυτούς τους λόγους ως άξιος διοικητής, τροπαιούχος κατά των εχθρών του κράτους, θεοπρόβλητος ηγέτης, μιμητής του Χριστού και αθλητής της πίστεως. Είναι δίκαιος κριτής και επιστάτης των νόμων, αλλά και "ποιμήν", με υψηλό αίσθημα ευθύνης προς τους υπηκόους του. Βασιλικούς λόγους αφιέρωσαν ο Μιχαήλ Ψελλός (11ος αι.) στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Θ΄ Μονομάχο και στον Μιχαήλ Ζ', ο Μιχαήλ Ιταλικός (12ος αι.) στον Ιωάννη Β΄ και στον Μανουήλ Α΄ Κομνηνό, ο Νικηφόρος Βασιλάκης (12ος αι.) στον Ιωάννη Β΄ Κομνηνό, ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης (12ος αι.) στον Μανουήλ Α΄, ο Νικήτας Χωνιάτης (12ος/13ος αι.) στον Αλέξιο Γ΄ και στον Θεόδωρο Α΄ Λάσκαρη, ο Νικηφόρος Χούμνος (13ος/14ος αι.) στον Ανδρόνικο Β΄ Παλαιολόγο, και πολλοί ἀλλοι. Ιδιαίτερη κατηγορία βασιλικών λόγων αποτελούν τα κάτοπτρα ηγεμόνος, δηλαδή οι λόγοι που συνδυάζουν το εγκώμιο προς τον ηγεμόνα με συμβουλές για χρηστή και αποτελεσματική διοίκηση και με άλλα ηθικοφιλοσοφικά θέματα. Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν τα Παραινετικὰ Κεφάλαια του Ψευδο-Βασιλείου Α΄ (9ος αι.), ο Νουθετητικὸς Λόγος πρὸς Βασιλέα του Κεκαυμένου (11ος αι.), η Βασιλικὴ Παιδεία του Θεοφυλάκτου Αχρίδος (11ος/12ος αι.), ο Βασιλικὸς Ἀνδριάς του Νικηφόρου Βλεμμύδη (13ος αι.), το Περὶ Βασιλείας του Θωμά Μαγίστρου (13ος/14ος αι.) κ.α.

Τα Αγιολογικά Ρητορικά Εγκώμια

Ο εκχριστιανισμός των κανόνων της επιδεικτικής ρητορικής συντελέστηκε κυρίως μέσω του έργου των Πατέρων του 4ου αιώνα (Βασίλειος Καισαρείας, Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Γρηγόριος Νύσσης, Ιωάννης ο Χρυσόστομος). Τα αγιολογικά ρητορικά εγκώμια απευθύνονται σε πρόσωπα της Αγίας Γραφής, σε Αγίους, Μάρτυρες και Πατέρες της Εκκλησἰας. Ο επιτάφιος λόγος του Γρηγορίου του Θεολόγου προς τον Μ. Βασίλειο ήταν για τους Βυζαντινούς αξεπέραστο πρότυπο προς μίμηση. Τα αγιολογικά εγκώμια ακολουθούν κατά το μάλλον ή ήττον τους γενικούς κανόνες συγγραφής των κοσμικών επαινετικών λόγων, αναπτύσσουν όμως και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Ο ρήτορας δίνει έμφαση στις ψυχικές και πνευματικές αρετές, αξιοποιεί βιβλικά χωρία, και συγκρίνει τον εγκωμιαζόμενο με διάφορα πρόσωπα της Αγίας Γραφής. Επειδή τα αγιολογικά εγκώμια περιλαμβάνουν συχνά και ένα εκτεταμένο βιογραφικό μέρος, η διάκρισή τους από τους Βίους Αγίων είναι ενίοτε δυσχερής. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αγιολογικών επαινετικών λὀγων είναι τα εγκώμια του Κοσμά Βεστίτορος (8ος/9ος αι.)προς τον Ιωάννη Χρυσόστομο, του Ιωάννη Μαυρόποδος (11ος αι.) προς τους Τρεις Ιεράρχες, του Θωμά Μαγίστρου (13ος/14ος αι.) προς τον Γρηγόριο Ναζιανζηνό κ.α. Ιδιαίτερη κατηγορία εκκλησιαστικών ρητορικών εγκωμίων μπορούν να θεωρηθούν οι πατριαρχικοί λόγοι. Ο πατριάρχης παρουσιάζεται ως σοφός και καλός ποιμήν, μιμητής Χριστού, πρέσβυς προς τον Θεό και φύλαξ του δόγματος. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα εγκώμια του Νικηφόρου Βασιλάκη προς τον πατριάρχη Νικόλαο Δ΄ Μουζάλωνα (12ος αι.), του Θεοδώρου Προδρόμου προς τον Ιωάννη Θ΄ Αγαπητό (12ος αι.), του Μιχαήλ Χωνιάτη προς τον πατριάρχη Μιχαήλ Γ΄ (12ος/13ος αι.), του Θωμά Μαγίστρου προς τον πατριάρχη Νήφωνα κ.α. Στο μέτρο που οι εγκωμιαστικοί λόγοι της εκκλησιαστικής γραμματείας περιέχουν δογματική και ηθική διδασκαλία, συγγενεύουν και με τα έργα της εκκλησιαστικής ομιλητικής. Πρόκειται για κηρύγματα που απευθύνονται στους πιστούς, με σκοπό να ερμηνεύσουν βιβλικά χωρία, να εκλαϊκεύσουν το δόγμα, να διδάξουν και να συμβουλεύσουν. Στο Βυζάντιο δεν διατυπώθηκε ειδική θεωρία για την εκκλησιαστική ομιλητική, στην πράξη όμως το είδος αυτό ανέπτυξε κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Τα κείμενα της ομιλητικής είναι κατά κανόνα γραμμένα σε γλὠσσα απλούστερη από αυτή της "υψηλής" ρητορικής. Διανθίζονται με αποσπάσματα από τα κηρύγματα του Μ. Βασιλείου, του Ιωάννη Χρυσοστόμου και άλλων Πατέρων της Εκκλησίας, συνήθεια την οποία ενίσχυσε η συστηματοποίηση του ερανισμού πατερικών χωρίων, από τον 10ο αιώνα και εξής.