Πρωτοχριστιανική περίοδος

Η Εξάπλωση του Χριστιανισμού

Το 50 μ.Χ. έλαβε χώρα και η σύνοδος της Ιερουσαλήμ, η πρώτη σύνοδος του χριστιανισμού με τη παρουσία του αποστόλου Παύλου και του αδερφόθεου Ιακώβου.
Το 1ο αιώνα ο απόστολος Παύλος από την Ιερουσαλήμ πήγε στην Δαμασκό και τη Βαβυλώνα, στην Αντιόχεια, Ταρσό, Έφεσο και από κει πέρασε στην Ελλάδα και στη Ρώμη και θεμελίωσε τις πρώτες χριστιανικές κοινότητες. Από την Ιερουσαλήμ άλλοι απόστολοι κήρυξαν το Ευαγγέλιο στην Αλεξάνδρεια και στη Κυρήνη και τη Καρχηδόνα. Από τη Ρώμη, πάλι ιεραπόστολοι πέρασαν στην Ισπανία και στους Γαλάτες της Γαλλίας.
Ο Απόστολος Πέτρος ξεκίνησε από την Ιουδαία, κήρυξε στην Αντιόχεια όπου χειροτόνησε πολλούς επισκόπους, μετά πήγε στη Σικελία όπου χειροτόνησε επισκόπους στις Συρακούσες και στην Κατάνη, κατέληξε στη Ρωμη και χειροτόνησε τον Άγιο Λίνο, δεύτερο επίσκοπο και Πάπα της Ρώμης .
Ο Απόστολος Ανδρέας μετά τη Πεντηκοστή έφυγε μαζί με τον αδερφό του Πέτρο και έφτασε και στη Σινώπη του Πόντου και από κει στη Σαμψούντα .Περιόδευσε και σε άλλες περιοχές της Παρθίας και της Ιβηρίας και το 34 ξαναγύρισε στην Ιερουσαλήμ. Στη δεύτερη πορεία του πήγε Λαοδίκεια της Φρυγίας, τη Βιθυνία, τη Νικομήδεια, τη Χαλκηδόνα, και ξανά Σαμψούντα, Τραπεζούντα, Βυζάντιο, Θράκη, Μακεδονία, Πελοπόννησο και κυρίως Αχαϊα και χειροτόνησε το πρώτο επίσκοπο Πατρών μετά το θάνατό του, τον Στρατοκλή έναν από τους πρώτους μαθητές του, μαζί με τη γυναίκα του Μαξιμιλίνα. Αυτός και η γυναίκα του αφού πήραν το σώμα του αποστόλου Ανδρέα, το έθαψαν, και επίσης έχτισαν το κτίριο της επισκοπής και πολλά ησυχαστήρια. Έδωσαν όλη τη περιουσία τους στους φτωχούς και κήρυξαν ακούραστα το χριστιανισμό.
Ο Απόστολος Ιάκωβος, αδερφός του ευαγγελιστή Ιωάννη, μετά τη Πεντηκοστή ανέλαβε να κηρύξει το ευαγγέλιο στην ευρύτερη περιοχή της Παλαιστίνης και αφού συνελήφθη, τον αποκεφάλισαν το 44 μ.Χ. κάνοντας τον, τον πρώτο μάρτυρα των Αποστόλων.
Ο Απόστολος Ιωάννης μετά την καταστροφή των Ιεροσολύμων από το Τίτο το 70 μ.Χ. πήγε να κηρύξει στη Μικρά Ασία, την Έφεσο και εκεί συνελήφθη με διαταγή του αυτοκράτορα Δομιτιανού και εξορίστηκε στη Πάτμο, το 82 μ.Χ . Κάποια στιγμή επανήλθε στην Έφεσο και χειροτόνησε πολλούς επισκόπους –αυξάνοντας τις εκεί χριστιανικές κοινότητες
Ο Απόστολος Φίλιππος,  αδερφός του Ναθαναήλ, κήρυξε το ευαγγέλιο στους Πάρθους, στους Λυδούς και στους Μυσούς. Στην Ιεράπολη της Φρυγίας πέθανε με μαρτυρικό θάνατο.
Ο Απόστολος Βαρθολομαίος ή Ναθαναήλ κήρυξε το ευαγγέλιο στην Ινδία και στην Αρμενία και θεωρείται ο θεμελιωτής του χριστιανισμού στους Αρμένιους.
Ο Απόστολος Θωμάς πήγε και αυτός στους Ινδούς και στους Πέρσες.
Ο Απόστολος Ματθαίος αφού κήρυξε κάποια χρόνια στη Παλαιστίνη, έφυγε για την Αιθιοπία, τη Περσία και τη Μηδία.
Ο Απόστολος Ματθίας εξελέγη ύστερα από την ανάληψη του Ιησού, από τους 120 περίπου μαθητές του, στη θέση του Ιούδα για να ξαναγίνουν 12 οι απόστολοι. Πιστεύεται ότι κήρυξε στη σημερινή Γεωργία και εκεί, στη Σεβαστούπολη, πέθανε με μαρτυρικό θάνατο.
Υπολογίζεται ότι γύρω στο 100 μ.Χ. υπήρχαν 40 χριστιανικές κοινότητες και το 301 μ.Χ. το βασίλειο της Αρμενίας ήταν το πρώτο που  έκανε το χριστιανισμό επίσημη θρησκεία, αφού η βασιλική οικογένεια μεταστράφηκε σε αυτόν.

Τόποι λατρείας των πρώτων Χριστιανών

Φαίνεται γενικά παραδεκτό πως στην αρχή τουλάχιστον οι χριστιανοί δεν είχαν συγκεκριμένους τόπους λατρείας παρά μαζεύονταν σε ευρύχωρα σπίτια και εκεί έψαλλαν και έκαναν όλες τις ιεροτελεστίες. Αργότερα, από το 200 και μετά και κυρίως με το τέλος των διωγμών, που οι χριστιανοί γίνονταν όλο και περισσότεροι ιδρύθηκαν ξεχωριστοί τόποι λατρείας.
Στην αρχή μετέτρεπαν οικίες σε ναούς, όπως βλέπουμε σε ένα πολύ καλά διατηρημένο ιερό που βρήκαν οι αρχαιολόγοι στην πόλη Δούρα-Ευρωπος της Συρίας, που χρονολογείται το 3ο αι. Σε αυτό το ναό βρήκαν ένα μεγάλο δωμάτιο, με υπερυψωμένο δάπεδο στην ανατολική πλευρά (που θεωρούν ότι τοποθετούνταν η αγία τράπεζα), ένα διπλανό δωμάτιο με το βαφτιστήριο και τις ανάλογες εγκαταστάσεις ύδρευσης και διακοσμημένο με τοιχογραφίες, και μια αυλή να χωρίζει αυτά τα δύο δωμάτια. Άλλες πληροφορίες για τη λατρευτική ζωή των πρώτων χριστιανών έρχονται από τις τοιχογραφίες των κατακομβών.

Τελετουργίες των πρώτων Χριστιανών

Πολλοί συγγραφείς εκείνων των αιώνων μας έχουν αφήσει στοιχεία για το τρόπο λατρείας των χριστιανών τότε όπως ο άγιος Ιουστίνος ο απολογητής κυρίως για την εκκλησία της Ρώμης, ο Τερτυλλιανός για την εκκλησία της Καρχηδόνας και γενικά της βόρειας Αφρικής, ο επίσκοπος Αντιόχειας Ιγνάτιος για την εκκλησία της Συρίας, και άλλοι.

Τέχνη

Σε αυτή την περίοδο η κύρια πνευματική έκφραση μέσω της τέχνης λέγεται αρχαϊκή εικονογραφία· είχε συμβολικό χαρακτήρα και είναι γνωστή και ως η τέχνη των κατακομβών. Η τεχνοτροπία στις απεικονίσεις των κατακομβών είναι ελεύθερη. Άρχισε με μοτίβα, τα οποία παρέλαβε από την ειδωλολατρική τέχνη, όπως π.χ. ο Ορφέας. Ο σκοπός της τέχνης αυτής είναι καθαρά διδακτικός. Χρησιμοποιήθηκαν σύμβολα όπως η ναυς, ο ιχθύς, η Ελιά, η Άγκυρα, η Άμπελος κ.α. Οι θρησκευτική τέχνη αυτής της περιόδου δεν είναι όσο εκλεπτυσμένη είναι η Βυζαντινή τέχνη και έχει περισσότερο θρησκευτική παρά καλλιτεχνική σημασία.