Φάσσα

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους Columba, είναι λατινική και αντιστοιχεί ακριβώς στην ελληνική λέξη Περιστέρι. Η ονομασία φάσσα έχει αρχαϊκή προέλευση αλλά είναι αγνώστου ετυμολογίας: [ΕΤΥΜ αρχ., αγν. ετύμου, που συνδ. με το αρχαϊκό ουσ. φάψ, φαβός μέσω τ. *φάζα< *<pas-ja, πβ. κ. νήσσα, κίσσα].

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Οι δυτικοί και νότιοι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί τείνουν να είναι καθιστικοί, με μικρές μόνον μετακινήσεις, ενώ αντίθετα οι ανατολικοευρωπαϊκοί και οι δυτικοί ασιατικοί πληθυσμοί είναι μεταναστευτικοί. Γενικά, η μετανάστευση εντείνεται από τα νοτιοδυτικά προς τα βορειοανατολικά. Έτσι, π.χ., οι πληθυσμοί των βρετανικών νησιών και της Μεσογείου είναι επιδημητικοί, ενώ στους πληθυσμούς της Ολλανδίας, του Βελγίου και της ΒΔ Γερμανίας, υπάρχει μετανάστευση σε ποσοστό 30-55%. Τέλος, τα άτομα που αναπαράγονται σε Σκανδιναβία, Ελβετία και Α Ευρώπη, είναι πλήρως μεταναστευτικά.
Οι φάσσες μεταναστεύουν κατά σμήνη, συνήθως τις απογευματινές ώρες, με αίθριο καιρό και ελαφρώς ούριο άνεμο. Αποφεύγουν τα περάσματα πάνω από ψηλά βουνά και μεγάλες θάλασσες, οπότε ταξιδεύουν κατά μήκος ακτών ή στενών διόδων μέσα από τις οροσειρές. Η φθινοπωρινή αποδημία των ευρωπαϊκών πληθυσμών αρχίζει στα μέσα Σεπτεμβρίου και διαρκεί μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου, με κορύφωση στα μέσα Οκτωβρίου.
Η εαρινή μετανάστευση ξεκινά το Φεβρουάριο, σπάνια στο τέλος του Ιανουαρίου και, στην ίδια περίοδο αρχίζει η κατάληψη των εδαφών αναπαραγωγής. Η αποδημία κορυφώνεται το Μάρτιο και τον Απρίλιο και διαρκεί μέχρι τις αρχές Μαΐου. Στην κεντρική Ευρώπη, οι περιοχές αναπαραγωγής ως επί το πλείστον έχουν πληρωθεί στις αρχές έως τα μέσα Μαρτίου, ενώ στις βορειότερες περιοχές μέχρι τα μέσα του Απριλίου.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από το Γιβραλτάρ, τη Μαυριτανία, την Ιορδανία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Στην Ελλάδα, η φάσσα απαντά τόσο ως αναπαραγόμενο επιδημητικό είδος, όσο και ως μερικώς μεταναστευτικό (διαβατικό και χειμερινός επισκέπτης). Οι μόνιμοι πληθυσμοί, κατά τη διάρκεια του χειμώνα μεταναστεύουν νοτιότερα.

Βιότοπος

Οι φάσσες κατοικούν σε δασωμένα τοπία όλων των ειδών, ενδεχομένως αρκετά πυκνά για φώλιασμα, αλλά συχνάζουν και σε μεμονωμένα δέντρα ή θάμνους. Εάν αυτά λείπουν, μπορούν να φωλιάσουν σε καλλιεργημένες εκτάσεις, ή αμμολόφους κοντά σε ακτές, επίσης σε βουνίσιες χαράδρες και σκιερές θέσεις κάποιου υψομέτρου. Ωστόσο, ιδιαίτερα στη βόρεια Ευρώπη, απαντούν μέσα στον αστικό ιστό (δένδρα σε λεωφόρους, πάρκα, νεκροταφεία κοκ), συχνά στα κέντρα των πόλεων. Οι θέσεις αναπαραγωγής δεν πρέπει να είναι πολύ μακριά από τα κατάλληλα ενδιαιτήματα διατροφής, ενώ οι πτήσεις για αναζήτηση τροφής συνήθως περιορίζονται στην περιοχή της φωλιάς αλλά, ανάλογα με την προσφορά, επίσης και σε απόσταση 10 έως 15 χιλιομέτρων, μακρύτερα.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, τα πέντε πρώτα στατιστικώς προτιμώμενα οικοσυστήματα είναι τα εξής: πλατύφυλλα δάση, πόλεις, χωριά, καλλιέργειες, θαμνώδεις εκτάσεις.
Στην Ελλάδα ανευρίσκεται σε δάση φυλλοβόλων (κυρίως βελανιδιάς) και μικτά ή κωνοφόρα δάση, και τους παρακείμενους ανοικτούς χώρους και αγρούς. Σπάνια, λόγω έντονης θήρευσης, θα βρεθεί σε αστικές ή περιαστικές περιοχές.

Μορφολογία

Η φάσσα είναι εύκολα αναγνωρίσιμη λόγω του μεγέθους της και, συγκεκριμένα, είναι το μεγαλύτερο από τα μέλη της οικογενείας όπου ανήκει.
Τα ενήλικα άτομα έχουν γενικό χρώμα γκρι-μπλε στην άνω επιφάνεια του σώματος, με την περιοχή των ώμων να είναι γκρίζα στο χρώμα του σχιστόλιθου (slate grey). Ο λαιμός και το στήθος είναι γκριζωπά-μπορντό στο χρώμα του «κρασιού» (vinaceous), ενώ προς την κοιλιά το χρώμα είναι πιο φωτεινό, για να γίνει πολύ ανοικτό γκρι στα κάτω καλυπτήρια πτερά της ουράς. Το κεφάλι είναι επίσης μπλε-γκρι, ενώ στις πλευρές του λαιμού και του αυχένα επικρατεί, από πάνω προς τα κάτω, μία περιοχή με πράσινη-μωβ μεταλλική απόχρωση και, δύο χαρακτηριστικά λευκά «μπαλώματα» στο πίσω μέρος, ένα σε κάθε πλευρά. Αυτό το στοιχείο, διαφοροποιεί -μαζί με το μεγάλο μέγεθος- τις φάσσες από τα άλλα περιστέρια.
Κατά τα άλλα, τα εσωτερικά δευτερεύοντα καλυπτήρια και τα πρωτεύοντα ερετικά πτερά, είναι γκρίζα στο χρώμα του σχιστόλιθου, αλλά τα εξωτερικά δευτερεύοντα καλυπτήρια είναι στη άνω επιφάνεια λευκά, στοιχείο που δημιουργεί μια εντυπωσιακή λευκή λωρίδα στις πτέρυγες, ένα επίσης χαρακτηριστικό που διαφοροποιεί τις φάσσες από τα άλλα περιστέρια. Τα πτερά της ουράς είναι γκρίζα, αλλά στην άνω επιφάνεια και προς την άκρη, γίνονται πολύ σκουρότερα, δημιουργώντας έτσι μία μελανή ταινία στην άκρη της ουράς. Στην κάτω επιφάνειά τους, έχουν επί πλέον μία μεγάλη λευκή περιοχή, μεταξύ της γκρίζας βάσης και της ακραίας μαύρης ταινίας.
Το ράμφος είναι στη βάση του ροζ έως κόκκινο, πορτοκαλί προς κίτρινο στο άκρο του, με σαρκώδες υπόλευκο κήρωμα. Οι ταρσοί και τα δάκτυλα έχουν χρώμα που κυμαίνεται από ανοικτό έως σκούρο κόκκινο, ενώ η ίριδα είναι φωτεινή κίτρινη.
Τα φύλα είναι πολύ παρόμοια εξωτερικά, αλλά τα θηλυκά εμφανίζουν λιγότερο μπορντώ χρώμα στο στήθος, ενώ  οι λευκές κηλίδες στις πλευρές του λαιμού είναι ελαφρώς μικρότερες. Τα αρσενικά είναι ελαφρώς ογκωδέστερα και βαρύτερα από τα θηλυκά. Τα νεαρά άτομα είναι σαφώς πιο «θαμπά» σε χρωματισμούς, χωρίς την κοκκινωπή ζώνη στο στήθος και τα λευκά «μπαλώματα» στις πλευρές του λαιμού, τα οποία αρχίζουν να εμφανίζονται σε ηλικία 6 μηνών περίπου και, διευρύνονται συνεχώς, μέχρις ότου σχηματιστούν πλήρως, στους 8 μήνες περίπου. Η ίριδα είναι πρασινοφαιόχρωμη, το ράμφος και οι ταρσοί γκριζωπά.

Τροφή

Η αναζήτηση τροφής λαμβάνει χώρα τόσο στο έδαφος, όσο και σε δένδρα ή θάμνους, σε αντίθεση με τα άλλα περιστέρια της κεντρικής Ευρώπης. Το είδος είναι αγελαίο όταν τρέφεται και, σχηματίζει πολύ συχνά μικρά κοπάδια. Το διαιτολόγιο είναι σχεδόν αποκλειστικά φυτικής προέλευσης, με κύριο συστατικό τα  βελανίδια (ιδιαίτερα το φθινόπωρο), τα κάρυα της οξυάς, τους σπόρους και τα δημητριακά. Ωστόσο, καταναλώνεται ένα ευρύ φάσμα άλλων παρόμοιων τροφών, ανάλογα με την τοπική προσφορά, όπως πράσινα φύλλα, βλαστοί και άνθη διαφόρων φυτών (Caryophylaceae, Cruciferae, Compositae), μούρα, σύκα και άλλα φρούτα, ή κόνδυλοι (π.χ. πατάτες ή τεύτλα).
Παρά ταύτα οι πληθυσμοί που συχνάζουν στις πόλεις (ιδιαίτερα τις βορειοευρωπαϊκές, όπου δεν διώκεται), τρέφονται με ψωμί και άλλα προϊόντα αρτοποιίας. Τροφή ζωικής προέλευσης προστίθεται περιστασιακά , όπως έντομα, μαζί με κάμπιες και προνύμφες, αρθρόποδα και γαιοσκώληκες. Μερικές φορές, οι φάσσες τρώνε μικρά μαλάκια (γαστερόποδα), πιθανόν για να αναπληρωθεί το ασβέστιο στη διατροφή τους.

Πτήση

Η πτήση της φάσσας είναι γρήγορη, με τακτικά φτεροκοπήματα διακοπτόμενα από  μια περιστασιακή απότομη κίνηση των φτερών, χαρακτηριστικό των περιστεριών γενικά. Όταν απογειώνεται οι πτέρυγες παράγουν χαρακτηριστικό δυνατό ήχο (clattering), ενώ μπορεί να αλλάζει κατεύθυνση πολύ εύκολα.

Ηθολογία

Οι φάσσες είναι αγελαία πτηνά και, κατά τις μή αναπαραγωγικές εποχές,  σχηματίζουν μεγάλα κοπάδια στις περιοχές σίτισης, ιδιαίτερα στα καλλιεργημένα χωράφια, όπου μπορεί να προκαλέσουν μεγάλες ζημιές στις φυτείες. Αυτή  είναι μία από τις αιτίες, που επιτρέπεται το κυνήγι τους σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη. Πολύ συχνά σχηματίζει ανάμικτα σμήνη με τα οικιακά περιστέρια και τα φασσοπερίστερα.

Φυσικοί θηρευτές

Ο κύριος θηρευτής της φάσσας στη δυτική και κεντρική Ευρώπη, είναι το Διπλοσάινο, ενώ στη νότια Ευρώπη ο Σπιζαετός. Από δείγματα θηραμάτων του πρώτου, που έχουν ταυτοποιηθεί, έχει αποδειχθεί ότι η φάσσα είναι μέσα στα πέντε πρώτα αγαπημένα του θηράματα, κυρίως λόγω της αφθονίας και της ευρείας κατανομής της. Λιγότερο συχνά θηρεύεται από άλλα ημερόβια αρπακτικά πτηνά, όπως είναι ο Πετρίτης, το Ξεφτέρι και η Γερακίνα. Επίσης, από τα νυκτόβια αρπακτικά, ο Μπούφος είναι ένα είδος που τρώει τακτικά φάσσες. Τέλος, μάστιγα για τους νεοσσούς της φάσσας, αποτελούν τα κορακοειδή (καρακάξες, κουρούνες, κάργιες κοκ).

Απειλές

Η φάσσα περιλαμβάνεται σε εκείνα τα είδη πτηνών που έχουν υποστεί πολύ μεγάλες πιέσεις από το εντατικό κυνήγι, με τη θήρευσή της να επιτρέπεται σε πολλές χώρες, -πέραν της λαθροθηρίας-. Στη δεκαετία του 1970 εκτιμάται ότι, κάθε χρόνο στην Ευρώπη, τουλάχιστον 4 με 5 εκατομμύρια πουλιά είχαν πυροβοληθεί και, μόνο στη Γερμανία, η ετήσια αποτίμηση ήταν -μεταξύ 1990 και 2005- από 655.000 έως 917.000 άτομα.

Κατάσταση πληθυσμού

Ενώ στην Ευρώπη οι πληθυσμοί υφίστανται ισχυρές πιέσεις από το εντατικό  κυνήγι, σε παγκόσμιο επίπεδο οι πληθυσμοί παραμένουν σταθεροί. Αυτός είναι και ο λόγος που η IUCN έχει χαρακτηρίσει το είδος ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC)

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο η Φάσσα απαντά και με τις ονομασίες Φασσί, Γαϊδουροπερίστερο, Δεντροπερίστερο και Χοντροπερίστερο, ενώ είναι πιθανότατα η κατά τον Αριστοτέλη, Φάττα, Φλάψ ή Φάψ.