Εποχή των Διαδόχων και των Επιγόνων στην Ιουδαία

Η  Εποχή των Διαδόχων και των  Επιγόνων στην Ιουδαία  άρχισε ύστερα από το τέλος της βασιλείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου και τερματίστηκε με την  Επανάσταση των Μακκαβαίων.

Από τον Περδίκκα στον Αντίγονο

Ο Αλέξανδρος ΙΙΙ ο Μέγας πέθανε στην Βαβυλώνα το καλοκαίρι του 323 π.Χ. χωρίς να ορίσει ο ίδιος τον διάδοχο του. Ο έλεγχος του τεράστιου κράτους του πέρασε στα χέρια των κυριότερων συνεργατών του. Ο πιο ισχυρός από αυτούς ήταν ο Περδίκκας. Τελικά για να διατηρηθεί η ενότητα του κράτους βασιλιάς ανακηρύχθηκε ο ετεροθαλής αδελφός του Αλεξάνδρου Αρριδαίος με το όνομα Φίλιππος ΙΙΙ. Ο Περδίκκας διορίστηκε Επίτροπος της βασιλείας καθώς ο Φίλιππος ΙΙΙ ήταν πνευματικά ανίκανος . Το ίδιο έτος προχώρησε σε νέα διανομή των σατραπειών του πρώην περσικού κράτους διορίζοντας αρκετούς νέους σατράπες. Στην σατραπεία της Συρίας (στην οποία υπάγονταν η Ιουδαία) διορίστηκε σατράπης ο Λαομέδων .
Ύστερα από τον θάνατο του Περδίκκα(τέλη Μαΐου-αρχές Ιουνίου του 321 π.Χ.) Επιμελητής της Βασιλείας, δηλαδή ηγέτης ουσιαστικά του τεράστιου κράτους έγινε ο γηραιός Αντίπατρος. Αυτός προχώρησε σε νέα αναδιανομή των σατραπειών που δεν έθιξε τους ισχυρότερους Διαδόχους. Κυριότερη μεταβολή στο σύστημα των ισορροπιών που επικρατούσε μεταξύ των Διαδόχων ήταν ο διορισμός του Αντίγονου στο αξίωμα του Προστάτη και Φρουρού των Βασιλέων .
Ο Αντίγονος άρχισε έναν αγώνα για την εξουδετέρωση των οπαδών του νεκρού Περδίκκα, σύντομα όμως έγινε αντιληπτό από τους άλλους Διαδόχους ότι ενεργούσε για τα δικά του συμφέροντα. Αυτό έγινε ολοφάνερο υστέρα από τον θάνατο του Αντίπατρου (319 π.Χ.). Ο  Αντίγονος έστειλε τον  στρατηγό  του  Νικάνορα  στην  Συρία   με   ισχυρό στρατό. Ο Νικάνωρ συνέλαβε τον Λαομέδοντα και εγκατέστησε φρουρές στις κυριότερες πόλεις.
Ένας νέος κύκλος πολέμων ξέσπασε ύστερα από το 316 π.Χ. και απλώθηκε στα περισσότερα εδάφη του τεράστιου κράτους . Μέσα στο πλαίσιο της αντιπαράθεσης ο Αντίγονος στράφηκε εναντίον του Πτολεμαίου καταλαμβάνοντας όλα τα ερείσματα του στην συροπαλαιστινιακή ακτή (316-314 π.Χ.). Ο Πτολεμαίος προσπάθησε με ημίμετρα (ναυτική επίδειξη στα παράλια της Φοινίκης) να εκφοβίσει τον αντίπαλο του ο Αντίγονος όμως ναυπηγούσε έναν πανίσχυρο στόλο που θα του εξασφάλιζε την κυριαρχία στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο Πτολεμαίος επέστρεψε επιτυχώς στην περιοχή το 313 π.Χ. και ο Αντίγονος έστειλε στην Συρία το γιο του Δημήτριο (που αργότερα έλαβε το προσωνύμιο Πολιορκητής ) για να τον αντιμετωπίσει. 
Ύστερα από επίμονες συστάσεις του Σέλευκου, που βρίσκονταν στην αυλή του Πτολεμαίου, ο τελευταίος αποφάσισε να προελάσει κατά μήκος των ακτών της Παλαιστίνης προκειμένου να αντιμετωπίσει τον Δημήτριο. Οι δυο αντίπαλοι στρατοί συναντήθηκαν στην Γάζα. Έχοντας πληροφορηθεί την διάταξη και το σχέδιο μάχης του αντιπάλου τους ο Πτολεμαίος και ο Σέλευκος νίκησαν κατά κράτος τον Δημήτριο και κατέλαβαν την πόλη (312 π.Χ.) . Ύστερα από αυτή του την επιτυχία ο Πτολεμαίος κατέλαβε την Παλαιστινιακή ακτή την Ιουδαία την Σαμάρεια την Τύρο και την Σιδώνα. Γνωρίζοντας όμως ότι ο Αντίγονος θα στρέφονταν εναντίον του με όλο τον όγκο των δυνάμεων του ο Πτολεμαίος επέστρεψε στην Αίγυπτο. Ύστερα από την αποχώρηση του ο Δημήτριος ανακατέλαβε τις περιοχές που εγκατέλειψε ο αντίπαλος του.                   
Κατά την αποχώρηση του από την Ιουδαία και την Σαμάρεια ο Πτολεμαίος ανάγκασε πολλούς από τους  κατοίκους  να   τον ακολουθήσουν αναγκαστικά.Ανάμεσα τους ήταν και ο διοικητής της Ιουδαίας ο Εζεκίας. Ο αρχιερέας του Ναού Ονίας Ι ανέλαβε την πολιτική διοίκηση της περιοχής. Όλους αυτούς τους Ιουδαίους και τους Σαμαρείτες ο Πτολεμαίος τους εγκατέστησε στην Αίγυπτο .
Ύστερα από την μάχη της Γάζας ο Σέλευκος με  800 πεζούς και 200 ιππείς που του παραχώρησε ο Πτολεμαίος ξεκίνησε από την Αίγυπτο με σκοπό να καταλάβει την Βαβυλωνία (την περιοχή είχε διοικήσει ως σατράπης για τέσσερα χρόνια). Ο Σέλευκος πέτυχε εύκολα το σκοπό του. Κατόπιν  κατέλαβε την Περσίδα την Μηδία και την Σουσιανή. Ο Αντίγονος δεν αντέδρασε αποφασιστικά και έτσι η όλη περιοχή που εκτείνονταν ανατολικά της Μεσοποταμίας και της Μηδίας  (μαζί με τις άνω σατραπείες ως την Βακτρία και την  Ινδική) πέρασαν στην κυριαρχία του Σέλευκου (312 π.Χ.). 
Την άνοιξη του 304 π.Χ. με την εισβολή του Κάσσανδρου στην  Αττική (οι Αθηναίοι ήταν σύμμαχοι του Αντίγονου)  ένας  νέος κύκλος πολέμων άνοιξε μεταξύ των ελληνιστικών βασιλείων που έμελε να μεταβάλλει αποφασιστικά την κατάσταση  που επικρατούσε  ως την στιγμή εκείνη . Ο Αντίγονος που δεν ήθελε να αφήσει την κυρίως Ελλάδα στα χέρια των αντιπάλων του έστειλε εναντίον του Κάσσανδρου τον Δημήτριο. Ο Δημήτριος κατόρθωσε να εκδιώξει τον Κάσσανδρο από την Κεντρική και Νότια Ελλάδα και ο  Αντίγονος την άνοιξη του 302 π.Χ.  ξαναδημιούργησε την Συμμαχία της Κορίνθου που είχε ιδρύσει ο Φίλιππος. Ο Κάσσανδρος  επιχείρησε μάταια να έρθει σε συμφωνία με τον Δημήτριο .Ο τελευταίος 50.000 πεζούς και 1.500 ιππείς του επιτέθηκε κατάφερε όμως να καταλάβει μόνο μερικές θέσεις στην Θεσσαλία.
Παρά την προσωρινή αποτυχία του Δημήτριου οι αντίπαλοι του Αντίγονου συνειδητοποίησαν άμεσα την απειλή που αντιπροσώπευε αν επιχειρούσε να εισβάλλει στην Μακεδονία.  Έτσι την άνοιξη του 302 π.Χ.  συμφώνησαν να επιτεθούν στην επικράτεια του Αντίγονου.  Κατόπιν ο Λυσίμαχος με την υποστήριξη δυνάμεων που του έστειλε ο Κάσσανδρος  εισέβαλλε στην Μικρά Ασία και άρχισε επιχειρήσεις εναντίον του Αντίγονου. Ο Σέλευκος ακολούθησε και το φθινόπωρο του 302 π.Χ.  βρίσκονταν στην Καππαδοκία.
Την άνοιξη του 301 π.Χ. ο Πτολεμαίος εισέβαλε στην επικράτεια του Αντιγόνου και έφτασε μέχρι την Σιδώνα την οποία πολιόρκησε. Λίγο καιρό αργότερα (καλοκαίρι του 301 π.Χ.) ο  Λυσίμαχος και ο Σέλευκος κατάφεραν να συνενωθούν στην Ιψό της Φρυγίας. Ο Πτολεμαίος πολιορκούσε την Σιδώνα όταν έμαθε ότι δόθηκε μάχη στην Ιψό στην οποία νικητής αναδείχθηκε ο Αντίγονος ο οποίος τώρα έρχονταν εναντίον του. Έτσι έλυσε την πολιορκία και γύρισε στην Αίγυπτο. Ωστόσο η είδηση δεν ήταν σωστή. Στην μάχη που δόθηκε στην Ιψό (καλοκαίρι του 301 π.Χ.) ο στρατός του Αντίγονου και του Δημήτριου πέφτοντας  θύμα της τακτικής των αντιπάλων του παγιδεύτηκε και διασπάστηκε. Ο Αντίγονος βρήκε τον θάνατο εκτελώντας μια ηρωική επέλαση. Κατόπιν ο στρατός του παραδόθηκε και το κράτος του διαλύθηκε.

Δ΄ Συριακός πόλεμος

Ο Πτολεμαίος ΙΙΙ   πέθανε   το   222 π.Χ.   και   τον    διαδέχθηκε   ο  Πτολεμαίος ΙV Φιλοπάτωρ. Η άνοδος στον θρόνο της Αιγύπτου του νέου βασιλιά προκάλεσε ένα  κύμα δυναστικών διενέξεων στην πτολεμαϊκή  αυλή   το οποίο έδωσε στον νέο Σελευκίδη βασιλιά Αντίοχο ΙΙΙ  την ευκαιρία να ξεκινήσει έναν νέο πόλεμο εναντίον του. Οι επιχειρήσεις ξεκίνησαν με την κατάληψη από τον Αντίοχο  της Σελεύκειας ύστερα από προδοσία του διοικητή της (άνοιξη του 219 π.Χ.). Κατόπιν οι διοικητές της Πτολεμαΐδας και της Τύρου στασίασαν κατά του Πτολεμαίου και του παρέδωσαν τις πόλεις  τους. Ωστόσο ο Αντίοχος  δεν θέλησε να εισβάλλει στην Αίγυπτο γιατί πληροφορήθηκε ότι ο Πτολεμαίος είχε συγκεντρώσει στρατό στο Πηλούσιο (καλοκαίρι του 221 π.Χ.). Η πληροφορία ήταν ψευδής.
Ένας νέος γύρος εχθροπραξιών ξεκίνησε τον χειμώνα του 219/8 π.Χ.   και κράτησε έως  τον χειμώνα του 218/7 π.Χ. χωρίς κάποιο ουσιαστικό όφελος για κανέναν από τους δυο αντιπάλους. Η αποφασιστική μάχη δόθηκε λίγους μήνες αργότερα στην Ραφία (Ιούνιος 217 π.Χ.). Ο Αντίοχος  ηττήθηκε και  αποσύρθηκε από την Κοίλη Συρία. Οι αντίπαλοι ύστερα από διαπραγματεύσεις κατέληξαν σε συνθήκη ειρήνης (Οκτώβριος του 217 π.Χ.) με την οποία ο Αντίοχος αναγνώριζε τα δικαιώματα του Πτολεμαίου στην Κοίλη Συρία. Ο Πτολεμαίος επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια ως θριαμβευτής Ευεργέτης  .

Η εξασθένιση των Πτολεμαίων

Αμέσως μετά το τέλος του πολέμου ο νέος αρχιερέας των Ιουδαίων Σίμων ΙΙ και το συμβούλιο των Πρεσβυτέρων έστειλαν στον Πτολεμαίο συγχαρητήρια και δώρα. Ο Πτολεμαίος υποσχέθηκε ότι θα τους επισκεφθεί το ταχύτερο δυνατόν . Η επίσκεψη αυτή έγινε  και παραλίγο να αποβεί μοιραία για την ιουδαϊκή κοινότητα καθώς ο Πτολεμαίος επέμενε να εισέλθει μέσα στον Ναό. Δημιουργήθηκε μεγάλη ψυχρότητα μεταξύ των δυο πλευρών  τελικά όμως η κρίση ξεπεράστηκε λίγο καιρό αργότερα 
Στο βασίλειο των Σελευκιδών ο Αντίοχος προκειμένου να αντιμετωπίσει τις στασιαστικές διαθέσεις ορισμένων λαών της Μ. Ασίας (Λυδών  και Φρυγών) μετέφερε το 208 π.Χ. στις περιοχές που ζούσαν  οι λαοί εκείνοι, 2.000 οικογένειες Ιουδαίων από την Βαβυλώνα ως κληρούχους με ιδιαιτέρα ευνοϊκούς όρους  εγκατάστασης .
Ο Πτολεμαίος ΙV πέθανε το 204 π.Χ. αφήνοντας τον θρόνο στον νεαρό Πτολεμαίο V Επιφανή. Τα τελευταία χρόνια της αρχής του αντιμετώπισε εξωτερικές και εσωτερικές δυσχέρειες που οδήγησαν την Αίγυπτο σε εξασθένιση . Αντίθετα ο αντίπαλος του Αντίοχος κατόρθωσε με μια μεγάλη εκστρατεία (212-205 π.Χ.) στην Ανατολή να ανασυντάξει το κράτος του. Για την επιτυχία του αυτή ονομάστηκε Μέγας .
Τον θάνατο του Πτολεμαίου ακολούθησε μια ατελείωτη σειρά εξοντωτικών δολοπλοκιών μεταξύ των συμβουλών του ανηλίκου βασιλιά. Ισχυροί γείτονες του βασίλειου των Πτολεμαίων έσπευσαν να επωφεληθούν από αυτήν την κατάσταση. Έτσι ο Αντίοχος και ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος V έσπευσαν να συνάψουν το 203/2 π.Χ. μια μυστική συμφωνία για την διανομή του βασιλείου και των κτήσεων των Πτολεμαίων μεταξύ τους . Όταν ο νέος επίτροπος του βασιλιά Αριστομένης και ο Αιτωλός στρατιωτικός διοικητής Σκόπας κατάφεραν  να  ελέγξουν την κατάσταση (201/0 π.Χ.) ένας νέος πόλεμος είχε ήδη ξεσπάσει.

Ο Ε΄ Συριακός πόλεμος και η  κυριαρχία των Σελευκιδών  στην Ιουδαία

Την άνοιξη του 202 π.Χ. ο Αντίοχος επικεφαλής ισχυρών δυνάμεων εισέβαλε στην Κοίλη Συρία. Το διεφθαρμένο καθεστώς που είχε εγκαθιδρύσει ο επίτροπος Τληπτόλεμος κατάφερε αρχικά να αντιτάξει αξιόλογη αντίσταση. Την άνοιξη του επόμενου έτους όμως ο Αντίοχος κατάφερε να καταλάβει όλη σχεδόν την Κοίλη Συρία και να φτάσει στην Γάζα την οποία πολιόρκησε . Οι επιτυχίες του Αντιόχου έφεραν την ανατροπή του Τληπτόλεμου και την άνοδο του Αριστομένους του Ακαρνάνα. Ο στρατηγός Σκόπας ο Αιτωλός κατάφερε με μια κεραυνοβόλα αντεπίθεση τον χειμώνα του 201/0 π.Χ.  να απωθήσει τον Αντίοχο να ανακαταλάβει την Νότια Κοίλη Συρία και να εγκαταστήσει φρουρές στις κυριότερες πόλεις της περιοχής (μεταξύ αυτών και στην Ιερουσαλήμ). Κατόπιν επέστρεψε στην Αίγυπτο.
Ο Αντίοχος όμως δεν είχε ηττηθεί. Την άνοιξη του 200 π.Χ. συγκρούστηκε με τον στρατό του Σκόπα στο Πάνιο όρος κοντά στις πηγές του Ιορδάνη. Η πτολεμαϊκή φάλαγγα υπέκυψε στην συνδυασμένη επίθεση των ελεφάντων και του κατάφρακτου ιππικού του Αντίοχου. Ο Σκόπας με 10.000 άνδρες κατέφευγε στην Σιδώνα. Ο Αντίοχος αφού κατέλαβε τις  περιοχές της Βατανέας, της Σαμάρειας, των Αβίλων, των Γαδάρων και της Ιουδαίας  πολιόρκησε την οχυρή Σιδώνα .

Μπροστά στα τείχη της οχυρής πόλης ο Αντίοχος συναντήθηκε με μια ρωμαϊκή συγκλητική αντιπροσωπεία. Οι Ρωμαίοι είχαν ως στόχο να συμφιλιώσουν τον Αντίοχο με τον νεαρό προστατευμένο τους Πτολεμαίο. Στην πραγματικότητα οι Ρωμαίοι δεν ήθελαν να δυσαρεστήσουν τον Αντίοχο εφόσον επιδίωξη τους ήταν να αποσπάσουν την ουδετερότητα του μπροστά στην επικείμενη σύγκρουση τους με τον Φίλιππο V. Όταν κατάλαβαν ότι ο Αντίοχος δεν επιδίωκε να εισβάλλει στην Αίγυπτο αποχώρησαν (καλοκαίρι του 200 π.Χ.) .
Η τύχη της περιοχής είχε ουσιαστικά κριθεί. Η πολιορκία της Σιδώνας συνεχίζονταν όταν όμως τρεις στρατηγοί του Πτολεμαίου απέτυχαν να διασπάσουν την πολιορκία ο Σκόπας συνθηκολόγησε και αποσύρθηκε μαζί με τον στρατό του από την πόλη. Οι δευτερεύουσες επιχειρήσεις του Αντιόχου, όπως η πολιορκία της ακρόπολης  της Ιερουσαλήμ, συνεχίστηκαν για ακόμη ένα χρόνο. Οι κάτοικοι της πόλης βοήθησαν τον Αντίοχο, γεγονός που αναγνώρισε ο τελευταίος δείχνοντας τους έμπρακτα την εύνοια του. Μέχρι το καλοκαίρι του 198 π.Χ. όλη η περιοχή που βρίσκονταν βόρεια του Πηλούσιου ήταν στα χέρια του Αντιόχου. 
Η πολιτική του εξελληνισμού που άσκησαν  οι  Σελευκίδες στην Ιουδαία, σε συνδυασμό με τις  οικονομικές δυσχέρειες που αντιμετώπισε το βασίλειο τους ύστερα από την μάχη της Μαγνησίας  θα οδηγήσουν στην επανάσταση των Μακκαβαίων.