Χωραφόχηνα

Συστηματική Ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Άγγλο φυσικό και φυσιοδίφη Τ. Λέιδαμ (John Latham 1740 – 1837), υπό την ονομασία Anas Fabalis (Μ. Βρετανία, 1787).  Αργότερα μεταφέρθηκε στο -προϋπάρχον- γένος Anser, που είχε προτείνει ο Γάλλος ζωολόγος Μ. Μπρισόν (Mathurin Jacques Brisson, 1723 – 1806). 
Η συστηματική ταξινομική του είδους έχει προβλήματα, που επιτείνονται από τις συχνές διασταυρώσεις μεταξύ των επί μέρους taxa. Αναγνωρίζονται 5 υποείδη, με βάση διαφοροποιητικά στοιχεία στο ράμφος και στο μέγεθος σώματος (βλ. Πίνακα υποειδών), αλλά ορισμένοι ταξινομικοί φορείς αναγνωρίζουν μόνον 2 -για την ακρίβεια 2 ομάδες- μεταξύ των οποίων η AOU, με βάση τα ενδιαιτήματα αναπαραγωγής (τάιγκα [υποείδη 1-3] ή αρκτική τούνδρα [υποείδη 4-5]).

Αναπαραγωγική περίοδος

Κατά τη διάρκεια της περιόδου αναπαραγωγής, απαντά σε λίμνες, ποτάμια και ρυάκια, στην υψηλή αρκτική τούνδρα ή στα μεγάλα δάση της τάιγκας.  Οι πληθυσμοί της τάιγκας δείχνουν προτίμηση για τα δάση σημύδας και ερυθρελάτης με τυρφώνες,  ενώ εκείνοι της τούνδρας φωλιάζουν στα παχιά στρώματα με βρύα, γρασίδι ή θάμνους,  κοντά σε πλημμυρισμένα ποτάμια (αλλά πάνω από τα επίπεδα των πλημμυρών),  στα νησιά της Αρκτικής και στις αρκτικές παράκτιες περιοχές.

Μη αναπαραγωγική περίοδος

Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου, αλλά και κατά την διέλευση, το είδος απαντά σε βάλτους και γεωργική γη  (λιβάδια, καλλιέργειες, ορυζώνες),  υγρούς στεπώδεις λειμώνες,  πλημμυρισμένα εδάφη, ποτάμια και παράκτια αβαθή.  Ωστόσο, κουρνιάζει και σε λίμνες, ποτάμια και πλημμυρισμένα εδάφη στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. 
Στην Ελλάδα, η χωραφόχηνα απαντά κυρίως σε λιβάδια και καλλιεργημένους αγρούς.

Μορφολογία

Η χωραφόχηνα είναι μέσου προς μεγάλου μεγέθους αγριόχηνα, μικρότερη και σκουρότερη από την σταχτόχηνα -αν και πολλά άτομα έχουν μεγαλύτερο εκπέτασμα πτερύγων-, με ομοιόμορφο σταχτογκριζωπό χρωματισμό πτερώματος χωρίς κάποια έντονα διαγνωστικά στοιχεία. Στις πτέρυγες ξεχωρίζουν οι λευκές άκρες στα σκούρα τριτεύοντα ερετικά και στα άνω καλυπτήρια. Από απόσταση, δύσκολα διακρίνεται από την σταχτόχηνα αλλά, πέρα από το μέγεθος, η άνω επιφάνεια του εμπρόσθιου τμήματος των πτερύγων είναι σκούρα, χωρίς να κάνει έντονη αντίθεση με την υπόλοιπη πτέρυγα. Επίσης, η κάτω επιφάνεια των πτερύγων είναι, επίσης, σκούρα. Αρκετά άτομα φέρουν λευκό δακτύλιο που περιβάλλει τη βάση του ράμφους. Το ράμφος είναι πάντοτε πορτοκαλί, με μαύρο χρώμα στην βάση και το άκρο του, αλλά η «ποσότητα» του πορτοκαλί χρώματος ποικίλλει πολύ έτσι, ώστε σε άλλα άτομα να εμφανίζεται εντελώς πορτοκαλί, ενώ σε άλλα εντελώς μαύρο. Η κοιλά είναι λευκή, χωρίς μελανά σημεία ή ραβδώσεις. Οι ταρσοί και τα πόδια είναι πορτοκαλί (για διαφορές μεταξύ των επί μέρους υποειδών, βλ. Πίνακα). Στα μεγάλα σμήνη της Β. Ευρώπης, εμφανίζονται πολλές ενδιάμεσες μορφές. 
Τα φύλα είναι παρόμοια σε μοτίβα και χρωματισμούς, αλλά τα αρσενικά είναι λίγο μεγαλύτερα και βαρύτερα από τα θηλυκά. Τα νεαρά άτομα μοιάζουν με τους ενήλικες, αλλά οι ταρσοί και τα πόδια τους είναι ανικτόχρωμα κιτρινωπά.

Τροφή

Οι σταχτόχηνες είναι φυτοφάγα πτηνά, με την διατροφή να αποτελείται από πόες, γρασίδι, κύπερους (Cyperus spp.),  και βρύα.  Κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής περιόδου συμπληρώνεται με καρπούς Empetrum ή Vaccinium spp.  Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, οι χωραφόχηνες αναζητούν την τροφή τους κυρίως σε γεωργικές εκτάσεις σπαρμένες με σιτηρά, φασόλια, πατάτες,  καρότα  και βλαστάρια δημητριακών.

Ηθολογία

Το είδος παραμένει αγελαίο κατά τη διάρκεια του χειμώνα  (αν και αυτό συμβαίνει σε μικρότερα, χαλαρά σμήνη από πολλά άλλα είδη χήνας),  και κουρνιάζει κοντά στις περιοχές σίτισης,  σε σμήνη μικτών ειδών, σε λίμνες, ποτάμια και πλημμυρισμένες εκτάσεις.  Όπως συμβαίνει με τις περισσότερες αγριόχηνες, οι χωραφόχηνες αναζητούν την τροφή τους νωρίς το πρωί ή αργά το σούρουπο.

Αναπαραγωγή

Οι πληθυσμοί που αναπαράγονται στην τάιγκα φωλιάζουν στις αρχές Μαΐου, ενώ εκείνοι που αναπαράγονται στην τούνδρα έναν (1)  μήνα αργότερα, στις αρχές Ιουνίου.  Η ωοτοκία πραγματοποιείται άπαξ σε κάθε περίοδο φωλιάσματος. Το φώλιασμα γίνεται κατά μοναχικά ζευγάρια, συνήθως με τις φωλιές διάσπαρτες,  αν και υπάρχουν περιπτώσεις φωλιάσματος κατά μικρές ομάδες. 
Στις περιοχές αναπαραγωγής (βλ. Βιότοπος), η φωλιά κατασκευάζεται μέσα στην χαμηλή βλάστηση, συνήθως σε λοφίσκους και όχθες ελεύθερες από χιόνι και νερά που προέρχονται από την τήξη του, πιο σπάνια, στη βάση ενός δένδρου ή μεταξύ των θάμνων. Η φωλιά βρίσκεται συνήθως κοντά στο νερό, αλλά μπορεί να είναι έως και 1 χιλιόμετρο μακριά.  Είναι  μια ρηχή κοιλότητα που επιστρώνεται με βρύα, λειχήνες και μικρά φτερά.  κατασκευασμένη ως επί το πλείστον από το θηλυκό, αν και το αρσενικό μπορεί να βοηθήσει περιστασιακά. Οι φωλιές προηγουμένων ετών επαναχρησιμοποιούνται, αλλά με νέα επίστρωση.  
Η γέννα αποτελείται από (3-) 4 έως 6 (-7) υποελλειπτικά ή οβάλ αβγά, διαστάσεων 83,8 Χ 55,3 χιλιοστών  και βάρους 146 γραμμαρίων, εκ των οποίων ποσοστό 9% είναι κέλυφος.  Η επώαση αρχίζει μετά το τελευταίο ή προτελευταίο αβγό, πραγματοποιείται μόνον από το θηλυκό (το αρσενικό παραμένει σε επιφυλακή σε κοντινή απόσταση από την φωλιά) και διαρκεί 27 έως 29 ημέρες, περίπου. 
Οι νεοσσοί (χηνάκια) είναι φωλεόφυγοι (precocial), πλήρως ικανοί προς κολύμβηση μόλις εκκολαφθούν, ενώ αναζητούν μόνοι την τροφή τους υπό την επιτήρηση των γονέων. Η πτέρωση πραγματοποιείται στις 56 ημέρες, περίπου.  Τα νεαρά άτομα παραμένουν με τους γονείς τους κατά τη διάρκεια του 1ου φθινοπώρου και του 1ου χειμώνα, μεταναστεύουν μαζί τους την άνοιξη, αλλά ανεξαρτητοποιούνται πριν επιστρέψουν στους τόπους αναπαραγωγής. Αποκτούν σεξουαλική ωριμότητα στα 3 χρόνια, περίπου.

Απειλές

Οι πληθυσμοί της χωραφόχηνας υπέστησαν μεγάλη μείωση κατά το παρελθόν λόγω του εντατικού κυνηγιού  και της απώλειας των ενδιαιτημάτων τους.  Αλλά επήλθε και υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων τους λόγω πετρελαϊκής ρύπανσης,  αποστράγγισης, εξόρυξης τύρφης, αλλαγής πρακτικών διαχείρισης (π.χ. μείωση της βόσκησης σε λιβάδια που οδηγεί στην υπερανάπτυξη βλάστησης) και της αποψίλωσης δασών, ιδιαίτερα στις αναπαραγωγικές περιοχές στην Ρωσία,  τη Νορβηγία και τη Σουηδία.  Το είδος κινδυνεύει, επίσης, από την ανθρώπινη όχληση  και είναι επιρρεπές σε δηλητηρίαση από φυτοφάρμακα που χρησιμοποιούνται στην γεωργία.

Κυνήγι

H χωραφόχηνα υφίσταται μεγάλη πίεση από το κυνήγι σε όλες τις χώρες όπου απαντά, στις οποίες θηρεύεται εντατικά.  Στην Ελλάδα, το κυνήγι της δεν επιτρέπεται σήμερα από την ελληνική νομοθεσία.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος, παρά το κυνήγι, λόγω του ευρέος φάσματος κατανομής του, δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN. Ωστόσο, η τάση των πληθυσμών του είναι καθοδική.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Η χωραφόχηνα όχι μόνον δεν φωλιάζει στην Ελλάδα, αλλά παρατηρείται σπάνια, ακόμη και τον χειμώνα. Στο μακρινό παρελθόν (19ος αιώνας) είχε αναφερθεί ελάχιστες φορές από την Μακεδονία και το Δέλτα του Αχελώου, ενώ στις δεκαετίες 1960-1980, οι χειμερινές καταγραφές περιορίζονταν στην Δοϊράνη, το Δέλτα του Έβρου και την Λήμνο. Γενικά, τα στοιχεία είναι ελλιπή αλλά, ούτως ή άλλως, αποτελεί σπάνιο χειμερινό επισκέπτη για την Ελλάδα.

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο η Χωραφόχηνα απαντά και με τις ονομασίες Καμπόχηνα και Σταρόχηνα.