Δημήτρης Μαρωνίτης

Συγγραφικό έργο: κλασική φιλολογία

Στα κεντρικά, ερευνητικά και συγγραφικά, ενδιαφέροντα του Δημήτρη Μαρωνίτη στον κλάδο της κλασικής φιλολογίας ανήκουν ο Ηρόδοτος και ο Όμηρος. Το 1962 δημοσιεύτηκε η διδακτορική του διατριβή στον Ηρόδοτο. Στο έργο αυτό ο Μαρωνίτης εξετάζει πώς τοποθετούνται οι λέξεις σε μια πρόταση με βάση ένα είδος υπερβατού (του λεγόμενου "ηροδότειου σχήματος"), το οποίο εμφανίζεται στον πρώιμο πεζό λόγο. Έμφαση δίνεται στην υφολογική μικροσκόπηση της ρητορικότητας της ηροδότειας γλώσσας, καθώς επίσης στην ανίχνευση της σχέσης ανάμεσα στον γραπτό και στον προφορικό λόγο, για την οποία ο Μαρωνίτης θα μιλήσει συστηματικά αργότερα στην κριτική του πορεία.  
Το 1964 ο Μαρωνίτης δημοσίευσε τη διατριβή του για Υφηγεσία στον Ηρόδοτο, η οποία ενσωματώθηκε σε νέα έκδοση για το Πρώτο Βιβλίο (Κλειώ) των Ιστοριών του Ηροδότου, το 1964, με Πρόλογο του Ι. Θ. Κακριδή.  Ο Μαρωνίτης εδώ υπομνηματίζει με συστηματικότητα και μεταφράζει στη δημοτική το αρχαίο κείμενο, προσφέροντας ένα έργο που αξιοποιείται μέχρι σήμερα στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία. Με τη συμβολή του αυτή, εξάλλου, ο Μαρωνίτης καταργούσε τα τείχη που χώριζαν (και εξακολουθούν να χωρίζουν σήμερα) τους κλασικούς φιλολόγους από τους κριτικούς λογοτεχνίας, τη φιλολογική ξερή μετάφραση των αρχαίων από τη μεταφραστική δημιουργική γραφή. 
Το 1973 ο Μαρωνίτης δημοσίευσε το πιο γνωστό του έργο, για την ομηρική Οδύσσεια με πυρηνικό θέμα την αναζήτηση και τον νόστο του Οδυσσέα. Συνταγμένη η μελέτη, όπως ο ίδιος αναφέρει (Εισαγωγή, σελ. 11), "κάτω από συνθήκες δύσθυμες, από ανάγκη φυγής σε έναν κόσμο πλασματικό, ο οποίος όμως έχει τέτοιους νόμους και τρόπους που ταυτόχρονα μας ελέγχουν και μας παρηγορούν", αποτελεί επεξεργασμένη σύνθεση τεσσάρων προηγούμενων, δημοσιευμένων μελετημάτων, συνταγμένων από το 1965 μέχρι το 1970. Μέρος των μελετημάτων αυτών κρίθηκε από τον J. B. Hainsworth στο περιοδικό The Classical Revew. Ο τόμος αυτός επανεκδόθηκε από τον "Κέδρο" (εννέα φορές) και ύστερα, το 2014, από το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών-Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη σε μονοτονικό. Ο Μαρωνίτης υποδεικνύει ότι ολόκληρο το έπος της Οδύσσειας συντίθεται με τρόπο αντιθετικό πάνω σε δύο κύρια θέματα: στον νόστο του Οδυσσέα, που αποτελεί τη δεδομένη και αισιόδοξη έκβαση του έργου, και στην αναζήτηση του ήρωα, που συνιστά την αντίρροπη απαισιόδοξη γραμμή. "Η αναζήτηση του ήρωα πραγματοποιείται [...] σε δύο επίπεδα: α) στον εξωτερικό χώρο, και β) σε έναν χώρο εσωτερικότερο. Στο πρώτο επίπεδο τίθεται το βασικό ερώτημα "πού είναι ο Οδυσσέας", στο δεύτερο "ποιος είναι ο Οδυσσέας" (σελ. 17). Σε δημοτικό λόγο, που δεν ήταν καθόλου αυτονόητος για πανεπιστημιακό σύγγραμμα της εποχής, το ομηρικό βιβλίο του Μαρωνίτη διαλέγεται εξαντλητικά με τη διεθνή βιβλιογραφία σε δυσεπίλυτα ομηρικά προβλήματα, συνδυάζοντας την επιστημονική αρτιότητα με την απόλαυση της ανάγνωσης. Στις δυαδικές αντιθέσεις (της αναζήτησης και του νόστου) εντοπίζονται δομές βάθους, "σημειωτικού-δομιστικού" τύπου, στον φιλολογικό του στοχασμό, που θα γνωρίσει ποικίλες ερμηνευτικές τροπές στα επόμενα έργα του.
Στον Ηρόδοτο επανέρχεται ο Μαρωνίτης το 1981 με έναν τόμο, τιμημένο το 1982 με το 1ο βραβείο στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Λειψίας, στον οποίο ανθολογεί, μεταφράζει και υπομνηματίζει επτά νουβέλες και τρία ανέκδοτα του Αλικαρνασσέα ιστορικού. Το 2001 έγινε δεύτερη έκδοση του τόμου, επαυξημένη με μία νουβέλα, ένα ανέκδοτο του Ηροδότου και δύο ερμηνευτικά δοκίμια. Στο έργο αυτό ο Μαρωνίτης δεν ασχολείται με την αναμέτρηση Ελλήνων και Περσών αλλά με ανθρωπολογικά θέματα της ηροδότειας συγγραφής (την παθολογία του έρωτα και της εξουσίας, τη διαπλοκή θεοδικίας και ανθρωποδικίας, την αντιδιαστολή του κλειστού κόσμου της Ασίας με τον έλλογο και μετρημένο κόσμο της Ευρώπης, κ.ά.). Μέσα από τα θέματα αυτά ο Ίωνας ιστορικός αναδεικνύεται σε εμβριθή στοχαστή και φιλόσοφο βίου. Οι μεταφράσεις του Μαρωνίτη προσαρμόζονται στο ανατολίτικο και παραμυθικό χρώμα των νουβελών και των ανεκδότων, ενώ ο ερμηνευτικός λόγος εφαρμόζεται συχνά με όρους τραγωδίας. Δεν λείπουν ωστόσο από την ανθρωπολογική προοπτική του ηροδότειου έργου οι ιλιαδικές καταβολές. Αναλύοντας, λ.χ., τη διασταύρωση δύο γραμμών στο έργο του Ίωνα ιστορικού (την ενωτική-ανθρωπολογική και τη διχαστική-πολεμική), ο Μαρωνίτης διαπιστώνει ότι "η ηροδότεια ανθρωπολογία μπορεί να είναι σκοτεινή και απαισιόδοξη ως προς τις σχέσεις θεού και ανθρώπου, αλλά διαφαίνεται φιλάνθρωπη ως προς τις σχέσεις ανθρώπου προς άνθρωπο. Ο απόηχος της Ιλιάδας παραμένει εδώ ευδιάκριτος." 
Το 1999 ο Δημήτρης Μαρωνίτης δημοσίευσε τα "Ομηρικά μεγαθέματα", που στο μεγαλύτερο μέρος τους ήταν μαθήματα στο πανεπιστήμιο, διαλέξεις σε διεθνή συνέδρια και δημοσιεύσεις σε τόμους και περιοδικά για τον Όμηρο. Η τελευταία, εμπλουτισμένη με τέσσερις διαλέξεις, έκδοση του 2005 περιλαμβάνει συνολικά 14 μελέτες, συνταγμένες από το 1978 μέχρι το 2004. Ο Μαρωνίτης αναλύει εδώ τις διαλεκτικές σχέσεις που συντηρούνται ανάμεσα στα δύο ομηρικά έπη (δειγματοληπτικά στη λυρική ποίηση και στο δράμα) ως προς τρεις συνθετικής εμβέλειας θεματικούς άξονες ("μεγαθέματα"): τον πόλεμο, την ομιλία και το νόστο. Οι σχέσεις των τριών "μεγαθεμάτων" εξετάζονται σε τρία επίπεδα: το μυθολογικό, το ποιητολογικό και το ανθρωπολογικό. 
Τα "Ομηρικά μεγαθέματα" μεταφράστηκαν το 2004 στην αγγλική γλώσσα  και κρίθηκαν στο περιοδικό BMCR. Δύο, μεταφρασμένα στα αγγλικά, δοκίμια του βιβλίου έχει συμπεριλάβει και ο αμερικανός, κριτικός λογοτεχνίας Χάρολντ Μπλουμ (Harold Bloom) σε τόμους που έχει εκδώσει για τoν Όμηρο, και για την Ιλιάδα. Δύο επίσης μελετήματα της ελληνικής έκδοσης τα είχε εισηγηθεί ο Μαρωνίτης σε συνέδρια στη Γερμανία και στη Γαλλία.
To 2005 εμφανίστηκαν τα 24 "Επιλεγόμενα στην ομηρική Οδύσσεια", αποδεσμευμένα από τα αυτόνομα 24 τεύχη της μεταφρασμένης Οδύσσειας που είχε προηγηθεί. Όπως αναφέρεται στα Προλεγόμενα της έκδοσης (σελ. 7-8) "η σύνταξη των Επιλεγομένων, ανά ραψωδία, μοιράζεται στα τρία: το πρώτο μέρος, με αφορμή τα δεδομένα της συγκεκριμένης ραψωδίας, επιμένει σε θεματικούς άξονες που διαπερνούν τα μέρη και το όλο της επικής αφήγησης, το μεσαίο αναζητεί τη ραψωδική πλοκή σε σχέση με τον εξελισσόμενο μύθο του έπους, ενώ το τρίτο μέρος εντοπίζει και ερμηνεύει τρόπους και εφαρμογές της αφηγηματικής τέχνης και τεχνικής. Οι εν λόγω τρόποι και εφαρμογές είναι τέσσερις: η πρώτη σχετίζεται με τον χρόνο της αφήγησης, και εκφράζεται με το ζεύγος "δράση-αδράνεια". Η δεύτερη αφορά σε ειδικότερες λειτουργίες δραματοποίησης του επικού μύθου, η τρίτη αναφέρεται στη μυθοποίηση θεμάτων που ανάγονται στην επική παράδοση, και η τέταρτη στον τρόπο με τον οποίο ο ποιητής διαχειρίζεται τις επαναλήψεις μοτίβων και θεμάτων.
Το 2007, στο πλαίσιο του ερευνητικού και συγγραφικού προγράμματος "Αρχαιογνωσία και Αρχαιογλωσσία στη Μέση Εκπαίδευση", ο Δημήτρης Μαρωνίτης συνέταξε, σε συνεργασία με τον Λάμπρο Πόλκα, διαταξικό, σχολικό εγχειρίδιο για την Αρχαϊκή επική ποίηση. Στον τόμο, που κυκλοφορεί σήμερα  στο διαδίκτυο μαζί με τα άλλα 6 έργα του προγράμματος, περιλαμβάνονται στοιχεία: για την ομηρική αφήγηση (τον μύθο και την πλοκή, την τέχνη και την τεχνική της ομηρικής αφήγησης, τη μορφή και τον ρόλο του αοιδού, τις εξωτερικές και εσωτερικές διηγήσεις και τους Μεγάλους Απολόγους), για τον ποιητικό ρόλο των θεών (στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια), καθώς επίσης έννοιες και αρχές της ομηρικής αρεταλογίας (την αρετή, την αιδώ και τον έλεον, την άτη, τη φιλότητα και το κλέος). 
Το 2014 δημοσιεύτηκαν σε έναν τόμο οκτώ μελέτες για την Ιλιάδα και την Οδύσσεια και τέσσερις που ρίχνουν γέφυρα ανάμεσα στο έπος και στο δράμα. Ο Μαρωνίτης δοκιμάζει στο βιβλίο αυτό μια νέα οπτική γωνία προσέγγισης. Ο υπότιτλος του τόμου "από το χθες στο αύριο" υποδηλώνει το ενοποιητικό του χαρακτηριστικό: ότι βρισκόμαστε στο σήμερα. Τα κεφάλαια του δεν οργανώνονται τόσο γύρω από τα μεγαθέματα των δύο επών, αλλά αναφέρονται σε γενικότερα ζητήματα που δίνουν νόημα στην καθημερινή ζωή: τότε και τώρα. Επίσης, δεν ενδιαφέρουν εδώ ζητήματα πλοκής και ποιητικής τεχνικής, αλλά η ανάδειξη των πράξεων και παραλείψεων των ηρώων, που αξιοποιούνται με τον τρόπο των αρχαίων φιλοσόφων, ως οδηγοί βίου. Έτσι δικαιολογείται η εξαφάνιση των σημειώσεων από τον τόμο αλλά και των βιβλιογραφικών αναφορών. 
Τιμώντας την προσφορά του Δημήτρη Μαρωνίτη στην επιστήμη της κλασικής φιλολογίας οι συνάδελφοί του στο Α.Π.Θ. Α. Ρεγκάκος και Ι. Ν. Καζάζης εξέδωσαν το 1999 ξενόγλωσσο αφιερωματικό τόμο με κείμενα ελλήνων, ευρωπαίων και αμερικανών ερευνητών.

Μεταφραστικό Έργο

Ο Δημήτρης Μαρωνίτης, υπερβαίνοντας προκαταλήψεις που θέλουν τον επιστήμονα αποκλειστικά προσηλωμένο στα στενά όρια του αντικειμένου του, ασχολήθηκε συστηματικά με τη μετάφραση αρχαιοελληνικών κειμένων στη νεοελληνική γλώσσα (καθιερώνοντας τον όρο "ενδογλωσσική μετάφραση"). Όχι μόνο μετέφρασε κλασικούς συγγραφείς, αλλά και τοποθετήθηκε για τη διαδικασία και την αξία της ενδογλωσσικής μετάφρασης στο σχολείο, στην παιδεία και στον δημόσιο χώρο γενικότερα, με λόγια και γραφτά τα οποία, ωστόσο, δεν είναι μέχρι σήμερα συγκεντρωμένα σε κάποιον τόμο. Τα μεταφραστικά του ερεθίσματα τα απέδιδε στους δασκάλους του (στο Γυμνάσιο του Πειραματικού Σχολείου της Θεσσαλονίκης), στον πρώτο δάσκαλό του (στη Φιλοσοφική Σχολή Θεσσαλονίκης), Ι. Θ. Κακριδή, στον δεύτερο δάσκαλό του (στη Γερμανία) Βάλτερ Μαργκ και στον τρίτο δάσκαλό του, τον Λίνο Πολίτη. Ο τελευταίος τον παρακίνησε να συντάξει μια νέα μετάφραση της ομηρικής Οδύσσειας σε γλώσσα πιο σύγχρονη από αυτήν των Καζαντζάκη-Κακριδή. Η πρώτη του, ωστόσο, μεταφραστική δοκιμασία σχετίζεται με τον Ηρόδοτο, μέσα στη δεκαετία του '60, όταν μετέφρασε το πρώτο βιβλίο της Ιστορίας του Ηροδότου και ύστερα τις νουβέλες του Αλικαρνασσέα ιστορικού. 
Αργότερα, το 1977, ο Μαρωνίτης θα δοκιμάσει, στο περιοδικό ο Πολίτης, να εφαρμόσει το αίτημα του Λίνου Πολίτη, θέτοντας το ζήτημα για μια μετάφραση που θα εγκλιματίζεται στο σχολικό περιβάλλον (της τότε Α΄ Γυμνασίου) και θα "παρακολουθεί τις διακυμάνσεις της σύγχρονης γλώσσας και της σύγχρονης ποιητικής, με κίνηση που να περνά από το παρελθόν στο παρόν και όχι με παλινδρόμηση από το παρόν στο παρελθόν". Έγραφε τότε χαρακτηριστικά: "Έφτασε ίσως ο καιρός να δοκιμαστεί και η μεταγραφή της Οδύσσειας σε ελεύθερο (εννοώ αστιχούργητο) ποιητικό λόγο, όπου ο ρυθμός δεν θα επιβάλλεται, αλλά θα υποβάλλεται στη γλώσσα, ανάλογα με τις περιστάσεις". Στο άρθρο αυτό παρουσίασε ένα πρώτο μεταφραστικό δείγμα από την πρώτη ραψωδία της Οδύσσειας (α 1-155). Το 1988 παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ της Πάτρας θεατρική απαγγελία, με τη συμμετοχή της ηθοποιού Μάγιας Λυμπεροπούλου, της πέμπτης (ε) ραψωδίας της Οδύσσειας, που εκδόθηκε, σε πεζή μορφή, την ίδια χρονιά, με σχέδιο στο εξώφυλλο του ζωγράφου Σωτήρη Σόρογκα. Σε συνέντευξή του το 1988 ο Μαρωνίτης, ερωτώμενος για τον λόγο που επέλεξε να εκδώσει την πέμπτη (ε) οδυσσειακή ραψωδία, δήλωνε πως το έκανε "από αντίδραση σε αυτό που κατά σύμβαση θεωρείται ότι είναι καλύτερο μέσα στην Οδύσσεια". 
Από το 1991 αρχίζει ο μεταφραστικός μαραθώνιος της Οδύσσειας σε τεύχη με το αρχαίο κείμενο, τη μετάφραση και τα επιλεγόμενα. Το τελευταίο τεύχος της ραψωδίας ω εκδίδεται το 2001. Τα ξεχωριστά τεύχη θα εκδοθούν αρχικά σε δύο τόμους, ενώ το 2006 θα προκύψει η οριστική έκδοση σε έναν τόμο (σε μονοτονικό). Η μετάφραση συνδυάζει τη φιλολογική πειθαρχία με τη λογοτεχνική ελευθερία που απαιτείται για να αποδοθεί το πρωτότυπο όσο γίνεται πιο πιστά, δίχως ο λόγος να χάνει τη ζωντάνια του και ο αναγνώστης την απόλαυση του κειμένου. Ο παραδοσιακός δεκαπεντασύλλαβος στίχος αντικαθίσταται από τον σταθερό και εναλλασσόμενο ρυθμό του πρωτοτύπου, συναρμόζοντας τη ζωντάνια της λαϊκής αφήγησης με την κατακτημένη σοφία της σύγχρονης ποιητικής γλώσσας. Ως προς το δίλημμα της φιλολογικής και λογοτεχνικής μετάφρασης, ο Μαρωνίτης επισημαίνει: «η μετάφραση αυτή μάλλον παρακάμπτει παρά διαπερνά τις συμπληγάδες της φιλολογίας και της λογοτεχνίας. Η παρακαμπτήριος προϋποθέτει ότι ίσως υπάρχει κάποιος μονόδρομος πριν από το δίστρατο της φιλολογικής και της λογοτεχνικής μετάφρασης, που συνεχίζεται πέραν αυτού ένα είδος υπόγειας διάβασης». 
Επιλεγμένες μεταφράσεις ραψωδιών της Οδύσσειας (α, ε, ζ, η, θ, και ι) εκδόθηκαν με τα Επιλεγόμενα κατά το διάστημα 1991-1993 σε εικονογραφημένους τόμους με υδατογραφίες του ζωγράφου Κώστα Τσόκλη. Επίσης, το 1998 κυκλοφόρησε σε Cd, με τη φωνή του Μαρωνίτη, ηχογραφημένη η Τηλεμάχεια (ραψ. α-δ), ενώ οι 24 ραψωδίες της μεταφρασμένης Οδύσσειας παρουσιάστηκαν την περίοδο 16/10/2015 έως 15/04/2016 σε σκηνικό αναλόγιο του Εθνικού Θεάτρου από 24 ηθοποιούς πρωταγωνίστριες (με έναν άνδρα παρτενέρ).
Στο μεταξύ, ο Μαρωνίτης το 1994 μεταφράζει, από δίπλα, και άλλα κείμενα (την ιλιαδική, συζυγική ομιλία Έκτορος και Ανδρομάχης, απόσπασμα της Σαπφώς για τους γάμους του Έκτορα και της Ανδρομάχης και ένα στάσιμο από τον σοφόκλειο Αίαντα). Οι μεταφράσεις αυτές, όπως ο ίδιος αναφέρει, του ανοίγουν καλύτερα την αυλαία της ομηρικής Οδύσσειας, μέσω των διαφορών περισσότερο, αναδεικνύοντας τη σύγκρουση των δύο "μεγαθεμάτων" (της ομιλίας και του πολέμου) στο έπος, στη λυρική ποίηση και στο δράμα. Στο μεταξύ, δεν θα λείψει από το συγγενές, μεταφραστικό ρεπερτόριο, με επιλεγμένα τμήματα, ο Ησίοδος, που γνώρισε δύο εκδόσεις: το 1995και το 2009. Η καταφυγή στον Ασκραίο ποιητή ομολογείται πως ήταν απαραίτητη "ως δεύτερη φωνή, διαφορετική, σχεδόν σε όλα της, για να συνεχιστεί η μετάφραση της Οδύσσειας, [...] όπως, για να ακουστεί πιο καθαρή η φωνή του Σολωμού, της πρέπει ο αντίλαλος από τη φωνή του Κάλβου". Εδώ ο μεταφραστής, κινούμενος στην περιοχή μιας πραγματιστικής γλώσσας, δημιουργεί ένα κλίμα μυστικού ρεαλισμού, με πεζότητα, αφαιρετικότητα, βαριά υποβολή και συντακτική τόλμη, με αποτέλεσμα όλα τα φοβερά και τα αποτρόπαια της κοσμογονικής τερατουργίας να γίνονται γεγονότα μιας υπερχρονικής καθημερινότητας, σκηνές ενός απόκοσμου πρωτογονισμού.
Μετά την ολοκλήρωση της μετάφρασης της Οδύσσειας, εμφανίστηκαν, το 2003, σε χειροποίητο χαρτί και περιορισμένο αριθμό αντιτύπων, οι 24 οδυσσειακές παρομοιώσεις. Το μεταφραστικό αυτό εγχείρημα δείχνει την επιμονή του Μαρωνίτη να αναδεικνύει τον έσχατο προορισμό του έπους, την ακροαματική / αναγνωστική τέρψη, διαμεσολαβημένη από την εικονοποιία. Όπως έχει γράψει για το έργο αυτό εικαστικός ακαδημαϊκός, οι 24 μεταφρασμένες παρομοιώσεις της ομηρικής Οδύσσειας αποτελούν "εικόνες του λόγου, αζωγράφιστες". Ο αναγνώστης καλείται να απολαύσει είτε τον συνδυασμό απόμακρων και ανοίκειων καταστάσεων με τον οικείο και καθημερινό του ομηρικού κόσμου, είτε το αντίστροφο: τη σύγκριση οικείων καθημερινών στιγμιοτύπων με το απόκοσμο και ανοίκειο. Συνεκτικός ιστός των 24 παρομοιώσεων είναι ο Ερμής: στην 1η παρομοίωση του τόμου πετάει στο πέλαγος όμοιος με γλάρο, που ψάρια αρπάζει από τους άγριους κόλπους της ατρύγητης θαλάσσης, για να φέρει στην Καλυψώ τη θεϊκή εντολή της απελευθέρωσης του Οδυσσέα", ενώ στην 24η παρομοίωση σέρνει σε μονοπάτια σκοτεινά και μουχλιασμένα τις ψυχές των μνηστήρων, που σαν τις νυχτερίδες τρίζοντας πετούν στο βάθος μιας σπηλιάς. 
Το επίμετρο στις 24 οδυσσειακές παρομοιώσεις, με τίτλο "Επί του περιεχομένου", επανεκδόθηκε το 2016, αποτελώντας το τελευταίο βιβλιάριο του Μαρωνίτη.   
Το 2012 μεταφρασμένα κείμενα της Οδύσσειας πλαισίωσαν έκδοση με εικαστικές αναπαραστάσεις του ζωγράφου Δημοσθένη Κοκκινίδη. Την ίδια χρονιά, μετά την ολοκλήρωση της μετάφρασης της Ιλιάδας, οι 24 οδυσσειακές παρομοιώσεις βρήκαν το συναγωνιστικό ταίρι τους στις 24+2 της Ιλιάδας. Κατά τα γραφόμενα στον Πρόλογο της έκδοσης (σελ. 11) οι παρομοιώσεις τώρα δεν αναφέρονται στο συνολικό απόθεμα του έπους, όπως ίσχυσε με την Οδύσσεια, αλλά εστιάζουν "σε δίδυμα πολεμικά επεισόδια (στον φόνο του Πατρόκλου από τον Έκτορα και στον φόνο του Έκτορα από τον Αχιλλέα), τα οποία και ρυθμίζουν την ηθική του ιλιαδικού πολέμου σε τρεις διαδοχικές βαθμίδες: τη φονική εμπάθεια, την πένθιμη περιπάθεια και την αμοιβαία συμπάθεια. Ο αναγνώστης προσκαλείται, με οδηγό τις 24+2 παρομοιώσεις, να αναγνωρίσει εξ επαφής την ένταση ανάμεσα στην αφηγηματική αίσθηση και στην εικονική παραίσθηση".  
Η έκδοση της μετάφρασης της Ιλιάδας εμφανίστηκε αρχικά σε δύο ξεχωριστούς τόμους (Α: 2009) και (Β: 2010), και αργότερα, το 2012, σε έναν τόμο, στον οποίο συμπεριλήφθηκε και ο "Νεών κατάλογος / κατάλογος των πλοίων" της δεύτερης ιλιαδικής ραψωδίας (στ. 494-877), που απουσίαζε από τον πρώτο. Αναφερόμενος, μεταξύ άλλων, στις μεταφραστικές του αρχές, στα Επιλεγόμενα, στον τύπο "υποθέσεων", ο Μαρωνίτης χαρακτηρίζει την Ιλιάδα έπος "εξ επαφής": υποχρεώνει τον μεταφραστή να στηριχθεί στην αίσθηση της αφής, η οποία συναρπάζει όλες τις άλλες αισθήσεις χωρίς να τις ακυρώνει, σε αντίθεση προς την Οδύσσεια που είναι έπος της ακοής. Η διαφορά αυτή, γράφει, "οφείλεται στον εξαρχής δραματικό χαρακτήρα της Ιλιάδας και στον παροντικό της τρόπο, σε αντίθεση προς τον διηγητικό χαρακτήρα και τον παρελθοντολογικό τρόπο της Οδύσσειας. Οι διαφορές αυτές ανακλώνται στον αφηγηματικό ιστό των δύο επών. Η αφήγηση στην Ιλιάδα είναι "επιδρομική" (που εισβάλλει από το παρελθόν στο παρόν, παραμένοντας ουσιαστικά και απολογιστικά ασυντέλεστη και μετέωρη), σε σχέση με την οδυσσειακή αφήγηση, που είναι κυρίως "αναδρομική" και απολογιστική".   
Εξάλλου, σε συνεντεύξεις του, ο Μαρωνίτης ανέφερε ότι για δύο πράγματα προσπάθησε στη μετάφραση της Ιλιάδας. Πρώτα, να υπάρχει ταπεινοφροσύνη, αφιλοδοξία: να αποσύρεται δηλαδή, όσο γίνεται, το πρόσωπο του μεταφραστή και να προβάλλεται το μεταφραστικό αποτέλεσμα. Να μη φωνάζει η μετάφραση «εγώ είμαι που την έκανα», σαν να γίνεται από μόνη της, σαν να έχει καταλήξει εκεί σιγά σιγά. Αλλά να δημιουργείται μια υποχώρηση του μεταφραστή έναντι του μεταφράσματος. Ύστερα, προσπάθησε να μη φαίνεται  στο τελικό αποτέλεσμα ο μόχθος που έχει καταβληθεί. Να υπάρχει αποφόρτιση του μεταφραστικού μόχθου, ώστε το βάρος να πέφτει στο μετάφρασμα. Οι κριτικοί, από την άλλη μεριά, παρατηρούν ότι ο "μεταφραστικός λόγος οργανώνεται αδιάλειπτα ως δύσκολη σύνθεση διαλεκτικών αντιθέσεων ανάμεσα στο οικείο και στο στυλιστικά σεσημασμένο, την υπολογισμένη αμεσότητα και τη φορμαλιστική περιωπή." Επίσης, ότι η μετάφραση, υιοθετώντας το ποιητικό λεξιλόγιο και τον ρυθμό των κλασικών της μεταπαλαμικής και μεταπολεμικής νεοελληνικής λογοτεχνίας, προσαρμόζεται στην εποχή μας, χωρίς όμως παραχωρήσεις στο επιφανειακό και ευμετάβλητο Zeitgeist / πνεύμα της εποχής και στην εύκολη «επικαιροποίηση», όπως συμβαίνει με πολλές σύγχρονες ξένες μεταφράσεις.      
Οι 24 ραψωδίες της μεταφρασμένης Ιλιάδας παρουσιάστηκαν σε σκηνική εκδοχή από 24 ηθοποιούς πρωταγωνίστριες στο Εθνικό Θέατρο την περίοδο 14/10/2010 έως 31/03/2011, με επίλογο του Δ. Ν. Μαρωνίτη (5/04/2011). Επίσης, ο σκηνοθέτης Στάθης Λιβαθηνός μετέφερε τη μεταφρασμένη Ιλιάδα του Μαρωνίτη στο θέατρο, πρώτα στις 4 έως 8 Ιουνίου 2013, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών στην Αθήνα και στη συνέχεια σε πόλεις της Ελλάδας αλλά και στο εξωτερικό.     
Αν και από την τραγωδία ο Δημήτρης Μαρωνίτης ανέτρεχε τακτικά στον μεταφρασμένο σοφόκλειο Αίαντα, το 2004 δημοσίευσε τη μετάφραση του Οιδίποδα επί Κολωνώ. Η μετάφραση αυτή, προτού εκδοθεί, κάλυψε ανάγκες θεατρικής εκτέλεσης του δράματος από το Θέατρο Τέχνης στα Επιδαύρια, το καλοκαίρι του 2002, σε σκηνοθεσία του αλησμόνητου, ηθοποιού και σκηνοθέτη, Μίμη Κουγιουτζή. Τρία, εξάλλου, ερμηνευτικά δοκίμια της εν λόγω τραγωδίας φιλοξενήθηκαν, το 2014, στον τόμο "Έπος και δράμα", αφού πρώτα ακούστηκαν σε διεθνή συνέδρια και διαλέξεις. Το 2012 δημοσιεύτηκε ο μεταφρασμένος Αίας, που παραστάθηκε το καλοκαίρι του 2015 στην Επίδαυρο σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου, ενώ το 2015 δημοσιεύτηκε η σοφόκλεια Αντιγόνη. Παραστάθηκε και αυτή στην Επίδαυρο, το καλοκαίρι του 2016, σε σκηνοθεσία Στάθη Λιβαθηνού.

Συγγραφικό έργο: νεοελληνική λογοτεχνία

Ο Δημήτρης Μαρωνίτης  συνδύασε την κλασική με τη νεότερη ελληνική φιλολογία τόσο στη συγγραφή όσο και στην πανεπιστημιακή διδασκαλία. Στο διάστημα 1975-1985 δίδαξε στη Φιλοσοφική Σχολή του Α.Π.Θ. και νεοελληνική λογοτεχνία, ενώ, γενικότερα, από τα Πρακτικά των συνεδριάσεων της Σχολής φαίνεται ότι αντιμετωπιζόταν ως "άτυπος" καθηγητής της Νεοελληνικής Φιλολογίας. Οι δάσκαλοί του στο Πειραματικό σχολείο της Θεσσαλονίκης και, μετέπειτα, στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ, αλλά και η ιδεολογική του στάση για τις σχέσεις της αρχαίας με τη νεοελληνική γραμματεία τον επηρέασαν στο να καταπιαστεί, αρκετά νωρίς, και με τη φιλολογική κριτική έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Σε συνέντευξή του το 2008, εξηγώντας τον λόγο για τον οποίο ασχολήθηκε ως κλασικός φιλόλογος με τη νεοελληνική λογοτεχνία, υποστήριξε ότι "αυτό που ήθελε να κάνει ήταν να διασταυρώσει τις δύο περιοχές, την αρχαιογνωσία και τη νεογνωσία, την αρχαιογλωσσία και τη νεογλωσσία, δεδομένου ότι αυτές οι δύο περιοχές βρέθηκαν κατά καιρούς, για λόγους ιδεολογικούς ή ψευδοϊδεολογικούς, σε μια παραμορφωτική διάσταση ή σε μια εξίσου παραμορφωτική σύνταξη". 
Δημοσίευσε την πρώτη του νεοελληνική μελέτη για τον Νίκο Καζαντζάκη, το 1961, μόλις που είχε ολοκληρώσει τη διδακτορική του διατριβή στον Ηρόδοτο, στο περιοδικό Κριτική του  Μανόλη Αναγνωστάκη. Στο κείμενο αυτό εισάγει τη μέθοδο που θα αναπτύξει αργότερα, συγκρίνοντας το αρχαίο πρότυπο (εδώ τον Ηρόδοτο) με το νεοελληνικό έργο. Ακολούθησε, το 1964, στο περιοδικό Εποχές, μελέτη για τις διαφορές ανάμεσα στην παραδοσιακή και στη μοντέρνα ποίηση, και το 1965, στο ίδιο περιοδικό, η πρώτη τοποθέτησή του για το Άξιον εστί του Οδυσσέα Ελύτη.  Κριτικός έχει γράψει ότι με τη μελέτη αυτή ο Μαρωνίτης "πραγματοποιεί ορμητική είσοδο στον χώρο της μοντέρνας ποίησης –έναν χώρο που έως τότε ήταν αποκλειστικό προνόμιο της εξωπανεπιστημιακής κριτικής– και θέτει "φιλολογικές προϋποθέσεις" για την προσέγγιση και την αξιολόγησή της". Μέσα στη δικτατορία, το 1970, ο Μαρωνίτης συμμετείχε στα Δεκαοχτώ κείμενα, με το πρώτο μελέτημά του για τον Κ. Π. Καβάφη,τον "Δαρείο", που τον διάλεξε για να «απαντήσει» στοχαστικά και με φιλολογική μέθοδο στην επιτακτική απαίτηση της εποχής για άμεση σχέση της ποίησης με το ιστορικό παρόν". Στην αγγλική έκδοση του μελετήματος η κριτική επεσήμανε την εύστοχη, ιστορική αναλογία παρελθόντος και παρόντος, την οποία αξιοποιεί Μαρωνίτης ακολουθώντας τον Καβάφη. 
Οι 8  μήνες του εγκλεισμού του Μαρωνίτη στο ΕΑΤ-ΕΣΑ, από τις αρχές του 1973 μέχρι τη γενική αμνήστευση, άφησαν το σημάδι τους στη "Μαύρη γαλήνη": συνειρμική αφήγηση, η οποία συνδυάζει την αυτοβιογραφία με τη μαρτυρία, και γράφτηκε με μολύβι στο κελί σε χαρτοπετσέτες. Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε τον Οκτώβριο του 1973, στο 8ο και τελευταίο τεύχος του περιοδικού ἡΣυνέχεια και το 2007 από τις εκδόσεις "Το Ροδακιό". Παραστάθηκε, επίσης, δύο φορές: μία πριν (19.1.2009-14.4.2009) και μία μετά (12.12.2016-10.1.2017) την αναχώρησή του συντάκτη της, στο Θέατρο του Νέου Κόσμου. Το 1973, ο Μαρωνίτης δημοσίευσε στο περιοδικό ἡΣυνέχεια διαδοχικά κείμενα κριτικής για τους ποιητές Γιάννη Ρίτσο και Τάκη Σινόπουλο.
Την περίοδο της μεταπολίτευσης ο όγκος της ομιλίας και της γραφής του Μαρωνίτη για τη νεοελληνική λογοτεχνία αυξάνεται. Αρκετά από τα μελετήματά του αποτελούν διαλέξεις ή είναι προϊόν σημειώσεων από πανεπιστημιακή διδασκαλία, τα οποία αποτυπώνονται, συχνά όπως ακούστηκαν, πρώτα σε επιφυλλίδες στην εφημερίδα "Το Βήμα" και μετά σε βιβλία ή τομίδια. Ο μαρωνίτειος λόγος αποτελεί "περίεργο κράμα γραπτής προφορικότητας". Ο ίδιος, εξάλλου, υποστήριζε συνεχώς την αμοιβαία σχέση προφορικού και γραπτού λόγου, την αλληλοσυμπλήρωση του αγορητή και του συγγραφέα, της γραφής, γενικότερα, και της ανάγνωσης. Αυτό, λ.χ., ισχύει και για τη μελέτη του για τις "Εποχές του Κρητικού" του Σολωμού, που κυκλοφόρησε το 1975, όπου στην προμετωπίδα αναφέρεται ότι η έκδοση είναι προϊόν διάλεξης στην"Εταιρεία Σπουδών Μωραΐτη" (12/12/1974) και, με μικρές αλλαγές, στην "Τέχνη" της Θεσσαλονίκης (15/01/1975). Η φιλολογική προσέγγιση του Μαρωνίτη παίρνει συχνά στο έργο αυτό τη μορφή ενός πυκνού, οικονομικά αναλυτικού, εμπράγματου λόγου, που συνενώνεται οργανικά (όπου χρειάζεται) με τον μεταφορικό λόγο. Παρατηρεί, λ.χ., πως "οι αναλογίες μορίων και στίχων μέσα σε κάθε ενότητα και σ' όλο το έργο υποδείχνουν τη φυτική σχεδόν ανάπτυξη του ποιήματος, με μυστικές τις ρίζες του, ορατό τον κορμό του και μουσικά ανεπτυγμένο το πλατύ του φύλλωμα". Παράλληλα, οι "Εποχές του Κρητικού" χαρακτηρίζονται "σταθμός" στην κριτική πορεία του Μαρωνίτη, αφού η ανακοίνωση του έργου στην "Εταιρεία Σπουδών Μωραΐτη" και στην "Τέχνη" σηματοδοτεί την πρώτη δημόσια εμφάνισή του, μετά την απομόνωση και τους αποκλεισμούς της δικτατορικής επταετίας, εγκαινιάζοντας μια τακτική, εγρήγορη συμμετοχή του στα δρώμενα της σύγχρονης κριτικογραφίας.  
Το 1976 εκδόθηκε η "Ποιητική και πολιτική ηθική", που χαρακτηρίστηκε ως "ένα από τα διαχρονικότερα ερμηνευτικά παραδείγματα της μεταπολίτευσης". Περιλαμβάνει δέκα επιφυλλίδες στην εφημερίδα "Το Βήμα", μαζί με τριάντα ανθολογημένα ποιήματα, των Άρη Αλεξάνδρου, Μανόλη Αναγνωστάκη και Τίτου Πατρίκιου. Επιφυλλίδες και ποιήματα συγκροτούν, κατά τον Δ. Ν. Μαρωνίτη (σελ. 7), "σήματα Ποιητικής, στη συμβολή ποιητικής και πολιτικής αγωνίας". Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ""Συμβολή" σημαίνει το σημείο συνάντησης της ποιητικής ευαισθησίας με την πολιτική εντολή. Συνάντηση που συντελείται μέσα από μιαν εναγώνια, βασανιστική, και ενίοτε δραματική διαδικασία". Κριτικός έχει επισημάνει ότι το έργο αυτό ήταν εξαιρετικό γεγονός για την εποχή του, επειδή ο Μαρωνίτης τόλμησε να παρουσιάσει στους σπουδαστές του επίσημου, ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος για πρώτη φορά συγγραφείς από τον χώρο της Αριστεράς. 
Στο έργο του Μαρωνίτη για τον Μίλτο Σαχτούρη, το 1980, θα αποτυπωθούν μαθήματα για τον ποιητή στο πανεπιστήμιο, που έγιναν επιφυλλίδες (1977-1978), ενώ, την ίδια χρονιά, με τον συγκεντρωτικό τόμο πέντε μελετημάτων, με τίτλο "Όροι του λυρισμού στον Οδυσσέα Ελύτη", θα τιμηθεί, το 1981, με το Α βραβείο κριτικής δοκιμίου. Το χαρακτηριστικό του τόμου αυτού είναι ότι, αν και αναφέρεται στον προσωπικό λυρισμό του Ελύτη, ανοίγεται, κατά τον Μαρωνίτη (σελ. 11), και σε άλλα ποιήματα (στην ομηρική Οδύσσεια, στον καβαφικό "Δαρείο", μέχρι την ποίηση του Μ. Αναγνωστάκη). Έτσι, ο αναζητούμενος λυρισμός του ποιητή αναδεικνύεται μέσα στα όρια που του επιβάλλουν οι συγκρίσεις.
Το 1984 δημοσιεύονται: το βιβλιάριο "Ο Καβάφης και οι νέοι", προϊόν ηχογραφημένων συνομιλιών στο Γ' Πρόγραμμα της ΕΡΤ με επτά φοιτήτριες/ές και παραδειγματικό σήμα, κατά τον Μαρωνίτη, για τη σχέση μαθητείας-διδασκαλίας στην ακαδημαϊκή του πορεία, καθώς επίσης το πρώτο βιβλίο για τον ποιητή Γιώργο Σεφέρη, όπου περιλαμβάνονται τρεις μελέτες με τίτλο "Νόστος και θάνατος" και τέσσερα μαθήματα που επιγράφονται "Γραφή και ανάγνωση". Δύο παράγοντες καθιστούν, κατά τον Νάσο Βαγενά, τον Μαρωνίτη προνομιακό μελετητή του Σεφέρη: το καθεστώς της ειδικής με το έργο του ποιητή σχέσης του (λογοτεχνικής και βιογραφικής), και η ασυνήθης για κριτικό της νεότερης λογοτεχνίας μας αρχαιογνωσία του. 
Το 1985 διάλεξη του Μαρωνίτη στο Queens College/CUNY της Αμερικής για τα κοινά χαρακτηριστικά των ποιητών της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς δημοσιεύτηκε μεταφρασμένη, το 1986, στην αγγλική γλώσσα. Την ίδια χρονιά, το 1985, ο Μαρωνίτης σύστησε έκδοση με τα χαρακτηριστικά της ώριμης ποιητικής συλλογής του Τάκη Σινόπουλου "Το γκρίζο φως". 
Το 1986 εκδόθηκαν δύο βιβλία. Οι ομιλίες για τον πεζογράφο Γιώργο Χειμώνα, με την τυπογραφική φροντίδα του Φίλιππου Βλάχου, που συμπληρώθηκαν το 2007, σε νέα έκδοση, με τρία κείμενα. Η "κατάδυση στο ιδιοφυές συγγραφικό κατόρθωμα ενός πολύτιμου φίλου", όπως αναφέρεται στο Σημείωμα της δεύτερης έκδοσης, "επιστρέφει κυκλικά  σε ερμηνευτικά μοτίβα που ορίζουν και την προσωπική σχέση του αναγνώστη: στο δίπολο "λόγος και ζωή", "ακρόαση και γραφή". Στο "Πίσω-μπρος", που εκδίδεται και αυτό το 1986, επανεμφανίζονται ξεχωριστές δημοσιεύσεις για ποιητές και πεζογράφους: τον Διονύσιο Σολωμό, τον Κ. Π. Καβάφη, τον Γιώργο Σεφέρη, τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Ανδρέα Εμπειρίκο, τον Νίκο Εγγονόπουλο, τον Γιάννη Ρίτσο, τον Τάκη Σινόπουλο, τον Μίλτο Σαχτούρη, τον Γιώργο Ιωάννου και τον Γιωργή Γιατρομανωλάκη. Τα κείμενα δημοσιεύονται με αυτούσια την αρχική τους σύνταξη, επειδή, όπως αναφέρει ο Μαρωνίτης (Πρόλογος, σελ. 9-10), "ό,τι γράφουμε, μας βιογραφεί και ο περασμένος βίος μας δεν διορθώνεται εύκολα με μερεμέτια". Όσο για τον τίτλο της έκδοσης, "υποδηλώνει ότι πρέπει να κάνουμε διπλή κίνηση μέσα στον κύκλο των γραμμάτων, αν θέλουμε να μην πιαστούμε στην παγίδα της ιστοριογραφίας."
Οι επόμενες, το 1992, "Διαλέξεις" συνεχίζουν και συμπληρώνουν το "Πίσω μπρος", όπου στα δεκαπέντε μελετήματα (συνταγμένα από το 1986 μέχρι το 1992) με τους παραδοσιακούς, "μεγάλους" ή νεότερους "καθιερωμένους" (Σολωμό, Καβάφη, Σεφέρη, Σαχτούρη, Αναγνωστάκη, Πατρίκιο, Χειμωνά) συγκατοικούν οι Γιώργης Παυλόπουλος, Τζένη Μαστοράκη, Μιχαήλ Μητσάκης, Ε.Χ. Γονατάς και Ρέα Γαλανάκη. Ένα δοκίμιο αναφέρεται στο έργο του κριτικού Παύλου Ζάννα. Εκτός από δύο, τα κείμενα του τόμου συντάχθηκαν για να εκφωνηθούν σε διάφορες εκδηλώσεις, "διατηρώντας μέχρι τέλους τον ομιλητικό τους χαρακτήρα" (Πρόλογος, σελ. 9). Ο κριτικός λόγος του κλασικού φιλολόγου εδώ δεν αναζητά απλώς κλασικά πρότυπα ή πηγές στο λογοτεχνικό παρόν, αλλά ανιχνεύει με φιλολογική συνέπεια βαθύτερες διακειμενικές σχέσεις, παρακολουθώντας πώς οι νεότεροι, προκειμένου να αναμετρηθούν με τον παρόν τους, ανατρέπουν το παρελθόν, το αλλοιώνουν διακριτικά ή το παραμορφώνουν, προσαρμόζοντας έτσι την εμπειρία του παλαιού λόγου με τον σύγχρονο κόσμο.   
Με τα δέκα κείμενα, που περιέχονται στα "Κειμενοφιλικά" του 1987 ο εκδοτικός κύκλος που άνοιξε με το "Πίσω-μπρος" ολοκληρώνεται. Ο όρος της "φιλίας", που μεταφέρεται στα λογοτεχνικά κείμενα, αφορά τόσο στην ποίηση (των Καβάφη, Σεφέρη, Ρίτσου και της Λαϊνά) όσο και σε κείμενα πρόζας (των Δημήτρη Δημητριάδη, Σωτήρη Δημητρίου, Κλαίρης Μητσοτάκη, Τζίνας Πολίτη), που δεν είναι καθαρά λογοτεχνικά (Roderick Beaton, και Κώστα Τσόκλη). Η "έμμονη ιδέα" του Μαρωνίτη, που διατυπώνεται στο Προλόγισμα (σελ. 8), ότι επιδιώκει την ανάδειξη των σημάτων Ποιητικής που περιέχονται μέσα στα ίδια τα λογοτεχνικά κείμενα του τόμου, έχει εκτιμηθεί ως αναζήτηση μιας ευάγωγης και διαλογικής (με τα κείμενα και την ιστορία) θεωρίας, που προσπαθεί να δεθεί με τη λογοτεχνία και όχι να την κάνει φερέφωνό της.
Τέλος, το 2005, εκδόθηκε το μεγαλύτερο σώμα κειμένων για το έργο του Τίτου Πατρίκιου (καλύπτοντας το χρονικό διάστημα 1975-2004), ενώ από το 2007 μέχρι το 2013, στη σειρά "Γραφή και Ανάγνωση", δημοσιεύτηκαν έξι τομίδια για το έργο των Δ. Σολωμού, Κ. Π. Καβάφη, Γιώργου Σεφέρη, Οδυσσέα Ελύτη, Γιάννη Ρίτσου,  και Τάκη Σινόπουλου-Μίλτου Σαχτούρη. Πρόκειται για επανεκδόσεις πενήντα δύο συνολικά μελετημάτων, που συντάχθηκαν σε διάστημα σαραπέντε περίπου χρόνων (από το 1965 μέχρι το 2011) για τους μείζονες της νεοελληνικής ποίησης.