Σαμαρκάνδη

Γεωγραφία

Η Σαμαρκάνδη βρίσκεται στα νοτιοανατολικά της χώρας και σε μέσο υψόμετρο 702 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Οι γεωγραφικές συντεταγμένες του κέντρου της είναι 39° 39΄ 15΄΄ βόρειο πλάτος και 66° 57΄ 35΄΄ ανατολικό μήκος.

Ετυμολογία

Το όνομα «Σαμαρκάνδη» προέρχεται από την αρχαία περσική λέξη ασμάρα = πέτρα, βράχος, και τη σογδιανή καντ = κάστρο, οχυρή κωμόπολη (βλ. Adrian Room: "Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features and Historic Sites", McFarland, β΄ έκδ., Λονδίνο 2006, ISBN 0-7864-2248-3). Το ελληνικό όνομά της, όταν την κατέλαβε ο Μέγας Αλέξανδρος, ήταν «Μαράκανδα».

Ιστορία

Η Σαμαρκάνδη είναι μία από τις αρχαιότερες συνεχώς κατοικούμενες πόλεις στον κόσμο, που ευδοκίμησε εξαιτίας της θέσεώς της πάνω στον κύριο εμπορικό δρόμο μεταξύ Κίνας και Ευρώπης («Δρόμος του μεταξιού»). Σε κάποιες χρονικές περιόδους, η Σαμαρκάνδη ήταν η μεγαλύτερη πόλη της Κεντρικής Ασίας. Ιδρύθηκε περί το 700 π.Χ. και ήταν η πρωτεύουσα της Σογδιανής (χώρας που αποτελούσε τότε σατραπεία της Περσίας των Αχαιμενιδών) όταν την κατέλαβε ο Μέγας Αλέξανδρος, το 329 π.Χ.. Επιτάφιος Πόλη για τον Κλείτο τον Μέλανα τό 328 π.Χ. Παρότι περσόφωνη περιοχή, παρέμεινε εκτός των συνόρων της Περσίας από τους χρόνους του Μ. Αλεξάνδρου μέχρι την κατάκτηση της Περσίας από τους Άραβες.
Κατά τη δυναστεία των Αββασιδών, το μυστικό του τρόπου παραγωγής χαρτιού διέρρευσε από δύο Κινέζους αιχμαλώτους της μάχης του Ταλάς το 751 μ.Χ., πράγμα που οδήγησε στην κατασκευή του πρώτου εργαστηρίου χαρτοποιίας του ισλαμικού κόσμου στην Ιστορία, στη Σαμαρκάνδη. Στη συνέχεια, η εφεύρεση του χαρτιού έγινε γνωστή στον υπόλοιπο μουσουλμανικό κόσμο, και από εκεί στην Ευρώπη.
Από τον 6ο μέχρι τον 13ο αιώνα, η πόλη μεγάλωσε και έφθασε να έχει μεγαλύτερο πληθυσμό από ό,τι σήμερα, ενώ περιήλθε διαδοχικά υπό τους Τούρκους, τους Άραβες (που εξισλάμισαν τον πληθυσμό), τους Σαμανίδες Πέρσες, και πάλι υπό τους Καραχανίδες και τους Σελτζούκους Τούρκους, προτού καταληφθεί και λεηλατηθεί από τους Μογγόλους το 1220. Μικρό μόνο μέρος του πληθυσμού επέζησε, και η Σαμαρκάνδη υπέστη τουλάχιστον μία ακόμα λεηλασία από τους Μογγόλους του Χαν Μπαράκ προκειμένου να συλλεγούν χρήματα για πληρωμή στρατεύματος. Χρειάσθηκαν πολλές δεκαετίες για να συνέλθει η πόλη από αυτές τις καταστροφές.
Το 1370 ο Τιμούρ-ι-Λενγκ (= Τιμούρ ο Χωλός), γνωστότερος ως Ταμερλάνος, αποφάσισε να καταστήσει τη Σαμαρκάνδη πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας του, η οποία εκτεινόταν από την Ινδία ως την Τουρκία. Τα επόμενα 35 χρόνια έκτισε μια νέα πόλη και την εποίκησε με τεχνίτες από όλα τα μέρη που είχε κατακτήσει. Ο Τιμούρ έτσι κέρδισε σε καλή υστεροφημία ως σοφός και γενναιόδωρος, ενώ η Σαμαρκάνδη έγινε το κέντρο της περιοχής Υπερωξιανής.
Τον 16ο αιώνα οι Σαβανίδες μετακίνησαν την πρωτεύουσά τους στη Μπουχάρα και η Σαμαρκάνδη παρήκμασε. Μετά από μία επίθεση από τον Πέρση βασιλιά Ναντίρ Σαχ, η πόλη σχεδόν ερήμωσε κατά τον 18ο αιώνα.
Η Σαμαρκάνδη καταλήφθηκε από τους Ρώσους μετά από επιτυχή πολιορκία της ακροπόλεώς της από τον συνταγματάρχη Αλεξάντρ Αμπράμοφ το 1868. Μετά από λίγο, η μικρή ρωσική φρουρά εκ 500 ανδρών βρέθηκε να πολιορκείται η ίδια. Οι επιτιθέμενοι, υπό τον Abdul Malik Tura, τον πρωτότοκο γιο του εμίρη της Μπουχάρας, αποκρούσθηκαν με βαριές απώλειες. Ο Αμπράμοφ, στρατηγός πλέον, έγινε ο πρώτος κυβερνήτης του στρατιωτικού Οκρούγκ που ίδρυσαν οι Ρώσοι κατά μήκος του ποταμού Ζεραβσάν, με τη Σαμαρκάνδη ως το διοικητικό κέντρο. Η πόλη έγινε αργότερα πρωτεύουσα του ομώνυμου «υποκειμένου» («ομπλάστ») του Ρωσικού Τουρκεστάν και η σημασία της αυξήθηκε ακόμα περισσότερο όταν ο πρώτος σιδηρόδρομος, ο «Υπερ-κασπιακός», έφθασε στην πόλη το 1888. Η Σαμαρκάνδη έγινε πρωτεύουσα της Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας του Ουζμπεκιστάν το 1925, αλλά το 1930 η πρωτεύουσα μετακινήθηκε στην Τασκένδη.

Τζαμί Μπίμπι-Χανίμ

Μερικοί υποστηρίζουν ότι αυτό το γιγάντιο κατεστραμμένο τζαμί κτίσθηκε από τη Μογγόλα σύζυγο του Ταμερλάνου, τη Μπίμπι-Χανίμ, ενώ ο Ταμερλάνος έλειπε σε εκστρατεία. Σύμφωνα με ένα θρύλο, ο αρχιτέκτονας την ερωτεύθηκε τρελά και αρνήθηκε να ολοκληρώσει το τζαμί αν δεν του έδινε ένα φιλί. Το φιλί άφησε σημάδι και ο εξοργισμένος Τιμούρ διέταξε να θανατωθούν και οι δύο. Δεν υπάρχει όμως αξιόπιστη πηγή που να μνημονεύει σύζυγο του Ταμερλάνου με αυτό το όνομα, που σημαίνει «Κυρία των γυναικών» ή «Βασίλισσα όλων των γυναικών» στα περσικά. Η «πρώτη κυρία» του Τιμούρ, μια κραταιά γυναίκα ονόματι Σαράι-μούλκ-χανούμ, πολύ ηλικιωμένη όταν κτίσθηκε το τζαμί, δεν φέρνει στο νου την όμορφη ηρωίδα του γοητευτικού παραμυθιού.
Το ίδιο το τζαμί, με την κύρια πύλη του να έχει ύψος πάνω από 35 μέτρα, είναι από τα μεγαλοπρεπέστερα οικοδομήματα στη Σαμαρκάνδη. Το μεγαλύτερο μέρος του κατέρρευσε στον σεισμό του 1897, αλλά αποκαταστάθηκε από τη σοβιετική κυβέρνηση με τίμημα την καταστροφή της αρχικής διακοσμήσεως των πλακιδίων.

Αστεροσκοπείο του Ούλουγκ Μπεγκ

Ο Ούλουγκ Μπεγκ (εξελληνισμένα Ουλούγ Βέης) υπήρξε ίσως πιο ονομαστός ως αστρονόμος, παρά ως πολιτικός άρχοντας. Οι εργασίες του στην Αστρονομία ήταν γνωστές μέχρι και στην Ευρώπη. Κατά τη δεκαετία 1420-1429, έκτισε ένα τεράστιο εξάντα, ύψους τριών ορόφων, ένα από τα μεγαλύτερα αστρονομικά όργανα που κατασκευάσθηκαν ποτέ, προκειμένου να μετρήσει τις θέσεις των αστέρων με ακρίβεια που δεν υπήρχε μέχρι τότε. Τα ερείπια αυτού του αστεροσκοπείου ανασκάφθηκαν το 1908.

Σαχ-ι-Ζίντα

Από τα ομορφότερα αξιοθέατα της Σαμαρκάνδης είναι ο «Τάφος του Ζώντος Βασιλέως». Το συγκρότημα βασίζεται πάνω στον τάφο του Κουσάμ ιμπν Αμπάς, εξαδέλφου του Προφήτη Μωάμεθ, ο οποίος έφερε το Ισλάμ στην περιοχή. Σύμφωνα με το θρύλο, έπεσε θύμα ληστείας και αποκεφαλίστηκε από ληστές ενώ προσευχόταν, όμως τέλειωσε την προσευχή του, πήρε το κεφάλι του και έφυγε. Το ιερό του είναι ένα από τα αρχαιότερα κτίσματα στη Σαμαρκάνδη. Πριν την είσοδο βρισκεται μια απέραντη νεκρόπολη, που απλώνεται πάνω από τα ερείπια της αρχαίας πόλης της Σογδιανής. Οι δύο μεγαλύτεροι τάφοι στη νεκρόπολη ανήκουν στον Ταμερλάνο και στην οικογένεια του Ούλουγκ Μπεγκ.

Μαυσωλείο Γκούρ-έ-Αμίρ

Μετά τον θάνατο του εγγονού του Μουχαμάντ-σουλτάν το 1403, ο Ταμερλάνος διέταξε την ανέγερση αυτού του μαυσωλείου γι' αυτόν. Με την πάροδο των γενεών, το Gur-e Amir κατέστη το οικογενειακό μαυσωλείο της Δυναστείας των Τιμουριδών.

Κεντρική αγορά

Στο κεντρικό παζάρι, που εκτείνεται γύρω και πίσω από το Τζαμί Μπίμπι-Χανίμ, τα πράγματα έχουν παραμείνει αμετάβλητα επί αιώνες.

Ερείπια του Αφρασιάμπ

Βορειοανατολικά από την κεντρική αγορά βρίσκεται ο εκτάσεως 2200 στρεμμάτων αρχαιολογικός χώρος της αρχαίας Σαμαρκάνδης, της Μαρακάνδας ή Αφρασιάμπ, εκτεθειμένα στα στοιχεία της φύσης. Το Μουσείο Αφρασιάμπ έχει κάποιες τοιχογραφίες από τον 7ο αιώνα. Αξιοσημείωτος είναι ο δήθεν τάφος του προφήτη Δανιήλ.　Το αναστηλωμένο κτήριο είναι μία μακρόστενη και χαμηλή δομή με 5 τρούλους, που περιέχει μια τεράστια σαρκοφάγο μήκους 18 μέτρων: Κατά την παράδοση, το σώμα του Δανιήλ μακραίνει πάνω από ένα εκατοστό κάθε χρόνο.

Κρατικό Μουσείο

Αυτό το μουσείο, που δεν έχει αλλάξει πολύ από τη σοβιετική περίοδο, περιέχει σοβαρές εκθέσεις τοπικής αρχαιολογίας, ιστορίας και λαϊκής τέχνης.