Σουλτανάτο του Ρουμ

Ίδρυση

Τη δεκαετία του 1070 μετά τη Μάχη του Μαντζικέρτ ο Σελτζούκος διοικητής Σουλεϊμάν Α΄ Ιμπν Κουτουλμούς, μακρινός εξάδελφος του Μαλίκ Σαχ Α΄ και πρώην διεκδικητής του θρόνου της Μεγάλης Αυτοκρατορίας των Σελτζούκων ανέβηκε στην εξουσία στη δυτική Μικρά Ασία. Το 1075 κατέλαβε τις Βυζαντινές πόλεις Ιζνίκ (Νίκαια) και Ιζμίτ (Νικομήδεια). Δύο χρόνια αργότερα αυτοανακηρύχθηκε σουλτάνος ενός ανεξάρτητου Σελτζουκικού κράτους και εγκατέστησε την πρωτεύουσά του στην Νίκαια. Οι εκχριστιανισμένοι απόγονοί του σχετίζονται με τις παραδόσεις, που αναφέρονται στην ίδρυση της Μονής Κουτλουμουσίου στο Άγιο Όρος. Οι αρχικές αυτές φιλοχριστιανικές τάσεις σχετίζονται και με την αξιόπιστη μαρτυρία, ότι ο Σουλεϊμάν Α΄ πήρε τον τίτλο του "Σουλτάνου" από τον ίδιο το Βυζαντινό αυτοκράτορα Αλέξιο Α΄ Κομνηνό, όταν εγκαταστάθηκε στην πρώτη σελτζουκική πρωτεύουσα, τη Νίκαια το 1080-1081. Ο σουλτάνος των Μεγάλων Σελτζούκων Μαλίκ Σαχ ποτέ δεν αναγνώρισε το «αιρετικό» αυτό κράτος και το ανταγωνίστηκε σκληρά. Ο Σουλεϊμάν υπήρξε γενικά αξιόλογος ηγεμόνας και υιοθέτησε πολιτική προσέγγισης προς τους χριστιανικούς πληθυσμούς, σύντομα όμως οδηγήθηκε σε πόλεμο με τον Μαλίκ Σαχ.
Σε σύγκρουση με τον αδελφό τού Μαλίκ Σαχ Τουτούς Σελτζούκο ηγέτη της Συρίας στην Αντιόχεια ηττήθηκε και σκοτώθηκε (1086), ο γιος τού Σουλεϊμάν, Κιλίτζ Αρσλάν Α' αιχμαλωτίσθηκε. Προσωρινός διάδοχος του Σουλεϊμάν ήταν ο Αμπντούλ Κασίμ (1086-1092) που αντιμετώπιζε σοβαρό πρόβλημα διάσπασης του Σουλτανάτου από τους διάφορους εμίρηδες, εκ των οποίων ο πιο σημαντικός υπήρξε ο Τζαχάς της Σμύρνης. Όταν ο Μαλίκ Σαχ πέθανε (1092) ο Κιλίτζ Αρσλάν αφέθηκε ελεύθερος, εγκαταστάθηκε στα πάτρια εδάφη και ανέλαβε επικεφαλής του σουλτανάτου. Στη συνέχεια ηττήθηκε από στρατιώτες που συμμετείχαν στην Α΄ Σταυροφορία και απωθήθηκε στη νοτιοκεντρική Μικρά Ασία, όπου εγκατέστησε το κράτος του με πρωτεύουσα το Ικόνιο.
Το 1107 επεκτάθηκε ανατολικά και κατέλαβε τη Μοσούλη, πέθανε τον ίδιο χρόνο στο Χαλέπι πολεμώντας το γιο του Μαλίκ Σαχ Μουχάμαντ Α΄ των Μεγάλων Σελτζούκων, στην Βαγδάτη. Στο μεταξύ άλλος Ρουμ Σελτζούκος, ο Μαλίκ Σαχ (που δεν πρέπει να συγχέεται με τον ομώνυμο σουλτάνο των Μεγάλων Σελτζούκων) κατέλαβε το Ικόνιο (1110). Το 1116 ο γιος τού Κιλίτζ Αρσλάν Μεσούντ Α΄ (1116-1156), κατέλαβε την πόλη με τη βοήθεια των Ντανισμεντιδών.
Η  μακρόχρονη βασιλεία του χαρακτηρίζεται από συνεχείς πολέμους με το Βυζάντιο, τους αυτοκράτορες Ιωάννη Β΄ Κομνηνό και τον γιο του Μανουήλ Α΄ Κομνηνό καθώς και συνεχείς προσπάθειες συνδιαλλαγής με τους Ντανισμεντίδες Σελτζούκους, αλλά και με τους Σταυροφόρους της βόρειας Συρίας και Παλαιστίνης. Κατά το θάνατό του (1156) το σουλτανάτο έλεγχε όλη την κεντρική Μικρά Ασία.

Εμφύλιοι

Το Σουλτανάτο έφτασε σε ιδιαίτερη ακμή επί τού γιου τού Μεσούντ Α΄ Κιλίτζ Αρσλάν Β΄ (1156-1192), κατέλαβε τα υπόλοιπα εδάφη γύρω από την Σεβάστεια και την Μαλάτεια από τους τελευταίους Ντανισμεντίδες. Το 1161-1162 πραγματοποίησε το μεγάλης επιτυχίας διπλωματικό ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη, κατέληξε σε συνθήκη με τον Μανουήλ Α'. Οι δύο κυριότερες στρατιωτικές επιτυχίες του Κιλίτζ Αρσλάν Β΄ ήταν η Μάχη του Μυριοκέφαλου (1176) επί των Βυζαντινών, και η σταδιακή ενσωμάτωση των δύο Ντανισμεντιδικών εμιράτων τα χρόνια 1174-1178. Κατά τα τελευταία χρόνια της βασιλείας του, το Sουλτανάτο αντιμετώπισε σοβαρούς κινδύνους λόγω των συνθηκών του Σαλαντίν με το Βυζάντιο (1184-1185 και 1189-1192), τελικώς δεν υλοποιήθηκαν. Παρά μια προσωρινή κατάληψη του Ικονίου από την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και την Γ΄ Σταυροφορία το Σουλτανάτο γρήγορα ανέκαμψε και εδραίωσε την εξουσία του. Τα τελευταία χρόνια της βασιλείας του Κιλίτζ Αρσλάν Β΄ ξέσπασε στο Σουλτανάτο του Ρουμ εμφύλιος πόλεμος, ο Καϋχοσρόης Α΄ ανατράπηκε προσωρινά από τον αδελφό του Σουλεϊμάν Β΄ (1196).
Ο Σουλεϊμάν Β΄ συγκέντρωσε όλους τους υποτελείς εμίρηδες και προχώρησε σε εκστρατεία στην Γεωργία με 150.000 - 400.000 άνδρες, στρατοπέδευσε στην κοιλάδα του Μπαζιάν. Η βασίλισσα Θαμάρ της Γεωργίας (1166 - 1213) αντέδρασε έντονα, συγκέντρωσε τον στρατό της υπό την ηγεσία του συζύγου της πρίγκιπα Ντέιβιντ Σοσλάν και προετοίμασε την άμυνα της Γεωργίας. Ο Ντέιβιντ Σοσλάν έκανε αιφνίδια επίθεση στο στρατόπεδο των Σελτζούκων (1204) με αποτέλεσμα να ακολουθήσει η "μάχη του Μπαζιάν" (1204). Οι Γεωργιανοί προκάλεσαν πανικό στα στρατεύματα του εχθρού τους, οι Σελτζούκοι συνετρίβησαν. Ο ίδιος ο Σουλειμάν Β΄ τραυματίστηκε βαριά και δραπέτευσε στο Ερζερούμ. Οι απώλειες ήταν βαριές τόσο για τους Τούρκους όσο και για τους Γεωργιανούς αλλά οι μεγάλοι νικητές ήταν οι Γεωργιανοί. Ο Σουλεϊμάν Β΄ πέθανε (1204), τον διαδέχτηκε ο γιος του Κιλίτζ Αρσλάν Γ΄ αλλά η βασιλεία του ήταν μισητή και ανατράπηκε την επόμενη χρονιά από τον θείο του Καϋχοσρόη Α΄ (1205).[16]

Ακμή

Μετά τον θάνατο του τελευταίου από τους Σουλτάνους των Μεγάλων Σελτζούκων Τογκρούλ Γ΄ (1194) οι Σελτζούκοι τού Ρουμ απέμειναν οι μοναδικοί κυβερνώντες εκπρόσωποι της δυναστείας. Ο Καϋχοσρόης Α΄ απέσπασε το Ικόνιο από τους Σταυροφόρους (1205). Οι δυο γιοι και διάδοχοι του Καϋχοσρόη Α΄ Καϋκαούς Α΄ και Καϋκοβάδης Α΄ έφτασαν την ισχύ της εξουσίας των Σελτζούκων στο Σουλτανάτο του Ρουμ στο απώγειο. Το σημαντικότερο επίτευγμα του Καϋχοσρόη ήταν η κατάληψη του λιμανιού της Αττάλειας στις Μεσογειακές ακτές (1207). Ο γιος του, Καϋκαούς, κατέλαβε τη Σινώπη και κατέστησε υποτελή του την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας (1214). Υπέταξε επίσης το Αρμενικό Βασίλειο της Κιλικίας αλλά το 1218 υποχρεώθηκε να παραδώσει το Χαλέπι στον Αλ Καμίλ. Επόμενος σουλτάνος ήταν ο μικρότερος αδελφός του Καϊκοβάδης Α΄ (1220-1237) που θεωρείται από τους πιο σημαντικούς ηγέτες του Σουλτανάτου. Κατά την εποχή του, το Ικόνιο άρχισε να μεταβάλλεται σε σπουδαίο πολιτιστικό ισλαμικό κέντρο. Ο Καϋκοβάδης συνέχισε να αποσπά εδάφη κατά μήκος των ακτών της Μεσογείου (1221 - 1225). Σημείωσε μεγάλες στρατιωτικές επιτυχίες στην χερσόνησο της Κριμαίας (1225) και επιπλέον υπέταξε το εμιράτο της Θεοδοσιούπολης (Ερζερούμ) και σημείωσε μεγάλες νίκες επί των Χορεσμιανών (σε συμμαχία με τους Αγιουβίδες της Αιγύπτου). Όμως η προσπάθειά του να κατακτήσει την Τραπεζούντα (1222), την πρωτεύουσα της ομώνυμης ελληνικής Αυτοκρατορίας κατέληξε σε αποτυχία. Σύμφωνα με την ποντιακή παράδοση, στην αποτυχία της πολιορκίας συνέβαλε αποφασιστικά μια ξαφνική κακοκαιρία, που προκάλεσε ο πολιούχος της πόλης ο Άγιος Ευγένιος. Στα ανατολικά νίκησε τους Μενγκουτσέκους και άρχισε να πιέζει τους Ορτοκίδες.

Παρακμή

Ο γιος και διάδοχος του Καϋκοβάδη Α΄ Καϋχοσρόης Β΄ (1237-1246) άρχισε τη βασιλεία του καταλαμβάνοντας την περιοχή γύρω από το Ντιγιαρμπακίρ, το 1239 αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει μία εξέγερση υπό έναν λαοφιλή ιεροκήρυκα ονόματι Μπαμπά Ισακ.  Μετά τρία χρόνια, όταν τελικά κατέστειλε την εξέγερση, το έρεισμα της Κριμαίας είχε χαθεί και το κράτος και ο στρατός του σουλτανάτου είχαν εξασθενήσει (1242). Υπό αυτές τις συνθήκες έπρεπε να αντιμετωπίσει μία πολύ πιο επικίνδυνη απειλή, αυτή των προελαυνόντων Μογγόλων. Οι Μογγολικές δυνάμεις πήραν το Ερζερούμ (1242) και την επόμενη χρονιά ο Σουλτάνος συνετρίβη από τον Μπαϊγιού στη "Μάχη του Κόσε Νταγκ" (ενός βουνού ανάμεσα στις πόλεις Σεβάστεια και Ερτζινκάν) (1243). Οι Σελτζούκοι Τούρκοι αναγκάσθηκαν να δηλώσουν υποταγή στους Μογγόλους και έγιναν υποτελείς τους. Ο σουλτάνος υποχρεώθηκε να διαφύγει στην Αττάλεια μετά τη μάχη του 1243 όπου πέθανε το 1246, άνοιξε μια περίοδο τριμερούς και αργότερα διμερούς βασιλείας που διήρκεσε μέχρι το 1260.
Το Σελτζουκικό βασίλειο διαμοιράστηκε στους τρεις γιους τού Καϋχοσρόη. Ο μεγαλύτερος Καϋκαούς Β΄ (1246-1260), ανέλαβε την εξουσία δυτικά του ποταμού Άλυς. Οι νεότεροι αδερφοί του Κιλίτζ Αρσλάν Δ΄ (1248-1265) και Καϋκοβάδης Β΄ (1249-1257) ορίστηκαν να διοικούν τις περιοχές ανατολικά του ποταμού, υπό την κυριαρχία των Μογγόλων. Τον Οκτώβριο του 1256 ο Μογγόλος ηγεμόνας Μπαϊζού νίκησε τον Καϋκάους Β΄ κοντά στο Ακσαράι και όλη η ΄Μικρά Ασία υποτάχθηκε επίσημα στον Νογκάι Χαν. To 1260 o  Καϋκάους Β΄ διέφυγε από το Ικόνιο στην Κριμαία, όπου πέθανε το 1279. Ο  Κιλίτζ Αρσλάν Δ΄ εκτελέσθηκε το 1265 και ο γιος του Καϋχοσρόης Γ΄ (1265-1284) έγινε κατ' όνομα ηγεμόνας όλης της Μικράς Ασίας, με την πραγματική εξουσία να ασκείται από τους Μογγόλους ή τους σημαίνοντες αντιβασιλείς.

Πτώση

Το Σελτζούκικο κράτος είχε αρχίσει να διασπάται σε μικρά Εμιράτα (Μπεηλίκια), ολοένα και περισσότερο αποστασιοποιήθηκαν τόσο από το Μογγολικό όσο και από τον Σελτζουκικό έλεγχο. Το 1277 ανταποκρινόμενος σε έκκληση από τη Μικρά Ασία ο Μαμελούκος σουλτάνος Μπαϊμπάρς επέδραμε στη Μικρά Ασία και νίκησε τους Μογγόλους, αντικαθιστώντας τους προσωρινά ως επικυρίαρχος τού Σελτζουκικού βασιλείου. Αλλά καθώς οι ντόπιες δυνάμεις που τον είχαν καλέσει δεν ενδιαφέρθηκαν για την υπεράσπιση της χώρας, αναγκάστηκε να επιστρέψει στη βάση του στην Αίγυπτο και η Μογγολική κυριαρχία αποκαταστάθηκε επίσημα και βίαια. Το Αρμενικό Βασίλειο της Κιλικίας κατέλαβε ωστόσο από τους Μογγόλους την δεκαετία του 1240 ολόκληρη την Μεσογειακή ακτή από την Σελίνο μέχρι την Σελεύκεια και πόλεις όπως η Καχραμάνμαρας.
Προς το τέλος της βασιλείας του ο Καϋχοσρόης Γ΄ μπορούσε να ασκεί κυριαρχία μόνο σε περιοχές γύρω από το Ικόνιο. Μερικοί από τους Μπέηδες (περιλαμβανομένων των Οθωμανών στο ξεκίνημά τους) και τους Σελτζούκους κυβερνήτες της Μικράς Ασίας εξακολουθούσαν να αναγνωρίζουν, έστω και κατ' όνομα, την κυριαρχία του σουλτάνου στο Ικόνιο και οι σουλτάνοι συνέχιζαν να αυτοαποκαλούνται Φαρεντίν, "Περηφάνια του Ισλάμ". Όταν ο  Καϋχοσρόης Γ΄ εκτελέσθηκε το 1284, η Σελτζουκική δυναστεία υπέστη άλλο ένα πλήγμα από εσωτερικές διαμάχες, που κράτησαν μέχρι το 1303, οπότε ο γιος του Καϋκάους Β΄ Μεσούντ Β΄ αυτοανακηρύχθηκε σουλτάνος στην Καισάρεια. Δολοφονήθηκε το 1307 όπως και λίγο αργότερα ο γιος του Μεσούντ Γ΄. Ενας μακρινός συγγενής της Σελτζουκικής δυναστείας εγκαταστάθηκε προς στιγμήν ως εμίρης του Ικονίου, αλλά νικήθηκε και τα εδάφη του καταλήφθηκαν από τους Καραμανίδες το 1328. Η νομισματική σφαίρα επιρροής του Σουλτανάτου επέζησε κάπως περισσότερο και Σελτζουκικά νομίσματα θεωρούμενα γενικά αξιόπιστα, συνέχισαν να χρησιμοποιούνται σε όλο τον 14ο αιώνα μεταξύ άλλων και από τους Οθωμανούς.

Πολιτισμός και κοινωνία

Η Σελτζουκική δυναστεία του Ρουμ, ως διάδοχος των Μεγάλων Σελτζούκων βάσιζε την πολιτική, θρησκευτική και πολιτιστική της κληρονομιά στην Περσοϊσλαμική παράδοση, μέχρι του σημείου να δίνουν στους γιους τους Περσικά ονόματα. Αν και Τουρκικής προέλευσης οι Σελτζούκοι του Ρουμ υποστήριζαν την Περσική τέχνη, αρχιτεκτονική και λογοτεχνία, ενώ χρησιμοποιούσαν την Περσική ως γλώσσα της διοίκησης. Εξάλλου σημαντική ήταν επίσης στο Σουλτανάτο η Βυζαντινή επιρροή, καθώς η Ελληνική αριστοκρατία παρέμεινε τμήμα της Σελτζουκικής τάξης των ευγενών και ο τοπικός Ελληνικός πληθυσμός ήταν πολυάριθμος στην περιοχή.
Στις κατασκευές τους των Μεντρεσέδων και τζαμιών, οι Σελτζούκοι του Ρουμ μετέτρεψαν την Ιρανική Σελτζουκική αρχιτεκτονική των τούβλων και του σοβά στη χρήση της πέτρας. Ανάμεσά τους ιδιαίτερα αξιόλογα είναι τα Μεντρεσές που χρησίμευαν ως στάσεις, εμπορικοί σταθμοί και προστασία των καραβανιών και από τα οποία περίπου εκατό κατασκευάσθηκαν κατά την περίοδο των Σελτζούκων της Μικράς Ασίας. Μαζί με τις Περσικές επιρροές, που είχαν αναμφισβήτητη επίδραση, η Σελτζουκική αρχιτεκτονική εμπνεόταν από Χριστιανούς και Μουσουλμάνους Αρμένιους. Ως τέτοια η Μικρασιατική αρχιτεκτονική παρουσιάζει μερικές από τις ξεχωριστές και εντυπωσιακές κατασκευές σε όλη την ιστορία της Ισλαμικής αρχιτεκτονικής. Αργότερα, αυτή η Μικρασιατική αρχιτεκτονική, θα μεταδιδόταν στο Σουλτανάτο της Ινδίας.

Τα Καραβανσεράι

Το μεγαλύτερο Καραβανσεράι ή Μεντρεσές είναι το χτισμένο από τον Σουλτάν Χαν στο δρόμο μεταξύ των πόλεων Ικονίου και Ακσαράι στην περιοχή του Σουλτάνχανι (1229), από αυτό πήρε το όνομά της και η πόλη έκτασης 4 στρεμμάτων. Υπάρχουν δύο καραβανσεράι που φέρουν το όνομα "Σουλτάν Χαν": το άλλο βρίσκεται μεταξύ Καισάρειας και Σεβάστειας. Εξάλλου εκτός από το Σουλτάνχανι, άλλες πέντε πόλεις στην Τουρκία οφείλουν τα ονόματά τους σε Καραβανσεράι που χτίστηκαν εκεί. Αυτές είναι το Αλατσαχάν στο Κάνγκαλ, το Ντουραχάν, το Χεκιμχάν και το Καντινχανί, καθώς και ο δήμος Ακχάν στη μητροπολιτική περιοχή του Ντενιζλί. Το καραβανσεράι του Χεκιμχάν είναι μοναδικό, διαθέτοντας -κάτω από τη συνήθη επιγραφή στα Αραβικά με πληροφορίες σχετικά με το οικοδόμημα- δύο ακόμη επιγραφές στα Αρμενικά και στα Συριακά, καθώς κατασκευάσθηκε από το γιατρό (χεκίμ) του σουλτάνου Καϋκοβάδη Α΄, που πιστεύεται ότι ήταν Χριστιανικής καταγωγής και είχε προσηλυτισθεί στο Ισλάμ. Υπάρχουν και άλλες ιδιαίτερες περιπτώσεις, όπως η εγκατάσταση στη θέση Καλεχισάρ (δίπλα σε αρχαία τοποθεσία των Χετταίων) κοντά στην Αλάτσα, ιδρυμένη από το Σελτζούκο διοικητή Χουσαμεντίν Τεμουρλού, που είχε καταφύγει στην περιοχή μετά την ήττα στη Μάχη του Κοσέ Νταγκ, ίδρυσε ένα συγκρότημα αποτελούμενο από κάστρο, Μεντρεσέ, οικιστική ζώνη και καραβανσεράι, αργότερα εγκαταλείφθηκαν γύρω στο 16ο αιώνα.
Όλα εκτός από το καραβανσεράι που παραμένει ανεξερεύνητο, εξερευνήθηκαν τη δεκαετία του 1960 από τον ιστορικό τέχνης Οκτάι Ασλαναπά και τα ευρήματα και αριθμός εγγράφων μαρτυρούν την ύπαρξη ενός ζωντανού οικισμού στη θέση αυτή, όπως ένα Οθωμανικό φιρμάνι του 1463 που δίνει εντολή στον διευθυντή του μεντρεσέ να διαμένει όχι στη σχολή αλλά στο καραβανσεράι.
Τα ανάκτορα των Σελτζούκων, καθώς και τα στρατεύματά τους επανδρωνόταν με "γκουλάμ", νέους που έπαιρναν από μη Μουσουλμανικές κοινότητες, κυρίως Έλληνες από πρώην Βυζαντινά εδάφη, αν και μια τέτοια πρακτική παραβίαζε το Μουσουλμανικό νόμο. Η πρακτική των Γκουλάμ αποτέλεσε ίσως πρότυπο για το μεταγενέστερο Παιδομάζωμα την εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.