Γριζόκαμπος Μεσσηνίας

Τοποθεσία

Ο Γριζόκαμπος βρίσκεται βορειοανατολικά της Μεθώνης, από την οποία απέχει περίπου 14 χιλιόμετρα και βορειοανατολικά από την Φοινικούντα, από την οποία απέχει περίπου 3 χιλιόμετρα. Έχει υψόμετρο 30 μέτρα και απέχει 2,5 περίπου χιλιόμετρα από τη θάλασσα. Κοντά στον Γριζόκαμπο βρίσκονται επίσης, προς τα νότιά του η Λούτσα σε απόσταση 2,5 περίπου χιλιομέτρων και προς τα βορειοανατολικά του το Καπλάνι, σε απόσταση 2 περίπου χιλιομέτρων αντίστοιχα.

Ιστορία

Η περιοχή του χωριού, έχει μακρόχρονη ιστορία που ακολουθεί την ιστορία της Μεσσηνίας και της ευρύτερης περιοχής τόσο της Μεθώνης, όσο και της Πυλίας. Κατά την αρχαιότητα, ήταν τμήμα του βασιλείου του Νέστορα, της αρχαίας Πύλου. Το χωριό υπάρχει, τουλάχιστον από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσης του Ελληνικού Κράτους. Οι πρώτοι κάτοικοι του χωριού είχαν, σχεδόν όλοι, το ίδιο επώνυμο και ήσαν συγγενείς μεταξύ τους γιατί, σύμφωνα με μια εκδοχή κατάγονταν από τον ίδιο κοινό γενάρχη, τον γερο-Κωσταντή Τσώνη, γιο του Σταμάτη Τσώνη. Ο Σταμάτης Τσώνης και ο αδελφός του Λάμπρος, ήταν παιδιά του Γιάννη Τελοντάκη (Κρητικού, που έμενε στο Χρυσοβίτσι Αρκαδίας και καταγόταν από την περιοχή Βιάννου του νομού Ηρακλείου Κρήτης). Από τα δύο αδέλφια, τα οποία ήταν ανεβοκατεβάτες, ο μεν Σταμάτης εγκαταστάθηκε (σε προχωρημένη ηλικία) στον Γριζόκαμπο, ο δε Λάμπρος στο Ακριτοχώρι (Γρίζι). Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή κατέβηκαν στην περιοχή της Μεσσηνίας επτά αδέλφια (Τσωναίοι), που προέρχονταν από το Χρυσοβίτσι Αρκαδίας. Οι Αρκάδες αυτοί ήταν γνωστοί επίσης και ως οι «ανεβοκατεβάτες», ονομασία που τους αποδόθηκε παλαιότερα, καθώς την Άνοιξη ανέβαιναν με τα κοπάδια τους στην Αρκαδία, ενώ τον Χειμώνα κατέβαιναν στα χειμαδιά της Μεσσηνίας.

Ονοματολογία

Σύμφωνα με την πρώτη και περισσότερο επικρατέστερη εκδοχή η ονομασία Γριζόκαμπος, η οποία προϋπήρχε της ίδρυσης του χωριού και με αυτήν αναφερόταν και ο κάμπος, που απλώνεται νότια του χωριού, θεωρείται ότι είναι σύνθετη και αποτελείται από τη βυζαντινή λέξη «Γρίζι(ον)» και την λατινική λέξη «Campus-i» = πεδιάδα (Γριζόκαμπος = κάμπος του Γριζιού > κάμπος που ελέγχεται από το κοντινό χωριό Γρίζι, σήμερα το Ακριτοχώρι). Σύμφωνα με μια δεύτερη εκδοχή ο Γκριζόκαμπος προέρχεται από την εκφορά «Γκρίζος Κάμπος», επειδή συχνά, από το φθινόπωρο ως την άνοιξη καλύπτεται από αραιή ομίχλη και φαίνεται γκρίζος (= σκούρος) ο κάμπος. Τέλος, σύμφωνα με μια τρίτη εκδοχή η ονομασία Γριζόκαμπος ίσως προερχόταν από το γεγονός ότι ο κάμπος, αλλά και οι τρεις οικισμοί, που αποτέλεσαν στην συνέχεια το χωριό, ήσαν στα «ριζά», δηλαδή στους πρόποδες, των γειτονικών λόφων.
Η δεύτερη, ανεπίσημη, ονομασία του χωριού ως τα Τσωνέικα ή τα Τσωναίικα, προέρχεται σαφώς από το επικρατέστερο επίθετο, αρκετών από τους κατοίκους του χωριού, το οποίο ήταν και είναι το επώνυμο Τσώνης.

Νεότερη ιστορία

Στον Γριζόκαμπο, εκτός από τους Τσωνέους, εγκαταστάθηκαν επίσης και άλλες οικογένειες με διαφορετικό επώνυμο, όπως του Γεωργίου Μοσού (Ντελήγιωργα), η οποία ήρθε σχεδόν ταυτόχρονα από το Χρυσοβίτσι Αρκαδίας, του Αντωνίου Κούβελα (από το γειτονικό χωριό Βασιλίτσι), του Γεωργίου Μπέλλου, του Κωνσταντίνου Τσόκα, (από το γειτονικό χωριό Καπλάνι), του Ν. Τζαβέλλα ή Τζαννετόπουλου, η οποία εγκαταστάθηκε στην τοποθεσία Τζαβελλαίικα, κ.α. Οι Γριζοκαμπίτες (Τσωνέοι κ.α.), αρχικά ήταν ανεβοκατεβάτες και είχαν ως κύρια απασχόληση την κτηνοτροφία, αλλά σιγά-σιγά άρχισαν να ασχολούνται και με την γεωργία. Σύμφωνα με τον ερευνητή της τοπικής ιστορίας Σταύρο Π. Τσώνη, στο βιβλίο του «Γριζόκαμπος: Ένα παράξενο χωριό», όσον αφορά την αρχική απασχόληση με την κτηνοτροφία, «όλες οι εργασίες γίνονταν από τους ίδιους (άλλες από τους άνδρες και άλλες από τις γυναίκες)• είχαν δηλαδή αναπτύξει μια πρωτόγονη βιοτεχνία (manifactura). Τα σκεύη, που χρησιμοποιούσαν, από τους σοφράδες μέχρι τις ξυλοκουτάλες ήσαν – τα περισσότερα – κατασκευασμένα από τους ίδιους: σιοκάρες, γαλομέτρες, κορύτες, κανάτια, τσίτσες κ.λπ.», ενώ στη συνέχεια όταν αρχισε η ενασχόλησή τους με την γεωργία, οι βασικές τους καλλιέργειες ήταν α) τα "σπαρτά" (σιτάρι, κριθάρι, "σμιγάδι", βρώμη, φακές, φάβα κ.λπ., β) οι σταφίδες και τα αμπέλια και γ) οι ελιές. Επίσης παλαιότερα καλλιεργείτο αρκετά και το λινάρι, καθώς η περιοχή του χωριού διέθετε την ειδική σύσταση του εδάφους, που απαιτείται για την ανάπτυξή του και για μακρύ χρονικό διάστημα επίσης υπήρξε σημαντική επίδοση των κατοίκων στην παραγωγή αυτού του φυτικού είδους. Κατά τις πρώτες δεκαετίες από την εγκατάστασή τους στον Γριζόκαμπο οι παλαιοί Τσωναίοι και οι υπόλοιποι κάτοικοι του χωριού, καθώς πορίζονταν «τα προς το ζειν» μόνον από την κτηνοτροφία, ζούσαν σχετικά απλά και φτωχικά. Η ενασχόληση στη συνέχεια με την καλλιέργεια της γης, οδήγησε σε σημαντική βελτίωση της καθημερινής τους ζωής. Λίγο πριν από τον πόλεμο του 1940 οι περισσότεροι Γριζοκαμπίτες βρίσκονταν σε πολύ καλή οικονομική κατάσταση και σύμφωνα με τον Σταύρο Π. Τσώνη «μερικοί μάλιστα, παρασυρόμενοι από τον πάντοτε ενεδρεύοντα εγωισμό, οδηγούντο συχνά σε προκλητική επίδειξη οικονομικής ισχύος. Ένα μέσον αποτελούσαν τα εκλεκτά κρητικά άλογα, για την αγορά των οποίων δαπανούσαν σημαντικά χρηματικά ποσά μεταβαίνοντας προς τούτο στην Κρήτη. Το άλογο τότε ήτο κάτι αντίστοιχο με το σημερινό ωραίο και μεγάλου κυβισμού Ι.Χ. αυτοκίνητο». Όμως η κατάσταση μετά τον πόλεμο και την Κατοχή που ακολούθησε, άλλαξε άρδην την εικόνα, καθώς η κατάσταση της ευημερίας ανετράπη και οι Γριζοκαμπίτες περιήλθαν σε δεινή ένδεια, χωρίς όμως να τους αγγίξει ο μεγάλος λιμός (πείνα), που ακολούθησε σε άλλες περιοχές της Ελλάδας κατά το διάστημα αυτό. Τα τελευταία χρόνια χάρη στη βελτίωση της γεωργικής εκμετάλλευσης (κυρίως με τα θερμοκήπια), καθώς και την ανόδου του τουρισμού στην ευρύτερη περιοχή, υπήρξε μια σχετική βελτίωση της οικονομικής κατάστασης του πληθυσμού του οικισμού.

Διοικητική ιστορία

O Γριζόκαμπος προσαρτήθηκε επίσημα, το 1889, στον παλαιό Δήμο Μεθώνης, όπου και παρέμεινε ως το 1912 που ο δήμος καταργήθηκε. Τουλάχιστον από το 1879 ως σήμερα, το χωριό αναφέρεται συνήθως ως Γριζόκαμπος, αν και για ένα μικρό, σχετικά, χρονικό διάστημα, από το 1912 ως το 1928, αναφερόταν και ως ο Γρυζόκαμπος. Το 1912 ο Γρυζόκαμπος προσαρτάται στην Κοινότητα Λαχανάδας, με έδρα την Λαχανάδα. Στην κοινότητα αυτή προσαρτήθηκε επίσης ο οικισμός Ταβέρνα (το 1928 μετονομάσθηκε σε Παραλία Λαχανάδας και το 1930 σε Φοινικούντα). Το 1957 ο Γριζόκαμπος αποσπάται από την Κοινότητα Λαχανάδας και προσαρτάται στην Κοινότητα Φοινικούντος. Το χωριό παρέμεινε ως οικισμός της Κοινότητας Φοινικούντος, από το 1957 ως το 1997, όταν τότε, στα πλαίσια των αλλαγών που επήλθαν στη τοπική αυτοδιοίκηση, μέσω του σχεδίου «Καποδίστριας», > ο Γριζόκαμπος υπήχθη στον κατηργημένο Δήμο Μεθώνης, ως το 2010. Από το 2011, μετά τις νέες αλλαγές του σχεδίου «Καλλικράτης» ο Γριζόκαμπος ανήκει πλέον στον νέο Δήμο Πύλου - Νέστορος. Ο δήμος αυτός, συστάθηκε με το Πρόγραμμα Καλλικράτης με την συνένωση των προϋπαρχόντων δήμων Κορώνης, Μεθώνης, Παπαφλέσσα, Πύλου, Νέστορος και Χιλιοχωρίων. Ο Γριζόκαμπος σήμερα είναι οικισμός της Τοπικής Κοινότητας του Φοινικούντος του Δήμου Πύλου-Νέστορος, στην οποία υπάγονται επίσης οι εξής οικισμοί: Ο Ανεμόμυλος, η Λούτσα, ο Φοινικούς ή η Φοινικούντα (έδρα), τα Χουνάκια, καθώς και τα ακατοίκητα σήμερα νησιά της Αγία Μαριανής ή Αγίας Μαρίνας και της Σχίζας.

Κτίρια – εκδηλώσεις – αξιοθέατα

Εκτός από τα παραδοσιακά σπίτια, υπάρχει το παλαιό Δημοτικό Σχολείο, το οποίο ιδρύθηκε το 1959 και η εκκλησία του χωριού, ο νεότερος Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου (κοιμητηριακός ναός), η ανέγερσή του οποίου εκτιμάται ότι έγινε μεταξύ του 1830 και του 1866, και ο οποίος υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Μεσσηνίας. Διάφορες εκδηλώσεις και πολιτιστικά δρώμενα στο χωριό διοργανώνει σε τακτική βάση ο Σύλλογος των Απανταχού Γριζοκαμπιτών «ΤΟ ΠΑΛΗΟΚΑΣΤΡΟ», ο οποίος ιδρύθηκε στην Αθήνα, στις αρχές του 1980. Στην περιοχή του χωριού υπήρχε παλαιότερα το «Λιτρουβειό του Νικολάκη» (διασώζονται σήμερα ερειπωμένα τμήματα), όπου η επεξεργασία της ελιάς γινόταν με τον παραδοσιακό τρόπο της σύνθλιψης, πάνω σε μεγάλες μυλόπετρες, με κινητήριο δύναμη αυτήν των αλόγων ή των ίδιων των ανθρώπων, ενώ μεταγενέστερα λειτούργησαν επίσης και δυο ακόμα Ελαιουργεία.

Παληόκαστρο

Βορειοανατολικά του χωριού, κοντά στην επαρχιακή οδό, επί της κορυφής υψηλού και απόκρημνου λόφου και περίπου στο μέσο της απόστασης μεταξύ Μεθώνης και Κορώνης βρίσκεται το Παληόκαστρο, ένα μικρό μεσαιωνικό κάστρο, το οποίο πιθανότατα κατασκευάσθηκε πάνω στα ερείπια αρχαιοτέρου φρουρίου ή κάστρου, εξ ου πιθανόν προήλθε και η ονομασία του αυτή. Το κάστρο αυτό έχει θέα στα νοτιοδυτικά, προς το Ιόνιο πέλαγος και έχει αντίκρυ του τις Οινούσσες νήσους (δηλαδή τα νησιά Σχίζα, Σαπιέντζα, Βενέτικο, Αγία Μαριανή και τις βραχονησίδες Δύο Αδέλφια νότια της Σαπιέντζας, Μπόμπα ανατολικά της Σαπιέντζας και Αυγό νότια του Βενέτικου). Η τοποθεσία ονομάζεται Παληοχώρι ή Μπεντένια, στοιχείο, το οποίο μαρτυρεί ότι πλησίον του Κάστρου αυτού ίσως υπήρχε παλαιός οικισμός-χωριό.

Το Λουτρό ή τα Λουτρά

Το Λουτρό ή τα Λουτρά είναι κτίσμα το οποίο βρίσκεται στην ομώνυμη τοποθεσία μετά το γεφύρι του Παπά, κοντά στον παράλιο οικισμό Λούτσα και προς την ανατολική όχθη του χειμάρρου, που διασχίζει την κοιλάδα του Γριζοκάμπου. Γενικά υποστηρίζεται η άποψη ότι πρόκειται για Ρωμαϊκές Θέρμες, αλλά δεν αποκλείεται, όμως, να πρόκειται για Βυζαντινό μνημείο ή για κτίσμα της εποχής της Τουρκοκρατίας.

Το Μπούρτζι

Το Μπούρτζι είναι ένας μικρός παραθαλάσσιος πύργος, με τα χαρακτηριστικά της Βίγλας, πιθανώς της βενετσιάνικης περιόδου, ο οποίος είναι κτισμένος σε σχετικά δυσπρόσιτη τοποθεσία, επίσης σε μικρή απόσταση από την Λούτσα. Ίσως εξυπηρετούσε στην επιτήρηση της διέλευσης των πλοίων βόρεια της νήσου Σχίζας ή του ελέγχου στο αγκυροβόλιο του απάνεμου όρμου του Βρωμονερίου (Τσερλονέρι) ή σύμφωνα με την τοπική παράδοση λειτουργούσε ως φάρος - σηματωρός, ο οποίος καθοδηγούσε τα διερχόμενα πλοία για το «Πόρτο-Γρίζι», δηλαδή το λιμάνι της Λούτσας.

Βρυσούλα - Σκεπασμένη

Η Βρυσούλα είναι μικρή πηγή (πηγάδι), η οποία βρίσκεται στην ομώνυμη πλαγιά βόρεια του μεσαίου οικισμού του Γριζοκάμπου. Απ' αυτήν, κατά πάσα πιθανότητα, υδρευόταν παλιά το Μικρό Μοναστήρι, το οποίο υδρευόταν επίσης και από την πηγή της Σκεπασμένης, που βρίσκεται βορειοδυτικά του μεσαίου οικισμού και κοντά στην όχθη του ομωνύμου χειμάρρου.

Το Μικρό Μοναστήρι ή Μοναστηράκι

Το Μικρό Μοναστήρι ή Μοναστηράκι, ήταν παλαιά Μονή που βρισκόταν βόρεια του μεσαίου οικισμού του Γριζοκάμπου, πάνω στο ομώνυμο υψίπεδο, κοντά στη νέα δεξαμενή του χωριού, μεταξύ των δύο μικρών πηγών, της Σκεπασμένης και της Βρυσούλας, από τις οποίες και υδρεύονταν οι μοναχοί. Λίγες δεκαετίες πριν σώζονταν ερείπια των κτισμάτων του, ενώ νότια του οικοδομικού αυτού συμπλέγματος, στη θέση Κοτρώνι, βρίσκεται το νεκροταφείο της παλαιάς αυτής Μονής.

Ο παλαιός Αϊ-Νικόλας

Βορειοδυτικά του χωριού και πάνω στον ομώνυμο λόφο, υπήρχε ο πρώτος χριστιανικός ναός του χωριού, ο παλαιός ναός του Αγίου Νικολάου, του οποίου τα ερείπια σώζονταν παλαιότερα κοντά στην πηγή της Σκεπασμένης. Είναι επίσης βέβαιο ότι ο ναός αυτός είχε περατωθεί, καθώς σύμφωνα με τις προφορικές μαρτυρίες μεγαλύτερων σε ηλικία κατοίκων, στο άνω μισό της κόγχης (αψίδας) του ιερού διασώζονταν, τα παλαιότερα χρόνια, τοιχογραφίες διαφόρων αγίων. Ο ιερός αυτός ναός χρησιμοποιήθηκε από τους πρώτους Τσωνέους πριν εγκατασταθούν μόνιμα στον Γριζόκαμπο και κτίσουν τον ομώνυμο νεώτερο ναό, τον οποίο χρησιμοποιούν σήμερα.

Άλλα αξιοθέατα

Κοντά στην πηγή της Βρυσούλας υπήρχε παλαιότερα και πρωτόγονο ελαιοτριβείο, καθώς και υποτυπώδης μύλος της Μονής, που χρησιμοποιούνταν για την έκθλιψη του ελαιοκάρπου και την άλεση σιταριού και κουκκερικών (φάβας κ.λπ.), σύμφωνα με ευρήματα από ίχνη θεμελίων καθώς και από το κυλινδρικό "λιτρουβολίθι", το οποίο βρίσκεται ακόμη στην πλαγιά κάτω και σε μικρή απόσταση από την πηγή της Βρυσούλας και το οποίο αποκαλύφθηκε εξαιτίας μεγάλης πυρκαγιάς, που ξέσπασε στην περιοχή προ του 2010.