Ανατολίτικο χαλί

Το ανατολίτικο χαλί είναι ένας όρος ευκολίας, που χρησιμοποιείται σήμερα για να υποδηλώσει χαλιά και μοκέτες που υφαίνονται στην Ανατολία (ή Μικρά Ασία) της Τουρκίας και σε παρακείμενες περιοχές. Γεωγραφικά η περιοχή παραγωγής τους μπορεί να συσχετισθεί με εδάφη που αποτελούσαν ιστορικά το κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτού του είδους χαλί είναι πλεκτό, που παράγεται για οικιακή χρήση, τοπική πώληση και εξαγωγή. Μαζί με τα υφαντά που αποκαλούνται κιλίμια, τα ανατολίτικα χαλιά αντιπροσωπεύουν ένα ουσιαστικό κομμάτι της περιφερειακής κουλτούρας, η οποία επίσημα νοείται ως πολιτισμός της Τουρκίας σήμερα, και προέρχονται από τον εθνοτικό, θρησκευτικό και πολιτισμικό πλουραλισμό της περιοχής αυτής.
Η ύφανση χαλιών αντιπροσωπεύει μια παραδοσιακή τέχνη που χρονολογείται από τους προϊστορικούς χρόνους. Χαλιά υφάθηκαν πολύ νωρίτερα ακόμα και από εκείνα που έχουν εντοπιστεί από τον πολιτισμό Πάζιρικ. Κατά τη διάρκεια της μακράς ιστορίας τους, η τέχνη και η δεξιότητα του πλεκτού χαλιού έχει απορροφηθεί και ενσωματωθεί σε διαφορετικές πολιτιστικές παραδόσεις. Ίχνη από Βυζαντινών σχεδίων μπορούν να παρατηρηθούν στα ανατολίτικα χαλιά. Οι τουρκικοί λαοί που μετανάστευσαν από την Κεντρική Ασία, καθώς και Αρμένιοι, Καυκάσιοι και Κούρδοι που είτε ζούσαν είτε μετανάστευσαν στην Ανατολία σε διαφορετικές χρονικές περιόδους συνέβαλαν με τα παραδοσιακά τους μοτίβα και στολίδια. Η άφιξη του Ισλάμ και η ανάπτυξη της ισλαμικής τέχνης επηρέασε βαθιά τον σχεδιασμό του ανατολίτικου χαλιού. Τα στολίδια και τα σχέδια αυτά αντικατοπτρίζουν έτσι την πολιτική ιστορία και την κοινωνική ποικιλομορφία της περιοχής. Ωστόσο, η επιστημονική έρευνα δεν μπόρεσε μέχρι στιγμής να αποδώσει κανένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό σχεδιασμού σε κάποια συγκεκριμένη εθνοτική ή περιφερειακή παράδοση ή ακόμη και να διαφοροποιήσει τα σχέδια μεταξύ νομαδικής και χωροταξικής σχεδίασης.
Εντός της ομάδας των χαλιών της Ασίας, τα ανατολίτικα χαλιά διακρίνονται από ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στις βαφές, τα χρώματα, τα μοτίβα, τις υφές και τις τεχνικές τους. Η μεγεθολογία τους κυμαίνεται από μικρά μαξιλάρια (yastik) μέχρι μεγάλα, μεγέθους δωματίου, χαλιά. Το πιό πρώιμο ανατολίτικο χαλί που σώζεται σήμερα κατασκευάστηκε τον δέκατο τρίτο αιώνα. Διάφοροι τύποι χαλιών έχουν υφανθεί σε ανάκτορα, επαρχιακά εργαστήρια, σπίτια χωρικών, φυλετικούς οικισμούς ή σε σκηνές νομάδων. Τα χαλιά παράγονταν ταυτόχρονα σε όλες τις βαθμίδες της κοινωνίας, με τη χρήση κυρίως μαλλιού προβάτου, βαμβακιού και φυσικών βαφών. Τα ανατολίτικα χαλιά είναι συχνά συνδεδεμένα με συμμετρικούς κόμπους, που χρησιμοποιούνταν τόσο ευρέτερα στην περιοχή της Τουρκίας, ώστε οι Δυτικοί πωλητές χαλιών στις αρχές του 20ου αιώνα υιοθέτησαν τον όρο «τουρκικός» ή «γκιόρδες» κόμπος για την τεχνική αυτή. Από τη δεκαετία του 1870 και έπειτα, η οθωμανική αυλή κατασκεύαζε και μεταξωτά χαλιά, που μερικές φορές περιείχαν νήματα χρυσού ή ασημιού. Ωστόσο, το παραδοσιακό υλικό της πλειοψηφίας των ανατολίτικων χαλιών ήταν πλεκτό στο χέρι, από φυσικά βαμμένο μαλλί.
Στην Ευρώπη τα ανατολίτικα χαλιά απεικονίζονταν τακτικά σε αναγεννησιακούς πίνακες, συχνά σε ένα πλαίσιο αξιοπρέπειας, κύρους και πολυτέλειας. Οι πολιτικές επαφές και το εμπόριο εντάθηκαν μεταξύ της Δυτικής Ευρώπης και του ισλαμικού κόσμου μετά τον 13ο αιώνα μ.Χ. Όταν καθιερώθηκε το άμεσο εμπόριο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά τον 14ο αιώνα, όλα τα είδη χαλιών είχαν αδιακρίτως την εμπορική ονομασία «τουρκικά χαλιά», ανεξάρτητα από τον πραγματικό τόπο κατασκευής τους. Από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα, τα ανατολίτικα χαλιά έχουν βρεθεί στο ιστορικό και επιστημονικό ενδιαφέρον της τέχνης του Δυτικού κόσμου. Ο πλούτος και η πολιτισμική ποικιλομορφία της ύφανσης των χαλιών ήταν σταδιακά καλύτερα κατανοητά. Πιο πρόσφατα, επίσης, επίπεδα υφαντά χαλιά έχουν προσελκύσει το ενδιαφέρον συλλεκτών και επιστημόνων.