Στοματικό μόριο

Το άνω χείλος (labrum)

Μπροστά στο στόμα βρίσκεται το ασύζευκτο άνω χείλος. Θεωρείται το υπόλοιπο του τελευταίου προστοματικού δακτυλίου του κεφαλιού των προγόνων των αρθροπόδων, το οποίο συνίσταται από το άκρον και μια σειρά κεφαλικών δακτυλίων. Το άνω χείλος είναι ακίνητο και σχετικά σκληρό και εμποδίζει την τροφή να πέφτει προς τα μπροστά. Από έξω και μπροστά φαίνεται μόνο ένα μέρος του άνω χείλους (Εικ. 3 A), γιατί καλύπτεται κατά ένα μέρος από τον κλυπέο (Clypeus), μια πλάκα της κεφαλικής κάψας που βρίσκεται μπροστά στο άνω χείλος. Αυτό το ορατό μέρος του άνω χείλους μπορεί να είναι ημικυκλικό (περίπου στην Εικ. 3 A), τριγωνικό, νεφροειδές ή να παίρνει άλλη μορφή. Τις περισσότερες φορές είναι τετραγωνικό. Πολλές φορές είναι εφοδιασμένο με αισθητικές τρίχες στην έξω πλευρά.
Όταν απομακρύνουμε τα άλλα στοματικά μόρια μπορούμε να παρατηρήσουμε την εσωτερική πλευρά του άνω χείλους, τον επιφάρυγγα (Εικ. 3 Β). Η εσωτερική επιφάνεια του επιφάρυγγα δεν είναι λεία, αλλά έτσι διαμορφωμένη ώστε η τροφή εύκολα να κινείται προς το στόμα και δύσκολα στην αντίθετη κατεύθυνση. Στην εσωτερική πλευρά του άνω χείλους έχει επίσης μπροστά στην στοματική κοιλότητα αισθητήρια όργανα για την τελική απόφαση, εάν η τροφή είναι κατάλληλη για κατανάλωση.

Μέλισσες ( Εικ. 11 B)

Οι μέλισσες ανήκουν στην τάξη των Υμενοπτέρων. Για τα στοματικά μόρια (Εικ. 11 (Β), 25 και 26) χαρακτηριστικά είναι η μεγάλη γλώσσα. Οι παραγλώσσες είναι πολύ μικρές, αλλά οι χειλικές προσακτρίδες και η βάση του κάτω χείλους είναι μακριές (μπλε στην Εικ. 11 (Β)). Οι γναθικές προσακτρίδες σχεδόν εξαφανίστηκαν, αλλά ο στίπος και η γκαλέα σχηματίζουν μακρύ φύλλο (κίτρινο στην Εικ. 11 (Β)). Επίσης οι χειλικές προσακτρίδες είναι φυλλοειδείς. Οι δυο φυλλοειδείς κάτω γνάθοι μαζί με τις χειλικές προσακτρίδες σχηματίζουν προβοσκίδα (δομή στην εικόνα 26). Μέσα σε αυτήν βρίσκεται η γλώσσα, που στις πλευρές τυλίγεται προς τα πίσω. Οι άνω γνάθοι (πράσινο στην Εικ. 11 και Εικ. 25Α) είναι ασθενείς και περισσότερο κατάλληλες για να κρατούν και ζυμώνουν μαλακά υλικά παρά να κόβουν σκληρά αντικείμενα. Το άνω χείλος φράσσει το στόμα προς τα εμπρός (κόκκινο στην Εικ. 11 και Εικ. 25 Α) . Στα πρωτογενή είδη μελισσών η γλώσσα και οι κάτω γνάθοι είναι ακόμα ακόμα πιο κοντές.

Λεπιδόπτερα (Πεταλούδες)

Όπως δείχνει η Εικ. 11 C, η προβοσκίδα αποτελείται αποκλειστικά από τις κάτω γνάθους. Στην τομή (Εικ. 13) βλέπουμε, πως κάθε γνάθος διατρέχεται από μια τραχεία του αναπνευστικού συστήματος (γκρι), ένα νεύρο (μαύρο) και μυικές ίνες (ώχρα). Οι δυο γνάθοι ενώνονται με μια πτυχή σχηματίζοντας μεταξύ τους ένα τροφικό αγωγό (Εικ. 13 c). Στη βάση της προβοσκίδας υπάρχουν υπόλοιπα του άνω χείλους.
Στις άνω γνάθους παρατηρούνται, κυρίως, εξελικτικά υπολείμματα της δομής τους. Μόνο στην πολύ πρωτόγονη οικογένεια Micropterigidae οι άνω γνάθοι χρησιμοποιούνται ακόμα για δάγκωμα. Κατά κανόνα λείπουν τελείως. Το κάτω χείλος είναι αδύνατο (Εικ. 13 μπλε κεντρικό), αλλά οι αρκετά μεγάλες χειλικές προσακτρίδες παίζουν σημαντικό ρόλο ως αισθητικά όργανα (Εικ. 13, μπλε πλευρικό).
Στη στάση ησυχίας η προβοσκίδα είναι κουλουριασμένη (Εικ. 12). Εκτείνεται με την αύξηση της πίεσης της αιμολέμφου.

Δίπτερα (Μύγες, αλογόμυγες, κουνούπια)

Στα Δίπτερα παρατηρούμε μεγάλη ποικιλία στα στοματικά μόρια. Υπάρχουν όμως μερικά κοινά χαρακτηριστικά. Το μεγάλο μέρος της προβοσκίδας είναι ανάλογο με το κάτω χείλος. Στην τομή το κάτω χείλος σχηματίζει τη βάση και τις πλευρές της προβοσκίδας. Η μπροστινή λωρίδα της προβοσκίδας (πάνω μέρος στην τομή) είναι ανάλογη με το άνω χείλος και στην εσωτερική πλευρά με τον επιφάρυγγα. Ο σιελικός πόρος, ενσωματωμένος στον υποφάρυγγα, προεκτείνεται κατά μήκος της προβοσκίδας. Οι προσακτρίδες είναι γναθικής προέλευσης.
Στην κοινή μύγα οι άνω γνάθοι λείπουν τελείως (Εικ. 15). Το σχετικά σκληρό άνω χείλος έχει τη μορφή αιχμηρής γλώσσας στην μπροστινή πλευρά της προβοσκίδας. Οι γναθικές προσακτρίδες κοντά στη βάση και στην μπροστινή πλευρά της προβοσκίδας είναι πολύ καλά ανεπτυγμένες και λειτουργούν ως αισθητήρια όργανα. Η προβοσκίδα διαιρείται στο βασικό rostrum με τις «κεραίες», το ευλύγιστο μεσαίο τμήμα (haustellum) και την άκρη σε μορφή διπλού σφουγγαριού (λαβέλλα labella). Η επιφάνεια των δύο λαβέλλων έχει μικρές αυλακώσεις που κάνουν το υγρό να ρέει προς το χάσμα μεταξύ των δυο λαβέλλων όπου απορροφάται. Τέτοια μορφή έχουν οι προβοσκίδες από τα είδη των Muscoidea (Εικ. 14, 15 και 16).
Τα είδη της οικογένειας Glossinidae (Εικ. 16) όπως η μύγα τσε-τσε, που μεταδίδει επικίνδυνες ασθένειες, έχουν τον ίδιο τύπο προβοσκίδας, το haustellum όμως δεν είναι μαλακό, αλλά σκληρό και μακρύτερο. Οι λαβέλλες είναι μικρές και έχουν μικρά δόντια για να τρυπούν το δέρμα. Τα δυο χείλη ενώνονται με πτυχή σχηματίζοντας ένα τροφικό αγωγό και περικλείοντας τον σιελικό πόρο.
Στις άλλες μύγες που τσιμπούν οι τέσσερις γνάθοι είναι διαμορφωμένες σε στιλέτα, που βρίσκονται μεταξύ των χειλών (Εικ. 11 (D)). Στην άκρη έχουν μικρά δόντια όπως ένα πριόνι, και με εναλλακτικές μικρές κινήσεις τρυπούν το δέρμα. Στις εικόνες 18 και 19 απεικονίζονται οι διαφορές στις τομές της προβοσκίδας στις αλογόμυγες (οικογένεια Tabanidae Εικ. 18) και στα κουνούπια (οικογένεια Culicidae Εικ. 19). Στις αλογόμυγες φαίνεται ακόμα η προέλευση του κάτω χείλους από δύο πόδια.

Ημίπτερα (τζιτζίκια και κοριοί)

Στους κοριούς (Εικ. 22) το μεγάλο μέρος της προβοσκίδας εξελίχτηκε από το κάτω χείλος όπως στις μύγες (Εικ. 24). Μεταμορφώθηκε όμως σε στιλέτο με βαθεία αυλάκωση κατά μήκος, που σχηματίζει σχεδόν κλειστό σωλήνα. Μέσα στην κοιλότητα του κάτω χείλους τοποθετούνται τα στοιχεία που τσιμπούν, ανά δύο πολύ γερές τρίχες, της άνω και της κάτω γνάθου. Οι δυο τρίχες της κάτω γνάθου συνθέτονται σε διπλό κανάλι, το μεγαλύτερο (στην τομή πάνω) ως τροφικός αγωγός, το μικρότερο ως σιελικός πόρος. Οι δυο τρίχες της άνω γνάθου τοποθετούνται στις πλευρές του διπλού καναλιού αυτού. Το άνω χείλος είναι κοντό και καλύπτει μόνο μικρό μέρος στη βάση της προβοσκίδας. Σε μερικά είδη η προβοσκίδα είναι αρκετά μακριά και μπορεί να κουλουριάζεται.

Φθειράπτερα

Στα Φθειράπτερα που είναι εκτοπαράσιτα πουλιών και θηλαστικών, μερικά είδη διαθέτουν στοματικά μόρια μασητικού τύπου. Τα είδη της υποτάξης των Ανοπλούρα έχουν ως ξενιστές αποκλειστικά θηλαστικά και διαθέτουν στοματικά μόρια μυζητικού τύπου. Αυτά μπορούν να συλλέγονται σε μια σακούλα στο κεφάλι. Το άνω χείλος σχηματίζει κοντή προβοσκίδα. Καλύπτει τρία στιλέτα, το πιο πάνω ομόλογο με τον υποφάρυγγα ή το κάτω γνάθος, το μεσαίο παριστάνει προέκταση του υποφάριγγα και περιλαμβάνει τον σιελικό πόρο, και το τρίτο είναι διαμόρφωση του κάτω χείλους. Οι χειλικές και γναθικές προσακτρίδες είναι πολύ μικρές ή λείπουν τελείως.

θυσανόπτερα

Στα θυσανόπτερα τα στοματικά μόρια δεν είναι συμμετρικά, πράγμα πολύ σπάνιο. Το μεγάλο μέρος της κοντής προβοσκίδας αποτελείται από το άνω χείλος. Το άνοιγμα, που αφήνει το άνω χείλος προς τα πίσω, σκεπάζεται από το κάτω χείλος και κοντά σε αυτό υλικό του υποφάριγγα ή της κοινής βάσης των κάτω γνάθών. Μεταξύ των δυο στρωμάτων αυτών κυλάει η σίελος. Πάνω από το ανοικτό κανάλι για τη σίελο οι δυο κάτω γνάθοι σχηματίζουν τον τροφικό αγωγό. Έξω από αυτό το κανάλι υπάρχει μόνο η αριστερή άνω γνάθος. Η άλλη άνω γνάθος παρατηρείται μόνο στο εμβρυϊκό στάδιο. Γναθικές και γλωσσικές προσακτρίδες υπάρχουν.

Σιφωνάπτερα (ψύλλοι)

Στα Σιφωνάπτερα τα στοματικά μόρια είναι εξειδικευμένα για να διατρυπούν το δέρμα του ξενιστή και να απορροφούν αίμα. Διακρίνονται καλά οι γναθικές προσακτρίδες, οι κάτω γνάθοι με τριγωνική τομή και οι χειλικές προσακτρίδες. Μεταξύ των χειλικών προσακτρίδων και του μικρού άνω χείλους είναι τρία στιλέτα. Η ομολογία αυτών είναι ακόμα υπό συζήτηση. Οι άνω γνάθοι λείπουν.

Προνύμφες

Οι περισσότερες προνύμφες έχουν απλά στοματικά μόρια μασητικού τύπου. Αναφέρονται μόνο μερικές ενδιαφέρουσες διαμορφώσεις.

Κολεόπτερο Dytiscus

Η υδρόβια προνύμφη του κολεοπτέρου Dytiscus (Εικ. 21) είναι αδηφάγα αρπακτική. Κυνηγάει άλλα μικρά ζώα του νερού όπως μικρά ψάρια, γυρίνους ή αρθρόποδα. Το κεφάλι είναι στρογγυλό και πεπλατυσμένο. Οι άνω γνάθοι εκφύονται στις πλευρές του κεφαλιού. Κάθε άνω γνάθος έχει σχήμα κυρτού προς τα μέσα ξίφους και διατρέχεται από κανάλι για την ένεση πεπτικών ουσιών στο θύμα. Τα δύο ξίφη συνεργούν σαν τανάλια. Αρπάζουν και διατρυπούν το θύμα, κάνουν ένεση πεπτικών ουσιών και μετά απομυζούν τις θρεπτικές ουσίες δια του καναλιού στη γνάθο.

Οδοντόγναθα

Στις προνύμφες των Οδοντόγναθων τα στοματικά μόρια διαμορφώθηκαν σε εκτατό αρπακτικό όργανο. Τα δύο μέρη του πιγουνιού (praementum και postmentum) έχουν μετασχημαστεί σε άκρο για γρήγορη και από μακριά σύλληψη λείας με δύο μακριά και πεπλατυσμένα άρθρα τα οποία συνήθως είναι διπλωμένα το ένα πάνω στο άλλο. Το πρώτο άρθρο (postmentum) εκφύεται πίσω από το στόμα με άρθρωση, που κλείνει το άρθρο προς τα πίσω. Στην οπίσθια άκρη μια άρθρωση κλείνει το δεύτερο άρθρο (praementum) προς τα μπροστά. Στην άκρη του δεύτερου άρθρου κάθεται το κάτω χείλος και οι χειλικές προσακτρίδες μεταμορφώθηκαν σε τανάλια με αιχμηρές άκρες. Στη στάση ηρεμίας η «τανάλια» φαίνεται περίπου όπως μια μάσκα μπροστά στο στόμα. Γι αυτό το λόγο το όργανο πήρε και το όνομα «μάσκα». Εάν με την αύξηση της πίεσης της αιμολέμφου στις δυο αρθρώσεις ξαφνικά η γωνία κλίσης αλλάξει κατά 180 μοίρες και η τανάλια ως ελατήριο μεταφέρεται σε μήκος του άκρου πιο μπροστά από το στόμα. Με αυτό τον τρόπο το έντομο ξαφνιάζει τη λεία και την αρπάζει. Διπλώνοντας πάλι το αρπακτικό όργανο, η λεία βρίσκεται μπροστά στις άνω και κάτω γνάθους και σχίζεται από τις άνω γνάθους (Εικ. 20, διπλωμένη μάσκα από κάτω).