Σαμουήλ της Βουλγαρίας

Πόλεμος με το Βυζάντιο

Μετά το θάνατο του Ιωάννη Α΄ Τσιμισκή στις 11 Ιανουαρίου 976 οι Κομητόπουλοι εξαπέλυσαν επιθέσεις σε όλη τη μεθόριο. Όμως σε λίγες βδομάδες ο Δαβίδ σκοτώθηκε από Βλάχους ληστές και ο Μωυσής τραυματίστηκε θανάσιμα από μια πέτρα κατά την πολιορκία των Σερρών. Οι ενέργειες των αδελφών του στο νότο δέσμευαν πολλά Βυζαντινά στρατεύματα και διευκόλυναν την απελευθέρωση από το Σαμουήλ της βορειοανατολικής Βουλγαρίας. Ο Βυζαντινός διοικητής ηττήθηκε και αποσύρθηκε στην Κριμαία. Όσοι Βούλγαροι ευγενείς και αξιωματούχοι δεν είχαν αντισταθεί στη Βυζαντινή κατάκτηση της περιοχής εκτελέστηκαν και ο πόλεμος συνεχίστηκε βόρεια του Δούναβη, μέχρις ότου ο εχθρός διασκορπίστηκε και αποκαταστάθηκε η Βουλγαρική κυριαρχία.
Μετά από τις ήττες αυτές στα Βαλκάνια η Βυζαντινή Αυτοκρατορία διολίσθησε σε εμφύλιο πόλεμο. Ο διοικητής του στρατού της Ασίας, Βάρδας Σκληρός, επαναστάτησε στη Μικρά Ασία και έστειλε στρατεύματα υπό το γιό του Ρωμανό στη Θράκη να πολιορκήσουν την Κωνσταντινούπολη. Ο νέος Αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ δεν είχε αρκετούς άνδρες για να πολεμήσει και τους Βουλγάρους και τους επαναστάτες και προσέφυγε σε προδοσία, συνωμοσία και περίπλοκους διπλωματικούς ελιγμούς. Ο Βασίλειος Β΄ έδωσε πολλές υποσχέσεις στους Βούλγαρους και το Σκληρό για να αποτρέψει τη συμμαχία τους εναντίον του. Ο Ααρών, ο μεγαλύτερος επιζών Κομητόπουλος, δελεάσθηκε από μια συμμαχία με τους Βυζαντινούς και την ευκαιρία να καταλάβει την εξουσία στη Βουλγαρία για τον εαυτό του. Κατείχε εδάφη στη Θράκη, μια περιοχή δυνητικά υποκείμενη σε Βυζαντινή απειλή. Ο Βασίλειος κατέληξε σε συμφωνία με τον Ααρών, που ζήτησε να παντρευτεί την αδελφή του Βασιλείου για να την επισφραγίσουν. Aντί αυτού ο Βασίλειος έστειλε τη σύζυγο ενός αξιωματούχου του με τον επίσκοπο της Σεβαστής. Όμως η απάτη αποκαλύφθηκε και ο επίσκοπος εκτελέστηκε. Όμως οι διαπραγματεύσεις συνεχίστηκαν και κατέληξαν σε συνθήκη ειρήνης. Ο ιστορικός Σκυλίτζης έγραψε ότι ο Ααρών ήθελε αποκλειστική εξουσία και "συμπαθούσε τους Ρωμαίους". Ο Σαμουήλ έμαθε για τη συνωμοσία και η σύγκρουση των δύο αδελφών ήταν αναπόφευκτη, ξέσπασε στην περιοχή της Ντούπνιτσα στις 14 Ιουνίου 976 και πήρε τέλος με την εξόντωση της οικογένειας του Ααρών. Μόνο ο γιος του Ιβάν Βλάντισλαβ επέζησε επειδή ο γιος του Σαμουήλ, Γκαβρίλ Ράντομιρ, παρακάλεσε εξ ονόματός του. Από τότε και στο εξής πρακτικά όλη η δύναμη και η εξουσία του κράτους ήταν στα χέρια του Σαμουήλ και ο κίνδυνος εσωτερικής διαμάχης εξαλείφθηκε πλήρως.
Εντούτοις άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι ο Ααρών έλαβε μέρος στη μάχη των Πυλών του Τραϊανού, που έγινε δέκα χρόνια αργότερα. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή ο Ααρών σκοτώθηκε στις 14 Ιουνίου του 987 ή 988.

Πόλεμος κατά Σέρβων και Κροατών

Το 998 ο Σαμουήλ εξαπέλυσε μια μεγάλη εκστρατεία κατά του Σερβικού πριγκιπάτου της Ντούκλια, για να αποτρέψει μια συμμαχία του Πρίγκιπα Γιόβαν Βλαντιμίρ με τους Βυζαντινούς. Oταν τα Βουλγαρικά στρατεύματα έφθασαν στη Ντούκλια, ο Σέρβος πρίγκιπας και ο λαός του αποσύρθηκαν στα βουνά. Ο Σαμουήλ άφησε τμήμα του στρατού στους πρόποδες των βουνών και ηγήθηκε των υπόλοιπων στρατιωτών για να πολιορκήσει το παραλιακό φρούριο του Ούλτσινι. Σε μια προσπάθεια να αποτρέψει την αιματοχυσία ζήτησε από το Γιοβάν Βλαντιμίρ να παραδοθεί. Μετά την άρνηση του πρίγκιπα μερικοί Σέρβοι ευγενείς πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στους Βουλγάρους και, όταν έγινε σαφές ότι η περαιτέρω αντίσταση ήταν άκαρπη, οι Σέρβοι παραδόθηκαν. Ο Γιόβαν Βλαντιμίρ εξορίσθηκε στα ανάκτορα του Σαμουήλ στην Πρέσπα.
Τα Βουλγαρικά στρατεύματα προχώρησαν να περάσουν τη Δαλματία, καταλαμβάνοντας το Κότορ και οδεύοντας προς το Ντουμπρόβνικ. Αν και απέτυχαν να καταλάβουν το Ντουμπρόβνικ κατέστρεψαν τα γύρω χωριά. Τότε ο Βουλγαρικός στρατός επιτέθηκε στην Κροατία υποστηρίζοντας τους εξεγερθέντες πρίγκιπες Κρέζιμιρ Γ΄ και Γκόισλαβ και προχώρησε βορειοδυτικά μέχρι το Σπλιτ, το Τρογκίρ και το Ζαντάρ, κατόπιν βορειοανατολικά από τη Βοσνία και τη Ράσκα και επέστρεψαν στη Βουλγαρία. Αυτός ο Κροατοβουλγαρικός πόλεμος επέτρεψε στο Σαμουήλ να εγκαταστήσει υποτελείς του μονάρχες στην Κροατία.
Η κόρη του Σαμουήλ Θεοδώρα Κοσάρα ερωτεύτηκε τον αιχμάλωτο Γιόβαν Βλαντιμίρ. Το ζευγάρι παντρεύτηκε, αφού πήρε την έγκριση του Σαμουήλ, και ο Γιόβαν επέστρεψε στα εδάφη του ως Βούλγαρος αξιωματούχος, μαζί με το θείο του Ντραγκομίρ, που ο Σαμουήλ εμπιστευόταν. Στο μεταξύ η πριγκίπισσα Μιροσλάβα ερωτεύτηκε το Βυζαντινό ευγενή αιχμάλωτο Ασώτιο και απείλησε να αυτοκτονήσει αν δεν της επιτρεπόταν να τον παντρευτεί. Ο Σαμουήλ δέχθηκε και διόρισε τον Ασώτιο κυβερνήτη του Δυρραχίου. Ο Σαμουήλ επισφράγισε επίσης μια συμμαχία με τους Ούγγρους, όταν ο μεγαλύτερος γυιός και διάδοχός του, Γκαβρίλ Ραντομίρ, παντρεύτηκε την κόρη του Ούγγρου Μεγάλου Πρίγκιπα Γκέζα.

Προέλαση των Βυζαντινών

Η αρχή της νέας χιλιετίας έφερε μια στροφή στην πορεία του Βυζαντινοβουλγαρικού πολέμου. Ο Βασίλειος Β΄ είχε συγκεντρώσει ένα στρατό μεγαλύτερο και ισχυρότερο από εκείνο των Βουλγάρων. Αποφασισμένος να κατακτήσει οριστικά τη Βουλγαρία μετέφερε το μεγαλύτερο μέρος των εμπειροπόλεμων στρατιωτικών δυνάμεων από τα ανατολικά μέτωπα κατά των Αράβων στα Βαλκάνια και ο Σαμουήλ αναγκάσθηκε μάλλον να αμυνθεί παρά να επιτίθεται.
Το 1001 ο Βασίλειος Β΄ έστειλε ένα μεγάλο στρατό υπό τον πατρίκιο Θεοδορόκανο και το Νικηφόρο Ξιφία βόρεια του Αίμου για να καταλάβει τα κύρια Βουλγαρικά φρούρια στην περιοχή. Τα Βυζαντινά στρατεύματα ανακατέλαβαν την Πρεσλάβα και την Πλίσκα, θέτοντας για μια ακόμη φορά την ανατολική Βουλγαρία υπό τη Βυζαντινή εξουσία. Την επόμενη χρονιά χτύπησαν στην αντίθετη κατεύθυνση, περνώντας από τη Θεσσαλονίκη για να αποκόψουν τη Θεσσαλία και τα νοτιότερα τμήματα της Βουλγαρικής Αυτοκρατορίας. Αν και ο Βούλγαρος διοικητής του φρουρίου της Βέροιας, Ντομπρομίρ, ήταν παντρεμένος με μια από τις ανιψιές του Σαμουήλ, παρέδωσε το φρούριο με τη θέλησή του και προσχώρησε στους Βυζαντινούς. Η επόμενη πόλη, τα Σέρβια, δεν έπεσαν τόσο εύκολα. Ο κυβερνήτης τους (Έλληνας ευγενής) Νικούλιτσα οργάνωσε καλά τους υπερασπιστές της. Αγωνίστηκαν μέχρι που οι Βυζαντινοί παραβίασαν τα τείχη και τους ανάγκασαν να παραδοθούν. Ο Νικούλιτσα μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη και του απονεμήθηκε ο ανώτατος τίτλος του πατρίκιου, αλλά αυτός σύντομα διέφυγε και προσχώρησε ξανά στους Βουλγάρους. Προσπάθησε να ανακαταλάβει τα Σέρβια αλλά η πολιορκία ήταν ανεπιτυχής και συνελήφθη πάλι και φυλακίστηκε.
Στο μεταξύ ο Βασίλειος Β΄ με την εκστρατεία του ανακατέλαβε πολλές πόλεις στη Θεσσαλία. Ανάγκασε το Βουλγαρικό πληθυσμό των περιοχών που κατέλαβε να μετεγκατασταθεί στην περιοχή μεταξύ των ποταμών Νέστου και Εβρου. Η Έδεσσα αντιστάθηκε αλλά καταλήφθηκε μετά από μακρά πολιορκία. Ο πληθυσμός μεταφέρθηκε στη Θράκη και ο κυβερνήτης της Ντράγκσαν στη Θεσσαλονίκη, όπου τον αρραβώνιασαν με την κόρη ενός τοπικού ευγενή. Μη θέλοντας να παντρευτεί μια εχθρό, ο Ντράγκσαν προσπάθησε τρεις φορές να διαφύγει στη Βουλγαρία και τελικά εκτελέστηκε.

Πόλεμος με την Ουγγαρία

Η Βυζαντινοβουλγαρική σύγκρουση κορυφώθηκε το 1033, οπότε ενεπλάκη η Ουγγαρία. Από τις αρχές του 9ου αιώνα το Βουλγαρικό έδαφος είχε επεκταθεί πέρα από τα Καρπάθια Όρη, μέχρι τον Ποταμό Τίσα και το μέσο Δούναβη. Κατά τη βασιλεία του Σαμουήλ κυβερνήτης αυτών των βορειοδυτικών εδαφών ήταν ο Δούκας Αχτούμ, εγγονός του Δούκα Γκλαντ, που είχε ηττηθεί από τους Ούγγρους τη δεκαετία του 930. Ο Αχτούμ διοικούσε έναν ισχυρό στρατό και υπερασπιζόταν σταθερά τα βορειοδυτικά σύνορα της Αυτοκρατορίας. Έχτισε επίσης πολλές εκκλησίες και μοναστήρια, μέσω των οποίων διέδωσε το Χριστιανισμό στην Τρανσυλβανία.
Αν και ο γάμος του Γκαβρίλ Ραντομίρ με την κόρη του Ούγγρου ηγεμόνα είχε δημιουργήσει φιλικές σχέσεις ανάμεσα στα δύο ισχυρότερα κράτη της περιοχής του Δούναβη, αυτές επιδεινώθηκαν μετά το θάνατο του Γκέζα. Οι Βούλγαροι υποστήριξαν τους Γκιούλα και Κόπανι ως ηγεμόνες, αντί του γιου του Γκέζα Στέφανου Α΄. Αποτέλεσμα αυτής της σύγκρουσης ήταν να διαλυθεί ο γάμος του Γκαβρίλ Ραντομίρ με την Ουγγαρέζα πριγκίπισσα. Οι Ούγγροι τότε επιτέθηκαν στον Αχτούμ, που είχε ευθέως υποστηρίξει τους διεκδικητές του Ουγγρικού στέμματος. Ο Στέφανος Α΄ έπεισε το Χαναντίν, δεξί χέρι του Αχτούν, να τον βοηθήσει στην επίθεση. Όταν αποκαλύφθηκε η συνωμοσία ο Χαναντίν διέφυγε και προσχώρησε στις Ουγγρικές δυνάμεις. Την ίδια στιγμή ένας ισχυρός Βυζαντινός στρατός πολιορκούσε το Βίντιν, έδρα του Αχτούμ. Αν και απαιτούνταν πολλοί στρατιώτες για να συμμετέχουν στην άμυνα της πόλης, ο Αχτούμ ήταν απασχολημένος με τον πόλεμο στο βορρά. Μετά από μερικούς μήνες σκοτώθηκε στη μάχη όταν τα στρατεύματά του νικήθηκαν από τους Ούγγρους. Αποτέλεσμα του πολέμου ήταν να μειωθεί η Βουλγαρική επιρροή βορειοδυτικά του Δούναβη.

Μεγαλύτερες Βυζαντινές επιτυχίες

Οι Βυζαντινοί επωφελήθηκαν από τα Βυζαντινά προβλήματα στο βορρά. Το 1003 ο Βασίλειος Β΄ οδήγησε μεγάλο στρατό στο Βίντιν, τη σημαντικότερη πόλη της βορειοδυτικής Βουλγαρίας. Μετά από οκτάμηνη πολιορκία τελικά οι Βυζαντινοί κατέλαβαν το φρούριο, πιθανόν χάρις σε προδοσία από τον τοπικό επίσκοπο. Οι διοικητές της πόλης είχαν αναχαιτίσει όλες τις προηγούμενες προσπάθειες διάσπασης της άμυνάς τους, περιλαμβανομένης της χρήσης του υγρού πυρός. Ενώ οι δυνάμεις του Βασίλειου ήταν απασχολημένες εκεί, ο Σαμουήλ χτύπησε στην αντίθετη κατεύθυνση: στις 15 Αυγούστου επιτέθηκε στην Αδριανούπολη και λεηλάτησε την περιοχή.
Στη συνέχεια ο Βασίλειος Β΄ αποφάσισε να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη, αλλά, φοβούμενος μια συνάντηση με το Βουλγαρικό στρατό στον κεντρικό δρόμο για την πρωτεύουσά του, χρησιμοποίησε ένα εναλλακτικό δρόμο. Οι Βυζαντινοί προχώρησαν προς νότο μέσα από την κοιλάδα του ποταμού Μοράβα και έφτασαν στη Βουλγαρική πόλη-κλειδί Σκόπια το 1004. Ο Βουλγαρικός στρατός ήταν στρατοπεδευμένος στην απέναντι όχθη του Ποταμού Αξιού. Αφού βρήκε ένα πέρασμα και διέσχισε τον ποταμό, ο Βασίλειος Β΄ επιτέθηκε και νίκησε τον ανυποψίαστο στρατό του Σαμουήλ, επαναλαμβάνοντας την προηγηθείσα τακτική του Σπερχειού. Οι Βυζαντινοί συνέχισαν ανατολικά και πολιόρκησαν το φρούριο του Πέρνικ. Ο κυβερνήτης του Κράκρα δεν δελεάστηκε από τις υποσχέσεις του Βασιλείου για τίτλους ευγενείας και πλούτη και υπερασπίστηκε το φρούριο με επιτυχία. Οι Βυζαντινοί αποσύρθηκαν στη Θράκη μετά από βαρειές απώλειες.
Την ίδια χρονιά ο Σαμουήλ βάδισε κατά της Θεσσαλονίκης. Οι άνδρες του έστησαν ενέδρα και συνέλαβαν τον κυβερνήτη της, Ιωάννη Χάλδο, αλλά αυτή η επιτυχία δεν μπορούσε να αντισταθμίσει τις απώλειες που είχαν υποστεί οι Βούλγαροι τα τέσσερα τελευταία χρόνια. Οι πολεμικές αποτυχίες καταρράκωσαν το ηθικό μερικών στρατιωτικών διοικητών του Σαμουήλ, ιδίως των αιχμαλωτισμένων Βυζαντινών ευγενών. Ο γαμπρός του Σαμουήλ Ασώτιος, κυβερνήτης του Δυρραχίου, ήρθε σε επαφή με τους Βυζαντινούς του τόπου και τον ισχυρό Ιωάννη Χρυσήλιο, πεθερό του Σαμουήλ. Ο Ασώτιος και η σύζυγός του επιβιβάσθηκαν σε ένα από τα πλοία που πολιορκούσαν την πόλη και διέφυγαν στην Κωνσταντινούπολη. Στο μεταξύ ο Χρυσήλιος παρέδοσε την πόλη στο Βυζαντινό διοικητή Ευστάθιο Δαφνομήλη, εξασφαλίζοντας τον τίτλο του πατρίκιου για τους γυιούς του.
Το 1006 - 1007 ο Βασιλειος Β΄ διείσδυσε βαθειά στα Βουλγαροκρατούμενα εδάφη και το 1009 οι δυνάμεις του Σαμουήλ νικήθηκαν στην Κρέτα, ανατολικά της Θεσσαλονίκης. Τα επόμενα χρόνια ο Βασίλειος εξαπέλυε ετήσιες εκστρατείες στα Βουλγαρικά εδάφη, καταστρέφοντας τα πάντα στο πέρασμά του. Αν και δεν είχε γίνει ακόμη καμία αποφασιστική μάχη, ήταν σαφές ότι πλησίαζε το τέλος της Βουλγαρικής αντίστασης. Αυτό αποδείκνυαν η αγριότητα των στρατιωτικών συμπλοκών και οι συνεχείς εκστρατείες και των δύο πλευρών, που ερήμωσαν τα δύο βασίλεια.

Ονοματολογία

Η αυτοκρατορία του Σαμουήλ είχε τον πυρήνα της γύρω από την Οχρίδα, δυτικά και νοτιοδυτικά από αυτό το πρώιμο πολιτιστικό κέντρο της Πρώτης Βουλγαρικής Αυτοκρατορίας. Έτσι ο, γεννημένος στη Ρωσία, Γιουγκοσλάβος ιστορικός Γεώργιος Οστρογκόρσκι διέκρινε την Αυτοκρατορία του Σαμουήλ από τη Βουλγαρική Αυτοκρατορία, αναφερόμενος σ' αυτή ως "Μακεδονική Αυτοκρατορία", αν και υποστηρίζει ότι ήταν πολιτικά και εκκλησιαστικά άμεση απόγονος της αυτοκρατορίας Συμεών και Πέτρου και θεωρείτο από το Σαμουήλ και τους Βυζαντινούς Βουλγαρική Αυτοκρατορία. Μερικοί ιστορικοί της ίδιας σχολής, όπως ο Σέρβος μελετητής Αναστασίεβιτς, υποστήριξαν ακόμη και ότι ο Σαμουήλ κυβερνούσε μια ξεχωριστή Σλαβική Μακεδονική Αυτοκρατορία, ιδρυμένη ως αποτέλεσμα μιας αντιβουλγαρικής επανάστασης.
Μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας αυτές οι ξεπερασμένες θεωρίες έχουν απορριφθεί από έγκυρους Σέρβους της Σερβικής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών. Εξακολουθούν να διατηρούνται επίμονα μόνο στην π.Γ.Δ. της Μακεδονίας, όπου η επίσημη κρατική θεωρία αναφέρεται σε "Σλαβομακεδονική" ή ακόμη και "Μακεδονική" Αυτοκρατορία. Όμως αυτή η αμφισβήτηση είναι ανιστόρητη, καθώς προβάλλει σύγχρονες εθνικές διαφορές στο παρελθόν. Επιπλέον οι Βυζαντινοί συγγραφείς της εποχής αυτής που μνημονεύουν τη Μακεδονία αναφέρονταν στο Θέμα της Μακεδονίας, επαρχία στη σημερινή Θράκη. Το μεγαλύτερο μέρος της σύγχρονης περιοχής της Μακεδονίας ήταν τότε Βουλγαρική επαρχία, γνωστή ως Κουτμιτσεβίτσα και αντιστοιχούσε εν μέρει στις Βυζαντινές επαρχίες Θεσσαλονίκης και Στρυμώνα. Η περιοχή ενσωματώθηκε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία το 1018 ως νέα επαρχί ονόματι Βουλγαρία.