Οικονομική και Νομισματική Ένωση

Η Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ) είναι ένας όρος-ομπρέλα για την ομάδα των πολιτικών που αποσκοπούν στη σύγκλιση των οικονομιών των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε τρία στάδια. Οι πολιτικές καλύπτουν τα 19 μέλη της Ευρωζώνης, καθώς και μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκτός του ευρώ.
Κάθε στάδιο της ΟΝΕ αντιστοιχεί σε προοδευτικά στενότερη οικονομική ολοκλήρωση. Μόνο όταν ένα μέλος συμμετέχει στο τρίτο στάδιο επιτρέπεται να υιοθετήσει το ευρώ ως επίσημο νόμισμα. Ως εκ τούτου, το τρίτο στάδιο είναι σε μεγάλο βαθμό συνώνυμο με την Ευρωζώνη. Τα κριτήρια σύγκλισης του ευρώ είναι το σύνολο των απαιτήσεων που πρέπει να πληρούνται προκειμένου μια χώρα να ενταχθεί στην Ευρωζώνη. Ένα σημαντικό στοιχείο είναι η συμμετοχή για τουλάχιστον δύο χρόνια στον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών ("ΕΜΣ 2"), κατά την οποία τα υποψήφια νομίσματα αποδεικνύουν την οικονομική τους σύγκλιση με την διατήρηση περιορισμένης απόκλισης από το ισοτιμία-στόχο τους έναντι του ευρώ.
Δεκαεννέα κράτη μέλη της ΕΕ έχουν εισέλθει στο τρίτο στάδιο και έχουν υιοθετήσει το ευρώ ως το νόμισμά τους. Όλα τα νέα κράτη μέλη δεσμεύονται με τις συνθήκες ένταξής τους στην ΕΕ να συμμετάσχουν στο τρίτο στάδιο. Οι Συνθήκες της ΕΕ παρέχουν μόνο στην Δανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, των οποίων η ένταξη στην ΕΕ είναι προγενέστερη της εισαγωγής του κοινού νομίσματος, νομική εξαίρεση από την υποχρέωση αυτή. Τα υπόλοιπα επτά μέλη της ΕΕ που βρίσκονται εκτός της ζώνης του ευρώ υποχρεούνται να εισέλθουν στο τρίτο στάδιο, όταν θα πληρούν όλα τα κριτήρια σύγκλισης.

Κράτη - μέλη

Μέλη της ΟΝΕ είναι επισήμως και οι 28 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με τη στενή έννοια, τα μέλη περιορίζονται στα δεκαεννέα κράτη που συμμετέχουν στο τρίτο στάδιο, δηλαδή έχουν υιοθετήσει το ευρώ ως νόμισμά τους. Αυτά είναι η Αυστρία, το Βέλγιο, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Εσθονία, η Ιρλανδία, η Ισπανία, η Ιταλία, η Κύπρος, η Λετονία, η Λιθουανία, το Λουξεμβούργο, η Μάλτα, η Ολλανδία, η Πορτογαλία, η Σλοβακία, η Σλοβενία και η Φινλανδία.
Οι υπόλοιπες εννέα χώρες της ΕΕ δεν έχουν εισαγάγει ακόμα το ευρώ: η Βουλγαρία, η Δανία, η Κροατία, η Ουγγαρία, η Πολωνία, η Ρουμανία, η Σουηδία, η Τσεχική Δημοκρατία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Για τις χώρες αυτές εφαρμόζονται διαφορετικά είδη παρεκκλίσεων: ενώ η Δανία και το Ηνωμένο Βασίλειο δεν υποχρεώθηκαν εξαρχής να συμμετάσχουν στην ΟΝΕ με ρήτρα εξαίρεσης, όλες οι άλλες χώρες πρέπει, σύμφωνα με τις Ευρωπαϊκές Συνθήκες, να συμμετάσχουν μόλις πληρούν τα κριτήρια σύγκλισης της ΕΕ. Ένα από αυτά τα κριτήρια είναι ο λεγόμενος Μηχανισμός Συναλλαγματικών Ισοτιμιών 2 (ΜΣΙ 2), όπου το νόμισμα της χώρας συνδέεται με το ευρώ για δύο χρόνια μέσα σε ένα ορισμένο εύρος διακύμανσης. Επί του παρόντος, μόνο η Δανία συμμετέχει στον ΜΣΙ 2.
Το εάν οι χώρες αυτές θα επιδιώξουν την εισαγωγή του ευρώ μόλις αυτό είναι οικονομικά εφικτό, θεωρείται ανοικτό. Η Σουηδία πληρούσε τα κριτήρια για την εισαγωγή του ευρώ πριν από την εμφάνιση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης το 2009/2010, αλλά δεν συμμετείχε στον ΜΣΙ 2, καθώς ο πληθυσμός εκφράστηκε σε δημοψήφισμα (στις 14 Σεπτεμβρίου 2003) εναντίον του ευρώ. Η πρακτική αυτή είναι σε αντίθεση πάντως προς το πνεύμα της Συνθήκης. Έγινε ανεκτό από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, καθώς η Σουηδία προσχώρησε στην ΕΕ αφού είχε ήδη αποφασιστεί η εισαγωγή της ΟΝΕ, αλλά το τρίτο στάδιο δεν είχε ακόμη επιτευχθεί. Κατ'αυτή την έννοια, η Σουηδία έχει ενός είδους «άτυπη εξαίρεση»
Η αποχώρηση χωρών από τη νομισματική ένωση, όπως συζητείται δημόσια, για παράδειγμα, ως αποτέλεσμα της ελληνικής χρηματοπιστωτικής κρίσης από το 2010, δεν προβλέπεται ρητά στη Συνθήκη για τη λειτουργία της ΕΕ. Κατά τη γνώμη πολλών, είναι δυνατή μόνο εάν μια χώρα εγκαταλείψει την ΕΕ στο σύνολό της (εν προκειμένω το άρθρο 50 της Συνθήκης ΕΕ) ή διαπραγματευόμενη μια συμπληρωματική συμφωνία, για παράδειγμα με τη μορφή συμπληρωματικού πρωτοκόλλου της Συνθήκης. Αυτό θα πρέπει να επικυρωθεί από όλα τα κράτη μέλη. Ένα μέρος της βιβλιογραφίας, από την άλλη πλευρά, θα επιθυμούσε να δεχθεί ένα δικαίωμα μονομερούς απόσυρσης από τη νομισματική ένωση, όταν το οικείο κράτος μέλος δεν πληροί πλέον τα κριτήρια σύγκλισης.

Ιστορία

Η ιδέα της οικονομικής και νομισματικής ένωσης της Ευρώπης τέθηκε για πρώτη φορά πολύ πριν από την ίδρυση των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Για παράδειγμα, η λατινική Νομισματική Ένωση υπήρξε από το 1865 ως το 1927. Στην κοινωνία των Εθνών, ο Γκούσταβ Στρέζεμαν ζήτησε το 1929 ένα ευρωπαϊκό νόμισμα στο πλαίσιο μιας αυξημένης οικονομικής διαίρεσης που οφειλόταν σε μια σειρά από νέα εθνικά κράτη στην Ευρώπη μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Μια πρώτη προσπάθεια να δημιουργηθεί μια οικονομική και νομισματική ένωση μεταξύ των μελών των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ανάγεται σε μια πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το 1969, που επισήμαινε την ανάγκη για «μεγαλύτερο συντονισμό των οικονομικών πολιτικών και νομισματική συνεργασία», την οποία ακολούθησε η απόφαση των Αρχηγών κρατών και Κυβερνήσεων κατά την σύνοδο κορυφής στη Χάγη το 1969, που προέβλεπε την κατάρτιση ενός σχεδίου σταδιακής δημιουργίας μιας οικονομικής και νομισματικής ένωσης ως το τέλος της δεκαετίας του 1970.
Βάσει διαφόρων προηγούμενων προτάσεων, μια ομάδα εμπειρογνωμόνων υπό την προεδρία του πρωθυπουργού και υπουργού Οικονομικών του Λουξεμβούργου Πιέρ Βερνέρ (Pierre Werner) παρουσίασε τον Οκτώβριο του 1970 το πρώτο κοινά συμφωνημένο σχέδιο για τη δημιουργία μιας οικονομικής και νομισματικής ένωσης σε τρία στάδια (σχέδιο Werner). Το σχέδιο αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα λόγω των κρίσεων που προέκυψαν από τη μη μετατρεψιμότητα του δολαρίου ΗΠΑ σε χρυσό τον Αύγουστο του 1971 (δηλαδή την κατάρρευση του συστήματος του Bretton Woods) και από την αύξηση των τιμών του πετρελαίου το 1972. Η προσπάθεια περιορισμού των διακυμάνσεων της ευρωπαϊκής νομισμάτων, χρησιμοποιώντας σύστημα ελεγχόμενων διακυμάνσεων γύρω από σταθερή ισοτιμία (σύστημα φίδι σε σήραγγα), απέτυχε.
Η συζήτηση για την ΟΝΕ επαναλήφθηκε και πάλι στην Διάσκεψη Κορυφής του Ανοβέρου τον Ιούνιο του 1988, οπότε ζητήθηκε από μια ad hoc επιτροπή (επιτροπή Ντελόρ) των διοικητών των κεντρικών τραπεζών των δώδεκα κρατών μελών, υπό την προεδρία του Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζακ Ντελόρ, να προτείνει ένα νέο χρονοδιάγραμμα με σαφή, πρακτικά και ρεαλιστικά βήματα για τη δημιουργία μιας οικονομικής και νομισματικής ένωσης.
Η Έκθεση Ντελόρ του 1989 διατύπωσε ένα σχέδιο για την εισαγωγή της ΟΝΕ σε τρία στάδια και περιελάμβανε τη δημιουργία θεσμών όπως το Ευρωπαϊκό Σύστημα Κεντρικών Τραπεζών (ΕΣΚΤ), το οποίο θα ήταν υπεύθυνο για τη διαμόρφωση και την εφαρμογή της νομισματικής πολιτικής.
Τα τρία στάδια για την εφαρμογή της ΟΝΕ ήταν τα εξής:

Κριτική

Έχουν υπάρξει συζητήσεις σχετικά με το κατά πόσο οι χώρες της Ευρωζώνης αποτελούν μια βέλτιστη νομισματική περιοχή. Υπάρχει επίσης μεγάλη αμφιβολία ως προς το εάν όλα τα κράτη της Ευρωζώνης εκπλήρωσαν πραγματικά έναν «υψηλό βαθμό βιώσιμης σύγκλισης» όπως απαιτεί η συνθήκη του Μάαστριχτ ως προϋπόθεση για ένταξη στο ευρώ, για να μην φτάσουν σε οικονομικό πρόβλημα αργότερα.