Βρετάνη

Ετυμολογία

Το όνομα « Βρετάνη » προέρχεται από το λατινικό Brittania (εκείνη την εποχή γραφόταν σπανιότερα ως Britannia) που σημαίνει « η χώρα των Βρετόνων ». Αυτός ο όρος χρησιμοποιήθηκε από τον 1ο μ.Χ. αιώνα, μόλις, από τους Ρωμαίους για τον ορισμό της νησιωτικής Βρετάνης, και πιο συγκεκριμένα της ρωμαϊκής επαρχίας που εκτεινόταν από τα νότια του νησιού μέχρι τα αμυντικά τείχη στα βόρεια (το Τείχος του Αγκρίκολα, το Τείχος του Αδριανού και αργότερα το Τείχος του Αντωνίνου). Ο λατινικός όρος προήλθε, με την σειρά του, από τον ελληνικό όρο που χρησιμοποίησε ο εξερευνητής Πυθέας ο Μασσαλιώτης για τον ορισμό του συνόλου των βορείων νήσων που ανακάλυψε κατά το 320 π.Χ. περίπου (συμπεριλαμβανομένης, λογικά, και της Ισλανδίας) : Πρεττανική ή Βρεττανίαι. Κατά τον 1ο μ.Χ. αιώνα, ο Διόδωρος Σικελιώτης υιοθέτησε τον όρο Πρεττανία, ενώ ο Στράβων χρησιμοποίησε τον όρο Βρεττανία. Ο Μαρκιανός ο Ηρακλειώτης, στο έργο του με τίτλο Periplus maris exteri («Περίπλους της έξω θαλάσσης») κάνει αναφορά για «πρεττανικές νήσους» (αἱ Πρεττανικαὶ νῆσοι).
Οι κάτοικοι της Πρεττανικής ονομάζονταν Πρεττανοί, Pritteni ή Prettani, λογικά κέλτικη ονομασία, ενδεχομένως αυτή που χρησιμοποιείτο από τους Γαλάτες για τον ορισμό των κατοίκων των νήσων. Από αυτό τον όρο προέρχεται η ουαλική λέξη Prydain (στα μέσα ουαλικά Prydein) που ορίζει την Βρετάνη (την νήσο της Βρετάνης). Συγγένεια μπορεί να υπάρχει, ενδεχομένως, και με τον όρο Breifne, ο οποίος όριζε ένα ιρλανδικό βασίλειο κατά τον Μεσαίωνα.
Μετά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και καθώς, σταθερά, οι Βρετόνοι εγκαθίσταντο στα ηπειρωτικά, στην περιοχή της Αρμορικής, η ονομασία της πατρίδας καταγωγής τους πήρε την θέση αυτής της παλαιάς περιοχής της Αρμορικής, χωρίς, ωστόσο, να την αντικαταστήσει πλήρως. Επικράτησε οριστικά στα τέλη του 6ου αιώνα και, πιθανώς, από τα τέλη, κιόλας, του 5ου αιώνα. Γινόταν λόγος, τότε, για Britannia Minor ή Britannia για τον ορισμό των εδαφών που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο των Βρετόνων.
Το « Breizh », η βρετονική ονομασία της Βρετάνης, προέρχεται από τον παλαιό όρο Brittia.
Ο όρος « Αρμορική » χρησιμοποιείται συχνά για τον ορισμό της Βρετάνης κι αυτό παρά το γεγονός πως, αρχικά, αυτός όριζε μία, κατά πολύ, μεγαλύτερη εδαφική οντότητα. Εικάζεται ότι προήλθε από το γαλατικό aremorica που σήμαινε « κοντά στην θάλασσα ». Η συγγένεια με το βρετονικό ar mor (η θάλασσα) χρονολογείται από εκείνη την εποχή. Μία τρίτη ονομασία, Letauia (στα ελληνικά « Λεταβία ») χρησιμοποιήθηκε μέχρι και τον 11ο και τον 12ο αιώνα. Προήλθε από μια κελτική ρίζα, η οποία σήμαινε « πλατύ και ίσιο », « εκτείνομαι », « αναπτύσσω » και συναντάται, σήμερα, στην ουαλική λέξη Llydaw που ορίζει την ηπειρωτική Βρετάνη.

Προϊστορία

Η Βρετάνη κατοικείτο από τον άνθρωπο από την Πρότερη Παλαιολιθική Περίοδο με πληθυσμό που αποτελείτο από Νεάντερταλ, χωρίς να παρουσιάζει κάποια ιδιαίτερη διαφορά με αυτόν της Δυτικής Ευρώπης ως σύνολο και ο οποίος ήταν, αναμφίβολα, μικρός αριθμητικά. Η μοναδική ιδιαιτερότητά του ήταν η ύπαρξη μίας ιδιαίτερης μορφολογίας των προσώπων τους, τον Κολομβάνιο, με επίκεντρο το Καρνάκ. Μία από τις αρχαιότερες εστίες παγκοσμίως, χρονολογούμενη περίπου στο 450.000 π.Χ., ανακαλύφτηκε στο Μενέζ-Ντρεγκάν του Πλουχινέκ.
Οι πρώτοι σύγχρονοι άνθρωποι κατέφτασαν στην Βρετάνη κατά το 35.000 π.Χ. και πήραν την θέση ή απορρόφησαν τους Νεάντερνταλ. Η ύστερη παλαιολιθική περίοδος σημαδεύτηκε από μεταβατικές δραστηριότητες, κοντινές του châtelperronien με επίκεντρο τις βόρειες περιοχές και με πιο κλασσικές δραστηριότητες, μαγδαλενιανού τύπου, στα νότια του Λίγηρα, χωρίς να είναι μέχρι σήμερα γνωστό αν η διαφορά μεταξύ αυτών των δύο ήταν πολιτισμική ή αντικατόπτριζε μια "αγκύστρωση" στον τρόπο ζωής των Νεάντερνταλ. Η Βρετάνη διαθέτει μονάχα ένα διακοσμημένο σπήλαιο, την La Dérouine.
Κατά την μεσολιθική περίοδο η Βρετάνη καλύφτηκε από δασικές εκτάσεις και κατοικήθηκε από πολυάριθμες μικροκοινότητες, οι οποίες ήταν χωρισμένες σε τρεις τοπικές κατηγορίες. Κατά την ύστερη μεσολιθική εμφανίστηκε μια τάση προς την ίδρυση οικισμών, κυρίως στην περιοχή του Τεβιέκ και του Χοεντίκ, με ένα ενδεχόμενο πέρασμα προς την εκτροφή ζωοειδών.
Η αγροκαλλιέργεια κατέφθασε στην Βρετάνη την 5η χιλιετία π.Χ., εισηγμένη από πληθυσμούς προερχόμενους από τον Νότο και τα ανατολικά και οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στην ευρύτερη περιοχή. Ο νεολιθισμός, ωστόσο, δεν χαρακτηρίστηκε από μεταβολή στον πληθυσμό. Οι τοπικοί κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες υιοθέτησαν τις νέες τεχνικές που έδωσαν την δυνατότητα ανάδειξης σύνθετων κοινωνιών, με επίκεντρο την περιοχή περιμετρικά του Κόλπου του Μορμπιχάν.
Αυτό μεταφράζεται με την εμφάνιση μιας μεγαλιθικού ρυθμού αρχιτεκτονικής, καταρχάς όσον αφορά τα cairns, και δευτερευόντως τους τάφους των αρχόντων και τι μεγαλιθικές γραμμές. Ο νομός του Μορμπιχάν διαθέτει, από μόνος του, τον μεγαλύτερο αριθμό μεγαλιθικών γραμμών, με σημαντικότερο τα θραύσματα μεγάλου μενίρ του Ερ Γκραχ, μεγαλύτερου σε μέγεθος μνημείου που μεταφέρθηκε και στήθηκε από ανθρώπους της Νεολιθικής περιόδου. Ο πλέον γνωστός αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται στο Καρνάκ.
Αν και επιρροές αναφορικά με την τέχνη της κεραμικής έκαναν την εμφάνισή τους από τα τέλη της νεολιθικής περιόδου, η Βρετάνη διατήρησε σταθερή την πολιτιστική της κουλτούρα μέχρι και τις απαρχές της εποχής του χαλκού. Ο Πολιτισμός του Λάγυνου, με ισχυρή παρουσία στην περιοχή, φαίνεται, έτσι πως κατάφερε να ενταχθεί στις τοπικές παραδόσεις.

Γαλλορωμαϊκή Αρχαιότητα

Η έκταση της μελλοντικής Βρετάνης, όπως και το σύνολο της Αρμορίκης, κατακτήθηκε από τους Ρωμαίους στη διάρκεια των Γαλατικών Πολέμων.
Στα τέλη του 5ου αιώνα, οι Βρετόνοι της νήσου της Βρετάνης (σημερινής Μεγάλης Βρετανίας), μετανάστευσαν στην Αρμορίκη, φέρνοντας μαζί τους τα έθιμα και την γλώσσα τους, με την μετανάστευση αυτή να έχει οργανωθεί από τους Ρωμαίους, ως άμυνα απέναντι στην πρόοδο των γερμανικών φύλλων. Η εικασία σύμφωνα με την οποία αυτή η μετανάστευση, είχε ως αιτία την πίεση που ασκούσαν στους Βρετόνους οι Αγγλοσάξωνες, προκύπτει από το έργο De Excidio του Γκίλντας, έχει, τελευταία, αρχίσει να επικρατεί, ως άποψη μεταξύ των σύγχρονων ιστορικών. Ο Αντρέ Σεντεβίλ και ο Υμπέρ Γκιλοτέλ αναφέρουν, για παράδειγμα: «Φαντάζει, πλέον, σίγουρο πως η πίεση αυτή προήλθε από τα δυτικά και όχι από τα ανατολικά και ότι προήλθε από άλλους κελτικούς λαούς, διαφορετικής, επιπλέον, γλώσσας: τους Σκώτους της Ιρλανδίας».
Έδωσαν έτσι, το όνομά τους στην περιοχή, η οποία για καιρό αποκαλείτο Μικρή Βρετάνη ή Ηπειρωτική Βρετάνη, ως αντιπαράθεση στον τόπο καταγωγής τους.

Μεσαίωνας

Κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα, η Βρετάνη ήταν χωρισμένη σε δύο, και αργότερα τρία βασίλεια — την Ντομνονέ, την Κορνουάιγ και το Μπροερέκ (αρχικά αποκαλούμενο Bro Waroch) — τα οποία ενώθηκαν υπό την εξουσία των βασιλέων και μετέπειτα δουκών της Βρετάνης κατά τον 9ο αιώνα.
Ο Νομινόης, άρχοντας της Βρετάνης από το 845 ως το 851, υπήρξε ο κυριότερος συντελεστής στην γέννηση μιας ενωμένης και ανεξάρτητης Βρετάνης, απ'όπου πήρε τον τίτλο του Πατέρα του Έθνους (Tad ar Vro στα βρετονικά) τον οποίον του απέδωσε ο Αρτύρ ντε Λα Μπορντερί το 1898.
Αυτή η Βρετάνη κατέστη κατά τον 9ο αιώνα, στη διάρκεια της βασιλείας του Ερισπόη, ένα ενοποιημένο βασίλειο, το Βασίλειο της Βρετάνης. Το Σύμφωνο της Ανζέ, τον Σεπτέμβριο του 851, οριστικοποίησε τα σύνορά του. Το σύμφωνο της Ανζέ, πρακτικά ακυρώθηκε κατά την βασιλεία του Σολομώντα, ο οποίος ξεκίνησε εκ νέου πόλεμο κατά του Καρόλου του Φαλακρού, με τον τελευταίο να βρίσκεται, εκείνη την περίοδο, σε πόλεμο με τους Βίκινγκ. Χάρη στις κατακτήσεις του βασιλιά Σολομώντα, η Βρετάνη έφτασε, τότε, στην μέγιστη έκτασή της, στην οποία περιλαμβάνονταν μεταξύ άλλων το Αβρανσέν, το Κοταντέν, οι Αγγλονορμανδικές Νήσοι, ένα σημαντικό τμήμα του Μαιν και του Ανζού.
Η ηρεμία του βασιλείου διαταράχτηκε από τις καταλήψεις και επιδρομές των Βίκινγκ στις αρχές του 10ου αιώνα.
Η Βρετάνη έχασε τις τελευταίες της κτήσεις στο Ανζού, την Κομητεία της Μαιν και την Νευστρία. Το 909, μετά τον θάνατο του βασιλιά της Βρετάνης Άλαν Α΄ του Μέγα, ο Φούλκων Α΄ του Ανζού έλαβε την Κομητεία της Νάντης (κομητεία που ενέταξε οριστικά την Χώρα του Ρετς στο Πουατού). Η τελευταία επανακτήθηκε από τους Βίκινγκ από τον Δούκα Άλαν Β΄ της Βρετάνης το 937.
Από τα τέλη του 13ου αιώνα (και πολύ καιρό πριν από την ένωση του Δουκάτου της Βρετάνης με το Βασίλειο της Γαλλίας), η δουκική διοίκηση εγκατέλειψε τα λατινικά προς όφελος των γαλλικών, χωρίς να υπάρξει ενδιάμεση χρήστη των βρετονικών. Μέχρι τον 13ο αιώνα, τα δικαστικά και διοικητικά διατάγματα και αποφάσεις συγγράφονταν στα λατινικά, προτού τα γαλλικά έρθουν να ανταγωνιστούν τα λατινικά στην χρήση στα πρακτικά της καγκελαρίας.
Επανασυστειθίσα από τον Άλαν Β΄ της Βρετάνης, γνωστό ως Barbetorte και τους διαδόχους του, η Βρετάνη έγινε ένα δουκάτο που σταδιακά άρχισε να επανέρχεται στα όρια που είχαν συμφωνηθεί με το Σύμφωνο της Ανζέ. Στην Βρετάνη, οι δούκες συνέχισαν να κατέχουν την βασιλική εξουσία των προκατόχων τους και να συντηρούν συμμαχίες τόσο με την γαλλική βασιλική οικογένεια όσο και την αγγλική βασιλική οικογένεια, μέσω γάμων, τις περισσότερες φορές, με πριγκίπισσες από τις προαναφερθείσες οικογένειες ευγενών.
Η Βρετάνη αποτελούσε ένα φέουδο του Βασιλείου της Γαλλίας ή του Βασιλείου της Αγγλίας — απόδοση τιμών στον Βασιλιά της Γαλλίας (942), και έπειτα στους Κόμητες του Ανζού και της Μπλουά, στου Βασιλείς της Αγγλίας και Δούκες της Νορμανδίας (από το 1030 ως το 1200), και πάλι στους Βασιλείς της Γαλλίας από το 1203 (με τον Γκυ του Τουάρ), και έπειτα στους Βασιλείς της Αγγλίας από το 1341 ως το 1396.
Στο παιχνίδι των φεουδαρχικών σχέσεων, η Βρετάνη έγινε αντικείμενο σημαντικής αντιπαράθεσης μεταξύ του Βασιλιά της Αγγλίας (ο οποίος διεκδικούσε τον γαλλικό θρόνο) και τον Βασιλιά της Γαλλίας. Οι σχέσεις μεταξύ του Δουκάτου και των γειτόνων του εξαρτώνταν αποκλειστικά από τις προσωπικές σχέσεις που είχαν μεταξύ τους οι ηγέτες τους. Η πολιτική των Δουκών της Βρετάνης ήταν τις περισσότερες φορές ανεξάρτητη, αλλά ορισμένες φορές επιβαλλόταν από τον Βασιλιά της Αγγλίας και άλλες από τον Βασιλιά της Γαλλίας. Οι Δούκες της Βρετάνης, εκμεταλλευόμενοι τις δυσκολίες της βασιλικής εξουσίας απέναντι στους μεγάλους φεουδάρχες, συντήρησαν μια πολιτική ανεξαρτησία απέναντι στον Βασιλιά της Γαλλίας, κυρίως από τον 14ο-15ο αιώνα με την άνοδο στον θρόνο της δυναστείας των Μονφόρ. Αυτή πολιτική αυτονομίας έφτασε στο απόγειό της κατά την βασιλεία του Φραγκίσκου Β΄ της Βρετάνης με τον εκδιωγμό των βασιλικών κυβερνητικών εκπροσώπων.
Έπειτα από την εξέγερση των μεγάλων φεουδαρχών απέναντι στην βασιλική εξουσία στη διάρκεια του Τρελού Πολέμου, ο Φραγκίσκος Β΄, δούκας της Βρετάνης, υπέστη σημαντικές στρατιωτικές ήττες το 1488 (Μάχη του Σαιντ-Ωμπέν-ντυ-Κορμιέ). Το Σύμφωνο του Σαμπλέ, γνωστό κι ως « Σύμφωνο του Βερζέ » υπεγράφη από τον Κάρολο Η΄, Βασιλιά της Γαλλίας, και τον Φραγκίσκο Β΄, Δούκα της Βρετάνης στις 19 Αυγούστου 1488. Ανέφερε ότι ο Δούκας δεν μπορούσε να νυμφεύσει τις κόρες του, εκ των οποίων η μία ήταν διάδοχος του Δουκάτου, χωρίς την σύμφωνη γνώμη του Βασιλιά της Γαλλίας. Ο Αμερικανός ιστορικός Γιουτζίν Γουέμπερ έβλεπε σε αυτές τις απαιτήσεις τις συνέπειες της ήττας στο Σαιντ-Ωμπέν-ντυ-Κορμιέ: «Έπειτα από την βεβιασμένη ένωση με την Γαλλία, οι πόλεις της Βρετάνης κατελήφθησαν από Γάλλους που έβαλαν τέλος ή αντικατέστησαν τους ντόπιους εμπόρους, γαλλοποίησαν τους εργαζόμενούς τους ή τους επηρέασαν με άλλα μέσα. Τα βασιλικά λιμάνια, όπως αυτό του Λοριάν ή της Βρέστης, ήταν πόλεις με γαλλική φρουρά σε ξένα εδάφη και ο όρος της αποικίας ήταν συχνά σε χρήση για τον ορισμό τους».

Σύγχρονη Εποχή

Το 1532, η οριστική ένωση μεταξύ του Δουκάτου και του Βασιλείου επικυρώθηκε στην Βαν από τα Κράτη της Βρετάνης. Ακολούθως, ο Φραγκίσκος Α΄ εξέδωσε στην Βουλή της Βρετάνης το βασιλικό διάταγμα, το οποίο υπέγραψε στο Πλεσί-Μασέ και που εξασφάλιζε στην επαρχία ορισμένα προνόμια (εξειδικευμένη νομοθεσία και φορολογικό σύστημα). Τα προνόμια αυτά ήταν σε ισχύ μέχρι και την Γαλλική Επανάσταση. Θα καταργηθούν στη διάρκεια της νύχτας της 4ης Αυγούστου 1789 μαζί με αυτά των κοινοτήτων, των συντεχνιών, της ευγένειας, του κλήρου και αυτών που σχετίζονταν με όλες τις επαρχίες του Βασιλείου.
Η περίοδος μεταξύ του 15ου και του 18ου θεωρείται ως η καλύτερη περίοδος της Βρετάνης, καθώς βρισκόταν, τότε, στην καρδιά των πλέον δραστήριων υδάτινων εμπορικών οδών μεταξύ Ισπανίας, Αγγλίας και Ολλανδίας, και είχε μεγάλο κέρδος, κυρίως, από την ανάπτυξη της Πρώτης Αποικιοκρατικής Αυτοκρατορίας της Γαλλίας σε Αμερική και Ινδίες (ίδρυση της πόλης του "L'Orient", η οποία έγινε αργότερα "Λοριάν"). Τα υφάσματα από καννάβι και λινό που παράγονταν στην περιοχή συμβόλιζαν την οικονομική ανάπτυξη της Βρετάνης στη διάρκεια εκείνης της περιόδου, κάτι που έδωσε και την δυνατότητα χρηματοδότησης εντυπωσιακών μνημείων αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Το Νομισματικό Μέγαρο της Ρεν ήταν, τότε, το πρώτο στην Γαλλία. Ο κολμπερτισμός, με την δημιουργία μονάδων παραγωγής και σε άλλες περιοχές του Βασιλείου, και οι συγκρούσεις με την Αγγλία που επεδίωκε την απώθηση των στόλων των ηπειρωτικών κρατών, είχε ως αποτέλεσμα μια οικονομική καταστροφή που έφτασε στο απόγειό της στα τέλη του 19ου αιώνα.
Η Βρετάνη ήταν χωρισμένη σε κομητείες (Κορνουάιγ, Λεόν, Μπροερέκ, Τρεγκιέ, Παντιέβρ, Ποροέ, Νανταί, Ρενναί...) κι έπειτα σε οκτώ βαϊλάτα τα οποία εξελίχθησαν σε πρεζίντιουμ, χωρισμένα σε ταξιαρχίες. ήταν επίσης χωρισμένη σε εννέα επισκοπές (Broioù ή Eskopti στα βρετονικά).

Το αίτημα για ανεξαρτησία

Στις 31 Ιανουαρίου του 1969, χιλιάδες αυτονομιστές, οπαδοί του Απελευθερωτικού Μετώπου της Βρετάνης (FLB) υποδέχθηκαν τον πρόεδρο Σαρλ ντε Γκωλ μπροστά στο δημαρχείο της Ρεν, πρώτο σταθμό της τριήμερης περιοδείας του στη Βρετάνη, κραδαίνοντας τη βρετόνικη σημαία και φωνάζοντας "Ζήτω η ανεξάρτητη σοσιαλιστική Βρετάνη" και "Φασίστα, φασίστα". Τα πνεύματα ήταν οξυμμένα, διότι εκτός των άλλω δύο εβδομάδες νωρίτερα ο αρχηγός του FLB Ρενέ Βαγιάν ή "Ρενέ ο Καναδός" και 11 ακόμη αυτονομιστές καταδικάστηκαν από δικαστήριο των Παρισίων. Ο Σαρλ ντε Γκωλ μπήκε ψύχραιμος στο δημαρχείο, στην πλατεία όμως οι αυτονομιστές συγκρούστηκαν με οπαδούς του Γάλλου προέδρου που φώναζαν "Ζήτω ο Ντε Γκωλ". Επακολούθησε η βίαια παρέμβαση των ειδικών δυνάμεων, ξυλοδαρμός και 42 συλλήψεις, ενώ η αστυνομία είχε συλλάβει προληπτικά δεκάδες μαχητικά στελέχη του αυτονομιστικού κινήματος με αλλεπάλληλες επιδρομές όλο τον μήνα.
Η υπερήφανη για τις κελτικές ρίζες και το κελτικό γλωσσικό της ιδίωμα Βρετάνη, παραδοσιακό προπύργιο του γκωλικού κόμματος, δυσφόρησε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 για τον χρόνιο οικονομικό μαρασμό της. Τη δυσφορία αυτή εκμεταλλεύτηκε το FLB, προέκταση της μυστικής εθνικιστικής οργάνωσης της δεκαετίας του 1930 Gwenn ha du ("Άσπρο και μαύρο" στα κελτικά, από τα χρώματα της σημαίας της Βρετάνης). 
Το μέτωπο έδρασε κατά τα πρότυπα του ΙΡΑ και έδρα της εξόριστης κυβέρνησής του ήταν το Δουβλίνο της ελεύθερης Ιρλανδίας, ενώ το στρατιωτικό του σκέλος, το ALB, είχε στο ενεργητικό του 40 περίπου επιθέσεις στη Βρετάνη και στο Παρίσι. "Η Βρετάνη δεν θα χάσει ποτέ τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της, θα παραμείνει όμως αναπόσπαστο μέρος της Γαλλίας", τόνισε ο πρόεδρος Σαρλ ντε Γκωλ, που ανέλυσε τη συνταγματική του αναθεώρηση και την ευρεία αποκέντρωση που προετοίμαζε στο Κεμπέρ, την έδρα του "Ρενέ του Καναδού". Όμως, ο στρατηγός έχασε το δημοψήφισμα του Απριλίου του 1969 και οι αυτονομιστές συνέχισαν τον αγώνα τους, ο οποίος, ιδίως μετά το 1945, βρισκόταν υπό την έντονη επιρροή των σοσιαλιστικών τάσεων και αντιλήψεων.