Σείστρο

To σείστρο (αρχαία ελληνικά: σείστρον) είναι πανάρχαιο μουσικό όργανο, που ανήκει στην κατηγορία των ιδιόφωνων κρουστών, έμμεσης κρούσης. Το σείστρο στην αρχαιότητα ήταν και παιδικό παιχνίδι, κουδουνίστρα, πλαταγή, με το οποίο αποκοίμιζαν τα παιδιά. 
Η ετυμολογία είναι από την αρχαία ελληνική λέξη σείω που σημαίνει κουνώ απότομα, τραντάζω, ταρακουνώ, από την οποία προέρχεται και η λέξη σεισμός. Από το σείστρο πήρε την ονομασία του το γένος των σείστρουρων ερπετών, όπου ανήκει ο κροταλίας, λόγω του κροτάλου που φέρουν στην ουρά τους το οποίο όταν το κουνούν παράγει ένα χαρακτηριστικό κουδούνισμα.  
Η σύνδεσή του με τα έθιμα της αρχαίας Αιγύπτου είναι στενή, όπου και θεωρείται ότι γεννήθηκε στις λατρευτικές τελετές προς τιμήν της Ίσιδας και της Άθωρ. Είναι ένα όργανο που συνήθιζαν να κρατούν οι ιέρειες, σε όρθια στάση, βαδίζοντας ή ακίνητες. 
Το σείστρο αποτελείται από μία λαβή που ενώνεται με το κυρίως σώμα του οργάνου, το οποίο είναι ένα μεταλλικό πλαίσιο ωοειδούς ή πεταλωτού σχήματος, που κατασκευάζεται από κράμα χαλκού. Το πλαίσιο αυτό διαπερνούν εγκαρσίως μεταλλικές παράλληλες ράβδοι, μετακινούμενες (κρουόμενες επάνω στα τοιχώματά του) είτε σταθερές, επάνω στις οποίες αναρτώνται μικρά μεταλλικά στοιχεία, δισκάρια ή μικρά κύμβαλα ή χάντρες που παράγουν ήχο όταν το όργανο τραντάζεται από τη λαβή. Η ένταση του ήχου ποικίλει από απαλό έως οξύ διαπεραστικό κουδούνισμα. Τα σείστρα κατασκευάζονται επίσης από πηλό, φαγεντιανή ή και άλλα υλικά (ή συνδυασμό υλικών). 
Το μουσικό όργανο σείστρο έχει μέγεθος και βάρος τέτοιο ώστε να είναι δυνατό να κρατηθεί και να παιχθεί άνετα με το ένα χέρι. Το μήκος (ύψος) του είναι συνήθως μεταξύ 0,30 - 0,75μ.Στην εικόνα του πλαισίου, εικονίζεται το σείστρο της αρχαίας Αιγύπτιας Τapenu, που φυλάσσεται στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης Νέας Υόρκης. Η Tapenu ήταν ιερή ακόλουθος (αοιδός, μουσικός) του θεού Σομπέκ ο οποίος είχε τη μορφή κροκόδειλου και ήταν προστάτης της γονιμότητας των ανθρώπων, όλων των ζώων και φυτών, καθώς και της ευφορίας της γης, στην οποία βασίζονταν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι για να ζήσουν. Οι καλλιέργειες των σιτηρών εξαρτιόταν από το Νείλο και τις περιοδικές πλημμύρες του, επειδή το νερό των λιγοστών βροχοπτώσεων δεν επαρκούσε στην ερημική αυτή χώρα. Ο Ηρόδοτος χαρακτήρισε την Αίγυπτο ως το "Δώρο του Νείλου" για το πολύτιμο νερό με το οποίο την τροφοδοτούσε. Εκτός όμως από το νερό, ο Νείλος ήταν ζωτικής σημασίας επειδή σε αυτόν και γύρω από αυτόν οι Αιγύπτιοι μπορούσαν να ψαρέψουν, να κυνηγήσουν, αλλά και να τον χρησιμοποιήσουν ως πλωτή οδό για το εμπόριο. Χωρίς αυτόν η επιβίωση στην περιοχή θα ήταν αδύνατη. Ο Νείλος ήταν ένα ποτάμι γεμάτο κροκόδειλους και αυτός ήταν ο λόγος που οι αρχαίοι Αιγύπτιοι απέδωσαν στο ζώο αυτό θεϊκές δυνάμεις, ενώ πίστευαν επίσης ότι μπορούσε να τους προστατέψει από όλους τους κινδύνους που παραμόνευαν στον ποταμό, πλάσματα όπως τα φίδια, οι ιπποπόταμοι, αλλά και οι ίδιοι οι κροκόδειλοι.

Το χεττιτικό σείστρο

Οι Χετταίοι είχαν σημαντική μουσική παράδοση όπως συνάγεται από τα αρχαιολογικά ευρήματα και κυρίως τις γραπτές πηγές του χεττιτικού βασιλείου που σώζονται στην χεττιτική γλώσσα σε πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν στην πρωτεύουσα Χάττουσα. Τα κείμενα είναι γραμμένα σε σφηνοειδή γραφή. Σε αυτές υπάρχουν πληροφορίες για την χρήση της μουσικής σε άμεση σύνδεση με θρησκευτικές τελετουργίες.
Σύμφωνα με τις αρχαιολογικές ενδείξεις, έχουν βρεθεί χεττιτικά σείστρα που χρονολογούνται στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (3η χιλιετία π.Χ.).
Σε καλή κατάσταση σώζονται δύο σείστρα από κράμα χαλκού που προέρχονται πιθανώς από τάφο της θέσης Horoztepe στη βορειοανατολική Ανατολία (στη σημερινή Τουρκία). Φανερώνουν την δεξιοτεχνία των Χετταίων μεταλλουργών σε μία τόσο πρώιμη εποχή. Αποτελούνται από ένα μεταλλικό πλαίσιο σε σχήμα U το ένα και V το άλλο, επάνω στο οποίο στερεώνονται οριζοντίως τρεις λεπτές ράβδοι. Στην κάθε ράβδο αναρτώνται από δύο μεταλλικά δισκάρια από την οπή που φέρουν στο κέντρο τους έτσι ώστε να είναι δυνατό να περιστρέφονται γύρω απο τις ράβδους και να παράγουν ήχο καθώς χτυπά το ένα το άλλο κάθε φορά που το όργανο σείεται από τον άνθρωπο.
Τα σείστρα αυτά είναι διακοσμημένα με κέρατα ταύρων, πουλιά με ανοιχτά φτερά (ίσως γεράκια), μία γαζέλα και έναν ταύρο, καθώς και σχηματοποιημένα άνθη. Ζώα όπως ο ταύρος είχαν συμβολικό περιεχόμενο στις θρησκευτικές δοξασίες των κατοίκων της Ανατολίας. Είναι πιθανό τα όργανα αυτά να συνόδευαν το τραγούδι και τους χορούς στις τελετουργίες προς τιμήν των θεών. Το ύψος τους είναι 35 εκ. περίπου. 
Οι Χετταίοι χρησιμοποιούσαν επίσης ένα μουσικό όργανο που ονομάζεται mukar, το οποίο μπορεί να ήταν σείστρο, κουδουνίστρα ή κάποιο άλλο κρουστό όργανο. Σε μια γραπτή πηγή υποδηλώνεται ότι αποτελείται από αρκετές ράβδους. Το mukar είχε αποτροπαϊκό ρόλο και χρησίμευε στην απώθηση του "κακού". Στην χεττιτική πόλη Νerik οι κάτοικοι επικαλέσθηκαν τον "Θεό του καιρού της Nerik" χρησιμοποιώντας ένα "μαγικό" mukar. Το όργανο χρησιμοποιήθηκε επίσης από τον "Θεό του καιρού της πόλης Ζιππαλάντα". Οι θεοί του καιρού (των καιρικών φαινομένων) ήταν υπεύθυνοι για τον ερχομό της βροχής και έτσι από αυτούς εξαρτιόταν η γονιμότητα της γης και η καλή σοδειά, πράγμα ζωτικής σημασίας για τους κατοίκους της περιοχής.

Πήλινα σείστρα

Οι Μινωίτες χρησιμοποιούσαν το σείστρο. Στην Κρήτη έχουν βρεθεί σείστρα κατασκευασμένα από πηλό της περιοχής. Στο σπήλαιο του Αγίου Χαράλαμπου στο Λασίθι βρέθηκαν έξι πήλινα σείστρα ως κτερίσματα ταφών που σήμερα βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αγίου Νικολάου. Μοιάζουν με το πήλινο σείστρο των Αρχανών το οποίο χρονολογείται στη Μεσομινωική ΙΑ περίοδο (2100-1900 π.Χ.). Αποτελούνται από ωοειδή στεφάνη που απολήγει σε κάθετη λαβή. Στην στεφάνη προσαρτώνται οριζόντια λεπτές ράβδοι (ξύλινες ή μεταλλικές) όπου αναρτώνται τα πήλινα δισκάρια που παράγουν τον ήχο. Γενικά, τα περισσότερα σωζόμενα παραδείγματα σείστρων είναι μετάλλινα. Τα πήλινα σείστρα της Κρήτης δεν ήταν ομοιώματα μουσικού οργάνου με συμβολική μόνο ιδιότητα, αλλά, όπως έχει αποδειχθεί από ακριβή αντίγραφά τους που κατασκευάστηκαν πειραματικά, παράγουν ένα ευχάριστο απαλό κροτάλισμα και θεωρείται ότι χρησιμοποιούνταν ως μουσικά όργανα που συνόδευαν τις μινωικές ταφικές τελετουργίες. Το σύμβολο του σείστρου έχει αναγνωριστεί και στην Γραμμική Α΄.

Το ρυτό των θεριστών

Στο "Ρυτό των θεριστών" που βρέθηκε στην έπαυλη της Αγίας Τριάδας και βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, απεικονίζονται άνδρες σε πομπή, που μεταφέρουν τα γεωργικά εργαλεία τους, τραγουδώντας, επιστρέφοντας από τα χωράφια τους ή πηγαίνοντας προς αυτά. Τον ρυθμό στην πομπή δίνει το σείστρο που κρατά ένας από αυτούς. Ο σειστροφόρος μαζί με τρεις ακόμη μορφές έχουν ανοιχτά τα στόματά τους και η χαρούμενη έκφρασή τους δείχνει ότι τραγουδούν. Το φόντο καλύπτεται από τα θρινάκια (ξύλινα εργαλεία σαν πηρούνες, με τρία δόντια) για το λίχνισμα που κουβαλούν στους ώμους τους.Το αγγείο είναι κατασκευασμένο από μαύρο στεατίτη και είχε τελετουργική χρήση.

Το σείστρο στην ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή

Το σείστρο χρησιμοποιήθηκε ευρέως κατά την Ελληνιστική Εποχή όταν εισήχθη η λατρεία της Ίσιδας-Αφροδίτης, καθώς και στους Ρωμαϊκούς χρόνους. Στην εικονογραφία της, όπως για παράδειγμα σε λυδικά νομίσματα του 3ου αιώνα μ.Χ., η θεά παριστάνεται κρατώντας υψωμένο ένα σείστρο που αποτελούσε το διακριτικό σύμβολό της. Στην αττική επιτύμβια στήλη της Σωσίβιας του 2ου αιώνα μ.Χ., η νεκρή απεικονίζεται ως Ίσιδα με το σείστρο στο χέρι. Τα ευρήματα αυτά φυλάσσονται στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης. 
Σε ένα χάλκινο νόμισμα εποχής του αυτοκράτορα Αδριανού, του 2ου αιώνα μ.Χ., απεικονίζεται η προτομή του Αδριανού στον εμπροσθότυπο με την επιγραφή HADRIANUS AUGUSTUS, και στον οπισθότυπο μία γυναικεία μορφή, προσωποίηση της Αιγύπτου, σε ανάκλιντρο που συνοδεύεται από την επιγραφή AEGYPTOS. Η γυναίκα κρατά σείστρο με το δεξί της χέρι και ακουμπά το αριστερό σε καλάθι με σιτηρά, που βρίσκεται πίσω της. Εμπρός της απεικονίζεται η ιερή ίβιδα, ένα πτηνό που αποτελούσε το σύμβολο του θεού Θωθ. Στην αρχαία Αίγυπτο συνήθιζαν να μουμιοποιούν τις ίβιδες και να τις προσφέρουν στον Θωθ. Ένας από τους λόγους που οι Αιγύπτιοι τιμούσαν και λάτρευαν τις ίβιδες ήταν ότι αυτές τρέφονταν με επικίνδυνα πλάσματα όπως τα φίδια.