Δον Κάρλος

Ιστορικά στοιχεία

Ο Βέρντι περιέκοψε ορισμένα τμήματα της όπερας το 1866, μετά την ολοκλήρωσή της αλλά πριν από τη σύνθεση της μουσικής για το μπαλέτο, απλώς επειδή το έργο γινόταν πολύ μεγάλο σε διάρκεια. Οι περικοπές περιελάμβαναν μία διωδία για την Ελισάβετ και την Εμπολί στην Δ΄ Πράξη, Σκηνή 1, μία διωδία για τον Κάρλος και τον Βασιλιά μετά τον θάνατο του Πόζα στην Δ΄ Πραξη, Σκηνή 2, αλλά και ένα διάλογο Ελισάβετ-Εμπολί κατά την εξέγερση στην ίδια σκηνή.
Μετά τη σύνθεση του μπαλέτου, διαφάνηκε στις πρόβες το 1867 ότι, χωρίς επιπλέον περικοπές, η όπερα δεν θα τελείωνε πριν τα μεσάνυχτα (η ώρα που θα έπρεπε να φύγουν οι θεατές προκειμένου να προλάβουν τα τελευταία τρένα για τα προάστια των Παρισίων). Ο Βέρντι τότε ενέκρινε τρεις επιπλέον περικοπές: την εισαγωγή στην Α΄ Πράξη (με χορωδία ξυλοκόπων και των συζύγων τους, και με την πρώτη εμφάνιση της Ελισάβετ), μία σύντομη μονωδία εισόδου για τον μαρκήσιο του Πόζα (J'étais en Flandres) στη Β΄ Πράξη, Σκηνή 1, και ένα μέρος του διαλόγου Βασιλιά-Πόζα στο τέλος της Β΄ Πράξεως.

Στα γαλλικά

Μετά την πρεμιέρα και πριν φύγει από το Παρίσι, ο Βέρντι εξουσιοδότησε τη διεύθυνση του θεάτρου να τερματίζουν τη Δ΄ Πράξη, Σκηνή 2, με τον θάνατο του Πόζα (παραλείποντας τη σκηνή της εξέγερσης) αν το θεωρούσαν εύλογο. Μετά την αναχώρησή του, επιπλέον (μη εγκεκριμένες) περικοπές φαίνεται ότι γίνονταν κατά τις εναπομείνασες παραστάσεις. Η όπερα θα πρέπει να ήταν «προβληματική» για το συγκεκριμένο λυρικό θέατρο, και εξαφανίσθηκε από το ρεπερτόριό του μετά το 1869.

Σε ιταλική μετάφραση (ως Don Carlo)

Κοινή πρακτική εκείνη την εποχή για τα περισσότερα θέατρα του κόσμου (εκτός των γαλλόφωνων χωρών) να ανεβάζουν ακόμα και μη ιταλικές όπερες στην ιταλική γλώσσα, οπότε μία ιταλική μετάφραση του Don Carlos έγινε το φθινόπωρο του 1866 από τον Αχιλλέα ντε Λωζιέ (Achille de Lauzières). Ωστόσο, αυτή η μετάφραση δεν παρουσιάσθηκε για πρώτη φορά στην Ιταλία, αλλά στο Λονδίνο, στις 4 Ιουνίου 1867, όχι όμως όπως ήθελε ο Βέρντι την όπερα: ήταν σε μία περικομμένη και αλλοιωμένη μορφή. Η πρώτη πράξη είχε αφαιρεθεί, ενώ το μπαλέτο στην τρίτη πράξη είχε παραλειφθεί και η άρια του Κάρλο Io la vidi είχε μεταφερθεί από την πρώτη στην τρίτη πράξη. Η διωδία ανάμεσα στον Φίλιππο και τον Ιεροεξεταστή, καθώς και η άρια της Ελισάβετ στην Ε΄ Πράξη, είχαν συντομευθεί.
Η παραγωγή αρχικώς θεωρήθηκε επιτυχία και ο Βέρντι έστειλε συγχαρητήριο σημείωμα στον διευθυντή, ενώ αργότερα, όταν έμαθε για τις αλλοιώσεις, εκνευρίσθηκε πολύ.
Η ιταλική πρεμιέρα έγινε στις 27 Οκτωβρίου 1867 στη Μπολόνια με μαέστρο τον στενό φίλο του Βέρντι, Άντζελο Μαριάνι (Angelo Mariani). Υπήρξε «ακαριαία επιτυχία» και αυτή η εκδοχή, παρότι η παραγωγή έγινε με απόντα τον συνθέτη, ήταν πληρέστερη. Για την πρεμιέρα στη Ρώμη, στις 9 Φεβρουαρίου 1868 στο Teatro Apollo, ο λογοκριτής του Πάπα άλλαξε τον «Ιεροεξεταστή» σε «Μέγα Καγκελάριο» (Gran Cancelliere) και τον μοναχό-αυτοκράτορα σε ερημίτη.
Αυτή ήταν και η εκδοχή της όπερας που ανέβηκε για πρώτη φορά στην περίφημη Σκάλα του Μιλάνου, στις 25 Μαρτίου 1868, ενώ ακολούθησαν ακριβές παραγωγές στις περισσότερες ιταλικές πόλεις με λυρικές σκηνές, αλλά δεν έγινε μια πραγματικά δημοφιλής επιτυχία. Η μεγάλη διάρκεια ήταν ένα ιδιαίτερο πρόβλημα, με τις επόμενες παραστάσεις να περικόπτονται συνήθως δραστικά. Η πρώτη φορά που ανέβηκε στη Νάπολη, το 1871, ήταν αναντίρρητα μία αποτυχία.

Επιπλέον αναθεωρήσεις στη μουσική και στο κείμενο

Μετά το αποτυχημένο ανέβασμα της όπερας στη Νάπολη, ο Βέρντι πείσθηκε να επισκεφθεί την πόλη για ένα ακόμα ανέβασμα τον Νοέμβριο/Δεκέμβριο 1872 και επέφερε δύο ακόμα τροποποιήσεις: προσθήκες στη σκηνή των Πόζα και βασιλιά στη Β΄ Πράξη (με ιταλικούς στίχους του Antonio Ghislanzoni) για να αντικαταστήσουν κάποιες από τις προηγηθείσες περικοπές, και συντόμευση της διωδίας μεταξύ του Κάρλος και της Ελισάβετ στην Ε΄ Πράξη.

Οι αναθεωρήσεις του 1882/83 και του 1886: Οι εκδοχές του Μιλάνου και της Μόντενα

Η ιδέα για μία μείωση της κλίμακας του Δον Κάρλος είχε έρθει στον Βέρντι το 1875. Τον Απρίλιο του 1882 βρισκόταν στο Παρίσι, έτοιμος να επιφέρει αλλαγές. Γνωρίζοντας τη δουλειά του Charles-Louis-Étienne Nuitter, που είχε εργασθεί σε γαλλικές μεταφράσεις του Μάκβεθ, της Δύναμης του πεπρωμένου και της Αΐντα με τον ντυ Λοκλ, και οι τρεις τους πέρασαν τρεις μήνες αναθεωρώντας ριζικά το γαλλικό λιμπρέτο και τη μουσική για να δημιουργήσουν μία μορφή της όπερας με 4 πράξεις. Παραλείποντας την Α΄ Πράξη και το μπαλέτο, τελείωσαν τον Μάρτιο του 1883. Μία ιταλική μετάφραση αυτής της αναθεωρημένης εκδοχής έγινε από τον Angelo Zanardini. Η πρεμιέρα αυτής της εκδοχής έγινε στη Σκάλα του Μιλάνου στις 10 Ιανουαρίου 1884, στην ιταλική μετάφραση.
Παρότι ο Βέρντι είχε δεχθεί την ωφέλεια από την αφαίρεση της Α΄ Πράξεως, φαίνεται ότι άλλαξε γνώμη και επέτρεψε μία παράσταση που παρουσίαζε την Πράξη αυτή, μαζί με την αναθεωρημένη τετράπρακτη εκδοχή. Αυτή ανέβηκε στις 29 Δεκεμβρίου 1886 στη Μόντενα και έγινε γνωστή ως «η εκδοχή της Μόντενα», που εκδόθηκε από τον Giulio Ricordi ως «μία νέα έκδοση σε 5 πράξεις χωρίς μπαλέτο».

20ός και 21ος αιώνας

Στην ιταλική
Οι παραστάσεις του Δον Κάρλο κατά το πρώτο μισό τού 20ού αιώνα ήταν σπάνιες, αλλά στη μεταπολεμική περίοδο άρχισε να ανεβαίνει τακτικά, ιδιαίτερα στην τετράπρακτη «εκδοχή του Μιλάνου». Μετά από ένα αξιόλογο ανέβασμα το 1958 της πεντάπρακτης «εκδοχής της Μόντενα» στην ιταλική γλώσσα στο Κόβεν Γκάρντεν (σε σκηνοθεσία Λουκίνο Βισκόντι) και αυτή η εκδοχή άρχισε να παρουσιάζεται συχνότερα ανά τον κόσμο.
Στη γαλλική
Παραστάσεις και ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις της αρχικής πεντάπρακτης γαλλικής μορφής της όπερας έχουν αυξηθεί σε συχνότητα τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού και τις πρώτες του 21ου αιώνα, παρότι υπολείπονται σαφώς σε αριθμό των αντίστοιχων στην ιταλική γλώσσα. Σημαντική σχετικά υπήρξε η ραδιοφωνική μετάδοση του ORTF στη Γαλλία το 1967 με σχεδόν αποκλειστικά Γάλλους αοιδούς. Επίσης, το ανέβασμα στη Σκάλα του Μιλάνου το 1970, με τους Πλάθιντο Ντομίνγκο και Κάτια Ριτσιαρέλλι.
Η πλήρης γαλλική εκδοχή χωρίς καμιά περικοπή παρουσιάσθηκε για πρώτη φορά στην Κρατική Όπερα του Αμβούργου υπό τον Ingo Metzmacher το 2001 και μετά στην Κρατική Όπερα της Βιέννης το 2004.