Αμαριανό Ηρακλείου

Τοπογραφικά του οικισμού

Η θέση του είναι στους πρόποδες του υψώματος Αφέντης (υψόμετρο 1.578 μ.) του ορεινού συγκροτήματος της Δίκτης (ορθότερο πάντως Δίκτυ καθώς το επίθετο της Θεάς Αρτέμιδας στην οποία είναι αφιερωμένο το όρος κατά τους αρχαίους συγγραφείς (Ευριπίδης "Ιφιγένεια εν Ταύροις" είναι Δίκτυννα. “ω παι τας Λατούς Δίκτυνν’ ουρεία” (Ευρ. Ιφιγ. εν Ταύροις, 126)).

Η ονομασία του οικισμού

Οι παλαιότερες γραφές του χωριού είναι (εν) Αμαριανώ (δοτική; ή Των Αμαριανών;) και Αμαριανό(ν) (ουδ.). Θεωρείται λοιπόν το χωριό "των Αμαριανών". Κατά μια άποψη οι Αμαριανοί φέρεται να είναι οι πρώτοι κάτοικοι οι προερχόμενοι από το χωριό Αμάρι Ρεθύμνου, οι οποίοι μετακινήθηκαν τον καιρό της Βενετοκρατίας προς το σημερινό χωριό Αμαριανό (Σπανάκης 1971, σελ. 514 και του ιδίου 1991, βλέπε λέξη), απ' όπου και το όνομα. Κατά μια άλλη άποψη όμως, η οποία φαίνεται και η πιθανότερη, θεωρεί ότι η ονομασία του Αμαρίου προέρχεται από την Ομηρική λέξη ΑΜΑΡΑ, που σημαίνει αυλάκι, χαντάκι, αγωγό νερού. Παρομοίως και στο Αμαριανό Ηρακλείου υπήρχε και υπάρχει νερό, αν κρίνουμε από τα υδρευτικά και αρδευτικά έργα στο χώρο. Το νερό αυτό από κάποια «αμάρα» θα διέφευγε, ειδάλλως έπρεπε να σχηματιστεί κάποια λίμνη. Άρα υπήρχε αμάρα (αυλάκι, αγωγός) για την απορροή των υδάτων. Σύμφωνα λοιπόν με το δεδομένο αυτό, το τοπωνύμιο μπορεί να παράγεται απευθείας από την ομηρική λέξη αμάρα. Έτσι, ο κάτοικος της αμάρας είναι ο Αμαριανός και ο οικισμός είναι των Αμαριανών ή απλά το Αμαριανό (Κορναράκης 1995 και 2011).

Ασχολίες των κατοίκων

Οι κάτοικοι ασχολούνται με τη γεωργία και παράγονται: λάδι, κηπευτικά. Συλλέγονται επίσης αρωματικά φυτά, όπως: Ελελίφασκος (φασκόμηλο), (Α)ρίγανη, Αρισμαρί (δεντδρολίβανο), Αντωναΐδα (είδος άγριας μαντζουράνας) κ.λπ. Ασχολούνται επίσης με τη κτηνοτροφία και παράγουν κτηνοτροφικά προϊόντα, κυρίως τυρί και Ανθότυρο, πράγμα που όπως φαίνεται από τα έγγραφα φαίνεται ότι το έκαναν και επί Ενετοκρατίας (Υπάρχουν έγγραφα που μαρτυρούν γι αυτή την ασχολία). Ακόμη ασχολούνται με την αμπελουργία και παράγουν τόσο σουλτανίνα (παλαιότερα την έκαναν σταφίδα, τώρα μόνο βρώσιμα ή κρασί) και σταφύλια για οινοποίηση (λογάδο) με ποικιλίες όπως: (μαύρα) λιάτικο, κοτσιφάλι, μαντηλάρι, βοϊδομάτικο (σπανιότατη ποικιλία) και (άσπρα): Θραψαθύρι, βιλάνα (πιθανόν ενετικό όνομα από το Villanus=χωρικός, Villani (=χωρικοί) (βλέπε και ιταλικά (Villagio=χωριό), ταχτάς, γρομπόλα (τα δυο τελευταία σπάνιες ποικιλίες). Τελευταία καλλιεργούν και άλλες ποικιλίες που προμηθεύουν τους γεωργούς οι γεωπόνοι όπως καπερνέ κλπ. Κρεβατίνες για επιτραπέζια σταφύλια ροζακί δεν επιχείρησαν να καλλιεργήσουν, αλλά και όσοι καλλιέργησαν δοκιμαστικά, απέτυχαν. Από τα στράφυλλα (τα υπολείμματα της έκθλιψης των σταφυλιών) παράγουν ρακή (η). Η λέξη ρακή παράγεται από τη λέξη ράκος (=έκθλιμμα σταφυλιών, απομεινάρι). Το θηλ. είναι η ρακή. Παλαιότερα υπήρχαν μέχρι και 5 ρακοκάζανα που έβγαζαν ρακή. Μέχρι τη δεκαετία του 70-80 λειτουργούσαν 2 από εκεί και έπειτα κανένα.
Το προϊόν όμως που έδινε κέρδος και περισσότερο απ΄αυτό ζούσαν οι κάτοικοι του Αμαριανού ήταν το λάδι. Γι αυτό ήδη μετά την απελευθέρωση της Κρήτης από τους Τούρκους και την ενσωμάτωση στον Εθνικό Κορμό λειτουργούσαν βιοτεχνίες έκθλιψης του ελαιόκαρπου, οι λεγόμενες "Φάμπρικες". Ήταν αρκετές οι Φάμπρικες στα χρόνια του Μεσοπολέμου. Στα μέσα του Μεσοπολέμου (1935 περίπου) λειτούργησε το πρώτο εταιρικό εργοστάσιο στο Αμαριανό που κάποτε ελλείψει πετρελαίου (κατά μαρτυρίες παλαιοτέρων) δούλευε η μηχανή με λάδι. Σήμερα υπάρχει στην περιοχή "Πηγάδα" εγκαταλελειμμένο.
Στο χωριό λειτούργησε αγροτικό ιατρείο, αλλά καταργήθηκε επί Χούντας (Κατά μαρτυρίες εντόπιων όταν ήταν γιατρός ο Αγγουριδάκης με ενέργειές του καταργήθηκε το ιατρείο, γιατί δεν ήθελε να μετακινείται στο Αμαριανό από το Καστέλλι όπου διέμενε) και επανιδρύθηκε τη μεταπολίτευση. Σήμερα στελεχώνεται με γιατρό που εξυπηρετεί στις εφημερίες και το Κέντρο υγείας Καστελλίου.
Παλαιότερα οι κάτοικοι του χωριού φαίνεται ασχολούνταν με τη βυρσοδεψία,εξ ου και το τοπωνύμιο "Νταμπακαριό" της περιοχής δυτικά του Αμαριανού.

Επί Ενετοκρατίας

Σε κατάστιχο του Μαρά εντόπισε ο καθηγητής κ. Κορναράκης τα παρακάτω επώνυμα στο Αμαριανό:
Το 1459 (12 Φεβρουαρίου) ο Κώνστας Σερβήρος του Γεώργη, και 1549 (28 Ιουνίου) Σταμάτης Σερβήρος. Το επώνυμο αυτό σχετίζεται προφανώς με το σημερινό αγροτικό τοπωνύμιο Σαβηριανό (Σαβηριανώ ίσως ορθότερη γραφή), που είναι δυτικά και σύνορο του οικισμού. Προέκυψε πιθανότατα εκ παραφθοράς
Ένα άλλο πρόσωπο που βρίσκεται σε έγγραφο του 1626 της (31 Ιανουαρίου) είναι ο Μανιός Καροφυλλάτος και σχετίζεται ίσως με την τοποθεσία του Αμαριανού «Καροφυλλάτο».
Επίσης άλλο επώνυμο επί ενετοκρατίας είναι το Μαυρίτζος το 1549 (18 Σεπτεμβρίου). Ευρίσκεται το όνομα Μιχάλης Μαυρίτζος σε εκκαθάριση αγοροπωλησίας τυριού, γιατί ως φαίνεται ήταν βοσκός. Σήμερα το όνομα διασώζεται στο αγροτικό τοπωνύμιο «Στου Μαυρίτσο».
Άλλα επώνυμα της Ενετοκρατίας στο Αμαριανό όπως καταγράφονται μέσα από τα έγγραφα είναι: Κορνάρος (>Κορναράκης), Βήδος (αντί Βίδος>Βιδάκης), Γεώργιος Καργιώτης (>Καργιωτάκης) ή Μπερδέσης (που ήταν φυλακισμένος), Ιωάννης Αρβανήτης, Μιχάλης Καλογερόπουλος ο λεγόμενος Ναμέρας, ο μοναχός Βαρθολομαίος (> Βαρθαλάμος > Μαρθαλάμος >Μαρθαλαμάκης) κ.ά.

Επί Τουρκοκρατίας

Το ορεινό του χωριού αποθάρρυνε από την εγκατάσταση Τούρκων σ’ αυτό. Φαίνεται ότι μονάχα τους νερόμυλους κατείχαν Τούρκοι και σήμερα απηχούν τα ονόματά τους: Χατζαλής (Χατζή Αλής) , Ρετσέπη (Ρετζέπ) Μύλος.
Στην πρώτη τούρκικη απογραφή του 1671 όφειλε τότε να πληρώνει 105 χαράτσια.Την πρώιμη περίοδο της τουρκοκρατίας το χωριό είναι πολύ φτωχό και οι κάτοικοι εξαιτίας της βαριάς φορολογίας ζουν με μεγάλες στερήσεις. Στις μεταφράσεις των τουρκικών αρχείων του Ν. Σταυρινίδη βρίσκεται το Αμαριανό με τις εξής αναφορές:
Αμαριανό [23-6-1671 Α, σ. 339, ΤΑΗ κώδ. 3, σελ. 3. Αριθμ. μετ. 423]. Διανομή μύλου (νερόμυλου;) ανήκοντος στον αποθανόντα Ιωάννη γιο Μιχελή από το Αμαριανό που βρισκόταν στο μετόχι Ζορά κοντά στο χωριό.
Αμαριανό [1672, Β. σ. 153] . Ο Μιχαήλ γιος Ιωάννου από το χωριό Αμαριό (=Αμαριανό) Πεδιάδος έγινε μουσουλμάνος με το όνομα Μεχμέτ. Αμαριανό Υπήρχε 1 πύργος την περίοδο της Τουρκοκρατίας [αχρονολόγητο, Β, σ. 341]. Οι τόποι όπου ευρίσκοντο οι πύργοι στην επαρχία Πεδιάδας φαίνονται συνολικά στον πίνακα του βιβλίου Μεταφράσεις Τουρκικών Ιστορικών Εγγράφων, υπό Ν. Σταυρινίδου, τ. Β. σελ. 341.
Αμαριανό (Ονόματα χριστιανών των χωριών της επ. Πεδιάδας) [7-4-1689, Β, σ. 353]. Παπά Τζανής, Γιάννης, Παπά Γιαννάκης, οι οποίοι κατέθεσαν τα ακόλουθα: "...Από σήμερα και στο εξής δεν θα παρέχομε κάποια βοήθεια, ούτε θα δίνομε τρόφιμα από τους εξερχόμενους από το εχθρικό φρούριο χαΐνηδες ληστές και όποιο μπορέσωμε να συλλάβωμε θα παρουσιάζομε στο Διβάνιο του Χάνδακα και όποιο δε μπορέσωμε θα ειδοποιούμε τη φρουρά του ισλαμικού στρατού για σύλληψή του και οι ίδιοι θα βοηθούμε το στρατό για τη σύλληψή του. Όταν δε πληροφορηθούμε ότι κάποιος από τους ραγιάδες θέλει να πάει στα εχθρικά φρούρια θα ειδοποιούμε τους "ζαφτιέδες" . Εάν δε από σήμερα και στο εξής παρουσιαστεί κάποια περίπτωση απ' αυτά που υποσχόμαστε είτε αμελήσωμε ή αδιαφορήσομε τότε να τιμωρούμεθα. Εμείς μεν να θανατωνόμαστε τα παιδιά μας να πουλούνται ως δούλοι".
Αμαριανό [19-7-1691, Β, σ. 382] Η περιουσία του αποβιώσαντος Πέρη γιού Τσί-ντσου (στις υπώρειες του όρους Δίκτυ, και σε αρκετή απόσταση από το χωριό Αμαριανό υπάρχει μια αγροικία Τσίτσου Μετόχι (;) αναφέρει σε υποσημείωση ο μεταφραστής) εδόθησαν στη σύζυγο Ελένη, στην κόρη Μαρία και στους γιους του Φραγκιά και Τζώρτζη .
Αμαριανό [26-4-1696, Γ. σ. 186] Ο Σαράτζ Αχμέτ Τσελεμπής κηδεμόνας των ορφανών παιδιών του κρεοπώλη Ισμαήλ Μπεσέ που πέθανε, μηνύει τον Νικολόν γιο Τζώρτζη, πρώην υπάλληλο του Ισμαήλ, γιατί πριν από 6 χρόνια ο Ισμαήλ Μπεσέ είχε δώσει στον Νικολό 50 ασλάνια γρόσια προς αγορά προβάτων από τις επαρχίες Πεδιάδος και Λασιθίου. τα οποία σπατάλησε για ανάγκες του. Ζητώ να ερωτηθεί και να μου επιστρέψει τα γρόσια. Ο Νικολός απάντησε ότι πράγματι πήρε τα γρόσια για αγορά προβάτων. Όταν όμως πήγα στο χ. Αμαριανό και προσπαθούσα να αγοράσω πρόβατα για λογαριασμό του Ισμαήλ Μπεσέ έκαμαν επιδρομή Χαΐνηδες στο χωριό αυτό και μου πήραν τα γρόσια. Επειδή ο Ισμαήλ μου έκανε αγωγή για εξόφληση των χρημάτων τον υπηρέτησα 3-4 χρόνια και από τους μισθούς μου ξεπλήρωσα το χρέος. Τα 50 γρόσια τα πήραν οι χαΐνηδες, δεν τα σπατάλησα για δικές μου ανάγκες. Κατόπιν τούτου ζητήθηκε από τον ενάγοντα να φέρει μάρτυρες για να αποδείξει όσα έλεγε. Μη μπορώντας να φέρει μάρτυρες ζητήθηκε να ορκιστεί ο εναγόμενος. Ορκισθέντος του Νικολού στο Ιερό Ευαγγέλιο απαγορεύτηκε στον Σαράτζ Αχμέτ Τσελεμπή να ασχολείται με αγωγή που δεν μπορεί να αποδειχτεί.
Αμαριανό [1-7-1721, Δ. σ. 105]. Ο Μουσταφά Αγάς γιος Αμπουλμπακή, γενίτσαρος κάτοικος Χάντακα πουλεί στον Αλή Αγά γιο Μεχμέτ, γενίτσαρο τα παρακάτω χωριά της Επαρχίας Πεδιάδος, τα οποία είχε αγοράσει ως μαλικιανέ από το δημόσιο. Το χωριό Αμαριανό καταγεγραμμένο αντί 24.558 άσπρων, το χωριό Ξιδά αντί 21.650 άσπρων, το χωριό Ασκούς αντί 16.809 άσπρων και το χωριό Λιχένι αντί 2.255 ά-σπρων.
Την περίοδο της μεγάλης ελληνικής επανάστασης 1821-1830 το χωριό προφανώς εξαιτίας του ορεινού θα ήταν ορμητήριο επαναστατικών σωμάτων. Στον περίφημο «Κώδικα Θυσιών» αναφέρονται από το Αμαριανό 16 σφαγιασθέντες την περίοδο του μεγάλου ξεσηκωμού, μεταξύ των οποίων και ο ιερέας Κορνάρος, ο Γεώργιος Κορνάρος και ο Δημήτριος Κορνάρος από την οικογένεια την Κορνάρων του Αμαριανού. Άλλα αναφερόμενα επίθετα στον Κώδικα Θυσιών είναι τα: Συναδινός, Ζαϊμάκη, Παπαγιαννάκη, Τζαγκάρης, Μπαριτόπουλος, Κασιώτης (ίσως όπως το σημερινό Κασωτάκης που απαντάται στον Ξιδά).
Στην επανάσταση του Βασιλογιώργη (ή και Βασιλακογιώργη) το 1841 οι επαναστάτες με 1000 παλληκάρια είχαν συγκεντρωθεί στους λόφους γύρω από την αρχαία Λύκτο. Εκεί τους χτύπησε ο Χαζίφ Πασάς στις 23 Μαΐου με 3000 στρατό. Πρόφτασε ο Κόρακας και τους βοήθησε να αποτραβηχτούν στο βουνό Αφέντης που βρίσκεται πάνω από το Αμαριανό και την Κασταμονίτσα. Στη μάχη αυτή αναδείχτηκε οπλαρχηγός ο Εμμ. Παπαδάκης από την Αξό Μυλοποτάμου.
Το πρώτο έτος της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης (1866-69) περί το μήνα Οκτώβριο οι Οθωμανοί προκειμένου να περάσουν στο Οροπέδιο και να χτυπήσουν τους επαναστάτες προσέβαλαν θέσεις στην Κεντρικονατολική Πεδιάδα, όπου βρίσκεται το Αμαριανό.
Σε εισήγησή του σε συνέδριο ο καθηγητής κ. Κορναράκης σημειώνει ότι: Στις 13 Οκτωβρίου προελαύνοντας προς το Οροπέδιο οι Οθωμανοί αντιμετωπίστηκαν από τους επαναστάτες σε μια πεισματώδη μάχη μεταξύ Αμαριανού – Κασταμονίτσας στη θέση «Σπαρτιάς», ανατολικότερα από την εκκλησία του Αγ. Γεωργίου του Κεφαλιώτη. Στη μάχη αυτή οι επαναστάτες μαχητές και οι κάτοικοι των γύρω χωριών που έφεραν όπλα δεν μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν τους εχθρούς και υποχώρησαν προς το βουνό. Οι Τούρκοι για να τους εκδικηθούν έκαψαν τα γύρω χωριά Ξιδά και Κασταμονίτσα. Προχωρώντας νότια στις 13 Οκτωβρίου έκαψαν το Αμαριανό και μαζί έκαψαν τον πλάτανο που σήμερα βρίσκεται στην πλατεία του χωριού. Ευτυχώς δεν κάηκε ολοσχερώς και κατάφερε να διατηρηθεί μέχρι σήμερα, γιατί προφανώς λόγω εποχής ξέσπασε βροχή και έσβησε τη φωτιά. Φαίνεται ότι η βροχή αυτή ήταν τόσο ορμητική γιατί οι Οθωμανοί έφυγαν άρον άρον προς το Καστέλλι αφήνοντας όπλα και νεκρούς στη μάχη. Οι κάτοικοι του χωριού το είχαν εγκαταλείψει και ανέβηκαν στα όρη και ζούσαν εκεί μέσα στο σπήλαιο στην περιοχή «Παχύς Δέτης» ανυπόδητοι και αχίτωνες μέσα σε φοβερές κακουχίες για ένα ολόκληρο χρόνο δηλαδή μέχρι το 1867 όπως σημειώνει ο καθηγητής Θ. Δετοράκης στο βιβλίο του (σελ 18).
Μπορούμε να μνημονεύσουμε το αίτημα των χωριών της Ρίζας για την ίδρυση Δημοτικού Σχολείου στο Αμαριανό Πεδιάδος το 1876. Το Σχολείο λειτούργησε τα επόμενα χρόνια και απόδειξη είναι το Μαθητολόγιο το οποίο ανευρέθηκε στα έγγραφα της Δημογεροντίας Ηρακλείου του 1895. Ανάμεσα στα ονόματα μπόρεσα να διακρίνονται οι: Γεώργιος Κορναράκης, μαθητή (τον Νοέμβριο του 1895) της Γ΄. Τάξης στο Δημοτικό Σχολείο Αμαριανού μαζί με τους Εμμ. Παπαγιαννάκη, Φραγκιό Τζουανάκη, Γεώργιο Βασιλάκη, Ιωάννη Φραγκιαδάκη κ.ά. Ο αδελφός του και μετέπειτα παπάς και δημοδιδάσκαλος Αμαριανού και Μαθιάς Εμμ. Ι. Κορναράκης φοιτούσε το 1895 στην Α΄ τάξη του Σχολείου. Την ίδια περίοδο ανακαινίζονται ή χτίζονται εκκλησίες που είχαν καταστρέψει οι Τούρκοι στα χωριά απ’ όπου περνούσαν.

Η ιστορία του σύγχρονου Αμαριανού (20ος αιώνας)

Η ενότητα αυτή είναι κενή, ανεπαρκώς ανεπτυγμένη ή ανολοκλήρωτη. Η βοήθειά σας είναι καλοδεχούμενη!