Θεωρία της ψυχολογικής αναδραστικότητας

Ορισμός

Ο Τζακ Μπρεμ αναφέρει χαρακτηριστικά:"οι άνθρωποι έχουν την υποκειμενική εμπειρία της ελευθερίας του να κάνουν ό,τι θέλουν, να το κάνουν με τον τρόπο που θέλουν, τη στιγμή που το θέλουν σε σχέση με περιορισμένες και προσδιορίσιμες περιοχές της συμπεριφοράς". Συνεπώς, όταν αισθάνονται ότι αυτή η ελευθερία απειλείται καθώς απαγορεύεται στο άτομο η πραγμάτωση μίας ορισμένης συμπεριφοράς, τότε αντιδρούν στην προσπάθειά τους να ανακτήσουν τη χαμένη ελευθερία.

Τρόπος λειτουργίας και συμπεριφοράς του υποκειμένου

Στην ενότητα αυτή εξετάζονται οι αντιδράσεις του ατόμου που βρίσκεται σε ψυχολογική ανάδραση. Η πιο συχνά παρατηρήσιμη συμπεριφορά είναι να αξιολογήσει το άτομο θετικότερα αυτό που του απαγορεύεται. Επίσης είναι εξίσου πιθανόν το άτομο να εκφράσει μία διαφορετική άποψη ή να εκδηλώσει μία διαφορετική συμπεριφορά από αυτή που του προτάθηκε. Συχνό μάλιστα φαινόμενο συνιστά η εκδήλωση μίας συμπεριφοράς όχι απλά διαφορετικής αλλά αντίθετης από την προτεινόμενη. Δηλαδή το άτομο επιλέγει να δράσει σύμφωνα με αυτό που του απαγορεύτηκε. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου το υποκείμενο για να ανακτήσει την ελευθερία του ενθαρρύνει ένα ισότιμο με αυτό πρόσωπο να υποχρεωθεί στην απειλούμενη ή περιορισμένη συμπεριφορά. Σε κάθε περίπτωση, λοιπόν, το άτομο σε κατάσταση ψυχολογικής αναδραστικότητας δεν οδηγείται σε συμφωνία και αποδοχή, αλλά βρίσκεται στον αντίποδα αυτού που του προτείνεται ή του επιβάλλεται. Η αναδραστικότητα μπορεί να συνοδευτεί από επιθετικότητα, η οποία ίσως εξυπηρετεί στην ανάκτηση της χαμένης ελευθερίας ή ίσως συντελείται όταν οι στόχοι ανάκτησης δεν είναι δυνατόν να πραγματωθούν.

Παράδειγμα

Με το παράδειγμα αυτό αποτυπώνονται όλες αυτές οι όψεις της ψυχολογικής αναδραστικότητας που μπορεί να βιώσει το άτομο σε συνθήκες πίεσης ενώ παράλληλα διαφαίνονται και μερικές από τις ελλείψεις που διέπουν τη θεωρία του Τζακ Μπρεμ. Σημειώνεται, λοιπόν, ότι σε αυτές τις αντιδράσεις ο Μπρεμ εστιάζει και παρουσιάζει μόνον εκείνη κατά την οποία φαίνεται να ενισχύεται η ελκυστικότητα της απαγορευμένης συμπεριφοράς προς το άτομο. Συγκεκριμένα, όταν το άτομο έχει την πιθανότητα να πιεί καφέ ή λεμονάδα και η λεμονάδα αποσύρεται από τις επιλογές του, τότε το άτομο θα αξιολογήσει ακόμη θετικότερα την απαγορευμένη συμπεριφορά. Αυτό μάλιστα επισημαίνει ο Μπρεμ επηρεάζεται ιδιαίτερα και από τις διαστάσεις της ελευθερίας του ατόμου: άλλο να έχει την πιθανότητα να πιεί καφέ ή λεμονάδα και άλλο να μπορεί να πιεί <μόνον> αυτά.
Το παραπάνω παράδειγμα φαντάζει απόλυτα πλήρες, ωστόσο δε λαμβάνει υπόψην την περίπτωση κατά την οποία αφότου απαγορευθεί στο άτομο η πραγμάτωση της μίας συμπεριφοράς στραφεί στην άλλη. Δηλαδή αντί να ενισχύσει και να αυξήσει την επιθυμία του για τη λεμονάδα, να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα και αποδεχόμενος την απαγόρευση, τελικά να πιεί καφέ. Αυτή, λοιπόν, τη συμπεριφορά του ατόμου δεν την εξηγεί και δεν την περιλαμβάνει στη θεωρία του ο Τζακ Μπρεμ.

Ψυχολογική αναδραστικότητα σε ατομικό και ενδοομαδικό επίπεδο

Μέσα από πειράματα (Μπρεμ και Μαν -1975) που έχουν πραγματοποιηθεί για το σκοπό αυτό φαίνεται ότι όταν το άτομο λειτουργεί στα πλαίσια μίας ομάδας και βρεθεί κάτω από συνθήκες υψηλής πίεσης και μεγάλης σπουδαιότητας θα παρουσιάσει πράγματι ψυχολογική ανάδραση. Άρα και σε αυτήν την περίπτωση επιβεβαιώνεται ότι καθώς απειλείται η ελευθερία του ατόμου στα πλαίσια της ομάδας, το άτομο υφίσταται ψυχολογική αναδραστικότητα.
Ωστόσο, ο Μπρεμ μέσα από τη θεωρία του δεν μπορεί να εξηγήσει τα αποτελέσματα πειραμάτων που δείχνουν ότι το άτομο καθώς αποχωρεί από τις πιέσεις της ομάδας είναι πιθανόν τελικά να υιοθετήσει την άποψη της ομάδας και να συμφωνήσει με αυτήν παρόλο που όσο λειτουργούσε μέσα σε αυτήν αρνούνταν να αποδεχτεί την ιδεολογία της. Μεταγενέστεροι μελετητές της θεωρίας υποστηρίζουν ότι αυτό οφείλεται στην προσπάθεια του ατόμου να δώσει μία "καλή" εικόνα του εαυτού του και να εξαλείψει κάθε πιθανή άποψη των άλλων περί αδιαλλαξίας.

Ψυχολογική αναδραστικότητα και εξουσία

Πειραματικές διαδικασίες έχουν αποδείξει-Μπρεμ(1966)- ότι υπάρχει μία ορισμένη συσχέτιση μεταξύ θέσης του κοινωνικού φορέα που ασκεί πίεση και στο μέγεθος της ψυχολογικής αναδραστικότητας που προκαλείται στο άτομο. Συγκεκριμένα, όσο υψηλότερο κοινωνικά θεωρείται το άτομο ή η ομάδα που προσπαθεί να επιβάλλει μία άποψη ή συμπεριφορά, τόσο εντονότερο είναι το αίσθημα περιορισμού της ελευθερίας που χαρακτηρίζει το άτομο και συνεπώς το μέγεθος της ψυχολογικής αναδραστικότητας, με αποτέλεσμα τη συστηματικότερη τάση του ατόμου να ανακτήσει την ελευθερία του.
Ίσως αυτό να οφείλεται στο γεγονός ότι άνθρωποι κοινωνικά κοντά στο υποκείμενο θεωρούνται άνευ σημασίας ως πηγή πίεσης προς αυτό για την επιβολή μίας συμπεριφοράς ή δεν αξιολογούνται ως απειλητικοί για την ελευθερία του εφόσον προέρχονται από την ίδια ομάδα-τάξη με αυτόν.

Ψυχολογική αναδραστικότητα και ψυχοθεραπεία

Η θεωρία της ψυχολογικής αναδραστικότητας αντιτίθεται στην ψυχοθεραπεία, συμπεριφορικού κυρίως τύπου λόγω της μεγάλης εμπλοκής του ψυχοθεραπευτή στην προσέγγιση αυτή. Αυτό συμβαίνει γιατί στα πλαίσια της ψυχοθεραπείας-συμβουλευτικής ο εκάστοτε ειδικός προτείνει μία ορισμένη συμπεριφορά στο άτομο που μπορεί να εκληφθεί ως προσπάθεια περιορισμού της ελευθερίας του και συνεπώς να του προκαλέσει ψυχολογική αναδραστικότητα. Παράλληλα, η τάση για ανάκτηση της χαμένης ελευθερίας μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της ελκυστικότητας της απειλούμενης με απαγόρευση συμπεριφοράς. Γενικά, η θεωρία αυτή στην ακραία της μορφή φαίνεται να καταργεί τον παρεμβατικό-βοηθητικό ρόλο της επιστήμης της ψυχολογίας.