Δούκας (λόγιος)

Βιογραφικά στοιχεία

Τόσο το μικρό όνομα του Δούκα όσο και ο χρόνος και τόπος γέννησης του δεν είναι γνωστά. Εικάζεται ότι το βαφτιστικό του όνομα ήταν Μιχαήλ, καθώς από πληροφορίες του ιδίου του Βυζαντινού ιστορικού φέρεται να ήταν εγγονός του Βυζαντινού αξιωματούχου Μιχαήλ Δούκα, από τη γνωστή Βυζαντινή οικογένεια, ο οποίος στις συγκρούσεις της περιόδου 1341-1347 είχε υποστηρίξει τον Ιωάννη Καντακουζηνό, είχε φυλακιστεί από τον Ιωάννη Απόκαυκο αλλά δραπέτευσε στη Μικρά Ασία κι εγκαταστάθηκε στην Έφεσο όπου εργάστηκε σα γιατρός. Αρχαιότερος πρόγονός του ήταν ο Μιχαήλ Δούκας Γλαβάς Ταρχανειώτης.

Πρωιμα χρόνια

Πιθανολογείται ότι γεννήθηκε γύρω στο 1400 στη Λέσβο ή στη Μικρά Ασία (Φώκαια ή Έφεσο). 
Το 1421 ήταν ήδη γραμματέας και σύμβουλός του Γενουάτη ποντεστά(διοικητή) της Φώκαιας, Τζοβάνι Αντόρνο, που εκμεταλλεύονταν το αλουμίνιο της περιοχής. Από την ιδιότητα του αυτή φαίνεται ότι ο Δούκας πρέπει να ήταν πολύ μορφωμένος και γλωσσομαθής, γνωρίζοντας ιταλικά, τουρκικά και βέβαια τη μητρική του ελληνικά. Έγραψε επιστολή το 1421 στα τούρκικα προς το νεαρό τότε Μουράτ Β' για να προσφέρει βοήθεια εκ μέρους του Αντόρνο στη μάχη διαδοχής του θρόνου των Οθωμανών.

Στη Λέσβο με τους Γατελούζους

Έπειτα, μετά το 1423 που ο Αντόρνο έφυγε από τη Φώκαια, πήγε στη Λέσβο στην υπηρεσία των επίσης Γενουατών Γατελούζων, αρχόντων του νησιού. Ήταν γραμματέας του Ντορίνο Α' και στη συνέχεια από το 1449 του διαδόχου του Ντομένικο, ως πρεσβευτής του οποίου ανέλαβε διάφορες αποστολές προς τον Τούρκο σουλτάνο Μωάμεθ Β', τον οποίο επισκέφθηκε αρκετές φορές προκειμένου να του προσκομίσει το φόρο υποτέλειας της Λέσβου.  
Το 1451 βρέθηκε σε αποστολή στην Αδριανούπολη όταν πέθανε ο Μουράτ Β και τον διαδέχτηκε ο 20 χρονος Μωάμεθ Β'. 
Το Νοέμβρη του 1452 βρέθηκε στο Διδυμότειχο τις παραμονές της πολιορκίας και περιγράφει οτι είδε τα άταφα αποκεφαλισμένα πτώματα Βενετών ναυτικών που είχαν συλλάβει και σκοτώσει οι Τούρκοι επειδή πήγαν να περάσουν με σιτηρά τα στενά της Προποντίδας, μπροστά στο νεόκτιστο Ρούμελι Χισάρ. Το φθινόπωρο του 1453 πήγε στην Κωνσταντινούπολη, τη νέα έδρα του σουλτάνου, όπου ρώτησε κι έμαθε από αυτόπτες μάρτυρες τα γεγονότα της πολιορκίας και της Άλωσης. 
Το 1455 την άνοιξη έκανε την εμφάνισή του μπρος στο λιμάνι της Μυτιλήνης ο στόλος του Χαμζά Μπέη, πρώτη φορά μετά την Άλωση. Ο Ντομένικο έστειλε το Δούκα με πλούσια δώρα και τρόφιμα για να κερδίσει την ουδετερότητα κι ανεξαρτησία του, όπως κι έγινε. Στις 30 Ιουνίου πέθανε ο Ντορίνο κι ο Ντομένικο, που ανέλαβε κι επίσημα καθήκοντα, ξαναέστειλε το Δούκα τον Αύγουστο στο συνηθισμένο του ταξίδι. Ο σουλτάνος του επέτρεψε να του φιλήσει το χέρι και να του κάνει παρέα το απόγευμα. Όμως την άλλη μέρα ο βεζίρης του απαίτησε να έλθει ο ίδιος ο Ντομένικο ενώπιόν του για να εγκριθεί ως νέος τοποτηρητής, αλλιώς το νησί θα δεχόταν μαζική επίθεση. Ο Δούκας επέστρεψε εσπευσμένα στη Λέσβο, ενημέρωσε το Ντομένικο, αυτός έβαλε το μικρό αδελφό του Νικολό στη θέση του και με το Δούκα και μερικούς ευγενείς της γερουσίας αναχώρησαν και πάλι για να βρουν το Μωάμεθ. Αυτός όμως είχε φύγει από την Αδριανούπολη, φοβούμενος την πανώλη που ενδημούσε στη Θράκη. Μάταια τον αναζήτησαν και στη Φιλιππούπολη. Τελικά μετά από πολλές ταλαιπωρίες τον βρήκαν στη Ζλάτιτσα της Βουλγαρίας. Εκεί κατέβαλαν το φόρο κι ο Ντομένικο εγινε αποδεκτός ως νέος υποτελής άρχοντας αλλά με δυσβάσταχτους όρους: 1) ακόμα μεγαλύτερο φόρο(απο 3000 σε 4000 χρυσά δουκάτα για τη Λέσβο κι ελαφρώς λιγότερα για τη Λήμνο), 2) την υποχρέωση να παραχωρήσει τη Θάσο και 3) να προστατεύει τους Τούρκους στις ακτές της Μ.Ασίας από Καταλανούς πειρατές. Ο Δούκας, ο Ντομένικο κι η συνοδεία τους ορκίστηκαν, έλαβαν καφτάνια ως δώρα κι έφυγαν γρήγορα για το νησί, δοξάζωντας το Θεό που γλίτωσαν "εκ των χειρών του αλάστορος".
Τον Άυγουστο του 1456 ξαναπήγε στην Αδριανούπολη, όχι μόνο για την καταβολή του ετήσιου φόρου αλλά και για να διαπραγματευτεί τη σωτηρία 40 ναυτικών από τη Λέσβο, που 'χαν συλληφθεί από τους Τούρκους στη Λήμνο τον περασμένο Μάιο. Δεν κατάφερε αρχικά να πείσει το σουλτάνο, αλλά ενώ αυτοί ετοιμάζονταν να εκτελεστούν, ο Μωάμεθ άλλαξε γνώμη και τους πούλησε ως σκλάβους για 1000 χρυσά δουκάτα.
Tο χειμώνα του 1456/1457 έσωσε με τη διμεσολάβησή του στο σουλτάνο το Νικολό Γκαττιλούζιο, αδερφό του Ντομένικο και διοικητή στη Λήμνο, όπου ο Νικολό αντιμετώπισε ανταρσία, συνελήφθη από τον Τούρκο ναύαρχο Χαμζά Μπέη και τελικά αντί να εκτελεστεί, απλά εξορίστηκε στη Λέσβο. Τον επόμενο χρόνο όμως(1458) ο Νικολό επιτέθηκε στον αδερφό του στη Μυτιλήνη, κατηγορώντας τον οτι συνργάζεται με τους Τούρκους, έβαλε φρουρούς να τον πνίξουν κι υφάρπαξε την εξουσία της Λέσβου. Δεν είναι γνωστό πώς αντέδρασε ο Δούκας.
Η χρονολογία θανάτου του Δούκα δεν είναι γνωστή αλλά τοποθετείται πιθανώς γύρω στο 1470, καθώς η Ιστορία του τελειώνει απότομα (στο μέσο μιας φράσης " ορώντες  ουν οι εντός...") και ενώ αφηγείται τα γεγονότα του Σεπτεμβρίου του 1462 και συγκεκριμένα της Άλωσης της Λέσβου. Ο βούλγαρος βυζαντινολόγος Τσβετελιν Στεπάνοφ υποθέτει οτι εφόσον το γραπτό του βρέθηκε στη Βενετία, είτε ο ίδιος ο Δούκας γλίτωσε και το μετέφερε εκεί, είτε κάποιος Ιταλός που το βρήκε στο σπίτι του στη Μυτιλήνη.

Έργο

Στην Ιστορία του ο Δούκας δίνει μια περιληπτική περιγραφή των γεγονότων «από κτίσεως κόσμου» μέχρι το 1204 και εξιστορεί λεπτομερώς τα γεγονότα από το 1204 μέχρι το 1462. Δίνει πολύ σημαντικές πληροφορίες για τη σταδιακή επέκταση των Οθωμανών και την Μάχη του Κοσσυφοπεδίου (1389) καθώς και για την προετοιμασία της πολιορκίας της Κωνσταντινούπολης, την πολιορκία καθ' εαυτή και την Άλωση της Πόλης από τον Μωάμεθ τον Β' τον Πορθητή. 
Ως πηγές χρησιμοποίησε έργα προγενέστερων συγγραφέων, όπως του Νικήτα Χωνιάτη, του Ιωάννη Αναγνώστη, του Νικηφόρου Γρηγορά αλλά και ιταλικά και τουρκικά κείμενα η δε γλαφυρή του γλώσσα ήταν ένα κράμα αρχαΐζουσας και δημώδους. Η Ιστορία χαρακτηρίζεται από αμεροληψία και πιστότητα στα γεγονότα. Εξαίρεση αποτελεί το θέμα της Ένωσης των εκκλσιών, όπου ο Δούκας, ζώντας ανάμεσα σε Γενουάτες, υποστήριζε τους ενωτικούς. Το' κανε ίσως επειδή πίστευε ότι μόνο έτσι υπήρχε πιθανότητα να σωθεί η Κωνσταντινούπολη καθώς και επειδή δεν μπορούσε/ήθελε να ανεχτεί τις ακρότητες στις οποίες πολλές φορές κατέφευγαν οι φανατικοί ανθενωτικοί. Για τον αρχηγό των ανθενωτικών Γεννάδιο Σχολάριο, τον μετέπειτα πατριάρχη, δε γράφει ούτε μια λέξη. Ο Δούκας δεν ήταν αυτόπτης μάρτυρας της Άλωσης (μάλλον τότε βρισκόταν στην Λέσβο), όπως ο Γεώργιος Φραντζής, παρόλ' αυτά όμως η περιγραφή της είναι ιδιαίτερα παραστατική.
Η Ιστορία του είχε βρεθεί μεταφρασμένη στα ιταλικά στη Βενετία από τον ιστορικό Λέοπολντ φον Ράνκε και σώζεται σε χειρόγραφο κώδικα της Παρισινής Βιβλιοθήκης από το 15ο έως το 16 αιώνα και στην ιταλική μετάφραση του 15ου αιώνα και μια ελληνική μεταγλώττιση από κώδικα του 18ου αιώνα. Την εξέδωσε για πρώτη φορά το 1834 ο γερμανός βυζαντινολόγος Αουγκούστ Ιμμάνουελ Μπέκερ.