Υπερδύναμη

Υπερδύναμη είναι ένα κράτος το οποίο κατέχει κυρίαρχη θέση στο παγκόσμιο σύστημα και έχει τη δυνατότητα προβολής ισχύος και επιρροής σε πλανητικό επίπεδο –πλανητική δύναμη- κατά τρόπο που ξεπερνά τις ικανότητες των παραδοσιακών Mεγάλων Δυνάμεων, σε βαθμό που να κατατάσσεται σε ξεχωριστή από αυτές κατηγορία.
Ο όρος υπερδύναμη πρωτοδιατυπώθηκε το 1944 για να περιγράψει τις ΗΠΑ, την ΕΣΣΔ και την φθίνουσα Μεγάλη Βρετανία. Ωστόσο με την αναπόφευκτη παρακμή της Βρετανίας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ως μοναδικές υπερδυνάμεις θεωρούνταν οι πρωταγωνιστές του Ψυχρού Πολέμου, ΗΠΑ και ΕΣΣΔ. Όμως το αμφισβητούμενο μέγεθος της σοβιετικής ισχύος οδήγησε πολλούς αναλυτές στην εκτίμηση ότι μόνο οι ΗΠΑ υπήρξαν πραγματική υπερδύναμη. Παρά τη σημασία που απέδιδαν υπερδυνάμεις του Ψυχρού πολέμου στην πυρηνική αποτροπή, η κατοχή πυρηνικών όπλων δεν αποτελεί σήμερα ικανή συνθήκη για το χαρακτηρισμό μιας χώρας ως υπερδύναμης.
Ύστερα από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου διατυπώθηκαν διάφορες θέσεις για τον χαρακτήρα του διεθνούς συστήματος, οι οποίες κυμαίνονται μεταξύ δύο άκρων: της μονοπολικής και της πολυπολικής θεώρησης.

Προέλευση του όρου

Ο όρος υπερδύναμη χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Ουίλιαμ Φοξ το 1944 στο ομώνυμο βιβλίο του. Ο Φοξ όρισε την υπερδύναμη ως «μεγάλη ισχύ και μεγάλη κινητικότητα ισχύος» και ενέταξε τρία κράτη σε αυτή την κατηγορία τις ΗΠΑ, την ΕΣΣΔ και το Ηνωμένο Βασίλειο, που όμως υπολειπόταν των άλλων δύο. Θεωρούσε ότι ο Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν που ανέδειξε τις δύο πρώτες χώρες σε αυτή την κατηγορία, αφού η νίκη επί του Άξονα τούς επέτρεψε να επιδείξουν απαράμιλλη στρατιωτική ικανότητα, ενώ η διπλωματία των διασκέψεων στη διάρκεια του πολέμου προμήνυε τον παγκόσμιο ρόλο που θα αναλάμβαναν μετά το 1945. Μετά τον πόλεμο, η τριπολική θεώρηση του Φοξ αναθεωρήθηκε εκ των πραγμάτων, μιας και το Ηνωμένο Βασίλειο περιορίστηκε σε έναν περισσότερο περιφερειακό ρόλο, ενώ η έλευση του Ψυχρού Πολέμου μεταξύ των άλλων δύο ενίσχυσε την εικόνα του παγκόσμιου ρόλου τους. Η ηγεμονική θέση των ΗΠΑ στο δυτικό στρατόπεδο δεν θα ήταν τόσο σημαντική χωρίς τον Ψυχρό Πόλεμο.
Μολονότι η προηγούμενη θεώρηση ήταν η πρώτη που προσδιόρισε την υπερδύναμη με τη σύγχρονή της έννοια, δεν είναι η μόνη αναφορά σε παρόμοια θέση ισχύος. Ο Γερμανός γεωπολιτικός Φρίντριχ Ράτζελ χρησιμοποιούσε τον όρο Weltmacht (παγκόσμια δύναμη, υπερδύναμη) ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα, αναφερόμενος σε δυνάμεις (τις οποίες διέκρινε από τις περιφερειακές δυνάμεις των οποίων η κυριαρχία ήταν γεωγραφικά περιορισμένη) των οποίων η επιρροή ήταν πολύ ευρύτερη και δεν περιοριζόταν στην συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή στην οποία ανήκαν. Μάλιστα θεωρούσε την ναυτική δύναμη προϋπόθεση για την κατάκτηση μιας τέτοιας θέσης παγκόσμιας ισχύος.
Παρεμφερείς έννοιες αποτελούν αντικείμενο συζήτησης ακόμα και σήμερα. Ο Μοντέλσκι χρησιμοποίησε τους όρους «πλανητική» και «παγκόσμια δύναμη». Οι πρώτες, ήταν δυνάμεις που είχαν γίνει «απόλυτα κυρίαρχες οντότητες στο διεθνές σύστημα» και περιλάμβαναν την Πορτογαλία, την Ολλανδία, τη Βρετανία και τις ΗΠΑ, οι οποίες συνδέθηκαν με έναν από τους μεγάλους κύκλους της δυτικής παγκόσμιας οικονομίας. Η συντριπτική ναυτική ισχύς τους ήταν καθοριστική για την ανάδειξή τους σε θέση πρωτοκαθεδρίας στο διεθνές σύστημα. Αντίθετα οι παγκόσμιες δυνάμεις ήταν κράτη που κατέκτησαν μεν σημαντικές θέσεις ισχύος, αλλά περιορισμένου εύρους και χωρίς να καταφέρουν να αναλάβουν έναν πραγματικά παγκόσμιο ρόλο (Γαλλία, Ισπανία, Ρωσία/ΕΣΣΔ, Γερμανία, Ιαπωνία).