Χίος

Ετυμολογία - Μυθολογία

Για το όνομα της Χίου έχουν πλεχτεί πολλοί μύθοι. Το παλαιότερο όνομα του νησιού ήταν, κατά τον Όμηρο, προελληνικό, Κίος ή Κέως, ονόματα παραπλήσια με το σημερινό. Οι παλαιότεροι μύθοι αναφέρουν ότι το όνομα «Χίος» προέρχεται από τη Χιόνη που ήταν νύμφη, κόρη του Οινοπίωνα. Σύμφωνα με την παράδοση, ο πρώτος κάτοικος και βασιλιάς του νησιού ήταν ο Οινοπίων, γιος του Διονύσου και της Αριάδνης, ο οποίος ήρθε από την Κρήτη στο νοτιότερο άκρο της Χίου και έμαθε στους κατοίκους του νησιού το εμπόριο, τη θάλασσα και το πώς να καλλιεργούν τα αμπέλια. Εκτός από τη Χιόνη, την πατρότητα της Χίου διεκδικεί και άλλο μυθικό πρόσωπο, ο Χίος, γιος του Ωκεανού ή του Ποσειδώνα, που ονομάστηκε έτσι επειδή κατά τη γέννησή του έπεσε πολύ χιόνι. Κατά τον ιστορικό - γεωγράφο Ισίδωρο, οι Σύροι αποκαλούσαν Χίο τη μαστίχα. Ο γεωγράφος Όλφερτ Ντάπερ (1635-1689) λέει ότι Chia σημαίνει όφις στη συριακή γλώσσα, εξ ου και το άλλο όνομα της Χίου Οφιούσα, το οποίο δόθηκε λόγω των πολλών φιδιών που είχε. Άλλο όνομα της Χίου ήταν Πιτυούσα, μάλλον λόγω των πολλών πεύκων που υπήρχαν, ιδιαίτερα στο βόρειο τμήμα της. Άλλο όνομά της ήταν Αριούσα από το δέντρο «αριών», το οποίο είναι ένα είδος δρυός – πρίνου. Τα άρια (δρυς) κάλυπταν ένα μεγάλο μέρος της βορειοδυτικής Χίου. Άλλα ονόματα ήταν Αιθάλη (αναφέρει ο έφορος Πλίνιος) και Αρέθουσα, αναφέρουν ο Ιταλός Ruberto Valentino και ο Ιερώνυμος.
Η προϊστορική παράδοση αναφέρει δύο ανθρώπους που πρωτοκατοίκησαν το νησί, τον Οινοπίωνα και τον Μάκαρα. Ο Οινοπίωνας ήταν ο πρώτος μυθικός βασιλιάς της Χίου, είχε κρητική καταγωγή και ήταν αυτός που έφερε στη Χίο την καλλιέργεια του αμπελιού και την παραγωγή του καλύτερου οίνου της εποχής, του Αριούσιου Οίνου. Τα εγκώμια γι’ αυτόν τον οίνο ήταν πολλά, όπως νέκταρ, γλυκύτατος, θεραπευτικός, αρωματικός και εύπεπτος. Πατέρας του Οινοπίωνα ήταν ο Θεός Διόνυσος και μητέρα του η Αριάδνη, κόρη του Βασιλιά της Κρήτης, Μίνωα. Από τον πατέρα του κληρονόμησε την αγάπη του για το κρασί και την μετέδωσε και στους Χιώτες. Με τον Οινοπίωνα συνδέεται και ο μύθος του Ωρίωνα, του διασημότερου μυθικού ήρωα της Χίου. Ο Ωρίων ήταν γιος του Θεού Ποσειδώνα και της Ευρυάλης, κόρης του Μίνωα. Ήταν επίσης γίγαντας και περίφημος κυνηγός. Ο Ωρίων αγάπησε την κόρη του Οινοπίωνα, Μερόπη, της οποίας το χέρι ζήτησε από τον πατέρα της. Ο Οινοπίωνας του ανέθεσε αρχικά να εξολοθρεύσει τα άγρια θηρία της Χίου. Ο Ωρίωνας κατάφερε να τα εξολοθρεύσει, αλλά ο Οινοπίωνας αθέτησε το λόγο του και δεν του έδινε την κόρη του. Ο Ωρίωνας φανερά στεναχωρημένος μέθυσε και έκλεψε την κόρη του Οινοπίωνα, Μερόπη. Για την ασέβειά του αυτή ο Οινοπίωνας τον τύφλωσε και τον έδιωξε από το νησί. Υπάρχουν βεβαίως και άλλες εκδοχές του μύθου. Η Χίος τιμούσε σαν ήρωα το μυθικό οικιστή και εκπολιτιστή της, Οινοπίωνα και η λατρεία του συνεχίστηκε μέχρι τα μέσα του 2ου μ.Χ. αιώνα.

Προϊστορικοί χρόνοι

Τα συμπεράσματα των μελετητών για εκείνη την εποχή ήταν ότι οι οικιστικές εγκαταστάσεις ήταν μικρές και ασταθείς. Η Βρετανική Σχολή Αθηνών υπό την διοίκηση του αρχαιολόγου Σινκλέρ Χούντ (γεν. 1917) ξεκίνησε τις ανασκαφές στον Εμπορειό την τριετία 1952 - 1955 και ανακάλυψε πολλές πληροφορίες για την προϊστορική του περίοδο.
Η Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία ξεκίνησε νέες ανασκαφές από το 1970 αλλά τα αποτελέσματα τους παραμένουν αδημοσίευτα. Η εκπληκτική ομοιομορφία των κατοικιών που υπήρχαν εκείνη την εποχή στο Εμπορειό οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν υπήρχαν κοινωνικές διακρίσεις στον οικισμό και άρχουσα τάξη, οι κύριες ασχολίες των κατοίκων ήταν η γεωργία και η κτηνοτροφία. Οι ιστορικοί έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το νησί ήταν ακατοίκητο την Εποχή του Ορείχαλκου (2300 – 1600), οι πιο σύγχρονοι μελετητές τονίζουν ότι δεν μπορούμε να καταλήξουμε σε αυτό το συμπέρασμα επειδή οι ανασκαφές σε ολόκληρο το βόρειο Αιγαίο είναι ελλιπείς.
Οι παλαιότεροι κάτοικοι του νησιού ήταν οι Πελασγοί, οι οποίοι έφθασαν από τη Θεσσαλία, οι Κάρες και οι Λέλεγες. Αργότερα εγκαταστάθηκαν οι Άβαντες και τέλος οι Ίωνες. Αυτοί οι λαοί έζησαν για χιλιετίες στη Χίο και από την ανάμειξή τους με τους Δωριείς, οι οποίοι τους υπέταξαν και τους αφομοίωσαν, προήλθε ο πληθυσμός της Χίου. 
Για τους Πελασγούς ο Στράβων αναφέρει χαρακτηριστικά: «Χίοι οικιστές εαυτών Πελασγούς γασι τους εκ της Θετταλίας». Όμοιες πληροφορίες μας δίνουν και οι Ευστάθιος, Μενεκράτης ο Ελαΐτης. Όσον αφορά την προέλευση των Πελασγών και τις σχέσεις τους με άλλους λαούς έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες από αρχαίους συγγραφείς, που είναι όμως αντιφατικές. Βέβαιο πάντως είναι ότι οι Πελασγοί προηγήθηκαν των Δωριέων και μάλλον ήταν ινδοευρωπαίοι.
Για την παρουσία των Αβάντων μας πληροφορεί ο Ηρόδοτος, ο οποίος αναφέρει ότι ξεκίνησαν από την Εύβοια και εποίκισαν τη Χίο. Κατά τον Αριστοτέλη, το όνομά τους προέρχεται από την πόλη Άβα της Φωκίδας, από την οποία Θράκες άποικοι μετοίκησαν στην Εύβοια. 
Αναφορά στους Κάρες γίνεται από το Στράβωνα, ο οποίος αναφέρει ότι οι Κάρες κατείχαν την περιοχή από τη Μίλητο έως την παραλία της Εφέσου. Επίσης αναφέρει ότι στα νησιά Χίο και Σάμο κατοικούσαν και οι Λέλεγες, όπως και οι Κάρες και αργότερα εκδιώχθηκαν από τους Ίωνες. 
Κατά την ελληνική παράδοση, οι Κάρες ονομάζονταν προηγουμένως Λέλεγες και κατοικούσαν στα νησιά του Αιγαίου σαν υπήκοοι του Μίνωα. Οι πληροφορίες δυστυχώς είναι συγκεχυμένες και γι΄ αυτό δεν μπορούμε να καθορίσουμε την προέλευση των λαών, όπως και το χρόνο εγκατάστασης και παραμονής τους στο νησί.

Πρώιμη Νεολιθική εποχή – Εποχή του Χαλκού

Οι αρχαιολογικές έρευνες στην Χίο έχουν ανακαλύψει ίχνη κατοίκησης από την Νεολιθική περίοδο (6000-5000 π.Χ.). Οι δυο κύριες τοποθεσίες κατοικίας εκείνη την εποχή ήταν τα σπήλαια στο Άγιο Γάλα Χίου στα βόρεια και η νεκρόπολη στον σύγχρονο οικισμό Εμπορειός Χίου στα νότια του νησιού. Ο αρχαιολογικός χώρος του Εμπορειού αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα παραθαλάσσιου οικισμού, του οποίου η οικονομία βασιζόταν στην κτηνοτροφία, την αλιεία και το κυνήγι. Τα δέκα ευκρινώς διακρινόμενα στρώματα από τις ανασκαφές στον Εμπορειό καλύπτουν τη χρονική περίοδο 6000 π.Χ. έως τα τέλη της πρώιμης Εποχής του Χαλκού (2000 π.Χ.). Η κύρια περίοδος της Εποχής του Χαλκού (2800-1100 π.Χ.) έχει σαν κύρια γνωρίσματά της τη χρήση των μετάλλων, την καλύτερη κατανομή εργασίας και την ίδρυση οχυρωμένων αστικών κέντρων. Στον Εμπορειό είχε ιδρυθεί αρχικά οικισμός στο νότιο τμήμα του λιμανιού, ο οποίος αργότερα επεκτείνεται και προς την κορυφή του λόφου της Ακροπόλεως και οχυρώνεται με πέτρινο τείχος. Στα μέσα της Γ’ χιλιετηρίδας το Εμπορειό καταστράφηκε από πυρκαγιά και ξαναχτίστηκε αποτελώντας ένα αξιόλογο αστικό κέντρο.
Κατά τους πρώτους αιώνες της Μέσης Εποχής του Χαλκού (Μεσοελλαδική 1900 – 1600 π.Χ.) νέο κύμα εισβολέων κατακλύζει το Αιγαίο. Οι ερευνητές τους αναφέρουν σαν Αχαιούς και άλλοι σαν Ίωνες, οι οποίοι θα εγκολπωθούν το Μινωικό πολιτισμό και θα τον μετασχηματίσουν σε Μυκηναϊκό.
Η Ύστερη Εποχή του Χαλκού (1600-1100 π.Χ.) είναι πολύ σημαντική, γιατί για πρώτη φορά γίνεται αποικισμός από ελληνικά φύλα. Επειδή η μητρόπολη αυτού του πολιτισμού ήταν οι Μυκήνες, γι΄ αυτό ονομάστηκε Μυκηναϊκός πολιτισμός. Η μυκηναϊκή περίοδος χαρακτηρίζεται από την αύξηση των οικισμών και την εξάπλωση του εμπορίου με το Μυκηναϊκό κόσμο. Τα μυκηναϊκά αγγεία που βρέθηκαν στον Εμπορειό αποδεικνύουν τις άμεσες εμπορικές σχέσεις μεταξύ Χίου και Κρήτης.
Ο Μυκηναϊκός οικισμός του Εμπορειού εγκαταλείφθηκε ή καταστράφηκε στις αρχές του 11ου π.Χ. αιώνα και παρέμεινε ακατοίκητος και έρημος για τρεις τουλάχιστον αιώνες. Όταν μάλιστα ιδρύθηκε ο νέος οικισμός, αυτός χτίστηκε στις δυτικές πλαγιές του λόφου του Προφήτη Ηλία.

Ο δεύτερος αποικισμός της Χίου

Στα μέσα του 11ου αιώνα π.Χ. υποθέτουμε ότι ξεκίνησε ο αποικισμός της Χίου από τους Ίωνες. Τον 11ο αιώνα π.Χ. το νησί ήταν βασίλειο και κάποια στιγμή τους αμέσως επόμενους αιώνες το πολίτευμα μετατράπηκε σε αριστοκρατία, οι μελλοντικές ανασκαφές προβλέπεται να δώσουν περισσότερες πληροφορίες για αυτή την περίοδο. Οι Ίωνες διακρίθηκαν σαν έμποροι και ναυτικοί, όπως επίσης αναδείχθηκαν και πρωτοπόροι στα γράμματα και τις τέχνες. Σ' αυτό συνέβαλαν πολλοί παράγοντες, όπως το εύφορο έδαφος, η γεωγραφική της θέση και τα μεγάλα λιμάνια της. Αξιοσημείωτο είναι ότι περίφημα κατά την αρχαιότητα ήταν τα γεωργικά προϊόντα της Χίου, όπως το κρασί της που έφθανε ως τα πέρατα του κόσμου.
Εκτός από τους Ίωνες υπάρχουν ενδείξεις ότι Αιολείς άποικοι εγκαταστάθηκαν στο βόρειο μέρος του νησιού, προερχόμενοι από τη Λέσβο.
Οι άποικοι, που εγκαταστάθηκαν στα παράλια της Μικράς Ασίας και τα γειτονικά νησιά ανήκαν στα ελληνικά φύλα που ανέπτυξαν το Μυκηναϊκό πολιτισμό, του οποίου πολιτιστικά στοιχεία έφεραν από τις πατρίδες τους. Από αυτά τα σημαντικότερα ήταν τα επικά. Έτσι γεννήθηκαν τα Ομηρικά Έπη, τα σημαντικότερα δημιουργήματα της ελληνικής, αλλά και ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, έργα του ποιητή Ομήρου. Η Χίος μετά τον αποικισμό αρχίζει να διαδραματίζει σημαντικό ιστορικό ρόλο. Εκτός της Χίου, οι Ίωνες είχαν κατακτήσει τη Σάμο και άλλες δέκα πόλεις της Μικράς Ασίας, ιδρύοντας έτσι τη Δωδεκάπολη των Ιώνων. Σύντομα οι πόλεις που είχαν κατακτηθεί από τους Ίωνες είχαν δημιουργήσει μια ομοσπονδία, ενώ έπαιξαν και σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του Ελληνικού πολιτισμού.
Τον 9ο αιώνα π.χ. η παρουσία Ευβοιωτών και Κυπριωτών πιστοποιείται στο νησί από τα κεραμικά, οι Φοίνικες βρέθηκαν την ίδια εποχή στις Ερυθρές Ιωνίας την εμπορική ανταγωνίστρια της Χίου στις απέναντι Μικρασιατικές ακτές.
Ο Σύριος φιλόσοφος Φερεκύδης γράφει ότι πρώτοι κάτοικοι του νησιού ήταν οι Λέλεγες ένα νησιώτικο Ελληνικό φύλο που είχαν υποταγεί στον Μινωικό πολιτισμό, εκδιώχθησαν από τους Ίωνες. Η Χίος ήταν μια από τα 12 αρχικές πόλεις - κράτη που συμμετείχαν στο Κοινό των Ιώνων. Η Χίος από τις αρχές του 7ου αιώνα ήταν από τις πρώτες πόλεις που έκοψαν νομίσματα με την σφίγκα σαν σύμβολο, η παράδοση αυτή διατηρήθηκε περίπου 900 χρόνια.

Πολιτικό σύστημα

Η Χίος ήταν από τις πρώτες ελληνικές πόλεις που από τον 7ο αιώνα π.Χ. ανέτρεψαν την βασιλεία και δημιούργησαν ένα αναπτυγμένο πολιτικό σύστημα, όπου η εξουσία περιήλθε στους Ευπατρίδες (ανώτατη τάξη πολιτών). Αυτοί είχαν πολλά προνόμια και συγκέντρωναν όλες τις πολιτικές και θρησκευτικές αρχές της πόλης, ρυθμίζοντας όσα αφορούσαν τη θρησκεία και ερμηνεύοντας τους νόμους.  Τον 6ο αιώνα π.Χ. η Χίος είχε δημοκρατικό πολίτευμα παρόμοιο με αυτό που είχε ιδρύσει ο Σόλων ο Αθηναίος, όλοι οι πολίτες ψήφιζαν στις συνελεύσεις δημοκρατικά εκλέγοντας τους άρχοντες τους που ήταν γνωστοί σαν "Δήμαρχοι". Ο βασιλιάς υπήρχε ακόμη, όμως την εξουσία την είχε κυρίως ο δήμαρχος, ο άρχων του δήμου, όπως και η βουλή, την οποία αποτελούσαν 50 άνδρες από κάθε φυλή. Ο δήμαρχος και η βουλή συνεδρίαζαν συνήθως μια φορά το μήνα και η εξουσία τους ήταν διοικητική και δικαστική.
Η Χίος αναπτύχθηκε σε μια από τις σημαντικότερες πόλεις των αρχαίων χρόνων, με πληθυσμό 60-80.000 κατοίκους και ταυτόχρονα σε μια μεγάλη ναυτική δύναμη. Είναι χαρακτηριστικό πως έχουν βρεθεί χιώτικοι αμφορείς σε κάποια σημεία της Ρωσίας αλλά και της Βόρειας Αιγύπτου. Στην τελευταία μάλιστα κατά πρόσκληση του φιλέλληνα φαραώ Άμαση εγκαταστάθηκαν Χιώτες μισθοφόροι, ιδρύοντας ομώνυμη αποικία, μάλλον κοντά στην Ναύκρατη. Η Χίος εξελίχθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα σημεία εξαγωγής κρασιού, τον επονομαζόμενο Αριούσιο οίνο, ο οποίος ήταν γνωστός για την εξαιρετική του ποιότητα αλλά και για το ότι ήταν ένα από τα πιο ακριβά κρασιά της Ελλάδας εκείνη την εποχή. Το πολίτευμα που υπήρχε κατά την Ιωνική κυριαρχία θεωρείται δημοκρατία στα πρώτα βήματά της. Η περίοδος αυτή έφτασε στο τέλος της, όταν η Χίος κατακτήθηκε από τους Πέρσες. Η Χίος υποτάχθηκε στην Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία (546 π.Χ.). Η Χίος ενώθηκε στην Ιωνική Επανάσταση εναντίον των Περσών (499 π.Χ.), συμμετείχε στην Ναυμαχία της Λάδης με 100 πλοία την μεγαλύτερη ναυτική δύναμη από όλες τις υπόλοιπες πόλεις. Οι Χιώτες συνέχισαν να αμύνονται μόνοι τους εναντίον των Περσών ακόμα και όταν η Σάμος και όλες οι υπόλοιπες πόλεις υποχώρησαν αλλά τελικά αναγκάστηκαν να υποταχθούν στην Περσική κυριαρχία.
Μετά την ήττα των Περσών στην Μάχη της Μυκάλης η Χίος ελευθερώθηκε από την Περσική κυριαρχία (479 π.Χ.). Η Χίος συμμετείχε στην Αθηναική Συμμαχία της Δήλου, ήταν μια από τις ελάχιστες πόλεις - κράτη που δεν πλήρωναν φόρο υποτέλειας στην Αθήνα αλλά ήταν υποχρεωμένοι να προμηθεύουν την συμμαχία με πλοία.
Τον 5ο και τον 4ο αιώνα π.Χ. ο πληθυσμός σε ολόκληρο το νησί εκτιμάται με βάση τα ευρήματα που βρέθηκαν στην Νεκρόπολη σε 500.000 κατοίκους, ήταν τρείς φορές μεγαλύτερος από τον πληθυσμό που είχε βάση της απογραφής του 2005. Η μεγάλη πλειοψηφία των κατοίκων του νησιού ζούσε γύρω από την Νεκρόπολη.
Όταν ξέσπασε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (412 π.Χ.) η Χίος επαναστάτησε εναντίον της Αθήνας, οι Αθηναίοι την πολιόρκησαν αλλά έλυσαν την πολιορκία όταν ήρθαν οι Σπαρτιάτες να την υπερασπιστούν. Η Χίος συμμετείχε τον 4ο αιώνα π.Χ. στην Δεύτερη Αθηναϊκή Συμμαχία αλλά επαναστάτησε ξανά εναντίον των Αθηνών όταν ξέσπασε ο Πρώτος Συμμαχικός Πόλεμος (357 - 355 π.Χ.), από τότε παρέμεινε ανεξάρτητη μέχρι την Μακεδονική κατάκτηση.

Ο Μ. Αλέξανδρος και η Χίος

Την άνοιξη του 334 π.Χ., που ξεκινούσε ο Αλέξανδρος από την Πέλλα, με σκοπό την κατάκτηση της Περσικής αυτοκρατορίας, στη Χίο την εξουσία κατείχε ολιγαρχία που είχε επιβάλει η Περσία. Γι’ αυτό, μετά τη νίκη των Μακεδόνων στο Γρανικό, ο Αλέξανδρος έστειλε τον στρατηγό Αλκίμαχο για να διώξει τις φιλοπερσικές ολιγαρχίες από τα νησιά και να τις αντικαταστήσει με δημοκρατικά πολιτεύματα. Ο Αλέξανδρος, μετά την εκδίωξη των Περσών από τη Χίο, έστειλε δύο σημαντικότατες επιστολές (332 π.Χ.). Η πρώτη επιστολή αναφέρει: 1) να δεχθούν όλους τους εξόριστους, να καθιερώσουν δημοκρατικό πολίτευμα, να εκλέξουν νομογράφους, να διορθώσουν τους νόμους τους, 2)να δώσουν στον Αλέξανδρο 20 τριήρεις και να τις συντηρούν με δικά τους έξοδα, 3) να μη γίνονται δεκτοί στις πόλεις της συμμαχίας όσοι προδότες εγκαταλείψουν τη Χίο, 4) αν προκύψουν διαφωνίες με τους εξόριστους να επιλύονται από τον Αλέξανδρο και 5) να παραμείνει Μακεδονική φρουρά στο νησί και να συντηρείται με έξοδα των Χιωτών. Από την επιστολή καταλαβαίνουμε ότι ήδη η Χίος ανήκε στην Κορινθιακή συμμαχία. Η δεύτερη επιστολή αναφέρει ότι όσοι προδότες δεν καταβάλουν το πρόστιμο που όρισε ο δήμος, θα πρέπει να τεθούν υπό εγγύηση και να αλυσοδεθούν. Ακόμη, αν κάποιος αποδράσει, το προβλεπόμενο πρόστιμο να δίνεται από τους εγγυητές του. Επίσης, κανένας Χιώτης να μην προσαχθεί σε δίκη με την κατηγορία του ‘Βαρβαρισμού’. Η επιστολή καταλήγει ότι, αν οι Χιώτες συμμορφωθούν στις υποδείξεις του Αλέξανδρου, θα τους εξυπηρετεί στο μέλλον.
Στη Χίο υπήρχε ισχυρό φιλομακεδονικό κόμμα, του οποίου φορείς ήταν δημοκρατικοί πολίτες, ενώ η ολιγαρχία υποστήριζε την Περσία. Ο Αλέξανδρος έδειξε ενδιαφέρον για τη Χίο και συνήψε προσωπικές φιλίες με επιφανείς Χιώτες πολίτες (όπως το Θεόπομπο). Η Χίος κράτησε φιλομακεδονική στάση από την αρχή της εκστρατείας της Μακεδονίας κατά των Περσών και τάχθηκε στο πλευρό τους.
Το 86 π.Χ. ο βασιλιάς του Πόντου Μιθριδάτης Στ' Ευπάτωρ κατέλαβε την πρωτεύουσα του νησιού με τους στρατηγούς του. Οι κάτοικοι της πόλης εκτοπίστηκαν και στην θέση τους εγκαταστάθηκαν Πόντιοι άποικοι. Τότε ο Μιθριδάτης μετονόμασε την πόλη σε «Βερενίκη», προς τιμήν της τρίτης του συζύγου Βερενίκης που ήταν Χιώτισσα. Φαίνεται πως η νέα ελληνιστική ονομασία τερματίστηκε με την ρωμαϊκή κατάληψη της νήσου.

Πρώτοι Βυζαντινοί χρόνοι

Όταν διαιρέθηκε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (395) η Χίος παρέμεινε έξι αιώνες στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία, οι Χιώτες συμμάχησαν με τους Ρωμαίους και αρχικά απολάμβαναν κάποια προνόμια. Οι Ρωμαίοι όμως με το πέρασμα των χρόνων αφαίρεσαν πολλά έργα τέχνης από το νησί, ενώ επακολούθησαν και κάποιοι καταστρεπτικοί σεισμοί. Μετά την πτώση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και την εξάπλωση του Χριστιανισμού, η Χίος ήταν για πολλούς αιώνες υπό την διακυβέρνηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, εκτός από κάποιες σύντομες χρονικές περιόδους που λεηλατήθηκε από τους Σαρακηνούς. Όταν η Βυζαντινή αυτοκρατορία ξαναπήρε τον έλεγχο της Χίου, αναγνώρισε τη σημαντική στρατηγική θέση του νησιού. Έτσι ξεκίνησε η οχύρωση της τον 11ο αιώνα και η κατασκευή του Κάστρου της Χίου. Ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Θ´ ο Μονομάχος ξεκίνησε το κτίσιμο της Νέας Μονής στο σημείο που είχε βρεθεί η εικόνα της Παρθένου (1042). Την περίοδο (1090 - 1097) ο Τούρκος εμίρης Τζαχάς που κυβερνούσε την περιοχή της Σμύρνης κατέλαβε το νησί σε μια εκστρατεία του στις ακτές του Αιγαίου.
Οι Τούρκοι διώχθηκαν από τους Βυζαντινούς σε συνεργασία με τους Λατίνους που συμμετείχαν στην Α΄ Σταυροφορία, το νησί επανήλθε στους Έλληνες και διοικητής τοποθετήθηκε ο ναύαρχος Κωνσταντίνος Δαλασσηνός.

Κατάκτηση των Σταυροφόρων

Η σταθερότητα που ακολούθησε στην συνέχεια τερματίστηκε όταν το Βυζάντιο διαλύθηκε από τους Φράγκους στην Δ΄ Σταυροφορία και δημιουργήθηκε η Λατινική Αυτοκρατορία με κέντρο την Κωνσταντινούπολη (1204). Η ελληνική επικράτεια μοιράστηκε στους Λατίνους και η κατοχή της Χίου πέρασε στην Δημοκρατία της Βενετίας, οι ήττες που ακολούθησαν για τους Λατίνους έφεραν γρήγορα την επαναφορά του νησιού στους Βυζαντινούς (1225). Οι Βυζαντινοί είχαν ελάχιστο έλεγχο στο νησί και μεταβιβάστηκε με την Συνθήκη του Νυμφαίου στην Δημοκρατία της Γένοβας (1261). Ακολούθησαν συχνές επιδρομές Τούρκων πειρατών από τα εμιράτα που είχαν εγκατασταθεί στην Μικρά Ασία, καθώς και από τις ναυτικές δυνάμεις του βασιλείου της Σικελίας υπό τους Ρογήρο ντι Λαούρια (1292) και Ρογήρο ντε Φλορ (1303).

Κυριαρχία των Γενουατών

Η βυζαντινή ανακατάληψη ήταν επίσης σύντομη, μια ναυτιλιακή εταιρεία η Μαόνα εγκαταστάθηκε στην Γένοβα με αποστολή να ανακαταλάβει την Γένοβα και την γειτονική πόλη Φώκαια στη Μικρά Ασία (1346). Οι Χιώτες απέρριψαν τις προτάσεις παράδοσης και στα μέσα του Ιουλίου ξεκίνησε η πολιορκία του κάστρου υπό τον Σίμων Βινιόζο. Η φρουρά της πόλης και του κάστρου συνθηκολόγησε επίσημα στις 12 Σεπτεμβρίου του 1346 στον ναό του Αγίου Νικολάου, αφού προηγουμένως οι Γενοβέζοι είχαν κυριεύσει τα υπόλοιπα φρούρια του νησιού (Βολισσός, Καρδάμυλα κλπ) και είχαν επιβάλει στενή πολιορκία. Με τη συγκεκριμένη συνθήκη οι ευγενείς και οι υπόλοιποι κάτοικοι της Χίου πέτυχαν την αναγνώριση  προνομίων και τη διατήρηση των θρησκευτικών τους ελευθεριών, χωρίς ωστόσο οι τελευταίες να γίνουν απόλυτα σεβαστές, καθώς παρατηρήθηκαν αρκετές διακρίσεις εις βάρος της τοπικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. 
Οι Γενοβέζοι ενδιαφέρθηκαν περισσότερο για τα εμπορικά κέρδη παρά για την εξουσία, είχαν υπό τον έλεγχο τους το εμπόριο της μαστίχας, του αλατιού, της στυπτηρίας και της πίσσας, το εμπόριο του κρασιού και των υφασμάτων έγινε σε συνεργασία με τους Έλληνες. 
Οι σχέσεις του ελληνικού στοιχείου με τους Γενουάτες εξελίχθηκε ανάλογα με την κοινωνική τάξη στην οποία ανήκαν οι πρώτοι: συγκεκριμένα, οι ευγενείς, έχοντας εγγυημένα τόσο τα προνόμιά τους όσο και τις θρησκευτικές τους ελευθερίες συνεργάστηκαν με τους Γενουάτες πραγματοποιώντας ακόμη και μεικτούς γάμους. Αντιθέτως, οι υπόλοιποι κάτοικοι του νησιού και ιδιαίτερα ο αγροτικός πληθυσμός υπέφεραν από το σύστημα διοίκησης.
Η κατάσταση αυτή παρέμεινε στην Χίο για δύο περίπου αιώνες. Όταν το νησί κατακτήθηκε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία (1566), η πρώτη απογραφή κατέγραψε 12.000 Έλληνες και 2.500 Γενοβέζους (που αποτελούσαν το 17% του συνολικού πληθυσμού).

Οθωμανική κατάκτηση

Την οθωμανική περίοδο η κυβέρνηση και η συλλογή των φόρων παρέμεινε στα χέρια των Ελλήνων, η φρουρά των Τούρκων ήταν μικρή και αδιάκριτη. Τα Λατινικά και Τουρκικά έγγραφα καταγράφουν μικρό αριθμό Ιουδαίων γύρω στο 1049. Οι πρώτοι Ελλήνο-Ιουδαίοι μεταφέρθηκαν στο νησί από τους Ρωμαίους, οι Οθωμανοί μετά τις εκστρατείες τους τον 15ο αιώνα στην Ιβηρική Χερσόνησο μετέφεραν τους Σεφαρδίτες. Ο τεράστιος πλούτος και ευημερία του νησιού είχε σαν βάση το εμπόριο της μαστίχας, ο σουλτάνος με ελάχιστη μόνο φορολογία μπόρεσε να έχει μεγάλα κέρδη στα θησαυροφυλάκια του, η Χίος αποτελούσε για τους Οθωμανούς μια από τις πιο πολύτιμες επαρχίες στην αυτοκρατορία τους.

Τουρκοκρατία

Λίγα χρόνια μετά την οθωμανική κατάκτηση, έκαναν την εμφάνισή τους στο νησί οι Ιησουίτες μοναχοί, οι οποίοι παρουσίασαν εκπαιδευτική, αλλά και προσηλυτιστική δραστηριότητα. Από τα μέσα του 18ου αιώνα στη Χίο επικρατούσε μια κατάσταση οικονομικής ευμάρειας. Σε αυτό συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό η ανάπτυξη της βιοτεχνίας, το εμπόριο μεταξωτών υφασμάτων και η καλλιέργεια της μαστίχας. Παράλληλα, ήταν ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά κέντρα του Ελληνισμού. 
Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία της εποχής Καποδίστρια, πριν από την Επανάσταση στη Χίο ζούσαν 120.000 Χριστιανοί, 1.100 Τούρκοι και 70 Εβραίοι. Με βάση προγενέστερη μέτρηση που πραγματοποιήθηκε με ενέργειες του μητροπολίτη Χίου Πλάτωνα Φραγκιάδη και χρονολογείται λίγο καιρό πριν την Επανάσταση, ο πληθυσμός του νησιού δεν υπερέβαινε τους 80.000 κατοίκους. Παράλληλα αρκετοί Χιώτες ήταν εγκαταστημένοι στη Σμύρνη, αλλά και σε χώρες της Κεντρικής και Δυτικής Ευρώπης όπου δραστηριοποιούνταν ως έμποροι.
Σχέδια για εξέγερση στη Χίο γίνονταν από τους πρώτους μήνες της Επανάστασης, το 1821, όπως προκύπτει από το ημερολόγιο του Τομπάζη. Από τις 18 Απριλίου 1821 οι Υδραίοι κάλεσαν με επιστολή τους Χιώτες να συνδράμουν οικονομικά την Επανάσταση. Τον ίδιο μήνα, οι Τούρκοι, προκειμένου να εξασφαλίσουν τη νομιμοφροσύνη των κατοίκων, συνέλαβαν τον αρχιεπίσκοπο Πλάτωνα και περίπου 40 προκρίτους της Χίου, αφόπλισαν τον ελληνικό πληθυσμό και παράλληλα αύξησαν τη φρουρά του νησιού. Η ενίσχυση της φρουράς οδήγησε σε συχνά περιστατικά καταπίεσης και βιαιοπραγιών εναντίον του τοπικού πληθυσμού.
Αξιόπιστη πηγή για τα γεγονότα πριν και κατά τη σφαγή του 1822 θεωρείται η αναφορά του Γάλλου πρόξενου Celeste Etienne David προς τους προϊσταμένους του, παρ' ότι αυτός κρίνεται ως φιλότουρκος. Στις 27 Απριλίου/6 Μαΐου υδραϊκός στόλος από 28 πλοία άραξε στη Βρύση του Παπά και κάλεσε τους Χιώτες να ξεσηκωθούν. Βυθίστηκε ένα τουρκοκρητικό πλοίο και εξοντώθηκαν όλοι οι επιβαίνοντες. Την επομένη τα πλοία άραξαν κοντά στα Λειβάδια, ενάμιση μίλι από την πόλη και επαναστάτες βγήκαν στη στεριά καλώντας τους χωρικούς να ξεσηκωθούν. Οι τελευταίοι όμως τους απέφυγαν και απομακρύνθηκαν. Ο Τομπάζης αντίθετα αναφέρει ότι οι χωρικοί ήταν πρόθυμοι να επαναστατήσουν. Άνθρωπος των προκρίτων έφερε στον Τομπάζη το μήνυμα ότι 400 άτομα ήταν έτοιμα να πάρουν τα όπλα, αλλά ζητούσαν να αποβιβαστούν και άνδρες από το στόλο για να τους ξεσηκώσουν. Τον Ιούλιο του '21 είχε αναλάβει την οργάνωση της εξέγερσης ο Ιωάννης Ράλλης, Χιώτης Φιλικός και άλλοτε έμπορος στην Οδησσό. Όμως Χιώτες έμποροι των Κυκλάδων τον έπεισαν ότι αυτή η επιχείρηση ήταν άκαιρη και επικίνδυνη, κάτι στο οποίο συμφώνησε και ο Υψηλάντης. 

Οι κινήσεις αυτές ανησύχησαν τους Τούρκους οι οποίοι συγκέντρωσαν 40 ομήρους από την πόλη, μεταξύ αυτών οι πέντε δημογέροντες της Κοινότητας, ο αρχιεπίσκοπος και άλλα επιφανή πρόσωπα. Ο στόλος των επαναστατών αφού δεν κατάφερε να ξεσηκώσει τους κατοίκους απέπλευσε μετά από έξι ημέρες. Βύθισε όμως ένα τουρκικό πλοίο που μετέφερε προσκυνητές για τη Μέκκα. Ο Φιλήμων αναφέρει ότι εξοντώθηκαν όσοι συνελήφθησαν σαν εκδίκηση για τον απαγχονισμό των δύο πατριαρχών και άλλων αρχιερέων στην Κωνσταντινούπολη. Ορισμένοι Τούρκοι όμως διασώθηκαν από τους Χιώτες χωρικούς. Εκείνη την εποχή έφτασαν διαταγές από την Κων/πολη που καλούσαν τις τουρκικές Αρχές να ετοιμαστούν για άμυνα και να θεωρούν εχθρούς τους Χιώτες. Από τη στιγμή εκείνη άρχισε η άσκηση βίας και τρομοκρατίας πάνω στους κατοίκους. Κατασχέθηκαν περίπου 96.000 οκάδες σιταριού και κλήθηκαν 600 στρατιώτες από την Ασία. Για τη συντήρησή τους οι Χιώτες αναγκάζονταν να καταβάλουν 30.000 γρόσια το μήνα. Για να βαθυνθεί η τάφρος του κάστρου, οι Χιώτες έκαναν καταναγκαστικές εργασίες. Οι στρατιώτες καθημερινά έκαναν αρπαγές και φόνους στην πόλη και τα χωριά. Ταυτόχρονα ήλθε φιρμάνι που επέβαλε τη ναυτολόγηση 250 Χιωτών για τον οθωμανικό στόλο. Στρατιωτικός διοικητής στη Χίο τοποθετήθηκε σκληρός Βαχίτ πασάς. Η σκληρότητά του περιγράφεται από ξένους που ζούσαν στη Χίο. Μεταξύ άλλων αναφέρεται ότι ο Βαχίτ αποκεφάλισε έναν προεστό των Μαστιχοχωρίων για να εορτάσει τη γέννηση του γιου του. Ο Βαχίτ πασάς αργότερα κατέγραψε και το ιστορικό των γεγονότων της επανάστασης και της σφαγής της Χίου. Το 1822 η ευδαιμονία της Χίου ήταν παρελθόν και ο πληθυσμός ζούσε κάτω από την οθωμανική καταπίεση.
Το Μάρτιο του 1822 η Χίος επαναστάτησε, όταν ο Αντώνιος Μπουρνιάς με διακόσιους άνδρες πήγαν στη Σάμο και κάλεσαν τον Λυκούργο Λογοθέτη να συμμετάσχει στην επανάσταση της Χίου. Ο ξεσηκωμός του εύφορου νησιού εξαγρίωσε το Σουλτάνο. Έτσι ο οθωμανικός στόλος υπό την ηγεσία του Καρά Αλή έπλευσε προς την Χίο για να καταστείλει την επανάσταση και αποβίβασε περί τους 7.000 στρατιώτες από τη Μικρά Ασία. Οι Οθωμανοί έκαψαν σπίτια και σκότωσαν όλα τα παιδιά κάτω των 3 ετών, όλους τους άνδρες από 12 ετών και πάνω, καθώς και όλες τις γυναίκες από 40 ετών και πάνω, με εξαίρεση αυτούς που ήταν πρόθυμοι να ασπαστούν το Ισλάμ. Τελικά, περισσότεροι από 40.000 κάτοικοι του νησιού σφαγιάστηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν, ενώ μεγάλο μέρος του πληθυσμού διέφυγε προς τα Ψαρά, τις Κυκλάδες και την Πελοπόννησο. Ο τουρκικός στόλος έκαιγε και κατέστρεφε τα πάντα για 40 μέρες, προσπαθώντας να παραδειγματίσει τους υπόλοιπους Έλληνες. Το γεγονός έγινε παγκόσμια γνωστό ως η σφαγή της Χίου, ενώ αποτυπώθηκε στον διάσημο πίνακα «Η Σφαγή της Χίου» του γάλλου ζωγράφου Ευγένιου Ντελακρουά.
Μετά από τη σφαγή του 1822 έγινε δημογραφική καθίζηση του πληθυσμού του νησιού και κάμψη κάθε δραστηριότητας. Οι νεκροί υπολογίζονται σε 23.000, οι αιχμάλωτοι και δούλοι σε 47.000 γυναικόπαιδα (σύμφωνα με στοιχεία του τουρκικού τελωνείου). Από τους εναπομείναντες 50.000 το 1/5 υπέκυψε στην πείνα και τις αρρώστιες. Ο Βαχίτ πασάς, στα απομνημονεύματά του περίπου συμφωνεί στον αριθμό των νεκρών αλλά υπολογίζει τους αιχμαλώτους σε λιγότερους από 5.000 «νεανίσκους και παρθένους». Περισσότερο αξιόπιστα θεωρούνται τα στοιχεία του τουρκικού τελωνείου για τους αιχμαλώτους. Από τους επιζήσαντες πολλοί έφυγαν στην ηπειρωτική Ελλάδα και αλλού ως πρόσφυγες.
Οι λίγοι Χιώτες που επέζησαν της λεηλασίας και έκαναν προσπάθεια να ξαναχτίσουν το νησί το 1832. Το 1835 δεν είχε επανέλθει στους παλιότερους ρυθμούς ζωής και μόλις από την πέμπτη δεκαετία του 19ου αιώνα σημειώνεται μια πρώτη προσπάθεια ανάκαμψης, οικονομικής και πνευματικής. Το πλαίσιο της πολιτικής ζωής του νησιού από εκείνη την περίοδο έγινε ο θεσμός της δημογεροντίας: οι δημογέροντες από το 1847 εκλέγονταν για τη ρύθμιση των εσωτερικών προβλημάτων του νησιού από τους γέροντες των χωριών, ήταν μόνο ορθόδοξοι, ενώ παλιότερα εκπροσωπούνταν και οι καθολικοί του νησιού. Από το 1861 σύμφωνα με τις διατάξεις του Διοργανισμού της κοινότητος Χίου, στις εκλογές για την ανάδειξη δημογερόντων συμμετείχαν αντιπρόσωποι από όλο το νησί εκτός από τα Μαστιχοχώρια. Από τα 66 χωριά του νησιού στη δικαιοδοσία της δημογεροντίας, που έδρευε στην πρωτεύουσα του νησιού, υπάγονταν τα 44 (36 στο βόρειο τμήμα του νησιού και 6 γύρω από τον Κάμπο), καθώς και οι Οινούσσες και τα Ψαρά. Τα Μαστιχοχώρια, υποχρεωμένα να καλλιεργούν τη μαστίχα για τα σουλτανικά ανάκτορα, βρίσκονταν υπό την προστασία της βαλιδέ σουλτάνας (μητέρας του σουλτάνου) και ανήκαν σε επίσημους Τούρκους. Κάθε χωριό είχε τους επιτρόπους του, τη διοίκηση όμως ασκούσε Τούρκος αγάς, ενώ ένας έφορος των Μαστιχοχωρίων βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη για τη ρύθμιση ζητημάτων που κατά καιρούς ανέκυπταν. Με το νόμο περί Βιλαετίων (1864), οι εξουσίες της δημογεροντίας περιορίσθηκαν και αντικαταστάθηκαν από ένα απλό διοικητικό συμβούλιο, εκτελεστικό όργανο της Τουρκικής εξουσίας.
Η ονομαστή σχολή της Χίου συνέχισε τη λειτουργία της μέσα από άλλη μορφή. Το 1839 αριθμούσε τριακόσιους μαθητές. Στα μέσα του 19ου αιώνα λειτουργούσαν αλληλοδιδακτικά σχολεία στα περισσότερα χωριά. 
Χαρακτηριστική είναι η επίδοση των κατοίκων του νησιού στο εμπόριο και στη ναυτιλία, εκτός από την αγροτική παραγωγή (σηροτροφία, εσπεριδοειδή): το 1845 ιδρύθηκε στο νησί η «Κινδυνασφαλιστική Εταιρεία» προκειμένου να καλύπτει οικονομικά τις θαλάσσιες ζημίες. Σημαντικά ναυτιλιακά κέντρα του νησιού θα αναδειχθούν τα Καρδάμυλα, ο Βροντάδος και η Λαγκάδα.

Απελευθέρωση 1912 και εγκατάσταση Μικρασιατών 1922

Η Χίος ελευθερώθηκε το 1912 κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων: συγκεκριμένα, στις 11 Νοεμβρίου προσέγγισε το νησί ο ελληνικός στόλος, ενώ την άρνηση της τουρκικής φρουράς να παραδοθεί ακολούθησε απόβαση ελληνικών δυνάμεων. Οι Τούρκοι αποσύρθηκαν αρχικά στις Καρυές και έπειτα στα ορεινά του Χίου όπου αντιστάθηκαν μέχρι τις 20 Δεκεμβρίου, όταν και παραδόθηκαν. Στις πολεμικές επιχειρήσεις συμμετείχαν ενεργά και αποσπάσματα ντόπιων Ελλήνων ενόπλων που είχαν οργανωθεί μυστικά από τις αρχές του ίδιου έτους.
Η συνθήκη ειρήνης υπογράφηκε ανάμεσα στο Τούρκο Ζιχνή Μπέη και το λοχαγό του πεζικού Ε. Βερνάδο, που εκπροσωπούσε τις ελληνικές δυνάμεις. Με αυτό το τρόπο έγινε η παράδοση της Χίου στους Έλληνες. Το νησί είχε παραμείνει κάτω από τουρκική κατοχή για 356 χρόνια. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, πολλοί Μικρασιάτες κατέφυγαν στο νησί και δημιούργησαν νέους οικισμούς όπως το Βαρβάσι.

Κατοχή, Αντίσταση και Απελευθέρωση 1944

Κατά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι Χιώτες πολέμησαν κατά των Γερμανών, ενώ το νησί απελευθερώθηκε μαζί με την υπόλοιπη Ελλάδα το 1944.

Γεωγραφία

Η Χίος είναι το πέμπτο σε έκταση νησί της Ελλάδας και η επιφάνειά του φθάνει τα 904 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Βρίσκεται στο βορειοανατολικό Αιγαίο, κοντά στα παράλια της Μικράς Ασίας και ανήκει στο σύμπλεγμα των νησιών που σχηματίζονται στο Ανατολικό Αιγαίο και στο οποίο συμπεριλαμβάνονται εκτός της Χίου, η Λέσβος, η Λήμνος, η Σάμος, η Ικαρία και ο Άγιος Ευστράτιος. Πρωτεύουσα είναι η πόλη της Χίου, γνωστή και σαν Χώρα. Εκεί βρίσκεται και το κύριο λιμάνι του νησιού. 
Η Περιφερειακή Ενότητα Χίου αποτελείται από τα νησιά Χίος, Ψαρά, Αντίψαρα και Οινούσσες. Διαιρείται διοικητικά σε τρεις δήμους, αυτούς των Οινουσσών, της Χίου και των Ψαρών. Ο μεγαλύτερος από αυτούς είναι ο δήμος Χίου, ο οποίος περιλαμβάνει όλο το νησί της Χίου και πληθυσμιακά είναι ο μεγαλύτερος δήμος του νησιού. Η Χίος έχει συνολικά 64 χωριά.
Το έδαφος της Χίου είναι κατά το κύριο μέρος του ορεινό, ενώ μόνο στα νότια και ανατολικά του νομού σχηματίζονται κάποιες πεδινές εκτάσεις. Στα βόρεια της Χίου βρίσκεται η οροσειρά Πελιναίο με ψηλότερη κορυφή τον Άγιο Ηλία (1.297 μ.). Στη Χίο δεν υπάρχουν ποτάμια, ενώ το μήκος των ακτών της φτάνει τα 213 χλμ. Το νησί είναι γνωστό για τα γραφικά του τοπία, αλλά και για το εύκρατο μεσογειακό κλίμα με ήπιους χειμώνες και με σπάνιες βροχές το καλοκαίρι. Οι άνεμοι συνήθως πνέουν βόρειοι-βορειοδυτικοί και η θερμοκρασία κυμαίνεται μεταξύ 28-29 βαθμών Κελσίου.

Πρωτοχρονιά

Η Χίος είναι το νησί των ναυτικών. Η ιδιαίτερη αυτή σχέση της με την ναυτιλία επηρέασε και επηρεάζει τα ήθη και έθιμα του τόπου. Κατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων τα παιδιά κατασκεύαζαν ένα καράβι και έβγαιναν στη γειτονιά τραγουδώντας τα κάλαντα. Επίσης είναι γνωστό ότι οι Χιώτες αντί για δέντρο τα Χριστούγεννα στόλιζαν καράβι. Μετά από χρόνια πολλά παιδιά από διάφορα χωριά, κυρίως όμως από το Βροντάδο άρχισαν να κατασκευάζουν όλοι μαζί μοντέλα πλοίων, αναβιώνοντας το Πρωτοχρονιάτικο έθιμο. Αυτό δημιούργησε σταδιακά έναν ανταγωνισμό και έτσι κάθε παραμονή της Πρωτοχρονιάς μαζεύονταν στην πλατεία της Χίου και παρουσίαζαν τα δημιουργήματά τους στον κόσμο. Τα τελευταία χρόνια το έθιμο αυτό έχει πάρει μορφή διαγωνισμού με κανονισμούς και όρους συμμετοχής που επέβαλλε η Περιηγητική Λέσχη Χίου μαζί με το Δήμο Χίου. Τα παινέματα και ο σκοπός που τραγουδιόνταν από τα παιδιά είναι επηρεασμένα από τα μικρασιατικά κάλαντα.

Πάσχα

Ο ρουκετοπόλεμος του Βροντάδου: ο Βροντάδος βρίσκεται βόρεια της πόλης της Χίου και είναι η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του νομού. Στον Βροντάδο κατοικούν πολλοί ναύτες και καπετάνιοι. Το έθιμο του ρουκετοπόλεμου προέρχεται από την τουρκική κατοχή. Πρόκειται για μια ανταλλαγή πυρών ανάμεσα στις δυο μεγαλύτερες ενορίες της πόλης, του Αγίου Μάρκου και της Παναγίας της Ερυθιανής. Στα  Μεστά,  το  Μεγάλο  Σάββατο,  οι  πιστοί , κυρίως  οι  νέοι,  παίρνουν  φως  από  τον  ιερέα με  το  "δεύτε  λάβετε  φως"  και  ανάβουν  τον  μεγάλο  φανό  στην  πλατεία  του  χωριού (που  έχουν ήδη  ετοιμάσει ) και  καίνε  το   ομοιωμα  του  Ιούδα.

Απόκριες

Η Μόστρα των Θυμιανών: Η Μόστρα είναι η πιο γνωστή καρναβαλική γιορτή της Χίου, που γίνεται στα Θυμιανά. Το έθιμο έχει τις ρίζες του στο Μεσαίωνα, όταν πειρατές και κουρσάροι λεηλατούσαν τα παράλια των νησιών και άρπαζαν τις σοδειές των κατοίκων. 
Αγάς: Τα Μεστά, η Ελάτα, το Λιθί, το Πυργί και οι Ολύμποι είναι χωριά που ανήκουν στο Δήμο μαστιχοχωρίων. Τα χωριά αυτά διατηρούν τα μεσαιωνικά χαρακτηριστικά τους, ενώ αναβιώνει κάθε χρόνο την Καθαρά Δευτέρα το έθιμο του «Αγά».