Εθνικισμός

O Εθνικισμός είναι  ιδεολογία, η οποία επικεντρώνεται γύρω από την έννοια του Έθνους, έχοντας ως βασική παραδοχή την διχοτομία ανάμεσα σε «κατώτερα» και «ανώτερα» έθνη. Υπερασπίζεται την επιβολή των «ανώτερων» εθνών στα «κατώτερα», όπως και την πλήρη κυριαρχία επάνω σε μια γεωγραφική περιοχή, ιστορικής συνήθως σημασίας.
Σύμφωνα και με το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, η έννοια του εθνικισμού ορίζεται ως εξής: Ο εθνικισμός είναι η απόλυτη προσήλωση των ατόμων στο έθνος τους, η οποία φτάνει ως την περιφρόνηση και την εχθρότητα προς άλλα έθνη τα οποία θεωρεί κατώτερα (πρβ. Σοβινισμός). 
Ο εθνικισμός έχει -μαζί με άλλες- μια βασική και ουσιαστική διαφορά από την έννοια «πατριωτισμός». Ως πατριωτισμός ορίζεται η αγάπη για την πατρίδα, η οποία αναπτύσσεται χωρίς καμία διάθεση υποτίμησης ή περιφρόνησης άλλου έθνους (εθνισμός, πατριωτισμός), σε αντίθεση με τον εθνικισμό ο οποίος δομείται στη βάση της θεώρησης «ανώτερο/κατώτερο έθνος». Επίσης, ο εθνικισμός βρίσκεται σε ριζική αντίθεση με τον διεθνισμό, ο οποίος προάγει την σύσφιξη των σχέσεων μεταξύ των λαών και των εθνών αντί των γενοκτονιών και των εθνοκαθάρσεων.
H ιδέα του εθνικισμού γεννήθηκε στην περίοδο της Γαλλικής επανάστασης και κατά την πρώτη περίοδο επηρεάστηκε προς δημοκρατική κατεύθυνση από τον Ζαν Ζακ Ρουσσώ. Ο εθνικισμός υπήρξε αρχικά ένα επαναστατικό και δημοκρατικό πολιτικό δόγμα που αντανακλούσε την αντίληψη της γέννησης του γαλλικού έθνους/κράτους και την ιδέα πως οι υπήκοοι του στέμματος έπρεπε να γίνουν πολίτες της Γαλλίας. Ο όρος nation (έθνος) χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά τον 13ο αιώνα και παράγεται από την λατινική λέξη nasci που σημαίνει γεννιέμαι. Σύμφωνα με την αρχική της χρήση, υποδήλωνε την κοινή γενέτειρα μιας ομάδας ανθρώπων ή μια φυλετική ομάδα, χωρίς ωστόσο να έχει κάποια πολιτική σημασία. Η πολιτική σημασία του όρου εμφανίστηκε στα τέλη του 18ου αιώνα και οι υποστηρικτές αυτής ονομάστηκαν Εθνικιστές. Στον γραπτό λόγο χρησιμοποιήθηκε το 1789 από τον αντί-Ιακωβίνο Γάλλο ιερέα, Augustin Barruel.
Από πολιτική άποψη, ο εθνικισμός αποτελεί σχετικά σύγχρονο κοινωνικό φαινόμενο. Από πάντα οι άνθρωποι είχαν μια ιδιαίτερη σύνδεση με τους συγγενείς τους και τις παραδόσεις, την εδαφική κυριαρχία και την πατρίδα τους, αλλά ο εθνικισμός δεν έγινε ευρέως αναγνωρισμένη έννοια μέχρι τον 18ο αιώνα, όπου θεωρείται ότι γεννήθηκε πολιτικά. Τότε ο εθνικισμός αναγνώριζε και αποδεχόταν τις εθνικές διαφορές και ιδιομορφίες ως βάση για τη σύσταση και λειτουργία των πολιτικών κοινοτήτων. Στα τέλη του 19ου αιώνα όμως, το κίνημα του εθνικισμού άρχισε να χάνει το φιλελεύθερο και διεθνιστικό του χαρακτήρα και να γίνεται συντηρητικότερο, ακόμη και αντιδραστικό.  
Ο εθνικισμός, ως πολιτική αντίληψη και πρακτική, έχει κατηγορηθεί επανειλημμένως εδώ και πολλές δεκαετίες ότι δημιουργεί και ενισχύει πρακτικές εθνοκαθάρσεων και γενοκτονιών ανάμεσα στους λαούς και τα έθνη. Οι γενοκτονίες των Εβραίων, των Πολωνών και των Ρώσων από τους Γερμανούς εθνικιστές και τους συμμάχους τους, Ούγγρους και Ρουμάνους εθνικιστές, των Αρμενίων το 1915 και των Ποντίων το 1919 από τους εθνικιστές Τούρκους, όπως και πολλά άλλα παραδείγματα ανά την υφήλιο, δίνουν μερικά σημαντικά παραδείγματα των πρακτικών αποτελεσμάτων των εθνικιστικών αντιλήψεων.
Σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, ο εθνικισμός προωθεί τα συμφέροντα ενός συγκεκριμένου έθνους με σκοπό την απόκτηση και διατήρηση της εθνικής κυριαρχίας στην πατρίδα του: θεωρεί ότι κάθε έθνος πρέπει να κυβερνάται χωρίς εξωτερική παρέμβαση, ότι ένα έθνος είναι μια φυσική και ιδανική βάση για μια πολιτεία, και ότι το έθνος είναι η μόνη σωστή πηγή πολιτικής εξουσίας. Επιπλέον, στοχεύει στην οικοδόμηση, διατήρηση και ενίσχυση μιας ενιαίας εθνικής ταυτότητας βασισμένης σε κοινά κοινωνικά χαρακτηριστικά όπως ο πολιτισμός, η γλώσσα, η θρησκεία, η πολιτική, η φυλή και η πίστη σε μια κοινή ιστορία και κοινούς προγόνους, καθώς και στην προώθηση της εθνικής ενότητας. Πολλές φορές συνδέεται με ένα αίσθημα περηφάνιας για τα επιτεύγματα των προγόνων.Σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, ο εθνικισμός είναι «η επίκληση της εθνικής ταυτότητας σαν βάση για μαζική κινητοποίηση και δράση». Υπάρχουν τρία παραδείγματα για την κατανόηση της προέλευσης και της βάσης του εθνικισμού. Ο πριμαντιαλισμός (πολυεθνισμός) προτείνει ότι υπήρχαν πάντα έθνη και ότι ο εθνικισμός είναι ένα φυσικό φαινόμενο. Ο εθνοσυμβολισμός εξηγεί τον εθνικισμό ως ένα δυναμικό, εξελικτικό φαινόμενο και τονίζει τη σημασία των συμβόλων, των μύθων και των παραδόσεων στην ανάπτυξη των εθνών και του εθνικισμού. Ο μοντερνισμός προτείνει ότι ο εθνικισμός είναι ένα πρόσφατο κοινωνικό φαινόμενο που χρειάζεται να υπάρχουν οι κοινωνικοοικονομικές δομές της σύγχρονης κοινωνίας.
Στην πράξη, ο εθνικισμός μπορεί να θεωρηθεί θετικός ή αρνητικός ανάλογα με το πλαίσιο και τις ατομικές προοπτικές. Ο εθνικισμός υπήρξε ένας σημαντικός μοχλός στις κινητοποιήσεις ανεξαρτησίας, όπως η Ελληνική Επανάσταση του 1821, η Ιρλανδική Επανάσταση και το Σιωνιστικό κίνημα που δημιούργησε το σύγχρονο Ισραήλ. Αντιστρόφως, ο ριζοσπαστικός εθνικισμός σε συνδυασμό με το φυλετικό μίσος ήταν επίσης ένας βασικός παράγοντας στο Ολοκαύτωμα που διαπράχθηκε από τη Ναζιστική Γερμανία. Πιο πρόσφατα, ο εθνικισμός ήταν ένας σημαντικός μοχλός της αμφιλεγόμενης προσάρτησης της Κριμαίας από τη Ρωσία. Εθνικιστικές οικονομικές πολιτικές έχουν επίσης αναφερθεί ως αίτια για τους Πολέμους του Οπίου μεταξύ της Βρετανικής Αυτοκρατορίας και της δυναστείας των Τσινγκ, καθώς και για τη σοβαρότητα της Μεγάλης Ύφεσης της δεκαετίας του 1930.
Η σημερινή χρήση της λέξης Εθνικισμός αναφέρεται στον εθνικό ή θρησκευτικό εθνικισμό, ή και στα δυο μαζί. Ωστόσο, οι πολιτικοί επιστήμονες τείνουν να ερευνούν ακραίες μορφές εθνικισμού που σχετίζονται με στρατιωτικά ή αποσχισματικά καθεστώτα. Ο Εθνικισμός συνδυάζεται συχνά με άλλες ιδεολογίες, όπως ο συντηρητισμός (εθνικός συντηρητισμός) ή ο σοσιαλισμός (σοσιαλιστικός εθνικισμός) για παράδειγμα.

Ορολογία

Η ορολογική χρήση των «εθνών», της «κυριαρχίας» και των συναφών εννοιών εξελίχθηκε σημαντικά με τη συγγραφή του Hugo Grotius του De Jure Belli ac Pacis στις αρχές του 17ου αιώνα. Ζώντας στις εποχές του Οδυνηκού Πολέμου μεταξύ Ισπανίας και Ολλανδίας και του Τριάντα Χρόνου Πολέμου μεταξύ των Καθολικών και των Προτεσταντικών Ευρωπαϊκών Εθνών (Καθολική Γαλλία που βρίσκεται στο στρατόπεδο των Διαμαρτυριών), δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ο Grotius ανησυχεί βαθύτατα για θέματα συγκρούσεις μεταξύ εθνών στο πλαίσιο αντιθέσεων που απορρέουν από θρησκευτικές διαφορές. Η λέξη Έθνος εφαρμόστηκε επίσης χρήσιμα πριν από το 1800 στην Ευρώπη για να αναφέρεται στους κατοίκους μιας χώρας, καθώς και στις συλλογικές ταυτότητες που θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν την κοινή ιστορία, το νόμο, τη γλώσσα, τα πολιτικά δικαιώματα, τη θρησκεία και τις παραδόσεις, με μια έννοια πιο παρόμοια με τη σύγχρονη σύλληψη.
Ο εθνικισμός που προέρχεται από το ουσιαστικό που ονομάζει «έθνη» είναι μια νεότερη λέξη. Στα αγγλικά ο όρος χρονολογείται από το 1844, αν και η έννοια είναι παλαιότερη. Έγινε σημαντική τον 19ο αιώνα. Ο όρος γινόταν ολοένα και πιο αρνητικός στις συνεκδοχές του μετά το 1914. Η Glenda Sluga σημειώνει ότι "Ο 20ός αιώνας, εποχή βαθιάς απογοήτευσης με τον εθνικισμό, ήταν επίσης η μεγάλη εποχή της παγκοσμιοποίησης".

Πατριωτισμός-Εθνικισμός

Για τους περισσότερους αναλυτές ο εθνικισμός και ο πατριωτισμός συγκροτούν, αν όχι αντίθετες έννοιες, τουλάχιστον ριζικά διαφορετικές. Για ορισμένους αναλυτές, όπως Άντονι Σμιθ, Έρνεστ Γκέλνερ, Μπένεντικτ Άντερσον και Αθηνά Λεούση ο εθνικισμός και ο πατριωτισμός δεν συγκροτούν ξεχωριστές κατηγορίες ανάλυσης.
Ωστόσο οι άνθρωποι τραβούν συνήθως μία διαχωριστική γραμμή μεταξύ των παιδιών τους και των άλλων παιδιών. Τις περισσότερες φορές, επίσης, δεν αγαπάει κανείς ένα ξένο έθνος σαν το δικό του. Υπάρχουν συνήθως πολλές όψεις στα αισθήματα που διαμορφώνει κανείς για το έθνος του, λόγω των διαφορετικών παραγόντων που υπεισέρχονται στη διαδικασία δόμησης ενός συγκεκριμένου έθνους. Κάποιος, για παράδειγμα, μπορεί να τρέφει αισθήματα αφοσίωσης για το έθνος του επί τη βάσει των νόμων, των εθίμων ή της θρησκείας. Υπάρχουν συνήθως πολλές και ποικίλες, μερικές φορές και αντιτιθέμενες απόψεις για το έθνος, οι οποίες αντανακλούν αυτούς τους διαφορετικούς παράγοντες. Έτσι, είναι αναπόφευκτο ένα άτομο να νιώθει μία κάποια προτίμηση για τους συμπατριώτες του.
Η προτίμηση αυτή δεν οδηγεί αναγκαστικά στην προκατάληψη ή το μίσος απέναντι σε εκείνους που δεν είναι μέλη του έθνους. Ο πατριωτισμός δεν αρνείται τις διαφορετικές επιδιώξεις εκ μέρους των μελών ενός έθνους, ούτε απορρίπτει τις διαφορετικές αντιλήψεις περί έθνους, όπως κάνει συχνά ο εθνικισμός. Πράγματι, στο μέτρο που ο πατριωτισμός εκφράζει την προσήλωση στην ευημερία της πατρίδας, μπορεί να συντελέσει στη γεφύρωση των διαφορετικών απόψεων που εκφράζονται σχετικά με τα καταστατικά στοιχεία ενός έθνους, μέσω λογικών διευθετήσεων μεταξύ των μελών οι οποίες οφείλονται ακριβώς στο ενδιαφέρον τους για τη συλλογική ευημερία. Ο εθνικισμός δεν επιδιώκει συμβιβασμούς. Επιζητεί να απαλείψει τις ιδιαιτερότητες και τις περιπλοκές που είναι χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ανθρώπινου βίου. Προτάσσοντας ένα συστηματικό, αλλά ελάχιστα ανεκτικό και γι' αυτό μη ρεαλιστικό, κοσμοείδωλο, η ιδεολογία του εθνικισμού είναι σχετικά καινούργια στο ιστορικό προσκήνιο. Ανευρίσκεται σε έργα, όπως για παράδειγμα το έργο Addresses to the German Nation (Λόγοι προς το Γερμανικό Έθνος) (1808) του Γερμανού φιλοσόφου Γιόχαν Γκότλιμπ Φίχτε. Πιθανότητα όμως μπορεί κανείς να παρατηρήσει τις προδρομικές μορφές αυτής της ιδεολογίας σε αρκετά πιο πρώιμες εποχές, για παράδειγμα στην αντιπάθεια του Κάτωνα του πρεσβύτερου (234 -149 π.Χ.) για καθετί το ελληνικό.

Ο εθνικισμός ως όρος & ιδεολογία στη Πολιτική Επιστήμη

Ο εθνικισμός ως ιδεολογία μπορεί να έχει και να εμφανίζεται με διάφορες μορφές, είτε ως προοδευτική και απελευθερωτική δύναμη, η οποία εξασφαλίζει την εθνική ενότητα και ανεξαρτησία, είτε ως ανορθολογικό και αντιδραστικό δόγμα, που επιτρέπει στους εκάστοτε ηγέτες να ακολουθούν πολιτικές στρατιωτικής παρέμβασης ή επεκτατικούς πολέμους στο όνομα του έθνους. Μπορούμε να πούμε ότι ο εθνικισμός κατά καιρούς υπήρξε προοδευτικός, και αντιδραστικός, δημοκρατικός και δεσποτικός, απελευθερωτικός και αυταρχικός, αριστερός και δεξιός, οπότε και προτιμότερο θεωρείται από πολλούς μελετητές να αντιμετωπίζεται ως μια σειρά «εθνικισμών», δηλαδή όχι ως ένα καθ' αυτού συνεκτικό φαινόμενο, αλλά μια ποικιλομορφία παραδόσεων με ένα και μόνο κοινό χαρακτηριστικό, τη κεντρική πολιτική σημασία του έθνους.

Φιλελεύθερος εθνικισμός

Ως φιλελεύθερος εθνικισμός θεωρείται η κλασική μορφή του ευρωπαϊκού φιλελευθερισμού (παρ' όλο που σε κάποια σημεία ο φιλελευθερισμός σκοπεύει πέραν του έθνους στη πορεία) με απαρχή τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, με συνέχεια τις ιδέες του ιταλικού εθνικιστικού κινήματος μετά τη Risorgimento (αναγέννηση) και την θέληση για ιταλική ενοποίηση και το λατινοαμερικάνικο, αργότερα, κίνημα ανεξαρτησίας. Δηλαδή στα μέσα του 19ου αιώνα, στην ηπειρωτική Ευρώπη ο όρος εθνικιστής είναι στενά συνδεδεμένος με τον όρο φιλελεύθερος. Ο φιλελεύθερος εθνικισμός δέχεται ότι η ανθρωπότητα είναι εκ φύσεως διαιρεμένη σε έθνη που το καθένα έχει ξεχωριστή ταυτότητα, ενώ διασυνδέεται με τη λαϊκή κυριαρχία. Βασική θεματική αρχή του φιλελεύθερου εθνικισμού είναι η εθνική αυτοδιάθεση, ενώ ο ίδιος ο φιλελεύθερος εθνικισμός είναι βασισμένος πάνω σε αρχές, χωρίς να προωθεί τα συμφέροντα ενός έθνους σε βάρος ενός άλλου, υπό την έννοια ότι όλα τα έθνη είναι ίσα. Τελικός σκοπός του είναι η οικοδόμηση ενός κόσμου κυρίαρχων εθνών-κρατών.

Συντηρητικός εθνικισμός

Χρονολογικά, ο συντηρητικός εθνικισμός μάλλον έπεται του φιλελεύθερου εθνικισμού. Παρ' όλο που μέχρι το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα οι συντηρητικοί πολιτικοί αντιμετώπιζαν τον εθνικισμό ως ανατρεπτικό δόγμα, έπειτα με το πέρας του χρόνου τον χρησιμοποίησαν ως «ανάχωμα» στον σοσιαλισμό (π.χ. το ιδεώδες «ενός έθνους» του Μπέντζαμιν Ντισραέλι (Disraeli)), ή η υιοθέτηση του πανσλαβικού εθνικισμού από τον Τσάρο Αλέξανδρο Γ', αφού για τον συντηρητικό εθνικισμό στόχος ήταν κυρίως η κοινωνική συνοχή, δημόσια τάξη και ασφάλεια, ενώ οι συντηρητικοί εθνικιστές πίστευαν σε πως το έθνος είναι μια οργανική οντότητα που πηγάζει από μια βασική επιθυμία των ανθρώπων να συναναστρέφονται με εκείνους που έχουν ίδιες απόψεις, συνήθειες και τρόπο ζωής με αυτούς. Αυτό το είδος εθνικισμού ευδοκιμεί σε εδραιωμένα έθνη-κράτη και όχι σε έθνη υπό διαδικασία εθνογένεσης, ενώ θεωρεί ότι υπάρχουν εσωτερικοί και εξωτερικοί εχθροί. Οι εσωτερικοί εχθροί είναι ο ταξικός ανταγωνισμός, με τον κίνδυνο κοινωνικής επανάστασης, ενώ εξωτερικοί εχθροί είναι ο διεθνισμός και η μετανάστευση. Παρ' όλο που πολλοί συνδέουν αυτό το είδος εθνικισμού με το μιλιταρισμό και τον επεκτατισμό, ωστόσο κύριο γνώρισμα του συντηρητικού εθνικισμού είναι η εσωστρέφεια και ο απομονωτισμός. Τέλος, ως κριτική του συντηρητικού εθνικισμού διαφαίνεται πως μπορεί να τεθεί το γεγονός χειραγώγησης της εξουσίας από τη διοικούσα ελίτ.

Επεκτατικός Εθνικισμός

Αυτή η μορφή εθνικισμού έχει καθαρά επιθετικό, στρατιωτικό και επεκτατικό χαρακτήρα, ενώ είναι αντίθετη με τα πιστεύω του φιλελεύθερου εθνικισμού, όπως παραδείγματος χάριν τη πίστη στα ίσα δικαιώματα και την αυτοδιάθεση. Ο ιμπεριαλισμός που διακατείχε τα ευρωπαϊκά κράτη τον 19ο αιώνα πυροδοτούσε ένα κλίμα λαϊκού εθνικισμού, όπου το εθνικό γόητρο ήταν συνυφασμένο με την όλο και περισσότερο κατοχή μιας αυτοκρατορίας, ενώ κάθε αποικιακή νίκη χαιρετίζονταν με εκδηλώσεις λαϊκού ενθουσιασμού. Ειδικά αυτού του είδους ο εθνικισμός οδηγει σε αισθήματα υστερικού, εθνικιστικού ενθουσιασμού, που αποκαλείται πολλές φορές και θεμελιακός εθνικισμός, δηλαδή η πίστη ότι το έθνος είναι τα πάντα, ενώ το άτομο τίποτα. Αυτή η μορφή εθνικισμού είναι άμεσα και άρρηκτα συνδεδεμένη τόσο με σοβινιστικές απόψεις και θεωρίες, όσο και με οπισθοδρομικού χαρακτήρα μυθοπλασιών (π.χ. ο Μουσολίνι (Mussolini ) και οι Ιταλοί φασίστες ανακαλούσαν την εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ή ο Χίτλερ και οι Γερμανοί ναζί παρέπεμπαν τόσο στο Δεύτερο Ράιχ του Μπίσμαρκ (Bismarck) όσο και στο Πρώτο Ράιχ του Καρλομάγνου και της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Αντιαποικιοκρατικός Εθνικισμός

Ο αναπτυσσόμενος κόσμος γέννησε διάφορες μορφές εθνικισμού, οι οποίες είχαν ως κοινή αρχή τη πάλη ενάντια στην αποικιοκρατία. Στην Αφρική και την Ασία, οδήγησε σε ένα αίσθημα εθνικότητας που διαμορφώθηκε από την κοινή επιθυμία «εθνικής απελευθέρωσης». Ακόμη και οι μεγάλες και εκτεταμένες αυτοκρατορίες της Βρετανίας, Γαλλίας, Ολλανδίας και Πορτογαλίας λύγισαν μπροστά στον αναδυόμενο αυτό εθνικισμό στη πορεία. Πιο συγκεκριμένα στην Ινδία υποσχέθηκαν ανεξαρτησία κατά τη διάρκεια του Β΄ παγκοσμίου πολέμου και την αναγνώρισαν το 1947, ενώ η Κίνα πέτυχε την πραγματική ενότητα και ανεξαρτησία μόνο μετά τη κομμουνιστική επανάσταση του 1949. Η δημοκρατία της Ινδονησίας ιδρύθηκε το 1949, μετά από τριετή πόλεμο εναντίον των Ολλανδών. Το Βιετνάμ με στρατιωτική εξέγερση ανάγκασε τους Γάλλους να αποσυρθούν το 1954, αν και η τελική απελευθέρωση και ενοποίηση του βορείου και νοτίου Βιετνάμ επετεύχθη μόλις το 1975. Ο στόχος της «εθνικής απελευθέρωσης» είχε τόσο οικονομική όσο και πολιτική διάσταση, κάτι που μας βοηθά στη κατανόηση του λόγου που τα αντιαποικιοκρατικά κινήματα στράφηκαν στον σοσιαλισμό και ειδικά στον μαρξισμό-λενινισμό, ως όχημα έκφρασης των εθνικιστικών τους φιλοδοξιών και όχι στον φιλελευθερισμό, ακόμη και αν φαiνομενικά ο εθνικισμός και σοσιαλισμός είναι ασύμβατα πολιτικοϊδεολογικά συστήματα.

Πολιτειακός Εθνικισμός

Αυτή η μορφή εθνικισμού αδιαφορεί για τις αξιώσεις περι της φυλής ή του αίματος, αναπτύσσεται περισσότερο σε χώρες που τις απαρτίζουν μετανάστες όπως είναι οι Η.Π.Α, ο Καναδάς, η Αυστραλία κ.λ.π. Οι νέοι μετανάστες ζουν για κάποιο χρονικό διάστημα στην χώρα και έπειτα δίνουν όρκο πίστης στο Σύνταγμα και τους νόμους του κράτους, με αυτό τον τρόπο γίνονται πολίτες του κράτους ανεξάρτητα την καταγωγή ή την εθνικότητα που είχαν πριν.

Σύγχρονο σχηματιζόμενο ρεύμα ευρωσκεπτικιστικού εθνικισμού

Υπάρχουν και άλλες προεκτάσεις του εθνικισμού που θα μπορούσαν να σκιαγραφηθούν πανευρωπαϊκά μέσα από το σύγχρονο ρεύμα του ευρωσκεπτισμού και το θεωρητικό υπόβαθρο των σύγχρονων τάσεων με κυριότερους πολιτικούς εκφραστές τον Νάιτζελ Φάρατζ και το Κόμμα Ανεξαρτησίας Ηνωμένου Βασιλείου (UK Independence Party - ukip) και τη Μαρί Λεπέν του γαλλικού «εθνικού μετώπου» (Front national). Ο ευρωσκεπτισμός ή ευρωσκεπτικισμός ως έννοια είναι ένας νεολογισμός που εκφράζει μια ιδεολογία αμφιβολίας ή αντίθεσης προς στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ). Κάποιοι ευρωσκεπτιστές διαφωνούν με την προσπάθεια περαιτέρω επέκτασής της και την οικονομική ομοσπονδιοποίηση, άλλοι διαφωνούν με την παρούσα μορφή της, ενώ κάποιοι είναι ακόμα και υπέρ διάλυσής της Ευρωπαϊκής ένωσης με βάση κυρίως τις αντιρρήσεις επί της τεχνοκρατικής οικονομικής ολοκλήρωσης χωρίς να απουσιάζουν και επισημάνσεις και αντιπαραθέσεις πολιτιστικής φύσεως. Ο ευρωσκεπτικισμός δεν πρέπει να συγχέεται με τον αντι-ευρωπαϊσμό, η οποία έννοια αναφέρεται στην απόρριψη του πολιτισμού της Ευρώπης και σε συναισθήματα και απόψεις διακρίσεων εις βάρος των Ευρωπαϊκών εθνοτικών ομάδων.  
Οι ευρωσκεπτικιστές ακολουθούν τακτική γενικευμένης ηθικής υποβάθμισης των πολιτικών αντιπάλων ώστε να αναδειχθεί ο ευρωσκεπτισμός και οι μορφές εθνικισμού ή δημοκρατικού πατριωτισμού και ριζοσπαστικής αριστεράς που εμπεριέχει και παρά τα εσωτερικά πολιτικο-ιδεολογικά χάσματα σε αντίπαλο δέος του τεχνοκρατικού μοντέλου πολιτικής και των μηχανισμών των Βρυξελλών και των ευρωπαϊστών. Ο ευρωσκεπτισμός χρησιμοποιείται σαν έννοια για να περιγράψει σε πανευρωπαϊκό επίπεδο σίγουρα όχι ενιαία κάποια είδη πολιτικών εκφράσεων οικονομικού αλλά και πολιτιστικού ενδιαφέροντος μεταξύ χαρακτηριστικών συντηρητικού εθνικισμού, τάσεων που περιέχουν αρκετά στοιχεία δημοκρατικού πατριωτισμού, φιλελεύθερου εθνικισμού κλασικής μορφής ευρωπαϊκού φιλελευθερισμού, αλλά και της σκληρής δεξιάς που περιγράφεται ενίοτε από αντιπάλους του συντηρητικού ευρωσκεπτικισμού και της ριζοσπαστικής δεξιάς ως ακροδεξία, ενώ οι ευρωσκεπτικιστές γενικότερα είτε πατριωτικής και ριζοσπαστικής δεξιάς είτε αριστερής και πατριωτικής δημοκρατικής ιδεολογίας χαρακτηρίζονται ως λαϊκιστές από φιλελεύθερους ευρωπαϊστές και συνολικά από εκπροσώπους του αντίπαλου στρατοπέδου που πρόσκειται στον τεχνοκρατισμό και την ενοποίηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Για τον ακραιφνώς ευρωπαϊστή Γερμανό φιλόσοφο Γιούργκεν Χάμπερμας, με το εκλογικό αποτέλεσμα της θριαμβευτικής νίκης του Εθνικού Μετώπου στη Γαλλία «η Ευρώπη χτυπήθηκε κατευθείαν στην καρδιά». Αισθανόμενος ο ίδιος τρόμο από το εκλογικό αποτέλεσμα, τοποθετήθηκε προειδοποιώντας για «δύο μεγάλους κινδύνους»: μεσοπρόθεσμα, την «αποτυχία της Ευρωπαϊκής Ένωσης», λόγω των συνεπειών από τις οικονομικές ανισότητες στο εσωτερικό της Ευρωζώνης και, βραχυπρόθεσμα, την «αποσταθεροποίηση της Γαλλίας», της χώρας δηλαδή που βυθίζεται όλο και περισσότερο στη σκιά της Γερμανίας και αισθάνεται να τραυματίζεται η εθνική της περηφάνια και να αλλοιώνεται η εθνική της ταυτότητα.  
Από ηγετικά στελέχη και συντηρητικούς εκπροσώπους ευρωσκεπτικιστικών δεξιών παρατάξεων θέτονται σε πολιτιστικά πλαίσια τοποθετήσεων θέματα κινδύνου εξισλαμισμού λόγω θρησκευτικής πολιτιστικής και γλωσσικής επιρροής σε χριστιανικές ή φιλελεύθερες κοινωνίες των ευρωπαϊκών χωρών παρουσίας κοινοτήτων μεταναστών ισλαμικού θρησκεύματος σε χώρες της Ευρώπης, επισημαίνοντας συνάμα προβλήματα έλλειψης μέτρων μεταναστευτικής πολιτικής, κινδύνους ανόδου της ισλαμικής φονταμενταλιστικής τρομοκρατίας και αποτυχία των πολυπολιτισμικών μοντέλων σύμφωνα με πολιτικοϊδεολογικές συντηρητικές μερίδες. Χαρακτηριστική ήταν η δήλωση του Νάιτζελ Φάρατζ: «Το πράγμα υποθέτω ότι με έχει κάνει να θυμώσω για το τι συνέβη στο Παρίσι ήταν ειλικρινά το γεγονός ότι ήταν τόσο απόλυτo και εντελώς προβλέψιμο. Έχει φτάσει σε ένα σημείο όπου πρέπει να παραδεχτούμε προς τους εαυτούς μας, στη Βρετανία, στη Γαλλία, και σε ένα μεγάλο μέρος της υπόλοιπης Ευρώπης ότι η μαζική μετανάστευση και η πολυπολιτισμική διαίρεση προς το παρόν, ήταν μια αποτυχία». Στα άκρα του ευρωσκεπτικιστικού αντίποδα και πιο αριστερά της πατριωτικής αριστεράς, οι ριζοσπαστικοί αριστεροί τείνουν να επικρίνουν τον εθνικισμό μαζί με την νεοφιλελεύθερη ατζέντα της Ε.Ε., αν και υποστηρίζουν την ενοποίηση των χωρών (στο πλαίσιο ενός σοσιαλιστικού συστήματος ή ελευθεριακού σοσιαλισμού  και την κατάργηση των εθνικών συνόρων), υποστηρίζοντας συνάμα την ένταξη μεταναστών και την διεύρυνση ατομικών ελευθεριών ερχόμενοι έτσι σε απόλυτη ιδεολογική πολιτιστική σύγκρουση με τα συντηρητικά δεξία ευρωσκεπτικιστικά εθνικιστικά τμήματα. 
Οι σκληρότερες μερίδες και ομάδες του συντηρητικού ή δεξιού εθνικισμού που εντοπίζονται εντός του ευρωσκεπτικιστικού ρεύματος στα πολιτιστικά θέματα υιοθετούν σκληρή στάση με δημογραφικά κριτήρια απέναντι σε πολιτικές παροχής δομών σε θρησκευτικές κοινότητες μεταναστών, ανοικτών κοινωνιών και πολυπολιτισμικότητας εντός ευρωπαϊκών κρατών. Ένα τέτοιο παράδειγμα ευρωσκεπτικιστικού ριζοσπαστικού δεξιού πολιτικού ρεύματος αποτελεί το AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία) έχοντας κοινά στοιχεία με τον θρησκευτικό εθνικισμό με τα μέλη της να ασκούν κριτική  εναντίον της φιλελεύθερης πολιτικής έχοντας διοργανώσει καμπάνιες εναντίον των αριστερών πλαισίων αντίληψης ισοπολιτείας Ανδρών και Γυναικών, γάμων ή ατόμων του ίδιου φύλου.  Η πρόεδρος του AfD, η Alice Elisabeth Weider, παρόλο που είναι ανοικτά ομοφυλόφιλη είναι εναντίον των διεκδικήσεων των ΛΟΑΤ για νομιμοποίηση γαμων ιδίου φίλο. Επίσης ένας επικριτής του γάμου ατόμων του ιδίου φύλου είναι ο Roger Helmer, ευρωβουλευτής και μέλος του βρετανικού κόμματος της Ανεξαρτησίας (τμήμα ευρωσκεπτικιστών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Στο παρελθόν, ο Helmer περιέγραψε το γάμο ατόμων του ιδίου φύλου ως «βανδαλισμό ενός αρχαίου οργάνου για χάρη ενός μοδάτου καπρίτσιου».
Ο ευρωσκεπιτικισμός έχει και μια άλλη διάσταση η οποία βρίσκεται στον αντίποδα του εθνικισμού: Είναι η άρνηση/απόρριψη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της παγκοσμιοποίησης ως διαδικασία, από μια δι-εθνιστική πολιτική/πολιτισμική αντίληψη, η οποία αντιλαμβάνεται την παγκοσμιοποίηση ως άδικη και εκμεταλλευτική για το σύνολο των φτωχών κοινωνικών ομάδων κάθε έθνους. Αυτή η αντίληψη προάγει τόσο την απόρριψη της παγκοσμιοποίησης, όσο και την απόρριψη του σύγχρονου εθνικισμού ως πλευρές της ίδιας καπιταλιστικής διαδικασίας,  προς όφελος μιας συναδέλφωσης των λαών με σεβασμό στην κουλτούρα κάθε έθνους ή εθνοτικής ομάδας.

Αντιεθνικισμός

Ο αντιεθνικισμός είναι όρος ομπρέλα για όσους αντιτίθενται στον εθνικισμό. Συνήθως οι αντιεθνικιστές είναι Ανθρωπιστές οι οποίοι βλέπουν τον εαυτό τους ως «πολίτες του κόσμου». Επιδιώκουν την ειρήνη και άρα αντιτίθενται στον σωβινισμό, τζιγκοϊσμό (jingoism) και μιλιταρισμό τα οποία οδηγούν σε συνεχείς ή αλλεπάλληλους πολέμους.  Επιπλέον σημειώνουν πως η επιβολή του Εθνικισμού συνθλίβει την προσωπικότητα του Ανθρώπου αφού δεν ανέχεται διαφορετικές θρησκευτικές και πολιτιστικές ταυτότητες μιας και θεωρούνται πως υπονομεύουν τις «Αξίες και τα Ιδανικά» του Έθνους. Προσθέτουν πως η εθνότητα κάποιου δεν αντιστοιχεί σε κάποιο κληρονομικό χαρακτηριστικό αλλά επιβάλλεται και διδάσκεται από το περιβάλλον. Αντιτάσσουν διάφορες μορφές Διεθνισμού, οι οποίες δεν καταρρίπτουν αναγκαστικά τις έννοιες Έθνος, Κράτος, Σύνορα και εθνικά χαρακτηριστικά. Ο ποιητής και φιλόσοφος Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ είχε δηλώσει χαρακτηριστικά: «Η ιδέα του έθνους είναι ένα από τα πιο ισχυρά αναισθητικά που έχει ποτέ επινοήσει ο άνθρωπος. Με τη δράση αυτού του αναισθητικού ένας ολόκληρος λαός μπορεί να οδηγηθεί συστηματικά στον πιο δηλητηριώδη εγωισμό, χωρίς να έχει καμία συνείδηση της ηθικής διαστροφής του. Μάλιστα αισθάνεται πολύ χολωμένος όταν κάποιος του την αποκαλύπτει».
Ορισμένοι Αντιεθνικιστές αμφισβητούν την ύπαρξη του Έθνους, καθώς πολλές φορές είναι ασαφές ποίοι είναι μέλη και ποίοι όχι, ενω επιπροσθέτως, αμφισβητούνε την αξία του Έθνους ως πολιτική μονάδα για να θεσμοθετηθεί το κράτος, όπως συμβαίνει συνήθως στα «έθνη-κράτη» καθώς το έθνος-κράτος καταπιέζει τις μειονότητες και οδηγεί σε κρίσεις και ένοπλες συρράξεις.

Αναρχισμός

Ο αναρχισμός ανέπτυξε μια ξεχωριστή κριτική στον Εθνικισμό, τονίζοντας πως επιδιώκει την νομιμοποίηση και συγκέντρωση της Εξουσίας σε μια μικρή Ελίτ, ενώ ταυτόχρονα αναγκάζει τον λαό σε καπιταλιστική εκμετάλλευση μετονομάζοντας την «πάλη των τάξεων» σε «συνεργασία των τάξεων». Κυριότερος Αναρχικός συγγραφέας κατά του εθνικισμού είναι ο αναρχοσυνδικαλιστής Ρούντολφ Ρόκερ στο έργο του «Εθνικισμός και Πολιτισμός», όπου δήλωνε πως «το έθνος δεν είναι το αίτιο, αλλά το αποτέλεσμα του Κράτους. Το Κράτος δημιούργησε το Έθνος και όχι το Έθνος το κράτος...Ο Εθνικισμός δεν είναι τίποτε άλλο παρά η πολιτική θρησκεία του Κράτους». Αιτιολογώντας το, ο Ρόκερ επισημαίνει πως ο εθνικισμός ομαδοποιεί ανθρώπους με γλωσσολογικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά, που ακόμη και αν δεν υπάρχουν, τα επιβάλλει και τα δημιουργεί, ενώ δεν αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως ξεχωριστά υποκείμενα αλλά σαν ομάδες με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, πράγμα που τελικά που οδηγεί στην θεωρητική νομιμοποίηση του Αυταρχισμού. 
Οι αναρχικοί συγκρούστηκαν ενόπλως με τους εθνικιστές στον Ισπανικό Εμφύλιο το 1936. Στην σύγχρονη εποχή, αναρχικοί συγκρούονται με τους εθνικιστές σε διάφορες διαδηλώσεις ανά τον κόσμο. Επιπλέον, οι Αναρχικοί υποδέχονται και υποστηρίζουν τους πρόσφυγες, τους οποίους οι Εθνικιστές θεωρούν ως επικίνδυνους, αντίθεση που δημιουργεί άλλη μια εστία έντασης μεταξύ των δύο.
Παρ' όλη την αντίθεση τους στον Εθνικισμό, οι αναρχικοί υποστηρίζουν τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα κατά του ιμπεριαλισμού.

Μαρξιστική Κριτική, Αριστερά και Αντίφα

Η μαρξιστική κριτική επικεντρώνεται στο γεγονός πως ο σύγχρονος Εθνικισμός δεν δίνει τα «Μέσα Παραγωγής Πλούτου» στους εργάτες, άρα παραμένει εμπόδιο στην «χειραφέτηση της εργατικής τάξης». Ο σκληρός αντισυνδικαλισμός του δημιουργεί εμπόδια στις εργατικές διεκδικήσεις ενώ το οικονομικό του μοντέλου, το οποίο διασφαλίζει την κυρίαρχη θέση της κεφαλαιοκρατικής τάξης αποδυναμώνει τους εργάτες. Επιπλέον, ο Εθνικισμός με τις αυταρχικές πολιτικές και την αντιπαλότητα με τις γειτονικές χώρες δημιουργεί πρόσθετο ασφυκτικό κλίμα στην κοινωνία.
Ιστορικά πάντως, τόσο ο Καρλ Μαρξ όσο και ο Φριντριχ Ενγκελς είδανε με θετικό τρόπο την ανάδειση του Εθνικισμού της εποχής τους. Πιστεύαν πως η δημιουργεία του Έθνους-Κράτους ήτανε αποτέλεσμα της αντικατάστασης της φεουδαρχίας και της φεουδαρχικής μεθόδου παραγωγής, από μια καπιταλιστική κεφαλαιοκρατική μέθοδο. Εξηγούσαν την μετάβαση αυτή στην ανάγκη για ενοποίηση των πληθυσμών και δημιουργεία μεγάλων αγορών με ενιαία γλώσσα και πολιτισμικά χαρακτηριστικά. Μαρξ και Έγκελς υποστήριξαν τις εθνικές επαναστάσεις στην Πολωνία  και Ουγγαρία το 1948, ενώ στάθηκαν κριτικά απέναντι στην Κροατική και Τσέχικη γιατί είχε πολιτικά αντίθετη στόχευση. Ενώ υποστήριζαν πως «οι εργάτες δεν έχουνε πατρίδα», έγραφαν πως οι εθνικές επαναστάσεις ήταν θετικές αν είχανε στοιχεία υπέρ της διεθνούς συνεργασίας. Οι Μαρξιστές του 20ού αιώνα ανέπτυξαν μια ξεχωριστή κριτική στο φαινόμενο του Εθνικισμού. Ο Βλαντίμιρ Λένιν υπήρξε υπέρμαχος της εθνικής απελευθέρωσης των λαών που θα οδηγούσε σε διεθνιστική συνεργασία, ενώ η Ρόζα Λούξεμπουργκ απέρριπτε το «μεταφυσικό κλισέ της εθνικής αυτοδιάθεσης το οποίο είναι πλέον ουτοπικό». Ο Τρότσκυ εξαπέλυσε δριμεία κριτική στον Εθνικισμό χαρακτηρίζοντας τον ως το χειρότερο είδος ΙμπεριαλισμούΉδη από τις αρχές του 1920, όταν η γρήγορη άνοδος του Εθνικισμου στην Ευρώπη απειλούσε διάφορα αριστερά και άλλα σύνολα, οργανώθηκε αντίσταση από πολυάριθμες ομάδες, ονομαζόμενες «Αντίφα». Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, την δεκαετία του 1980 όταν ξεκίνησε ο εθνικισμός και φυλετισμός να αναγεννάται στον Δυτικό Κόσμο, αντίφα ομάδες κάνανε πάλι την εμφάνιση τους στις μητροπόλεις της Ευρώπης και Αμερικής. Πέρα από την αλληλεγγύη που επιδεικνύουν μεταξύ τους και στα θύματα ή στόχους του Εθνικισμού, συχνά πραγματοποιούν αντι-διαδηλώσεις όποτε έχει εκδήλωσει μια Εθνικιστική Οργάνωση, που πολλές φορές οδηγούν σε βίαια επεισόδια.

Φιλελεύθερη Κριτική

Η φιλελεύθερη σχολή σκέψης έχει και αυτή καυτηριάσει το φαινόμενο του Εθνικισμού, καθώς καταπιέζει τις μειονότητες, προσδένει το άτομο στο Κράτος και θέτει το Κράτος πιο πάνω από τις Ηθικές Αρχές που τον διέπουν. Οι Φιλελεύθεροι τονίζουν την υποκρισία του Εθνικισμού που προσποιείται ότι είναι δίπλα στον μέσο άνθρωπο υπερασπιζόμενοι τις κοινωνικές παροχές, όμως την ίδια στιγμή υποσκάπτουν την Δημοκρατία η οποία εξασφαλίζει στον πληθυσμό ίσες ευκαιρίες. Τοποθετούν το χρήμα, την εξουσία και την δόξα του κράτους μπροστά από τους ανθρώπους. Ενώ ζητάνε ελεύθερη αγορά, υποστηρίζουν μονοπώλεια και προστατευτισμό. Παριστάνουν τους υπερπατριώτες ενώ είναι εναντίον των ατομικών και συλλογικών ελευθεριών που παρέχονται από το Σύνταγμα. Αναζητούν αποδιοπομπαίους τράγους για να κτίσουν με ένταση μια ρητορική μη ανεκτικότητας προς διαφορετικές φυλές, θρησκείες, ιδεολογίες, τάξεις, κουλτούρες και έθνη.

Οικονομία

Οι οικονομικές πολιτικές των Εθνικιστών (προστατευτισμός και επάρκεια παραγωγής) είναι ασύμβατες με το παγκόσμιο οικονομικό μοντέλο και δεν βοηθούν στην δημιουργία ανταγωνιστικής οικονομίας. Η ύφεση που αναγκαστικά προκαλούν οδηγεί στην αύξηση της ανεργίας και της μετανάστευσης νέων. Το επιχείρημα πως η μετανάστευση προς μια χώρα, αυξάνει την ανεργία δεν φαίνεται να ισχύει καθώς οι μετανάστες βοηθούν στην ανάπτυξη της οικονομίας, διατήρηση χαμηλού πληθωρισμού και τελικά στην μείωση του αριθμού των ανέργων. Επιπλέον, η μετανάστευση σπρώχνει τους ντόπιους σε καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας.