Κρώμνη Πόντου

Η Κρώμνη (Τουρκικά: Korom ή Korum) ήταν ιστορική κωμόπολη του Πόντου, «η κιβωτός του Ελληνισμού του Πόντου», άλλοτε κραταιά κοινότητα των μεταλλωρύχων κρυπτοχριστιανών και ονομαστό θέρετρο των πλουσίων της Τραπεζούντας λόγω του κλίματός της.

Γεωγραφία

Οι οικισμοί της (ενορίες) δημιουργήθηκαν κατά μήκος ευρείας πεταλοειδούς κοιλάδας στο όρος Παρυάδρη, ανατολική προέκταση των Ποντιακών Άλπεων, σε απόσταση 16 ωρών (με τα πόδια) στα νότια της Τραπεζούντας (σημ. Trabzon) και 5 ωρών βορειοανατολικά της Αργυρούπολης (σημ. Gümüşhane). Στα βόρεια συνορεύει με το οροπέδιο της Ματσούκας, ανατολικά με το οροπέδιο της Σάντας, στα νότια με τα χωριά Ίμερα, Λιβάδι, Λυκάστ', και δυτικά με τα χωριά Παρτίν, Βαρενού, Ρουσίον κ.α. Ο πληθυσμός της Κρώμνης υπολογίζεται κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα σε 1.000 περίπου οικογένειες, δηλαδή περίπου 6.000 άτομα, ενώ τις παραμονές της Ανταλλαγής κατεβαίνει στις 250. Στα τελευταία χρόνια αναπτυγμένες ενορίες ήταν 9 από τις παλιές 15 οι εξής: Αληθινός, Μόχωρα, Σαράντων, Τσαχματάντων, Νανάκ, Γλούβενα, Φραγκάντων, Μαντζάντων, Σιαμανάντων. Υπήρχαν όμως στα πλαίσια των ενοριών και πολλοί συνοικισμοί που τα ονόματά τους βασίζονταν στα οικογενειακά ονόματα της κάθε περιοχής (Αλχαζάντων, Στεφανάντων, Βαρτανάντων, Κοϊμψιάντων, Μουρατάντων κλπ).

Ιστορία

Στη βυζαντινή περίοδο ανήκε στην επαρχία Χαλδίας την οποία διέσχιζε η «βασιλική οδός» από Τραπεζούντα προς Μπαϊμπούρτ και Περσία. Υπολείμματα κάστρων και φρυκτωριών σηματοδοτούν τον δρόμο αυτό, που εξυπηρετούσε εμπορικές και στρατιωτικές ανάγκες. Από εκείνη την περίοδο χρονολογούνται και οι περισσότερες ενορίες της, οι οποίες αυξήθηκαν μετά την άλωση της Τραπεζούντας από τους Τούρκους (1461), επειδή εκεί, στο υψόμετρο των 2.000 μέτρων, οι Έλληνες αισθάνονταν πιο ασφαλείς. Σταδιακά κατά τον 17ο και 18ο αιώνα οι κάτοικοι ασπάστηκαν φαινομενικά το Ισλάμ και επί 200 σχεδόν χρόνια κράτησαν κρυφή τη χριστιανική τους πίστη. Το φαινόμενο του κρυπτοχριστιανισμού με επίκεντρο την Κρώμνη κράτησε ουσιαστικά μέχρι το 1856. Τότε, με την υπογραφή από τον σουλτάνο του Χαττ-ι Χουμαγιούν, πρώτοι οι Κρωμναίοι φανέρωσαν στις οθωμανικές αρχές την πραγματική τους θρησκεία, όχι όμως χωρίς συνέπειες. Τότε αρχίζει και ο σταδιακός πληθυσμιακός μαρασμός. Ο φόβος των συνεπειών σε συνδυασμό με την παρακμή των μεταλλείων οδηγεί τους περισσότερους κατοίκους στην Τραπεζούντα και στη Ρωσία.

Οικονομία

Οι κάτοικοι, την εποχή της ακμής, ασχολούνταν με την εξόρυξη μετάλλων από τα ορυχεία της περιοχής, όπως και οι περισσότεροι κάτοικοι της Χαλδίας. Άλλη κύρια απασχόλησή τους αποτελούσε η κτηνοτροφία. Οι μεγάλες ορεινές άδεντρες εκτάσεις, στις παρυφές των συνοικισμών της, τα λεγόμενα παρχάρια (Σοανορύμ, Μετζίτ, Αλεπογιανέσσεα, Λειβαδία, Μαντακέν), προσφέρονταν γι αυτό το σκοπό. Η κτηνοτροφία απασχολούσε κυρίως γυναίκες (παρχαρομάνες) που το καλοκαίρι μετέφεραν τα ζώα τους στα παρχάρια και τα προϊόντα της ήταν ξακουστά. Οι άντρες μετά την παρακμή των μεταλλείων ξενιτεύονταν ή στη Ρωσία ή στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας ως έμπειροι τεχνίτες μεταλλείων. Πολλοί εγκαταστάθηκαν στην Τραπεζούντα και ασχολήθηκαν με το εμπόριο και τις υπηρεσίες. Αρκετοί βιομήχανοι, έμποροι, γιατροί, μηχανικοί, δημοσιογράφοι, εκπαιδευτικοί, φωτογράφοι, χρυσοχόοι, επιχειρηματίες της ποντιακής πρωτεύουσας κατάγονταν από την Κρώμνη. Μαζί με αυτούς επισκέπτονταν τα καλοκαίρια την Κρώμνη και άλλοι επιφανείς Τραπεζούντιοι για παραθερισμό. Μέχρι τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο η Κρώμνη ήταν το μεγαλύτερο παραθεριστικό κέντρο της περιοχής. Εμπορικά, φούρνοι, μπακάλικα εξυπηρετούσαν τους παραθεριστές ενώ μουσικοί και τραγουδιστές ντόπιοι ή και ξένοι τους διασκέδαζαν. Δεν είναι τυχαίο ότι η Κρώμνη αποκαλούνταν «τη τραγωδί (του τραγουδιού) η μάνα».

Εκπαίδευση

Στην Κρώμνη λειτουργούσαν ένα σχολείο στον Καστρότοιχο για τις ανατολικές ενορίες, ένα δίπλα στο εκκλησάκι της Μεταμόρφωσης για τις βορειοδυτικές ενορίες και ένα στην απομονωμένη ενορία του Νανάκ. Τα σχολεία της Κρώμνης, του Παρτίν και του Λυκάστ' τελούσαν υπό την εποπτεία και συνδρομή της Αδελφότητας Κρωμναίων Τραπεζούντας.

Η Έξοδος

Ο πόλεμος, οι εκτελέσεις, οι σφαγές από συμμορίες τσετών, οι διωγμοί και άλλες ταλαιπωρίες των Ελλήνων του Πόντου, κυρίως μετά το 1919, μείωσαν δραματικά τον πληθυσμό της Κρώμνης. Οι λίγες οικογένειες που έμειναν μέχρι το τέλος αναγκάστηκαν να εκπατριστούν κατ’ εφαρμογή της ελληνοτουρκικής Συνθήκης Ανταλλαγής που υπογράφτηκε στη Λωζάνη το 1923. Στις 31 Ιανουαρίου 1924, μέσα στο καταχείμωνο, δόθηκε η εντολή εκκένωσης της Κρώμνης. Μετά από μια βδομάδα πεζοπορίας η θλιβερή πομπή των εκπατρισμένων έφτασε στην Τραπεζούντα. 
Εκεί τους περίμεναν πλοία για να τους οδηγήσουν στην Ελλάδα. Οι Κρωμναίοι δεν εγκαταστάθηκαν σε ένα μέρος στην Ελλάδα αλλά διεσπάρησαν σε πολλούς οικισμούς. Αρκετοί πάντως απόγονοι Κρωμναίων βρίσκονται σήμερα στην Καλαμαριά  της Θεσσαλονίκης όπου λειτουργεί και πάλι η Αδελφότητα Κρωμναίων.