Ιερός Ναός Μεγάλης Παναγίας και Αγίου Δημητρίου Θήβας

Ο ναός

Ο πάνσεπτος Ιερός Ναός της «Μεγάλης» Παναγίας – Αγίου Δημητρίου Θηβών, βρίσκεται στη δυτική πλευρά του ιστορικού κέντρου των Θηβών. Εγκαινιάσθηκε από τον Μητροπολίτη Θηβών και Λεβαδείας Δοσίθεο, στις 19 Απριλίου 1867, πάνω στη θέση παλαιότερου περίφημου Ναού, ο οποίος καταστράφηκε ολοσχερώς από τους σεισμούς τον 1853, ενώ αϊώνες πρίν, στήν ίδια τοποθεσία υπήρχε ονομαστή Ιερά Μονή της Μεταμορφώσεως τον Σωτήρος – Μεγάλης Παναγίας.
Ο ιστορικός Λεκαίν αναφέρει πώς «κυριωτέρα Εκκλησία των Θηβών είναι η Μεγάλη Παναγία, ήτις περιέχει Εικόνα, τον Χριστόν φέρουσα δεξιά και έργον είναι του Ευαγγελιστού Λουκά», ενώ αναφορά σε αυτήν κάνει ο πολύς Strzygowski (1894).
Ο δε Giorgio Fedalto πιστεύει πως ο Ναός οικοδομήθηκε στον ίδιο τόπο πού ό Πολιούχος Θηβών Άγ. Ιωάννης ο Καλοκτένης, τόν 12ο αιώνα οικοδόμησε περίφημο Ναό τής Παναγίας.

Ο Ναός εξωτερικά

Ο ναοδομικός ρυθμός του Ναού είναι τρίκλιτος εγγεγραμμένος σταυροειδής μέ τρούλο.
Τα κωδωνοστάσια κατασκευάσθηκαν αργότερα. Τον όλο σχεδιασμό καί επίβλεψη του Ναού ανέλαβε ο ονομαστός Αρχιτέκτονας Ιωάννης Φιλιππότης ο Τήνιος, με συνεργάτη τόν ονομαστό γλύπτη γιό τον Δημήτριο. Οι Φιλιππότες συγκέντρωσαν όλο το παλαιό αρχαιολογικό υλικό: κιονόκρανα, θωράκια, επιγραφές, γλυπτά που ήσαν διάσπαρτα στο χώρο και γίνονταν βορά των αρχαιοκαπήλων – αφού δέν υπήρχε ακόμη οργανωμένο μουσείο – τόσο από τα ερείπια ειδωλολατρικών μνημείων όσο καί από τα ερείπια τον παλαιού Ναού -Μονής και τα ενετοίχισαν πέριξ του Ναού, διακοσμώντας τον έτσι με περισσή σοφία, τέχνη καί σύνεση. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να χαρακτηρισθεί ο Ναός ως «εντοιχισμένο διαχρονικό μουσείο εντοιχισμένων γλυπτών όλων των εποχών»! Άξια ιδιαίτερου θαυμασμού και προσοχής είναι τα κατωτέρω: Στην Κεντρική είσοδο: δεξιά, ο Βοιωτικός Κάνθαρος (Αμφορέας) (δ’ αί. π.Χ.)
Αριστερά ο παλαιοχριστιανικός Σταυρός.
Στό μέσο ξεχωρίζει το γλυπτό μαρμάρινο αντίγραφό της Μ. ΙΙαναγίας, έργο του Δημητρίου Φιλιππότη, στο τρίγωνο αέτωμα τής κεντρικής εισόδου και ο «Θυρέος» με το συμβολικό Άετό.
Στη βόρεια πτέρυγα ξεχωρίζουν: η ‘επιγραφή – αφιέρωμα της πόλεως πρός τον Ρωμαίο Αυτοκράτορα Τίτο: «ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ ΤΙΤΟΝ ΚΑΙΣΑΡΑ ΘΕΟΝ ΣΕΒΑΣΤΟΝ ΟΥΕΣΠΑΣΙΑΝΟΝ. Η ΠΟΛΙΣ» Ήταν τοποθετημένη κάτω από άγαλμα του. Διακρίνουμε επίσης, ένα πρωτοχριστιανικό Θωράκιο Τέμπλου στο ψηλότερο σημείο τον αετώματος καθώς και μία γλυπτή περιστερά του στ’ αί. π.Χ. .
Στη νότεια πτέρυγα ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν : Ο Τέθριπος Ηνίοχος (δ’ αϊ.π.Χ.) πού ήταν επιτύμβια πλάκα στο μνημείο ήρωα καθώς και γλυπτό με ιππέα στρατιώτη καί επιγραφή: «ΕΠΑΦΡΙΩΝ ΗΡ (ΩΣ)» (γ’ αί. π.Χ.).
Στην ανατολική πτέρυγα (κόγχες Ιερού Βήματος) τοποθετήθηκαν μόνο χριστιανικά γλυπτά και κυρίως παλαιοχριστιανικά βυζαντινά θωράκια τέμπλων, «απείρου κάλλους και Θαυμασμού» κατά τον Γερμανό Αρχαιολόγο Αιμίλιο Ντούττσεκ (1942).
Ξεχωριστό ένδιαφέρον παρουσιάζουν τά παράθυρα καί τα υπέρθυρα τον Ναού όπου οι Φιλιππότες χρησιμοποίησαν τα καταλληλότερα κιονόκρανα  κορινθιακού , δωρικού, ιωνικού και βυζαντινού ρυθμού για να τα διακοσμήσουν.

Το εσωτερικό του Ναού

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο εσωτερικός χώρος του Ναού μέ τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και επιδράσεις της εποχής του. Μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας είναι το από ατόφιο μάρμαρο Τέμπλο (έργο Δημητρίου Φιλιππότη 1902) καί τα Προσκυνητάρια τον Ναού με τις λεπτομερείς διακοσμήσεις και τα περίτεχνα σκαλίσματα.
Κατάπληξη προκαλούν οι τέσσερεις μεγάλες κολώνες που στηρίζουν τον κομψό τρούλο οι οποίες κατ’ άλλους βγήκαν ατόφιες (μασίφ) από τήν «καρδιά» της γής καί μεταφέρθηκαν πάνω σε άμαξες ή κατ’ άλλους προέρχονται από αρχαίο καλλιμάρμαρο Ναό.

Εορτες Ναού και παρεκκλησίων Ενορίας

Ιερός Ναός μας είναι δισυπόστατος και τιμά εκτός από τή Μεγάλη Παναγία καί τόν Άγιο Μεγαλο-μάρτυρα Δημήτριο τον Μυροβλήτη. Η μεγάλη Πανήγυρη του Ναού είναι του Δεκαπενταυγούστου με Ιερά Αγρυπνία στις 13 εσπέρας προς 14/8. Την Παραμονή τελείται Μέγας Αρχιερατικός Πανηγυρικός Εσπερινός και γίνεται Λιτανεία της Θαυματουργού Εικόνος της Μεγάλης Παναγίας, ενώ ανήμερα, Πανηγυρική Αρχιερατική Θεία Λειτουργία.
Από το 1997 καθιερώθηκε και η Ακολουθία της «Μεγάλης Εβδομάδος του Αγίου Δημητρίου» που ψάλλεται στον Ναό από 19 έως 26 Οκτωβρίου, τελείται δε Ιερά αγρυνπνία στις 24 εσπέρας 25/10.
Την παραμονή τελείται Μέγας Πανηγυρικός Εσπε-ρινός Λιτανεία, ενώ ανήμερα, (26 Οκτωβρίου), τελείται πανηγυρική Θεία Λειτουργία. Ολες τις ημέρες τίθεται σε προσκύνημα τεμάχιο Ιερού Λειψάνου του.
Στον Ιερό Ναό τελείται συχνότατα η Θεία Λειτουργία, Ιερό Σαρανταλείτουργο Χριστουγέννων, Δεκαπενταλείτουργο (το Δεκαπενταύγουστο) κάθε απόγευμα η Ακολουθία του ‘Εσπερινού, κάθε Δευτέρα εσπέρας Παράκληση στην Μ.Παναγία και ομιλία, ειδικές Παρακλήσεις για μαθητές, Αγρυπνίες, ενώ ξεχωριστά μεγαλοπρεπείς είναι οι Ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδος, του Δωδεκαημέρου, και των Εορτών του έτους με τη συμμετοχή των καλλιφωνό-τατων Ιεροψαλτών τον Ναού.
Στον Ιερό Ναό διαφυλάσσεται ως ανεκτίμητος Θησαυρός, μικρό τεμά-χιο ΤΙΜΙΟΥ ΞΥΛΟΥ από τα Ιεροσόλυμα και Ιερά Λείψανα. (Αγίου Δημητρίου, Αγίου Μηνά, Αγίου Χαραλάμπους, Αγίου Ρηγίνου, Αγίου Λούκα Κριμαίας και πολλών άλλων Αγίων).
Εκτός από τις Εορτές του κεντρικού Ναού εορτάζουν αντιστοίχως και τα 9 Παρεκκλήσια της Ενορίας μας : Αγίας Τριάδος (Δευτέρα Αγ. Πνεύματος), Μεταμορφώσεως (6 Αυγούστου) Αγ. Ανδρέου (30 Νοεμβρίου), Αγ. Αικατερίνης (Πρωτοχριστιανική Κατακόμβη, 25 Νοεμβρίου), Αγ. Δημητρίου «μικρού» (26 & 27 Οκτωβρίου), Αγ. Μηνά (11 Νοεμβρίου), Αγ. Αθανασίου (18 Ιανουαρίου και 2 Μαίου), Αγ. Χαραλάμπους (10 Φεβρουαρίου) και Αγίου Νικολάου (6 Δεκεμβρίου). Καθιερωμένο ετήσιο Μνημόσυνο τελείται για τον ΓΕΡΟΝΤΑ π. ΕΦΡΑΙΜ ΚΑΤΟΥΝΑΚΙΩΤΗ (27 Φεβρουαρίο) ο οποίος πριν αναχωρήσει για το Άγιον Όρος, διέμενε κοντά στον Ναό καί ευλαβειτο ιδιαι-τέρως την Μ. Παναγία.
Απέναντι από τον Ναό ορθώνεται το «Ενοριακό πνευματικό και πολιτιστικό κέντρο» της Ενορίας: «Ενοριακή καταφυγή» , στο όποιο φιλοξενούνται οι ενοριακές ποιμαντικές δραστηριότητες για ανθρώπους κάθε ηλικίας: (3 τμήματα Κατηχητικών, Σύναξη Ανδρών και Γυναικών, Ζευγαριών, Δανειστική Βιβλιοθήκη, Νεανικό Στέκι, Εργαστήρι Βυζαντινής Αγιογραφίας και Σχολή Βυζαντινής Μουσικής, Τμήμα Απασχόλησης παιδιών ΑΜ.Ε.Α , ενώ δραστηριοποιείται και ο Σύνδεσμος Αγάπης Γυναικών.(5 ομάδες)

Η Εικόνα της «Μεγάλης» Παναγίας

Στον Ναό διασώζονται αξιόλογες Ιερές Εικόνες εκ των οποίων σπουδαιότερη είναι η Εφέστια Θαυματουργή Εικόνα τής «Μεγάλης Παναγίας» η οποία κατά την παράδοση φιλοτεχνήθηκε από τον Ευαγγελιστή Λουκά, ο οποίος έζησε και ετάφη στη Θήβα, όπως σημειώνουν πλείστοι Ιστορικοί και βιογράφοι.
Δέος και κατάνυξη προκαλεί η γλυκυτάτη μορφή της Θεοτόκου, που αν καί το πρόσωπό Της είναι «σκαμμένο» από τους αιώνες, νομίζεις πως στοργικά σε «αντικρύζει» από όποιο σημείο και αν την προσέξεις. Η Εικόνα αυτή συνδέεται μέ θρύλους καί παραδόσεις του Γένους μας και ιδιαίτερα ταυτίζεται με τις Εικόνες της Παναγίας Σουμελά και της Παναγίας Αθηνιώτισσας. Τα αναρίθμητα τιμαλφή αφιερώματα που Τη στολίζουν κατά την πανήγυρή Της στις 15 Αυγούστου, μαρτυρούν και ένα θαυμαστό γεγονός τής θεομητορικής ευλογίας και χάριτος που εκπέμπει στους πιστούς, αιώνες τώρα!

Άλλες εικόνες και κειμήλια του Ναού

Αξιόλογη είναι η Εκόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, με ένθετη χρονολογία, ΑΨΚΒ(1622), οι Εικόνες των Αγίων Αναργύρων και των Αγίων Πάντων έργα Σαμαριναίων αυταδέλφων και η Εικόνα του Αγίου Ιωάννου του Ρώσσου με σκαλισμένο χρυσό (τσουκάνικο), έργο του Αγιορείτου Μοναχού π. Ευστρατίου. Όλες οι Εικόνες του Τέμπλου, είναι αναγεννησιακής τεχνοτροπίας, μεγάλης δέ καλλιτεχνικής άξίας. (1912 - 1914).
Παλαιότερες Εικόνες του 17ου και 18ου αιώνος, (έργα οι περισσότερες του επισκόπου Θηβών Αθανασίου έχουν τοποθετηθεί στο Ενοριακό μουσείο Εικόνων και κειμηλίων. Άξια ιδιαίτερης προσοχής, είναι και ο συντηρημένος χρυσοκέντητος «Επιτάφιος Θρήνος», καθώς και το παλαιό ξυλόγλυπτο Κουβούκλιο του Επιταφίου, έργο Στ. Νομικού (1917). Στό Ναό υπάρχουν επίσης εντοισχισμένες αγιογραφίες και τοιχογραφίες με πάμπολλα σχέδια οί οποίες άνακατασκευάστη-καν μετά τον σεισμό του 1981.

Εορτασμός

Ο ναός γιορτάζει δύο φορές, η πρώτη γιορτή είναι στις 15 Αυγούστου όπου γιορτάζεται η Κοίμηση της Θεοτόκου και την παραμονή γίνεται περιφορά της εικόνας και η δεύτερη στις 26 Οκτωβρίου όπου γιορτάζεται ο Άγιος Δημήτριος.