Ιθάκη (Καβάφης)

Ιθάκη ονομάζεται ένα από τα διασημότερα ποιήματα του Κωνσταντίνου Καβάφη, για το οποίο χαρακτηρίζεται ότι «βρίσκεται στην τέλεια ποιητική του ωριμότητα». Η «Ιθάκη» δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, στο περιοδικό Γράμματα, το 1911 και θεωρείται διδακτικό-φιλοσοφικό ποίημα. Όταν το έγραψε, ο Καβάφης ήταν 48 ετών. Το ποίημα είναι γραμμένο με αμεσότητα, σε δεύτερο πρόσωπο, όπου ο ποιητής μιλά άμεσα στον αναγνώστη. Η έμπνευση του Καβάφη για το ποίημα είναι η Ιθάκη της Οδύσσειας του Ομήρου, η πατρίδα και ο πολυπόθητος στόχος προορισμού του Οδυσσέα και είναι το τελευταίο από τα μυθικά ποιήματά του. Η σημαντικότητα της «Ιθάκης» στην πρόσληψη του έργου του Καφάβη δείχνεται χαρακτηριστικά όταν ο ποιητής ταυτοποιείται από το ίδιο του το ποίημα: «ο ποιητής της Ιθάκης» Ο Ζακ Λακαρριέρ έγραψε για την «Ιθάκη» ότι «ποτέ ποίημα δεν έχει πει τόσα πολλά πράγματα, σε τόσες λίγες λέξεις» .

Δημοσίευση το 1911 στην Αλεξάνδρεια και πρώτη μετάφραση το 1924 στα αγγλικά

Η «Ιθάκη» γράφτηκε τον Οκτώβριο του 1910 και δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Γράμματα, στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, στο τεύχος Οκτωβρίου - Νοεμβρίου του 1911. Η πρώτη μετάφραση του ποιήματος έγινε στα αγγλικά και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Criterion του ποιητή Τ. Σ. Έλιοτ το 1924, με την υποστήριξη του συγγραφέα Ε. Μ. Φόρστερ. Το ποίημα (όπως και άλλα) είχε μεταφράσει ο κοινός φίλος του Φόρστερ και του Καβάφη, ο σπουδασμένος στην Αγγλία Αλεξανδρινός δικηγόρος Γεώργιος Βαλασόπουλος (George Valassopoulo, Ιαν 1890-Οκτ 1972), με την επίβλεψη του ίδιου του Καβάφη. Κατά την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Φόστερ υπηρετούσε στον Ερυθρό Σταυρό στην Αλεξάνδρεια ως αντιρρησίας συνείδησης την περίοδο 1916-18 και εκεί είχε γνωρίσει τον Καβάφη.

Η μεταφορική έννοια της Ιθάκης

Ενώ άλλα μυθολογικά ποιήματα του Καβάφη περιγράφουν στιγμές από το ιστορικό παρελθόν, η «Ιθάκη» αποδίδεται όχι ως το ομηρικό ταξίδι του Οδυσσέα, αλλά ως μια μεταφυσική και ψυχολογική αναζήτηση του κάθε αναγνώστη, στον οποίο απευθύνεται άμεσα ο ποιητής, με σκοπό τις εμπειρίες της ζωής και την σοφία. Μάλιστα, σε αντίθεση με την Οδύσσεια όπου ο ήρωας θέλει να επιστρέψει όσο το δυνατόν πιο γρήγορα στην πατρίδα του την Ιθάκη, ο Καβάφης προσφέρει μια άλλη οπτική: Εύχεται στον αναγνώστη να «είναι μακρύς ο δρόμος» και τον προτρέπει: «μη βιάζεις το ταξίδι διόλου» .

Καβαφικά Αυτοσχόλια

Στο βιβλίο του Γ. Λεχωνίτη «Kαβαφικά Aυτοσχόλια», ο ίδιος ο Καβάφης αναφέρει για το ποίημα αυτό:
«Το νόημα του ποιήματος τούτου είναι απλούν και σαφές. Ο άνθρωπος εις την ζωήν του επιδιώκει ένα σκοπόν "Ιθάκην", αποκτά πείραν, γνώσεις και ενίοτε αγαθά ανώτερα του σκοπού του ιδίου. Κάποτε δε την Ιθάκην, όταν φθάνει στο τέρμα των προσπαθειών του, την ευρίσκει πτωχικήν, κατωτέρα των προσδοκιών του. Εντούτοις η Ιθάκη δεν τον γέλασε»

Μεταφράσεις

Στην αγγλική γλώσσα, σημαντικότατες μεταφράσεις είναι αυτή του Γεωργίου Βαλασόπουλου (η πρώτη μετάφραση στα αγγλικά, το 1924 του  φίλου και μεταφραστή του Καβάφη), του Ιωάννη  Μαυρογορδάτου το 1952, αλλά και της Ρέι Ντάλβεν (Rae Dalven) το 1961, και αυτή των Έντμουντ Κίλι και Φίλιπ Σέρραρντ (Philip Sherrard) (το 1975 και το 1995) που έγιναν μεταξύ 1951 και 1975 αλλά και αρκετές μεταφράσεις που έγιναν αργότερα όπως της Αλίκης Μπάρνστοουν (Aliki Barnstone) το 2006, του Στρατή Χαβιαρά το 2004 (Αθήνα) και το 2007 (Ουάσινγκτον), του Ευάγγελου Σαχπέρογλου το 2008 και του Ντάνιελ Μέντελσον (Daniel Mendelsohn) το 2009.
Στη γαλλική γλώσσα, γνωστότερες είναι η πρώτη μετάφραση της γαλλίδας ακαδημαϊκού Μαργκερίτ Γιουρσενάρ του 1940 (σε πεζό λόγο), την οποία επεξεργάστηκε ξανά το 1954 και το 1958 και του ελληνιστή Ζακ Λακαρριέρ (Jacques Lacarrière) σε μορφή ποιήματος.
Στην ιταλική γλώσσα, σημαντική μετάφραση της «Ιθάκης» έχει γίνει το 1961 από τον νεοελληνιστή Φιλίππο Μαρία Ποντάνι.
Στα ισπανικά, έχουν δημοσιευτεί μεταφράσεις και το 1982 από τον José María Álvarez, αλλά και το 1999 από τον Pedro Bádenas de la Peña.
Μετάφραση στα πορτογαλικά έχει γίνει από τους Χόρχε ντε Σένα (Jorge de Sena) , Χοζέ Πάουλο Παές (José Paulo Paes) και Ísis Borges da Fonseca 
Στα γερμανικά το ποίημα μεταφράστηκε από τον Βόλφγκανγκ Γιόσινγκ (Wolfgang Josing) με τη συμμετοχή της Ντόρις Γκούντερτ (Doris Gundert) και εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο Romiosini στην Κολωνία το 1983, 
Στα ρωσικά το ποίημα αποδόθηκε από διάφορους μεταφραστές. Μερικές από τις πιο αξιόλογες μεταφράσεις είναι αυτές του Γκεννάντι Σμάκοφ (Шмаков Геннадий Григорьевич), της Σοφίας Ιλγίνσκαγια (Ильинская Софья Борисовна), του  Αλεξάντρ Βελιτσάνσκι (Величанский Александр Леонидович), του Γιεβγκένι Κολέσοφ (Евгений Колесов) και του Βλαντισλάβ Νεκλιάγιεφ (Владислав Некляев).
Στα ολλανδικά μεταφράστηκε από τον Χανς Βάρρεν (Hans Warren) και τον Μάριο Μόλενγκρααφ (Mario Molengraaf) το 1984.

Επιδράσεις / πολιτισμός

Σημαντική επίδραση στη διάδοση του ποιήματος αλλά και της ποίησης του Καβάφη, είχε η ανάγνωσή του από τον Μωρίς Τέμπελσμαν (Maurice Tempelsman), σύντροφο της Ζακλίν Κένεντι Ωνάση, στην κηδεία της στη Νέα Υόρκη των ΗΠΑ το 1994, κάτι που είχε σαν αποτέλεσμα την εξάντληση της μετάφρασης σε έκδοση των Κίλι/Σέραρντ και την επανέκδοσή της δυο ακόμη φορές .
Οι πρώτοι στίχοι του ποιήματος (Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη, να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος), σε μετάφραση των Keely και Sherrard στην αγγλική γλώσσα έχουν καταγραφεί στο «The Yale Book of Quotations», στην έκδοση 2006
Στην Ελλάδα, η «Ιθάκη» είναι ένα από τα κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας τα οποία διδάσκονται στα σχολεία, στην Α΄ Λυκείου