Γερεβάν

Ονομασία

Κατά την αρμενική παράδοση, το όνομα «Γερεβάν» προέρχεται από τη φράση του Νώε καθώς κοιτούσε προς τα εκεί μετά την προσάραξη της κιβωτού του πάνω στο όρος Αραράτ και ύστερα από την υποχώρηση των νερών του Κατακλυσμού: "Yerevants!" στα αρμενικά σημαίνει «εμφανίστηκε». Η πιθανότερη θεωρία όμως είναι ότι απλώς η πόλη έλαβε το όνομα του βασιλέα των Αρμενίων Γερβάντ Γ΄ του Εσχάτου (του τελευταίου ηγέτη της δυναστείας των Οροντιδών), που ίδρυσε την πόλη Yervandashat.

Αρχαία εποχή

Η περιοχή του Γερεβάν φαίνεται ότι πρωτοκατοικήθηκε μόνιμα από τον άνθρωπο την 4η χιλιετία π.Χ., ενώ διάφοροι οχυρωμένοι οικισμοί της (Σενγκαβίτ, Τσιτσερνακαμπέρντ, Karmir Blur, Arin Berd, Karmir Berd και Berdadzor) ανάγονται στην Εποχή του Χαλκού. 
Ιστορική αφετηρία της πόλης θεωρείται το στρατιωτικό φρούριο Ερεμπουνί που ανεγέρθηκε το 782 π.Χ. με διαταγή του βασιλιά των Ουραρτού, Αργίστη Α΄, προκειμένου να προστατεύσει την περιοχή από επιδρομείς που προέρχονταν από την περιοχή του Καυκάσου. 
Το Γερεβάν συναγωνίζεται επομένως σε αρχαιότητα τις πόλεις της αρχαίας Ελλάδας. Κατά την ακμή των Ουραρτού, στην περιοχή κατασκευάστηκαν αρδευτικά κανάλια και μία τεχνητή λίμνη.
Από τον 6ο ως τον 4ο αιώνα π.Χ., το Γερεβάν υπήρξε ένα από το σημαντικότερα κέντρα της σατραπείας της Αρμενίας της Περσικής Αυτοκρατορίας της δυναστείας των Αχαιμενιδών. Το 585 π.Χ. το φρούριο Teishebaini (Karmir Blur), 50 χιλιόμετρα βόρεια του Γερεβάν καταστράφηκε από επιδρομή Σκυθών.
Εξαιτίας της απουσίας ιστορικών πηγών, το χρονικό διάστημα από τον 4ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 3ο αιώνα μ.Χ. χαρακτηρίζεται ως «οι σκοτεινοί αιώνες του Γερεβάν». Ο πρώτος χριστιανικός ναός στην πόλη, η εκκλησία των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, ανεγέρθηκε τον 5ο αιώνα και κατέρρευσε το 1931.

Μεταξύ ξένων κατακτητών

Το 658 μ.Χ., κατά το πρώτο κύμα της αραβικής επεκτάσεως, το Γερεβάν κατακτήθηκε από τους Άραβες. Από τότε η θέση του αύξησε τη σημασία του ως σταυροδρόμι για τις διαδρομές των καραβανιών μεταξύ της Ευρώπης και της Ινδίας. Από τον 9ο ως τον 11ο αιώνα το Γερεβάν υπήρξε σταθερά τμήμα του αρμενικού βασιλείου Μπαγκρατούνι και στη συνέχεια καταλήφθηκε από τους Σελτζούκους. Η πόλη απέκτησε οικονομική και πολιτική δύναμη κατά τα μέσα του 13ου αιώνα, όταν εξελίχθηκε σε σημαντικό κόμβο μεταξύ της κοιλάδας του Αραράτ και του Καυκάσου.
Η πόλη καταλήφθηκε και λεηλατήθηκε από τον Ταμερλάνο το 1387. Μετά έγινε διοικητικό κέντρο του Ιλχανάτου. Εξαιτίας της στρατηγικής του τοποθεσίας, το Γερεβάν συνεχώς αποτελούσε μήλο της έριδας ανάμεσα στην Περσία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, περνώντας διαδοχικά πολλές φορές από την κυριαρχία των μεν στους δε και αντιστρόφως (14 φορές στην κορύφωση των τουρκοπερσικών πολέμων, με την τελευταία σημαντική οθωμανική εισβολή να χρονολογείται κατά τη δεκαετία του 1720). 
Το 1604 κατελήφθη από τα περσικά στρατεύματα και με διαταγή του σάχη Αμπάς Α΄, δεκάδες χιλιάδες Αρμένιοι, από τους οποίους πολλοί ήταν κάτοικοι του Γερεβάν, μεταφέρθηκαν στα ενδότερα της Περσίας. Μετά από αυτό, η σύνθεση του πληθυσμού της πόλης έγινε 80% Μουσουλμάνοι και 20% Αρμένιοι. Τόσο οι Οθωμανοί, όσο και οι Πέρσες διατηρούσαν νομισματοκοπείο στο Γερεβάν. Κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα το Γερεβάν γνώρισε οικονομική άνθιση που οφειλόταν στην ανάδειξή του ως εμπορικό και βιοτεχνικό κέντρο. 
Την δεκαετία του 1670 ο Γάλλος περιηγητής Ζαν Σαρντέν επισκέφθηκε την πόλη, την οποία περιέγραψε στο έργο του «Ταξίδια του ιππότη Σαρντέν στην Υπερκαυκασία το 1672-1673». Λίγα χρόνια αργότερα, στις 7 Ιουνίου 1679 το Γερεβάν επλήγη από έναν καταστροφικό σεισμό που ισοπέδωσε μεταξύ άλλων και τα σημαντικότερα κτήρια της πόλης. 
Από το 1747 το Γερεβάν αποτελούσε τμήμα ομώνυμου χανάτου, εδάφους της Περσικής Αυτοκρατορίας, ενώ το 1808 πολιορκήθηκε χωρίς επιτυχία από δυνάμεις του ρωσικού αυτοκρατορικού στρατού.

Η ρωσική κυριαρχία

Κατά τον Β΄ Ρωσοπερσικό Πόλεμο του 1826-1828, ρωσικά στρατεύματα υπό τον Ιβάν Πασκέβιτς εισήλθαν στο Γερεβάν την 1η Οκτωβρίου 1827. Η πόλη παραχωρήθηκε επισήμως από τους Πέρσες στη Ρωσική Αυτοκρατορία το 1828 με τη Συνθήκη του Τουρκμεντσάι. Έπειτα, υποστηρίχθηκε από το κράτος η επανεγκατάσταση Αρμενίων από την Περσία και την Τουρκία στο Γερεβάν. Μέχρι το 1900 ο πληθυσμός του Γερεβάν είχε ανέβει στις 29.000, με το 49% να είναι Αζέροι (αναφερόμενοι στις ρωσικές πηγές ως «Αζερμπαϊτζανοί Τάταροι»), το 48% Αρμένιοι και το 2% Ρώσοι. Η πόλη έγινε η έδρα του νέου Υποκειμένου της Αρμενίας και μετά του Κυβερνείου του Εριβάν.
Η πόλη άρχισε να αναπτύσσεται οικονομικά και να δυτικοποιείται αρχιτεκτονικά, με την κατεδάφιση παλιών κτηρίων και την ανοικοδόμηση νέων ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής στη θέση τους. Κατά την επίσκεψη του Τσάρου Νικολάου Α΄ το 1837, το Γερεβάν είχε γίνει ένα ουγιέζντ.
Το πρώτο γενικό σχέδιο πόλεως συντάχθηκε το 1854 και το ίδιο έτος άνοιξαν οι Σχολές Θηλέων των Αγίων Hripsime και Gayane. Το 1874 ο Ζαχαρίας Γκεβορκιάν άνοιξε το πρώτο τυπογραφείο και εκδοτικό οίκο στην πόλη, ενώ το 1879 ιδρύθηκε το πρώτο θέατρο, κοντά στην εκκλησία των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου. Το 1902 μία σιδηροδρομική γραμμή ένωσε το Γερεβάν με την Τιφλίδα, το Αλεξαντροπόλ και την πόλη Julfa του Αζερμπαϊτζάν. Την ίδια χρονιά άνοιξε η πρώτη δημόσια βιβλιοθήκη του Γερεβάν, ενώ το 1913 άρχισε να λειτουργεί τηλεφωνική υπηρεσία με 80 συνδρομητές αρχικά.
Στις αρχές Μαΐου του 1917, λίγο μετά την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από την ευρύτερη περιοχή και την υπαγωγή της απευθείας στη δικαιοδοσία της κεντρικής ρωσικής κυβέρνησης, διεξήχθη στο Γερεβάν το πρώτο συνέδριο των Δυτικών Αρμενίων με την παρουσία 64 αντιπροσώπων που ανέδειξαν εξαμελές συμβούλιο, το οποίο απαρτιζόταν από μέλη των τριών κυριότερων αρμενικών πολιτικών δυνάμεων της περιόδου (ντασνάκ, ραμγκαβάρ και χντσαγκ).

Σύντομη ανεξαρτησία (1917–1920)

Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, Αρμένιοι, Γεωργιανοί και μουσουλμάνοι ηγέτες της Υπερκαυκασίας ενώθηκαν και σχημάτισαν την Υπερκαυκασιανή Ομοσπονδία, ανακηρύσσοντας την απόσχισή της από τη Ρωσία. Τον Μάιο του 1918, η πόλη κινδύνευσε από τουρκικό στρατό, ωστόσο η αρμενική νίκη στη μάχη του Σαρνταραμπάντ απομάκρυνε οριστικά τον κίνδυνο κατάληψής της. Παράλληλα, τον ίδιο μήνα, στις 28 Μαΐου, το Γερεβάν έγινε η πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Αρμενίας, μετά τη διάσπαση της βραχύβιας ομοσπονδίας με τους Γεωργιανούς και τους μουσουλμάνους. Στις αρχές του 1920 υπολογίζεται πως είχαν καταφύγει στο Γερεβάν περίπου 50.000 Αρμένιοι πρόσφυγες από τα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι οποίοι ζούσαν υπό αντίξοες συνθήκες.
Στις 29 Νοεμβρίου 1920 τα στρατεύματα των Μπολσεβίκων κατέλαβαν το Γερεβάν κατά τη διάρκεια του Ρωσικού Εμφυλίου. Οι εθνικιστές ανέκτησαν την πόλη τον Φεβρουάριο 1921, αλλά στις 2 Απριλίου του ίδιου έτους κατελήφθη οριστικά από τον Κόκκινο Στρατό.

Το σοβιετικό Γερεβάν

Το Γερεβάν έγινε η πρωτεύουσα της νεοσύστατης Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Αρμενίας, μιας από τις 15 Δημοκρατίες της ΕΣΣΔ. Η σοβιετική περίοδος μετέτρεψε την πόλη, από μια υπανάπτυκτη πόλη της ρωσικής και περσικής περιφέρειας, σε πολιτιστικό, οικονομικό, επιστημονικό και βιομηχανικό κέντρο με πάνω από 1 εκατομμύριο κατοίκους από τα τέλη της δεκαετίας του 1970.
Η πόλη ήταν ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά αλλά και βιομηχανικά κέντρα ολόκληρης της Σοβιετικής Ένωσης. Ιδιαίτερη ανάπτυξη γνώρισαν κυρίως οι τομείς της χημικής και πετροχημικής βιομηχανίας, η ηλεκτροτεχνική, οι βιομηχανίες μετάλλων και δερμάτων, οι μηχανοκατασκευές κ.ά.
Η αναδόμηση της πόλης έγινε πάνω σε σχέδια του Αρμένιου αρχιτέκτονα Αλέξανδρου Ι. Ταμανιάν, ο οποίος ενσωμάτωσε εθνικά παραδοσιακά στοιχεία στη σύγχρονη αστική πολεοδομική ανάπτυξη. Το σχέδιό του ήταν μια ακτινική-κυκλική διάταξη, υπερκείμενη της υπάρχουσας πόλεως. Ως αποτέλεσμα, πολλά ιστορικά κτήρια κατεδαφίσθηκαν, ανάμεσά τους και οι τέσσερις από τους επτά κεντρικούς ναούς της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας, τζαμιά, το παλιό περσικό φρούριο, χαμάμ, παζάρια και καραβάν-σαράι. Παράλληλα, ο πληθυσμός της πόλης ξεπέρασε κατά πολύ τα αρχικά σχέδια του Ταμανιάν, σύμφωνα με τα οποία θα ανερχόταν μεταξύ 100.000 - 150.000 κατοίκων, ενώ η ακραία βιομηχανοποίηση επέφερε σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, αλλά και στην υγεία του τοπικού πληθυσμού.
Το 1965, κατά την πεντηκοστή επέτειο της Γενοκτονίας των Αρμενίων, το Γερεβάν κατέστη επίκεντρο μιας μαζικής διαμαρτυρίας - της πρώτης τέτοιου είδους που διοργανωνόταν στη ΣΣΔ Αρμενίας - με αίτημα την αναγνώριση της γενοκτονίας από τις σοβιετικές αρχές, με τη συμμετοχή της πολιτικής, κοινοτικής και θρησκευτικής ηγεσίας της Αρμενίας. Παρά το γεγονός πως η διαδήλωση δεν είχε  - άμεσο - αντισοβιετικό, αλλά αντιτουρκικό χαρακτήρα, η επέμβαση του στρατού αποφεύχθηκε την τελευταία στιγμή, ενώ τις επόμενες ημέρες πραγματοποιήθηκαν ορισμένες συλλήψεις διαδηλωτών και ασκήθηκε έντονη κομματική κριτική στα μέλη του αρμενικού ΚΚ. Το 1968 εορτάστηκε επίσημα η 2750ή επέτειος από την ίδρυση της πόλης. 
Καθ' όλη τη διάρκεια του 1988, το Γερεβάν ήταν στο επίκεντρο πολυπληθών διαδηλώσεων υπέρ της αρμενικής αυτοδιάθεσης, αλλά και των αιτημάτων των Αρμενίων της περιοχής του Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

Μετά την ανεξαρτησία

Η ενότητα αυτή είναι κενή, ανεπαρκώς ανεπτυγμένη ή ανολοκλήρωτη. Η βοήθειά σας είναι καλοδεχούμενη!
 
Μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ το Γερεβάν έγινε η πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Αρμενίας, στις 21 Σεπτεμβρίου 1991. Στις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 1990 η πόλη, όπως και όλη η χώρα, χτυπήθηκε από σοβαρή οικονομική και ενεργειακή κρίση.

Γεωγραφία

Το Γερεβάν βρίσκεται στην ανατολική Αρμενία, στη βορειοανατολική κοιλάδα του όρους Αραράτ, σε μέσο υψόμετρο 989,4 μέτρα πάνω από τη στάθμη της θάλασσας (από 850 ως 1300 μέτρα). Το ανώτερο τμήμα του περιβάλλεται από βουνά από τις τρεις πλευρές του, ενώ προς νότο η πόλη κατέρχεται προς τις όχθες του ποταμού Ραζντάν, παραπόταμου του Αράξη. Ο Ραζντάν χωρίζει το Γερεβάν με ένα φαράγγι. Η έκταση του Γερεβάν είναι 227 τετρ. χλμ. και η μέση πυκνότητα του πληθυσμού ανέρχεται στους 5.196 κατοίκους ανά τετρ.χλμ. Ως κέντρο της πόλης θεωρείται η Πλατεία Δημοκρατίας, γνωστή και ως Hraparak. 
Ως πρωτεύουσα της χώρας, το Γερεβάν δεν αποτελεί τμήμα κάποιου διοικητικού διαμερίσματος (επαρχίας) της (marz). Συνορεύει όμως με τα ακόλουθα «marzer»: Κοταγίκ (προς βορρά), Αραράτ (προς νότο), Αρμαβίρ (νοτιοδυτικά) και Αραγκατσότν (βορειοδυτικά).

Μουσεία

Στο Γερεβάν υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός μουσείων και πινακοθηκών που περιλαμβάνει το Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας, την Εθνική Πινακοθήκη, το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Καφεσιάν, το Μουσείο Γενοκτονίας των Αρμενίων στο Τσιτσερνακαμπέρντ, το Μουσείο Ιστορίας της πόλης, το Μουσείο Ερεμπουνί κλπ.
Παράλληλα, λειτουργούν αρκετά μουσεία αφιερωμένα σε καλλιτέχνες και λογοτέχνες όπως αυτά των Χατσατούρ Αμποβιάν, Αβεντίκ Ισαακιάν, Μαρτύρος Σαριάν, Οβχάνες Τουμανιάν, Σεργκέι Παρατζάνωφ, Αράμ Χατσατουριάν κ.ά.

Βιβλιοθήκες

Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1971 στο Γερεβάν λειτουργούσαν περισσότερες από 116 δημοτικές βιβλιοθήκες. Κυριότερες δημόσιες βιβλιοθήκες είναι η Εθνική Βιβλιοθήκη (γνωστή παλιότερα ως Κρατική Βιβλιοθήκη «Α. Φ. Μιασνίκια»), η Παιδική Βιβλιοθήκη «Χνκο Απέρ», η Κεντρική Βιβλιοθήκη «Αβεντίκ Ισαακιάν» κ.ά. Ακόμη, στο Γερεβάν υπάρχουν τα αρχεία του Ματενανταράν, το οποίο διαθέτει μια πλούσια συλλογή αρχαίων αρμενικών, ελληνικών, ασσυριακών, εβραϊκών, ρωμαϊκών και περσικών χειρογράφων, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους κλπ.

Οικονομία

Το Γερεβάν είναι το βιομηχανικό, συγκοινωνιακό και πνευματικό κέντρο της Αρμενίας. Καρδιά ενός εκτεταμένου σιδηροδρομικού δικτύου, αποτελεί μεγάλο εμπορικό κέντρο για τα αγροτικά προϊόντα. Οι βιομηχανίες του παράγουν μέταλλα, μηχανουργικά εργαλεία, ηλεκτρικό εξοπλισμό, πλαστικά, χημικά και υφάσματα. Το Γερεβάν είναι η έδρα μεγάλων επιχειρήσεων, όχι μόνο αρμενικών, αλλά και πολυεθνικών, καθώς παρέχει φθηνό ανθρώπινο δυναμικό για "outsourcing". Πρόσφατα, η Lycos μετακόμισε το αρχηγείο της από το Παρίσι στο Γερεβάν. Η πόλη είναι επίσης έδρα της Εθνικής Τράπεζας της Αρμενίας, του χρηματιστηρίου της χώρας και των μεγαλύτερων εμπορικών της τραπεζών.

Ανάπτυξη

Το Γερεβάν εισήλθε πρόσφατα σε μια φιλόδοξη αναπτυξιακή διαδικασία κατά την οποία παλαιές πολυκατοικίες και κτήρια του σοβιετικού στυλ κατεδαφίζονται και αντικαθίστανται με σύγχρονα. Ωστόσο, αυτή η αστική ανανέωση έχει συναντήσει αντιδράσεις και κριτική από κατοίκους. Η Ζερμέν Τζάκσον έχει σχέδια να ανεγείρει ένα ψυχαγωγικό συγκρότημα σε ένα νέο ξενοδοχείο 5 αστέρων που κτίζεται στην πόλη.

Αερομεταφορές

Το Γερεβάν εξυπηρετείται από το διεθνές αεροδρόμιο Ζβαρτνότς, το οποίο βρίσκεται 12 χλμ. δυτικά από το κέντρο της πόλης και αποτελεί το κυριότερο αεροδρόμιο της χώρας. Ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1961 και έκτοτε έχει υποβληθεί σε δύο ανακαινίσεις (πρώτα το 1985 και κατόπιν το 2002) προκειμένου να ανταποκριθεί στα διεθνή πρότυπα, καθώς και επεκτάσεις. Νότια της πόλης υπάρχει και το αεροδρόμιο του Ερεμπουνί, το οποίο εξυπηρετεί κυρίως ιδιωτικές και στρατιωτικές πτήσεις.

Μέσα Μαζικής Μεταφοράς

Στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς του Γερεβάν περιλαμβάνονται λεωφορεία (δημόσια και ιδιωτικά), τρόλεϊ, καθώς και μετρό, το οποίο ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1981 και διαθέτει μια γραμμή μήκους περίπου 13,5 χλμ. με 10 σταθμούς που εξυπηρετούν σε καθημερινή βάση γύρω στους 60.000 επιβάτες.

Σιδηρόδρομος

Το Γερεβάν διαθέτει έναν κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό, ο οποίος συνδέεται με το μετρό μέσω του σταθμού Sasuntsi Davit. Εξαιτίας του υφιστάμενων μέτρων αποκλεισμού κατά της Αρμενίας από τα γειτονικά κράτη της Τουρκίας και του Αζερμπαϊτζάν, το μόνο διεθνές δρομολόγιο του σταθμού του Γερεβάν είναι προς τη Γεωργία.

Σκάκι

Στο Γερεβάν εδρεύουν πολυάριθμοι σκακιστικοί σύλλογοι, καθώς και η εγχώρια ομοσπονδία, τα κεντρικά γραφεία της οποίας βρίσκονται στο «Σπίτι του σκακιού» που φέρει το όνομα του σημαντικού Αρμένιου μετρ Τιγκράν Πετροσιάν. Επιπλέον, η πόλη διοργάνωσε στα τέλη του 1996 τη 32η Σκακιστική Ολυμπιάδα υπό την αιγίδα της FIDE.

Άλλα αθλήματα

Στο Γερεβάν υπάρχουν ακόμη σύλλογοι και εγκαταστάσεις για αθλήματα όπως το ποδόσφαιρο σάλας, το μπάσκετ, το τένις, τα δυναμικά αθλήματα κ.ά.