Κόνδορας των Άνδεων

Συστηματική Ταξινομική

Ο κόνδορας των Άνδεων αποτελεί μονοτυπικό είδος εντός του γένους Vultur, δηλαδή δεν περιλαμβάνει υποείδη. Περιγράφηκε από τον Λινναίο, το 1758, στο περίφημο έργο του Systema Naturae, από την Χιλή και με την σημερινή του ονομασία, Vultur gryphus.
Εν τούτοις, η συστηματική του θέση εντός της οικογενείας, όπως και των υπολοίπων έξι γυπών του Νέου Κόσμου, παραμένει ασαφής. Παρόλο που, τόσο αυτοί (οικ. Καθαρτίδες), όσο και οι γύπες του Παλαιού Κόσμου (οικ. Αετίδες) είναι παρόμοιοι σε εμφάνιση και έχουν ανάλογους οικολογικούς θώκους, οι δύο ομάδες εξελίχθηκαν από διαφορετικούς προγόνους σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές, και δεν είναι στενά συνδεδεμένοι. Ακριβώς το πόσο διαφορετικές είναι οι δύο οικογένειες, επί του παρόντος βρίσκεται υπό συζήτηση, με ορισμένες παλαιότερες αναφορές να υποστηρίζουν ότι οι αμερικανικοί γύπες είναι πιο στενά συνδεδεμένοι με τους πελαργούς. Σε πιο πρόσφατες δημοσιεύσεις, είτε διατηρείται η θέση τους στα Αετόμορφα, είτε τοποθετούνται στην «δική» τους τάξη, Καθαρτόμορφα (Cathartiformes). Η Επιτροπή Ταξινόμησης Νοτίου Αμερικής (SACC) που ανήκει στην Αμερικανική Ορνιθολογική Ένωση (AOU), έχει «αφαιρέσει» τους γύπες του Νέου Κόσμου από τα Πελαργόμορφα (Ciconiiformes) και τους κατατάσσει στην ειδική κατηγορία incertae sedis, αλλά σημειώνει ότι μετακίνηση προς τα Ιερακόμορφα (Falconiformes) ή τα Καθαρτόμορφα (Cathartiformes) είναι δυνατή. Σε αντίθεση με τον κόνδορα της Καλιφόρνιας (Gymnogyps californianus), που είναι γνωστός από αρκετά απολιθώματα του ιδίου και κοντινών taxa, τα απολιθώματα του κόνδορα των Άνδεων που έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα είναι ελάχιστα.

Γεωγραφική κατανομή

Ο κόνδορας των Άνδεων απαντάται αποκλειστικά στη Νότια Αμερική, συγκεκριμένα στις απέραντες εκτάσεις της οροσειράς των Άνδεων, συμπεριλαμβανομένων των απομονωμένων ορέων της Σάντα Μάρτα (Santa Marta) της Κολομβίας, όπου απαντάται ως μόνιμο, επιδημητικό είδος. Στα νότια η γεωγραφική εξάπλωση του πτηνού φθάνει μέχρι την Γη του Πυρός (Tierra del Fuego) της Χιλής και της Αργεντινής. Πάντως, η πυκνότητα των πληθυσμών του κόνδορα των Άνδεων είναι μεγαλύτερη στις «κεντρικές» χώρες των Άνδεων, Εκουαδόρ, Περού, Βολιβία, Αργεντινή και Χιλή, και πάρα πολύ μικρή στα βόρεια, στην Κολομβία και την Βενεζουέλα, κάτι που δεν συνέβαινε κατά τον 19ο αιώνα.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί από την Βραζιλία και την Παραγουάη

Βιότοπος

Ο κόνδορας των Άνδεων είναι είδος άρρηκτα συνδεδεμένο με τα μεγάλα ανοικτά λιβάδια των αλπικών περιοχών των Άνδεων, έως και τα 5.000 μ. Προτιμά σχετικά ανοικτές, μη δασικές εκτάσεις ώστε να μπορεί να εντοπίζει τα θνησιμαία από τον αέρα. Τέτοια οικοσυστήματα περιλαμβάνουν υψηλή, τροπική ορεινή βλάστηση, πάνω από την γραμμή των δένδρων (páramo) ή άλλες βραχώδεις ορεινές περιοχές, σε γενικές γραμμές.
Κατά καιρούς «κατεβαίνει» σε πεδιάδες στην Α. Βολιβία και την ΝΔ. Βραζιλία, σε περιοχές της ερήμου στην Χιλή και το Περού  και πάνω από το δασοόριο της οξιάς (Nothofagus sp.) στην Παταγονία.

Τροφή

Ο κόνδορας των Άνδεων είναι -στην κυριολεξία- ένας καθαριστής (scavenger), τρεφόμενος σχεδόν αποκλειστικά με θνησιμαία (carrion). Τα πουλιά που κατοικούν σε μεγάλες γεωγραφικές περιοχές, συχνά ταξιδεύουν περισσότερο από 200 χλμ. (!) σε μία (1) ημέρα για αναζήτηση πτωμάτων. Στις περιοχές της ενδοχώρας προτιμούν μεγάλα θνησιμαία και, εύλογα, τρέφονται με τα μεγαλύτερα σφάγια που διατίθενται, όπως λάμα, αλπακά, ρέες, γουανάκος, ελάφια και αρμαντίλλο. Ωστόσο, οι περισσότεροι κόνδορες των Άνδεων, τώρα ζουν σε μεγάλο βαθμό από τα κατοικίδια ζώα, τα οποία είναι σήμερα πιο διαδεδομένα στη Νότια Αμερική, όπως βοοειδή, άλογα, γαϊδούρια, μουλάρια, πρόβατα, χοίρους, κατσίκες, ακόμη και σκυλιά. Επίσης, τρέφονται με τα πτώματα των «εισαγόμενων» θηραμάτων, όπως αγριογούρουνα, κουνέλια, αλεπούδες και κόκκινα ελάφια.
Για τους κόνδορες που ζουν γύρω από την ακτή, η διατροφή αποτελείται κυρίως από σφάγια θαλασσίων θηλαστικών που εκβράζονται στις παραλίες, κυρίως των κητών. Ωστόσο, δεν διστάζουν να λυμαίνονται τις φωλιές των θαλασσίων πτηνών και να τρώνε τα αβγά τους. Επίσης, έχουν παρατηρηθεί να κυνηγούν μικρά ζώα, όπως τρωκτικά, πουλιά και κουνέλια, τα οποία -δεδομένης της έλλειψης ισχυρών γαμψωνύχων και ελειμματικής τεχνικής- συνήθως σκοτώνουν με ισχυρούς ραμφισμούς.
Ο εντοπισμός των θνησιμαίων γίνεται είτε απ’ ευθείας, είτε ακολουθώντας άλλους «καθαριστές», όπως κορακοειδή και όρνεα. Για παράδειγμα, μπορεί να ακολουθήσει γύπες του γένους Cathartes, οι οποίοι ανιχνεύουν την αιθυλομερκαπτάνη, ένωση που παράγεται στις απαρχές της σήψης στα νεκρά ζώα. Μάλιστα, λόγω μικροτέρου μεγέθους, οι συγκεκριμένοι γύπες δεν μπορεί να τεμαχίσουν το σκληρό δέρμα των μεγάλων ζώων, κάτι που μπορούν να κάνουν οι κόνδορες των Άνδεων, οπότε το συγκεκριμένο ηθολογικό στοιχείο «βολεύει» και τα δύο είδη και αποτελεί παράδειγμα αμοιβαίας εξάρτησης μεταξύ τους. Ακόμη και εάν υπάρχουν άλλα πτωματοφάγα πτηνά πάνω από το θήραμα, οι κόνδορες των Άνδεων είναι κυρίαρχοι απέναντί τους και σιτίζονται πρώτοι.
Οι κόνδορες των Άνδεων δεν χρειάζεται να τρέφονται συνεχώς, διότι στην άγρια φύση, συχνά μένουν για αρκετές ημέρες χωρίς φαγητό. Όταν όμως βρουν τροφή, καταβροχθίζουν πολλά κιλά με τη μία, μερικές φορές σε σημείο να μην μπορούν να απογειωθούν (!). Επειδή τα πόδια και τα νύχια τους δεν είναι προσαρμοσμένα στη σύλληψη και μεταφορά της λείας, πρέπει να τρέφονται όσο βρίσκονται στο έδαφος.

Πτήση

Ο κόνδορας των Άνδεων γυροπετάει (soars) διατηρώντας τις πτέρυγες σε οριζόντια θέση, ενώ τα πρωτεύοντα ερετικά του έχουν λυγισμένες προς τα πάνω τις άκρες τους. Η έλλειψη μεγάλου στέρνου πάνω στο οποίο προσφύονται οι μεγάλοι θωρακικοί μυς της πτήσης, εξηγεί για ποιο λόγο γυροπετάει συνεχώς. Βέβαια, φτεροκοπάει μέχρι να απογειωθεί, αλλά μόλις κερδίσει ύψος, στηρίζεται αποκλειστικά στα θερμικά ανοδικά ρεύματα για να μείνει ψηλά. Γι’ αυτό, συχνά απαντάται κοντά σε ορθοπλαγιές, όπου τα θερμικά ρεύματα σχηματίζονται ευκολότερα. Λέγεται ότι ο Δαρβίνος τους παρατηρούσε για μισή ώρα χωρίς να δει ούτε ένα (1) φτεροκόπημα. Αυτός είναι και ο λόγος που προτιμά να κουρνιάζει σε ψηλές θέσεις, από τις οποίες μπορεί να απογειωθεί χωρίς μεγάλη προσπάθεια.

Ηθολογία

Υπάρχει καλώς ανεπτυγμένη κοινωνική δομή στους κόνδορες, στο πλαίσιο των μεγάλων ομάδων, με τον ανταγωνισμό να καθορίζει «ιεραρχία», μέσω της γλώσσας του σώματος, της ανταγωνιστικής συμπεριφοράς παιχνιδιού, και των φωνητικών καλεσμάτων (vocalizations). Γενικά, τα ώριμα αρσενικά τείνουν να βρίσκονται στην κορυφή της ιεραρχίας ενώ, στον αντίποδα, τα -μετά την διασπορά- ανώριμα αρσενικά τείνουν να βρίσκονται στο κάτω μέρος της κατάταξης.

Τελετουργικό

Η σεξουαλική ωριμότητα και τα τελετουργικά ερωτοτροπίας δεν εμφανίζονται στον κόνδορα των Άνδεων, πριν γίνει πέντε ή έξι ετών, ενώ τα ζευγάρια που δημιουργούνται μένουν μαζί για μια ζωή. Κατά τη διάρκεια των ερωτικών επιδείξεων, το δέρμα του λαιμού του αρσενικού, αλλάζει από θαμπό κόκκινο έως έντονο κίτρινο, και φουσκώνει. Πλησιάζει το θηλυκό με τον λαιμό τεντωμένο και φουσκωμένο, αποκαλύπτοντας τα σημάδια στο στήθος του, ενώ συρίζει (hissing), και στη συνέχεια ανοίγει τις πτέρυγες σε όρθια στάση και βγάζει χαρακτηριστικούς «κλικαριστούς» ήχους με την γλώσσα του (clicking). Επίσης, μπορεί να πραγματοποιεί επιτόπια πηδήματα (hopping) ή και διάφορες «χορευτικές» κινήσεις, με τις πτέρυγες μερικώς ανοιγμένες.

Προσδόκιμο ζωής

Όντας πτηνό που δεν έχει σημαντικούς φυσικούς θηρευτές στην ενήλικη ζωή, ενώ αναπτύσσεται αργά, ο κόνδορας των Άνδεων είναι αρκετά μακρόβιος. Όμως, είναι αλήθεια ότι τα ποσοστά μαακροζωίας και θνησιμότητας δεν είναι γνωστό να έχουν μελετηθεί εκτενώς στην άγρια φύση. Μερικές εκτιμήσεις για την διάρκεια ζωής των αγρίων πτηνών, δείχνουν ότι αυτή έχει υπερβεί το 50 χρόνια. Το 1983, το Guinness Book of World Records κατέγραψε ότι, το μακροβιότερο πουλί οποιουδήποτε είδους με στοιχειοθετημένη έρευνα, ήταν ένας κόνδορας των Άνδεων που πέθανε μετά από 72 χρόνια σε αιχμαλωσία.
Βέβαια, πολλά είδη παπαγάλων έχουν αναφερθεί να ζουν, ίσως για πάνω από 100 χρόνια, αλλά αυτά (τουλάχιστον μέχρι το 1983) δεν θεωρούνται επικυρωμένες καταγραφές. Σήμερα, η τελευταία -επικυρωμένη πάντοτε- καταγραφή είναι ένα αρσενικό με το παρατσούκλι «Thaao», που κρατήθηκε στον ζωολογικό κήπο Μπέρντσλι (Beardsley) στο Κονέκτικατ. Ο «Thaao» γεννήθηκε σε αιχμαλωσία το 1930 και πέθανε στις 26 Ιανουαρίου του 2010, καθιστώντας τον το μακροβιότερο καταγεγραμμένο πτηνό (79 ετών).

Απειλές

Οι κόνδορες των Άνδεων είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στην ανθρώπινη δίωξη, η οποία εμμένει σε τμήματα της περιοχής του, λόγω επιθέσεων στα ζώα κτηνοτροφίας. Η αύξηση του τουρισμού σε περιοχές της Χιλής και της Αργεντινής μπορεί να οδηγήσει σε μείωση των διώξεων, αποδεικνύοντας την αξία του οικοτουρισμού, γενικότερα. Η θανάτωση άλλων αρπακτικών, όπως των κούγκαρ και των αλεπούδων μέσω της παράνομης δηλητηρίασης, μπορεί να επηρεάσει το είδος σε ορισμένες περιοχές, αφού το δηλητήριο περνάει στα σφάγια με τα οποία τρέφονται οι κόνδορες. Στην Αργεντινή, τα πτηνά εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα πτώματα των εισηγμένων φυτοφάγων ζώων, που αποτελούν το 98,5% της διατροφής τους, καθιστώντας τα ευάλωτα σε αλλαγές στην κτηνοτροφία. Διαειδικός ανταγωνισμός για τα σφάγια με τον γύπα Coragyps atratus, που έχει αρχίσει πρόσφατα να καταλαμβάνει τις ίδιες περιοχές, μπορεί να έχει επιβλαβή επίδραση στον γενικότερο πληθυσμό.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος έχει καταγραφεί ως μή-κοινό (uncommon) και με τάσεις μείωσης. Ο πληθυσμός του υπολογίζεται σε 10.000 άτομα συνολικά, που σχεδόν ισοδυναμεί με 6.700 ώριμα άτομα. Από το 2000, η μείωση ήταν έντονη στο Εκουαδόρ (περίπου, 65 πουλιά σε πέντε διαχωρισμένους πληθυσμούς παραμένουν μόνον), το Περού και τη Βολιβία, αλλά παραμένουν αρκετά άτομα που φαίνεται να είναι σταθερά στην B. Αργεντινή. Ο μεγαλύτερος γνωστός πληθυσμός βρίσκεται στην ΒΔ. Παταγονία και περιλαμβάνει κατ 'εκτίμησιν 300 άτομα εκ των οποίων τα 200 είναι ενήλικες. ΟΙ πληθυσμοί στην Βενεζουέλα (<30 άτομα  ή λιγότερα  και στην Κολομβία μπορούν να διατηρηθούν μόνο με την επανεισαγωγή και την σίτιση αλλά, τουλάχιστον στην Κολομβία, ο πληθυσμός μάλλον θα εξακολουθεί να μειώνεται. Η κατάσταση των υπόλοιπων πληθυσμών είναι δύσκολο να καθοριστεί επειδή η θνησιμότητα, η συχνότητα αναπαραγωγής και η επιτυχία της είναι ανεπαρκώς γνωστές.
H IUCN κατατάσσει το είδος ως Σχεδόν Απειλούμενο (ΝΤ).

Κουλτούρα

Ο κόνδορας των Άνδεων είναι το εθνικό σύμβολο της Αργεντινής, της Βολιβίας, της Χιλής, της Κολομβίας, του Εκουαδόρ και του Περού, αλλά και το εθνικό πουλί της Βολιβίας, της Χιλής, της Κολομβίας και του Ισημερινού.
Διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη λαογραφία και τη μυθολογία των περιοχών των Άνδεων έχει απεικονιστεί στην τέχνη των εκεί ιθαγενών από το 2500 π.Χ. και μετά, ενώ αποτελεί μέρος της θρησκείας τους. Ο κόνδορας των Άνδεων σχετίζεται με τη θεότητα του ήλιου  και πιστεύεται ότι είναι ο άρχοντας του ανώτερου κόσμου. Θεωρείται σύμβολο δύναμης και υγείας από πολλούς πολιτισμούς των Άνδεων, και πιστευόταν ότι τα οστά και τα όργανα του σώματός του είχαν «ιατρικές» δυνάμεις, κάτι που οδηγούσε στο κυνήγι και τη θανάτωση των πτηνών. Ο κόνδορας των Άνδεων είναι δημοφιλής απεικόνιση στα γραμματόσημα πολλών κρατών της Ν. Αμερικής (Εκουαδόρ 1958, Αργεντινή 1960, Περού 1973, Βολιβία 1985, Βενεζουέλα 2004, κ.α.). Έχει απεικονισθεί, επίσης, στα νομίσματα και τα χαρτονομίσματα της Κολομβίας και της Χιλής, καθώς και σε διάφορα οικόσημα των χωρών των Άνδεων.