Σύγκρουση χριστιανισμού - παγανισμού στην ύστερη αρχαιότητα

Η σύγκρουση του χριστιανισμού με τον παγανισμό στη ρωμαϊκή εποχή (ή ύστερη αρχαιότητα) είναι ένα θέμα της Ευρωπαϊκής ιστορίας που έχει απασχολήσει πολύ την ιστοριογραφία από την εποχή της Αναγέννησης και μετά. Στην πορεία των περίπου 5 αιώνων από τότε, οι απόψεις γύρω από τη λεγόμενη "σύγκρουση" (και κατά σύγχρονους συγγραφείς "διάλογο") μεταξύ παγανισμού και χριστιανισμού έχει περάσει από διάφορες φάσεις. Η σύγχρονη ιστοριογραφία (21ος αιώνας) αμφισβητεί ότι συνέβη μεγάλης κλίμακας βίαιος εκχριστιανισμός των παγανιστών, και υποστηρίζει ότι αυτή η παλαιότερη άποψη βασίζεται σε υπερβολές των Χριστιανών συγγραφέων της ύστερης αρχαιότητας.

Απόψεις των ιστορικών και άλλων

Η μετάβαση από τον παγανισμό στον Χριστιανισμό συνέβη πολύ σταδιακά και ακανόνιστα στην ύστερη αρχαιότητα και την πρώιμη Βυζαντινή περίοδο. Τότε συνέβησαν και φαινόμενα συγκρητισμού (ανάμειξης) παγανιστικών και χριστιανικών αντιλήψεων, ακόμα και μεταξύ διανοουμένων όπως ο Κλήμης Αλεξανδρείας και ο Ωριγένης και μέχρι τους ύστερους Γνωστικούς και Νεοπλατωνικούς συγγραφείς. Κατά τους πρώτους δύο αιώνες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η επίσημη πολιτική προς τον παγανισμό ήταν προσεκτική και ανεκτική. Σ' αυτή την περίοδο ο Χριστιανισμός απορρόφησε πολλά παγανιστικά στοιχεία, και πολλά αρχαία παγανιστικά ιερά μετατράπηκαν σε χριστιανικά ιερά. Αυτή η διαδικασία δεν ήταν ούτε άμεση ούτε εξαντλητική.

Σύγχρονες απόψεις

Υπάρχουν αμφιλεγόμενες απόψεις γύρω από τη κλασική αφήγηση της βίαιης μετάβασης στον Χριστιανισμό. Σύμφωνα με τους Marianne Sághy και Edward Schoolman το 2017, από την εποχή του Διαφωτισμού μέχρι τον Ψυχρό Πόλεμο η κύρια αφήγηση της ευρωπαϊκής ιστοριογραφίας για την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αναφέρεται στη μάχη μεταξύ παγανισμού και χριστιανισμού, ανακυκλώνοντας μια ερμηνεία της ιστορίας βασισμένη στον Ευσέβιο Καισαρείας. 
Αναθεωρητικοί ιστορικοί αμφισβητητούν αυτή την ερμηνεία. Η αντίληψη για τις σχέσης 'παγανιστών' και "χριστιανών" (εισαγωγικά των συγγραφέων) στην ύστερη αρχαιότητα έχει μετατοπιστεί από το παλαιό μοντέλο της "σύγκρουσης" σε πιο σύνθετες προσεγγίσεις, με νέα ερμηνευτικά μοντέλα όπως των πολυπολιτισμών, της συνύπαρξης, της συνεργασίας, της ταυτότητας και της συνοχής των ομάδων. O Peter Brown ήταν ο πρώτος Ιστορικός που στο έργο World of Late Antiquity του 1971 απέρριψε το σχήμα της παρακμής και πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Κάποιοι συγγραφείς παραμένουν στο μοντέλο της βίαιης μετάβασης. Ο Perez Zagorin, στο βιβλίο του How the Idea of Religious Toleration Came to the West που εξετάζει την εξέλιξη της έννοιας της ανακτικότητας στην Ευρώπη, θεωρεί πως ο πρώιμος χριστιανισμός ήταν η πλεον καταπιεστική από όλες τις γνωστές μεγάλες θρησκείες. Δεν καταπίεσε μόνο τον παγανισμό στην ύστερη αρχαιότητα, αλλά αυτή η τάση του επεκτάθηκε και σε αλλες θρησκείες και αιρέσεις. Ωστόσο, κατά τον ίδιο, η σύγχρονη αξία της ανεκτικότητας πηγάζει από τον Χριστιανισμό. 
O καθηγητής Alan Cameron (1938 – 2017) με το βιβλίο του "Οι τελευταίοι παγανιστές της Ρώμης" υποστήριξε ότι η αντίληψη περί θρησκευτικής σύγκρουσης παγανισμού-χριστιανισμού στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία είναι μια καθαρά ιστοριογραφική κατασκευή, που έγινε ευρύτερα γνωστή από τον Ούγγρο ιστορικό Andreas Alföldi (1895 – 1981). Ο τελευταίος παρουσίασε τον Μεγάλο Κωνσταντίνο σαν Χριστιανό σε αδιάλλακτη σύγκρουση με την παγανιστική Ρώμη. Σύμφωνα με τον Cameron, το έργο του Alföldi ήταν προϊόν πολιτικών καταστάσεων στην κεντρική Ευρώπη σε εποχή όπου ένας εκφοβιστικός "νέος παγανισμός" φαινόταν να επιβάλλεται εκ των άνω.
Σύμφωνα με την Catherine Nixey, στο βιβλίο της The Darkening Age (2017) η έλλειψη ανεκτικότητας του χριστιανισμόυ φετιχοποιηθηκε και ως εκ τουτου ήταν αρκετά εντονη.  Η αρχαιολόγος B. Hughes χαρακτηρίζει το βιβλίο σαν "επιστήμη υπό μορφή πολεμικής" και θυμίζει ότι η δίωξη αντίθετων απόψεων δεν ήταν μονοπώλιο των Χριστιανών αλλά ήταν συνήθης στην αρχαιότητα, υπενθυμίζοντας την περίπτωση του Σωκράτη.
Μελετητές της βίας της ύστερης αρχαιότητας αναφέρουν ότι η φυσική βία μεταξύ Χριστιανών και παγανιστών είναι σχετικά σπάνια στις δυτικές πηγές του 4ου και αρχών 5ου αιώνα. Πιστεύεται ότι η εστίαση στη βία για την εξήγηση του εκχριστιανισμού της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας δεν απεικονίζει την πραγματικότητα. Ενώ δεν πρέπει να υποβαθμίζονται οι μεμονωμένες αναφορές στη βία, πιστεύεται ότι αυτές είναι διογκωμένες επειδή είχαν κεντρική θέση στο φαντασιακό των πρώτων Χριστιανών, που ήταν επηρεασμένοι από τη δικαστική βία της σταύρωσης και τους βίαιους θανάτους των μαρτύρων. Για τη σύγχρονη ιστοριογραφία δεν είναι τόσο σημαντικό να εκτιμηθεί η συχνότητα της βίας μεταξύ Χριστιανών και παγανιστών - ειδικά σε κοινωνίες όπου η βία ήταν συνηθισμένο φαινόμενο - όσο το να αντιληφθούμε πώς παρουσιαζόταν η βία στις διάφορες και συχνά αντικρουόμενες αφηγήσεις  των τότε Χριστιανών. Οι γραπτές πηγές της εποχής δείχνουν ότι οι ιστορίες βίας έκαναν ζωηρή εντύπωση στους συγχρόνους της, Χριστιανούς και παγανιστές, ανεξάρτητα από την πραγματική συχνότητα αυτών των γεγονότων. Από τη μελέτη του Brent Shaw για τη σύγκρουση μεταξύ Χριστιανών και Δονατιστών στη Β. Αφρική, προκύπτει ότι παρά τις καταγραφές βίαιων επεισοδίων, οι δύο πλευρές στην πράξη συζούσαν ειρηνικά. Τα περιστατικά θρησκευτικής βίας ήταν μικρής κλίμακας γεγονότα και αποτελούσαν μικρό ποσοστό της γενικότερης βίας κατά προσώπων και περιουσιών. Όμως, επειδή οι μόνοι σημαντικοί καταγραφείς των καθημερινών γεγονότων ήταν Χριστιανοί, δεν κατέγραφαν τα γενικότερα φαινόμενα καθημερινής βίας αλλά εστίαζαν στη θρησκευτική βία.

Διαφορές μεταξύ παγανιστών και Χριστιανών

O καθηγητής John North αναφέρει ότι οι Χριστιανοί ήταν μια από τις νέες θρησκευτικές ομάδες οι οποίες είχαν εμφανιστεί στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήδη από τον 3ο αι. πΧ και λάτρευαν έναν συγκεκριμένο θεό, είχαν εσωτερικούς νόμους και ειδική κοινωνική οργάνωση, και δεν ακολουθούσαν τις παραδοσιακές ελληνο-ρωμαϊκές λατρείες. Ο North αναφέρει αυτές τις λατρείες (π.χ. Βάκχου, Ίσιδας, Μίθρα κ.ά. γνωστές και ως "ανατολικές θρησκείες") ως μονοθεϊστικές και πιστεύει ότι το σημείο έναρξης της σύγκρουσης μεταξύ αυτών και των παγανιστών ήταν όταν οι πρώτες καταδίκασαν τη λατρεία των πολλών θεών. 
Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι αυτές οι θρησκευτικές ομάδες λειτούργησαν ως προπομποί του Χριστιανισμού. Ο J. North αναφέρει ότι είναι λάθος να πιστεύεται ότι οι παγανιστές ήταν ανεκτικοί, διότι πριν από τον Χριστιανισμό είχαν διωχθεί π.χ. οι οπαδοί της λατρείας του Βάκχου. Κατά τον ίδιο, οι διώξεις δεν προέρχονται από τους ανθρώπους των θρησκειών αλλά από το κράτος, όταν αυτό αισθανόταν ότι υπήρχαν πολιτικοί κίνδυνοι από μια θρησκεία. 
Μερικές από τις κύριες διαφορές των Χριστιανών από τους τότε παγανιστές είχαν κληρονομηθεί από την Ιουδαϊκή παράδοση, όπως π.χ. η αποδοχή ενός ιερού βιβλίου και η πίστη σε προφητείες για τη γέννηση ενός Μεσσία. Απέρριπταν επίσης τη θυσία ζώων, που ήταν αποδεκτή στους παγανιστές και τους Εβραίους. Ήταν σημαντική εξέλιξη ότι γρήγορα ανέπτυξαν ένα όνομα για τη θρησκεία τους, του Χριστιανού, που τους έκανε αναγνωρίσιμους μέσα στην αυτοκρατορία. Το όνομα ήταν ήδη εν χρήση το έτος 112. Ο όρος "Χριστιανισμός" επίσης ήταν γνωστός στις αρχές του 2ου αιώνα. Από τον 2ο αιώνα διατυπώθηκε ο ισχυρισμός ότι οι Χριστιανοί διώκονταν επειδή είχαν αυτό το όνομα, και όχι επειδή έκαναν κάτι παράνομο. Επίσης οι Χριστιανοί είχαν κοινωνικές επαφές με άτομα εκτός των τοπικών τους κοινωνιών, αρνούνταν την ύπαρξη και την ισχύ των θεών του κράτους, και είχαν την ικανότητα να προσελκύουν νέους πιστούς οι οποίοι ενσωματώνονταν με μια ειδική τελετή, τη βάπτιση. Αυτή η πράξη επιλογής ήταν ίσως η πλέον επαναστατική καινοτομία του Χριστιανισμού, και ήταν πολύ διαφορετική από τις προηγούμενες πρακτικές αλλαγής θρησκείας γιατί απαιτούσε την απόρριψη του παρελθόντος, την αποκοπή από τελετές της οικογένειας και της κοινότητας και την αποδοχή νέων υποχρεώσεων.
O Thomas Sizgorich (1970 – 2011)  ανέφερε το 2009 ότι η άποψη των παλαιότερων μελετητών ότι υπήρχαν βαθιές διαφορές και εχθρότητες μεταξύ ορθόδοξων Χριστιανών και παγανιστών ήταν λανθασμένη. Κατά την άποψή του στην ύστερη αρχαιότητα δεν υπήρχαν βαθείς διαχωρισμοί στη ζωή των ατόμων και των κοινοτήτων, και "οι μεταξύ τους σχέσεις δεν καθορίζονταν από τις θρησκευτικές ταυτότητες τόσο πολύ όσο οι τότε πηγές άφηναν να εννοηθεί ή οι περισσότεροι μοντέρνοι συγγραφείς θέλουν να φαντάζονται".

Παλαιότερες Ιστορικές απόψεις

Η ιστοριογραφία του συγκεκριμένου φαινομένου συνδέεται με τη γενικότερη ιστοριογραφία του χριστιανισμού, του ιουδαϊσμού και του παγανισμού. Στην φάση της πρώιμης σύγχρονης εποχής (Αναγέννηση) η ιστοριογραφία γύρω από τον χριστιανισμό και τον παγανισμό χαρακτηρίζεται από έλλειψη κριτικής και από συσσώρευση γνώσεων. Προτεστάντες και Καθολικοί ιστοριογράφοι παρήγαγαν εκδοχές της ιστορίας σύμφωνες με τα δόγματά τους. Η ρήξη με αυτή την πρώιμη ιστοριογραφία έγινε στα τέλη του 17ου αιώνα, με την εμφάνιση της βιβλικής κριτικής με κυρίαρχες μορφές τον Σπινόζα, τον Isaac Le Peyrère και τον Richard Simon. Με την άνοδο του Διαφωτισμού, οι παραδοσιακές πατριστικές σπουδές εκτοπίστηκαν από απόψεις που συνοψίζονται στα κεφάλαια 15 και 16 της "Παρακμής και της πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας" του Γκίμπον (1776). Περί τα μέσα του 18ου αιώνα, η "πραγματική" ιστορία είχε αντικαταστήσει την χριστιανική "ιδεολογία", αν και η νέα "διαφωτισμένη" ιστορία ήταν η ίδια δεμένη σε μια ιδεολογία, αυτή του αντικληρικαλισμού και της ανοχής (tolerationism) (εισαγωγικά του συγγραφέα). Στο μνημειώδες για την εποχή του έργο του Γκίμπον, το κεφάλαιο 15 αναφέρεται στην άνοδο του Χριστιανισμού, την οποία ο συγγραφέας αποδίδει σε ανθρώπινους και κοινωνικούς παράγοντες. Στο κεφάλαιο 16 αναφέρεται στις διώξεις που υπέστησαν οι πρώτοι Χριστιανοί, και θεωρεί ότι αυτές δεν πρέπει να ήταν πολύ εντατικές γιατί ο κλασικός παγανισμός είχε ήπιο και ανεκτικό χαρακτήρα. Σήμερα πιστεύεται ότι ο Γκίμπον μεταχειρίστηκε σκληρά και εχθρικά τον Χριστιανισμό και τους πρώτους Χριστιανούς. Το έργο αυτό προκάλεσε κριτική και αντιπαράθεση από την εποχή του μέχρι σήμερα. 
Από τον 20ό αιώνα, οι αρχαιολόγοι άρχισαν να εξετάζουν πιό προσεκτικά τα υπολείμματα των παγανιστικών ναών και να παρουσιάζουν εξηγήσεις για τις καταστροφές τους. Σημαντικός μεταξύ αυτών ήταν ο αρχαιολόγος και ιστορικός της τέχνης Friedrich Wilhelm Deichmann, που το 1939 υπέθεσε ότι η καταστροφή των ναών είχε στόχο να δείξει τον "θρίαμβο" του Χριστιανισμού επί του Ελληνο-ρωμαϊκού παγανισμού. Αυτή η εκδοχή αμφισβητήθηκε από νεώτερους μελετητές. Σύγχρονες αρχαιολογικές έρευνες έδειξαν ότι μάλλον έγινε μια ομαλή και όχι καταστροφική μετάβαση προς τον Χριστιανισμό.
Αρχαιολογική έρευνα που έγινε στην Παλαιστίνη δεν επιβεβαίωσε την καταστροφή παγανιστικών ναών προκειμένου να μετατραπούν σε χριστιανικούς ναούς. Μεταξύ της εγκατάλειψης των πρώτων και της ίδρυσης των δεύτερων μεσολαβεί μια χρονική απόσταση αιώνων. Βρέθηκε ότι τα υλικά των παγανιστικών ναών ξαναχρησιμοποιήθηκαν για τις εκκλησίες. Όπως αναφέρει ο αρχαιολόγος M. Burdajewicz της Πολωνικής Αρχαιολογικής Αποστολής που ερεύνησε την περίπτωση της Παλαιστίνης, "με όρους θρησκευτικής σύγκρουσης Παγανισμού - Χριστιανισμού, η ανέγερση μιας εκκλησίας σε ένα μέρος που εγκαταλήφθηκε και ήταν ερείπια για δύο, τρείς ή περισσότερους αιώνες, δεν ήταν ένα εντυπωσιακό φαινόμενο". Ο ίδιος αναφέρει ότι οι πρωτογενείς χριστιανικές πηγές που αναφέρουν καταστροφές ναών είναι περιορισμένης ιστορικής αξίας και συνήθως δεν επιβεβαιώνοναι. Επίσης δεν επιβεβαιώνεται η παλαιότερη αντίληψη ότι ο εκχριστιανισμός της Παλαιστίνης ήταν γρήγορος, λόγω της ύπαρξης των Αγίων Τόπων, και ότι είχε σχεδόν ολοκληρωθεί τον 4ο αιώνα. Η αρχαιολογική έρευνα έδειξε ότι στις μεν πόλεις ο Χριστιανισμός εγκαταστάθηκε γρήγορα, αλλά στα χωριά και την ύπαιθρο προχώρησε αργά και συνεχιζόταν έως και τον 6ο αιώνα. Η εξάπλωση του Χριστιανισμού στα χωριά της Παλαιστίνης έγινε με πρωτοβουλία των τοπικών κοινωνιών και όχι με κάποια μέτρα εκ των άνω.

Μέτρα κατά του παγανισμού

O Daniel Sarefield αναφέρει πως το κάψιμο αρχαίων βιβλίων ηταν μια αλλη μορφή καταπίεσης των ειδωλολατρων απο τους χριστιανους, που εξελήχθηκε σε χριστιανική τελετουργία. Το συγκεκριμένο ειδος καταπίεσης δεν κατευθυνθηκε μονο εναντιον των ειδωλολατρών, αλλά και εναντίον αλλων αιρετικών χριστιανων, καθώς οι αυτοκράτορες, που υποστήριζαν τον χριστιανισμό, επεδίωκαν την ενότητα της εκκλησίας. Πέρα απο τα βιβλία, οι μητροπολίτες είχαν ρόλο στην καυση αντικειμενων που χρησιμοποιόνταν απο παραδοσιακά παγανιστικά επαγγέλματα. Πάντως ορισμένοι χριστιανοι διαφώνησαν με αυτη την τακτική. 
Ενα παραδειγμα καταστολής του παγανισμού αποτελεί νόμος του 386 στον οποίο οποιος δυσανασχετεί με τον χριστιανισμο θα πληρώσει με την ζωή του και το αίμα του. Ωστόσο οι σύγχρονοι ιστορικοί πιστεύουν ότι τέτοιοι νόμοι σπανίως εφαρμόζονταν και εκδίδονταν για χάρη κάποιων τοπικών αιτημάτων. Εξ άλλου, εκείνη την εποχή η βία ήταν γενικότερο φαινόμενο και συνέβαινε και μεταξύ Χριστιανών.