Αλέξανδρος Νιέφσκι

Η απόκρουση των Σουηδών (1240)

Ο νεαρός πρίγκιπας κλήθηκε πολύ γρήγορα να αποδείξει τις ικανότητές του. Το 1240 ο Σουηδικός στρατός εισέβαλε στην Ίνγκρια με στόχο να αποκτήσει τον έλεγχο του Νέβα και της Λάντογκα, ώστε μακροπρόθεσμα να χρησιμοποιήσει την περιοχή ως ορμητήριο για περαιτέρω επέκταση. Ο Αλέξανδρος κινήθηκε ταχύτατα με ένα μικρό στράτευμα, θέλοντας να φθάσει τους εισβολείς πριν μπουν στην οχυρωμένη Λάντογκα. Τους πρόλαβε τελικά στη συμβολή του Νέβα με τον Ιζόρα και τους επιτέθηκε αιφνιδιαστικά τη νύχτα (Μάχη του Νέβα, 15 Ιουλίου 1240). Οι Σουηδοί δεν πρόλαβαν καλά-καλά να βγουν από τα πλοία τους (ο Νέβας είναι πλωτός ποταμός) και ο Αλέξανδρος θριάμβευσε· έκτοτε έλαβε το προσωνύμιο Νιέφσκι (ελλ.: του Νέβα). Η νίκη αυτή είχε μεγάλη σημασία για το μέλλον του Νόβγκοροντ, αφού απέτρεψε μία ενδεχόμενη εκστρατεία μεγάλης κλίμακας των Σουηδών στη ΒΔ Ρωσία τα επόμενα χρόνια.
Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, ο Αλέξανδρος μετά τη νίκη στο Νέβα διατάχθηκε να επιστρέψει στην πατρίδα του. Τα αίτια εντοπίζονται στο εξής: η πολιτική εξουσία στη Δημοκρατία του Νόβγκοροντ ασκούνταν κυρίως από τους Βογιάρους (παραδοσιακή αριστοκρατία γαιοκτημόνων) και τη Βέτσε (λαϊκή συνέλευση). Από την άλλη ο πρίγκιπας (ρωσ: κνιαζ) ήταν πρωτίστως στρατιωτικό αξίωμα, με αρμοδιότητες που οριοθετούνταν σαφώς από ειδικό συμβόλαιο, που υπέγραφε, όταν αναλάμβανε καθήκοντα. Όμως ο Αλέξανδρος είχε αποκτήσει τέτοια δημοφιλία, που ήταν εύκολο να αρχίσει να συγκεντρώνει και πολιτική δύναμη, πράγμα που ενόχλησε τους βογιάρους και οδήγησε στην «απόλυσή» του. Τηρουμένων των αναλογιών, η ιστορία αυτή θυμίζει τον εξοστρακισμό της αρχαίας Αθήνας.

Η νίκη επί των Γερμανών (1241-1242)

Ελάχιστο χρόνο αργότερα οι Τεύτονες Ιππότες της Λιβονίας άρχισαν να εκδηλώνουν έμπρακτα την επιθετικότητά τους. Αφού κατέλαβαν το Πσκοβ, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Δημοκρατίας, άρχισαν να πραγματοποιούν ληστρικές επιδρομές στα περίχωρα του Νόβγκοροντ. Ο Αλέξανδρος ανακλήθηκε από την ιδιότυπη εξορία του και επέστρεψε στην πόλη την άνοιξη του 1241, αν και η πρώτη του αντίδραση ήταν αρνητική. Τους πρώτους μήνες αφοσιώθηκε στην αποκατάσταση του ελέγχου στις κοντινές περιοχές και μόνο όταν ένιωσε αρκετά προετοιμασμένος, εξεστράτευσε δυτικά για να απελευθερώσει το Πσκοβ.
Η μάχη - κλειδί ήταν αυτή της λίμνης Πέιπους (ή Τσούντσκο-Πσκόβσκοε), στις 5 Απριλίου 1242. Ο Αλέξανδρος ήταν επικεφαλής μίας δύναμης 4.000 - 5.000 πεζών. Οι Τεύτονες (υπό τις διαταγές του Χέρμαν φον Μπουξχέβντεν) μαζί με τους Δανούς και Εσθονούς συμμάχους τους ήταν περίπου οι μισοί, αλλά από αυτούς οι χίλιοι ήταν ιππότες και έως τότε θεωρούνταν ανίκητοι. 
Γνωρίζοντας, ότι δύσκολα θα μπορούσε να αντεπεξέλθει σε μάχη ενάντια στο σιδερόφρακτο ιππικό, ο Αλέξανδρος έκανε το εξής τέχνασμα: παρέσυρε τους Τεύτονες στην παγωμένη επιφάνεια της λίμνης, όπου τα άλογα γλιστρούσαν και δε μπορούσαν να εκτελέσουν γρήγορους ελιγμούς! Η σύγκρουση έληξε με νίκη του στρατού του Νόβγκοροντ και έμεινε στην ιστορία ως Μάχη των Πάγων, η δε ήττα των Tευτόνων σήμανε το τέλος της προσπάθειάς τους να επεκταθούν προς ανατολάς εις βάρος του Νόβγκοροντ.

Η κυριαρχία σε ολόκληρη τη Ρωσία (1252-1263)

Με τη στήριξη των Τατάρων ο Αλέξανδρος Νιέφσκι και ο αδελφός του Αντρέι έγιναν (ή ορθότερα διορίσθηκαν) κύριοι ολόκληρης της Ρωσίας το 1248. Ο Αλέξανδρος έλαβε τα δυτικά πριγκιπάτα γύρω από το Κίεβο (συν το Νόβγκοροντ που ήδη εξουσίαζε), ενώ ο Αντρέι τα ανατολικά με κέντρο το Βλαντίμιρ.
Σύντομα ο ενθουσιώδης Αντρέι μεταστράφηκε και προσπάθησε να συνενώσει τις περιοχές που εξουσίαζε σε κοινό αγώνα εναντίον της Χρυσής Ορδής. Ο Αλέξανδρος πρόδωσε τον αδελφό του, πιθανά φοβούμενος, ότι πίσω του βρισκόταν ο Πάπας. Ενημέρωσε το Σαράι για τις κινήσεις του Αντρέι και έπεισε τον Χαν να του δώσει και το θρόνο του Βλαντίμιρ. Μετά από αυτό ο Αλέξανδρος έγινε κύριος ολόκληρης της Ρωσίας (1252), ενώ ο καθηρημένος αδελφός του διέφυγε στη Σουηδία.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο Αλέξανδρος υπήρξε η κυρίαρχη προσωπικότητα του Ρωσικού κόσμου, αλλά και ο καλύτερος τοποτηρητής των συμφερόντων της Χρυσής Ορδής. Πολλές φορές παρενέβη προσωπικά, όταν διάφορα πριγκιπάτα αρνιόταν να πληρώσουν το φόρο υποτέλειας, αποτρέποντάς τα από μια τέτοια κίνηση, που (κατά τη γνώμη του) ισοδυναμούσε με αυτοκτονία, αφού θα προκαλούσε την οργή στο Σαράι. Μία ακόμα συνέπεια της στάσης του είναι, ότι απήλλαξε τη Χρυσή Ορδή από την ανάγκη να διοργανώνει συνεχώς εκστρατείες, δίνοντάς της έτσι την ευκαιρία να ασχοληθεί με τα εσωτερικά της ζητήματα και να οργανώσει κανονικό βασίλειο (Χανάτο)².

Ο θάνατος βρήκε τον Αλέξανδρο σε ηλικία μόλις 43 ετών, καθώς επέστρεφε στο Βλαντίμιρ από το Σαράι, όπου θρυλείται, πως είχε πάει για να ζητήσει επιεική μεταχείριση για κάποια πριγκιπάτα, που δεν ήθελαν να πληρώσουν φόρο υποτέλειας. Ταξίδευε ήδη σοβαρά άρρωστος, όταν εξέπνευσε στην πόλη Γκοροντέτς του Βόλγα στις 14 Νοεμβρίου 1263.

Ο Αλέξανδρος στη Ρωσική συλλογική μνήμη

Λίγα μόλις χρόνια μετά το θάνατό του, στα τέλη του 13ου αιώνα, εμφανίσθηκε ένα χρονικό με τίτλο Η ζωή του Αλεξάντρ Νιέφσκι (Житие Александра Невского). Σε αυτό περιγράφεται ως ο ιδανικός πρίγκιπας, που πολεμούσε στην πρώτη γραμμή κατά των εχθρών και έσωσε τη Ρωσία. Αυτή είναι η θέση, που πήρε ο Αλέξανδρος στη Ρωσική λαϊκή παράδοση, υποβαθμίζοντας τις σχέσεις του με τη Χρυσή Ορδή.
Η Ρωσική Εκκλησία τον ανακήρυξε άγιο το 1547. Η εορτή του τιμάται στις 30 Αυγούστου και στις 23 Νοεμβρίου.
Το 1703 ο Μέγας Πέτρος ίδρυσε στο δέλτα του Νέβα την Αγία Πετρούπολη. Σε ένα σημείο της νέας πρωτεύουσας ίδρυσε τη Λαύρα του Αλεξάντρ Νιέφσκι και μετέφερε εκεί τα οστά του από το Βλαντίμιρ. Ως σήμερα η Λαύρα είναι η σημαντικότερη μονή της πόλης, ενώ στεγάζει και το νεκροταφείο των σπουδαιότερων προσωπικοτήτων της.
Το 1725 η αυτοκράτειρα Αικατερίνη Α΄ καθιέρωσε το παράσημο του Τάγματος του Αλεξάντρ Νιέφσκι. Με την επικράτηση της Οκτωβριανής Επανάστασης το παράσημο καταργήθηκε, αλλά επανήλθε κατά τον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο για ανδραγαθήματα κατά των Γερμανών εισβολέων.
Κατόπιν απόφασης του Ιωσήφ Στάλιν, το 1938 ο Σεργκέι Αϊζενστάιν γύρισε την κινηματογραφική ταινία Αλεξάντρ Νιέφσκι. Σκοπός ήταν η δημιουργία ενός έπους, που θα τόνωνε το εθνικό συναίσθημα των Σοβιετικών εν όψει της επαπειλούμενης ναζιστικής εισβολής στη Σοβιετική Ένωση, γι' αυτό και η ταινία περιορίσθηκε στα γεγονότα του 1241 - 1242, ενώ δεν έγινε καμία αναφορά στο μετέπειτα βίο του Αλεξάνδρου και τη συνεργασία του με τους Μογγόλους. Η αξία όμως της ταινίας ήταν τόσο υψηλή, που υπερέβη την πολιτική σκοπιμότητα και χαρακτηρίζεται ως ένα από τα αριστουργήματα του παγκοσμίου κινηματογράφου.
Το όνομά του δόθηκε σε πολλά πλοία, τόσο στην τσαρική όσο και στη σοβιετική περίοδο. Ένα από αυτά, το ιστιοφόρο Αλεξάντρ Νιέφσκι, είχε λάβει μέρος στη Ναυμαχία του Ναυαρίνου το 1827. Συνεχίζοντας την παράδοση, το όνομά του πρόκειται να δοθεί σε ένα πυρηνοκίνητο υποβρύχιο, που κατασκευάζεται στις μέρες μας για το Ρωσικό Πολεμικό Ναυτικό.
Τέλος, σε δημοσκόπηση που διεξήγαγε το 2008 η Ρωσική κρατική τηλεόραση με συμμετοχή περίπου 50.000.000 ατόμων, ο Νιέφσκι ψηφίσθηκε ως ο σπουδαιότερος Ρώσος όλων των εποχών.