Σοβιετική απόπειρα πραξικοπήματος του 1991

Παρασκήνιο

Όταν ανέλαβε την εξουσία ως Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης το 1985, ο Γκορμπατσώφ έκανε φιλόδοξες μεταρρυθμίσεις, όπως οι έννοιες της περεστρόικα και της γκλάσνοστ, οι οποίες σημαίνουν οικονομική/πολιτική αναδόμηση και άνοιγμα, αντίστοιχα. Αυτές οι κινήσεις ήταν αντίθετες και ύποπτες για τα σκληροπυρηνικά μέλη του κόμματος, γνωστά ως νομενκλατούρα. Οι μεταρρυθμίσεις επίσης απελευθέρωσαν μερικά κινήματα και δυνάμεις που ο Γκορμπατσώφ δεν ανέμενε ότι θα εμφανιστούν. Ειδικότερα, οι εθνικιστικές ταραχές στις μη-Ρωσικές μειονότητες της Σοβιετικής Ένωσης αναπτύχθηκαν, και υπήρχαν φόβοι ότι μερικές ή όλες οι δημοκρατίες μπορεί να ανεξαρτητοποιηθούν. Το 1991, η Σοβιετική Ένωση είχε υποπέσει σε σοβαρή οικονομική και πολιτική κρίση. Υπήρχαν έντονες ελλείψεις φαγητού, φαρμάκων και άλλων ειδών πρώτης ανάγκης και όχι μόνο, οι κάτοικοι έπρεπε να περιμένουν σε μεγάλες ουρές για να αγοράσουν βασικά αγαθά, τα αποθέματα καυσίμων ήταν ανεπαρκή για τον ερχόμενο χειμώνα, ενώ ο πληθωρισμός ξεπερνούσε το 300% και τα εργοστάσια υπέφεραν από έλλειψη χρημάτων και δεν μπορούσαν να πληρώσουν τους μισθούς. Το 1990, η Εσθονία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Αρμενία και η Γεωργία είχαν ανακηρύξει την ανεξαρτησία τους από τη Σοβιετική Ένωση. Τον Ιανουάριο του 1991, έγινε προσπάθεια για την επαναφορά της Σοβιετικής κυριαρχίας στην Λιθουανία μέσω στρατιωτικής επίθεσης. Περίπου μια εβδομάδα αργότερα, υπήρχε μια απόπειρα ανατροπής των λετονικών αρχών από φιλοσοβιετικές δυνάμεις. Στην Νότια Οσσετία και το Ναγκόρνο-Καραμπάχ, υπήρχαν και εκεί συγκρούσεις. 
Η Ρωσία ανακοίνωσε την κυριαρχία της στις 12 Ιουνίου 1990 και περιόρισε την εφαρμογή των σοβιετικών νόμων στη ΡΣΟΣΔ, ειδικά τους νόμους περί οικονομίας. Το Ανώτατο Σοβιέτ της Ρωσικής ΣΟΣΔ υιοθέτησε νόμους που έρχονταν σε αντίθεση με τους σοβιετικούς νόμους (δες Πόλεμος των Νόμων).
Στο δημοψήφισμα της 17ης Μαρτίου 1991, στο οποίο δεν συμμετείχαν τα βαλτικά κράτη, η Αρμενία, η Γεωργία και η Μολδαβία (ωστόσο υπήρχαν ανεπίσημα δημοψηφίσματα και στις έξι δημοκρατίες), η πλειοψηφία των κατοίκων εξέφρασαν την επιθυμία τους να διατηρήσουν την ανανεωμένη Σοβιετική Ένωση. Μετά από διαπραγματεύσεις, οχτώ από τις εννέα δημοκρατίες (εκτός από την Ουκρανία) ενέκριναν την Νέα Ενωσιακή Συνθήκη με μερικές προϋποθέσεις. Αυτή η συμφωνία θα μετέτρεπε την Σοβιετική Ένωση σε ομοσπονδία κυρίαρχων δημοκρατιών, με κοινό πρόεδρο, εξωτερική πολιτική και στρατό. Η Ρωσία, το Καζακστάν και το Ουζμπεκιστάν θα υπέγραφαν την συμφωνία στις 20 Αυγούστου 1991.

Προετοιμασία

Στις 11 Δεκεμβρίου 1990, ο πρόεδρος της Κα Γκε Μπε Βλαντιμίρ Κριούτσκοφ έκανε "κλήση για τάξη" σε δήλωση του στην κεντρική τηλεόραση, στη Μόσχα. Εκείνη την ημέρα, ζήτησε από δύο αξιωματικούς της Κα Γκε Μπε να προετοιμάσουν ένα σχέδιο μέτρων που θα μπορούσαν να ληφθούν αν κηρυχθεί κατάσταση έκτακτης ανάγκης στην ΕΣΣΔ. Αργότερα ο Κριούτσκοφ συμμάχησε, προκειμένου να διοργανώσει το πραξικόπημα, με τον υπουργό άμυνας Ντμίτρι Γιάζοφ, τον υπουργό εσωτερικών Μπορίς Πούγκο, τον πρωθυπουργό Βαλεντίν Παβλόφ, τον αντιπρόεδρο Γκενάντι Γιανάγιεφ, τον αναπληρωτή επικεφαλή του Σοβιετικού συμβουλίου αμύνης Όλεγκ Μπακλάνοφ, τον επικεφαλή της γραμματείας του Γκορμπατσώφ Βαλέρι Μπόλντιν, και τον Γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ Όλεγκ Σένιν.
Τα μέλη της Γκε Κα Τσε Πε ήλπιζαν ότι ο Γκορμπατσώφ θα πειστεί να κηρύξει κατάσταση έκτακτης ανάγκης και να "αποκαταστήσει τη τάξη".
Στις 23 Ιουλίου 1991, μια ομάδα αξιωματικών του κόμματος και λιτεράτι δημοσίευσαν ένα άρθρο με τίτλο "Ένα γράμμα προς τον λαό" στην σκληροπυρηνική εφημερίδα Σοβιετική Ρωσία (Σαβέτσκαγια Ρασίγια), ένα κάλεσμα για αποφασιστική δράση για την αποτροπή καταστροφικής ζημιάς στη χώρα. 
Έξι μέρες αργότερα, ο Γκορμπατσώφ, μαζί με τους προέδρους της Ρωσικής ΣΟΣΔ Μπορίς Γέλτσιν και τον πρόεδρο της Καζακικής ΣΣΔ Νουρσουλτάν Ναζαρμπάγιεφ, συζήτησε τη πιθανότητα αντικατάστασης σκληροπυρηνικών όπως ο Πούγκο, ο Παβλόφ, ο Γιαζόφ και ο Κριούτσκοφ με πιο φιλελεύθερα πρόσωπα. Ο Κριούτσκοφ, ο οποίος είχε θέσει τον Γκορμπατσώφ υπό στενή επιτήρηση, έμαθε για τη συζήτηση.
Στις 4 Αυγούστου, ο Γκορμπατσώφ έφυγε για διακοπές στη ντάτσα του στο Φόρος της Κριμαίας. Σχεδίαζε να επιστρέψει στην Μόσχα εγκαίρως για να υπογράψει την Νέα Ενωσιακή Συνθήκη στις 20 Αυγούστου. 
Στις 17 Αυγούστου, τα μέλη της Γκε Κα Τσε Πε συναντήθηκαν σε ξενώνα της Κα Γκε Μπε και μελέτησαν το έγγραφο της συνθήκης. Πίστευαν ότι το σύμφωνο θα στρώσει τον δρόμο για την διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, και αποφάσισαν ότι είναι ώρα να δράσουν. Την επομένη, ο Μπακλάνοφ, ο Μπόλντιν, ο Σένιν και ο αναπληρωτής υπουργός άμυνας της ΕΣΣΔ στρατηγός Βαλεντίν Βαρένικοφ πήγαν στην Κριμαία για συναντηθούν με τον Γκορμπατσώφ. Ζήτησαν από το Γκορμπατσώφ να κηρύξει κατάσταση έκτακτης ανάγκης ή να παραιτηθεί και να ονομάσει τον Γιανάγιεφ ως προσωρινό πρόεδρο, προκειμένου να επιτρέψει στα μέλη της Γκε Κα Τσε Πε να "αποκαταστήσουν την τάξη" στη χώρα.
Ο Γκορμπατσώφ πάντα υποστηρίζει ότι απέρριψε το τελεσίγραφο. Ο Βαρένικοφ ισχυρίζεται ότι ο Γκορμπατσόφ του είπε: "Ανάθεμά σε. Κάνε ότι θέλεις. Αλλά να αναφέρεις τη γνώμη μου!" Ωστόσο, αυτοί που ήταν παρόντες στην ντάτσα εκείνη τη στιγμή, κατέθεσαν ότι οι Μπακλάνοφ, Μπόλντιν, Σένιν και Βαρένικοφ ήταν καθαρά απογοητευμένοι και νευρικοί μετά τη συνάντησή τους με τον Γκορμπατσώφ. Μετά την απόρριψη από τον Γκορμπατσώφ, οι συνωμότες διέταξαν τον εγκλεισμό του Γκορμπατσώφ στην ντάτσα στο Φόρος, ενώ την ίδια στιγμή οι γραμμές επικοινωνίας της ντάτσας (οι οποίες ελέγχονταν από την Κα Γκε Μπε) κόπηκαν. Επίσης, τοποθετήθηκαν πρόσθετοι φρουροί από την Κα Γκε Μπε τοποθετήθηκαν στις πύλες της ντάτσας για να αποτρέψουν οποιονδήποτε από το να εγκαταλείψει το κτίριο.
Τα μέλη της Γκε Κα Τσε Πε ζήτησαν από ένα εργοστάσιο του Πσκοφ να τους παραδώσει 250.000 εργοστάσια χειροπέδων για να σταλούν στη Μόσχα, καθώς και 300.000 φόρμες σύλληψης. Ο Κριούτσκοφ διπλασίασε τους μισθούς των υπαλλήλων της Κα Γκε Μπε, τους ανακάλεσε από τις διακοπές, και τους έβαλε σε επιφυλακή. Η φυλακή Λεφόρτοβο αδειάστηκε για να υποδεχθεί τους φυλακισμένους.