Άλας

Άλας ονομάζεται κάθε χημική ένωση που αποτελείται από ιόντα και προκύπτει από την αντίδραση ενός οξέος με μία βάση.

Τα άλατα είναι ετεροπολικές (ιοντικές) ενώσεις και σ' αυτά το κατιόν μπορεί να είναι μέταλλο (π.χ. ασβέστιο Ca²⁺ εκτός από το κατιόν Η⁺ που μπορεί να αποδοθεί ως πρωτόνιο) ή θετικό πολυατομικό ιόν (π.χ. αμμώνιο ΝΗ₄⁺) ενώ το ανιόν είναι αμέταλλο (εκτός του Ο²⁻ και του Ο₂²⁻) ή πολυατομικό αρνητικό ιόν (όπως π.χ. το θειικό ανιόν SO₄²⁻ ή το νιτρικό ανιόν NO₃⁻) εκτός του ΟΗ⁻.

Οι χημικοί τύποι που χρησιμοποιούνται για τα άλατα δείχνουν την απλούστερη ακέραιη αναλογία (1:1, 2:1, 1:3 κ.λ.π.) που υπάρχει μεταξύ των ιόντων στο κρυσταλλικό πλέγμα.

Τα άλατα ανήκουν στην κατηγορία των ηλεκτρολυτών και σύμφωνα με τις απόψεις του Arrhenius μπορούν να προκύψουν από την εξουδετέρωση ενός οξέος από μια βάση εφόσον αυτά βρίσκονται σε υδατικό διάλυμα ή τους ανυδρίτες τους. Η άποψη αυτή εξυπηρετεί πολύ τη μελέτη των αλάτων αφού οι αντιδράσεις τους γράφονται ευκολότερα με μοριακή μορφή.

Σύμφωνα με τις απόψεις των Brønsted-Lowry αλλά και του Lewis, τα άλατα (είτε σε διάλυμα, είτε στη στερεή, είτε στην αέρια φάση) είναι απλά ενώσεις που περιέχουν κατιόντα και ανιόντα τα οποία μπορούν να δράσουν ως οξέα ή βάσεις.

Προέλευση αλάτων - Τα άλατα στη φύση

Πάρα πολλά άλατα βρίσκονται σε αφθονία στη φύση με τη μορφή ορυκτών, πετρωμάτων και μεταλλευμάτων. Υπάρχουν, επίσης, και ως συστατικά ζωντανών οργανισμών. Ενδεικτικά αναφέρονται :

Αμμωνιακά άλατα (π.χ. NH₄Cl, NH₄NO₃ κ.ά.): Προέρχονται από τη σήψη αζωτούχων οργανικών ενώσεων και παίρνουν ορυκτές μορφές όπως το γουανό.

Νιτρικά άλατα : Βρίσκονται ως ορυκτά όπως το νίτρο της Χιλής (NaNO₃) και το νίτρο των Ινδιών (KNO₃).

Φωσφορικά και ανθρακικά άλατα : Πολυάριθμα ορυκτά όπως ο απατίτης [Ca₅(PO₄)₃F], ο φωσφορίτης [Ca₃(PO₄)₂], ο λευκόλιθος (μαγνησίτης) (MgCO₃), ο δολομίτης (MgCO₃.CaCO₃), ο ασβεστίτης (CaCO₃), ο ψιμμυθίτης (PbCO₃) κ.ά. Το ανθρακικό ασβέστιο αποτελεί το κυριότερο συστατικό των κελυφών των μαλακίων και απαντά στα οστά του σκελετού των σπονδυλωτών μαζί με το φωσφορικό ασβέστιο.

Θειικά άλατα : Ορυκτά όπως ο κιζερίτης (MgSO₄), η γύψος (CaSO₄.2H₂O) και ο βαρύτης (BaSO₄).

Θειούχα άλατα : Μεταλλεύματα όπως ο γαληνίτης (PbS) και ο σφαλερίτης (ZnS), ορυκτά όπως ο σιδηροπυρίτης (FeS₂), ο κινναβαρίτης (HgS) και ο χαλκοπυρίτης (CuFeS₂).

Χλωριούχα άλατα : Σε αφθονία στο θαλασσινό νερό περιέχεται το χλωριούχο νάτριο ενώ ως ορυκτό υπάρχει το ορυκτό άλας (NaCl).

Πυριτικά άλατα : Αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του στερεού φλοιού της γης. Έχουν ως δομική μονάδα το ιόν SiO₄⁴⁻ όπως ο ολιβίνης.

Ταξινόμηση των αλάτων

Η ταξινόμηση των αλάτων μπορεί να γίνει με διάφορα κριτήρια :

Αλατοειδή υδρογονίδια

Σε κατάλληλες συνθήκες, το άτομο του υδρογόνου μπορεί να προσλάβει ένα ηλεκτρόνιο και να αποκτήσει δύο ηλεκτρόνια στην 1η ηλεκτρονιακή στιβάδα (αυτό συμβολίζεται ως 1s²). Η πρόσληψη αυτή μπορεί να γίνει μόνο από άτομα που εύκολα χάνουν ηλεκτρόνιο όπως είναι τα αλκάλια ή οι αλκαλικές γαίες. Έτσι, το Η ενώνεται με στοιχεία από την 1η ή 2η ομάδα του περιοδικού πίνακα, σχηματίζοντας τα αλατοειδή υδρογονίδια. Τα υδρογονίδια αυτά, που έχουν τύπους όπως KH, NaH, CaH₂, BaH₂ κ.λ.π., μοιάζουν και συμπεριφέρονται σαν άλατα. Τα αλατοειδή υδρογονίδια θα μπορούσαν να ταξινομηθούν και στα απλά ή και στα ουδέτερα άλατα.

Σύμπλοκα άλατα

Έτσι ονομάζονται τα άλατα στα οποία το ανιόν ή το κατιόν ή και τα δύο είναι σύμπλοκα ιόντα δηλαδή ιόντα που σχηματίζονται με τη συνένωση ενός απλού ιόντος με ένα ή περισσότερα ετερώνυμα φορτισμένα ιόντα ή με μόρια ή και τα δύο. Π.χ. K₄[Fe(CN)₆], [Ag(NH₃)₂]Cl κ.ά.

Ονοματολογία οργανικών αλάτων

Τα οργανικά άλατα ακολουθούν τους κανόνες ονοματολογίας της Διεθνούς Ένωσης Καθαρής και Εφαρμοσμένης Χημείας (I.U.P.A.C.).

Γενικά το όνομα ενός άλατος καρβοξυλικού, ιμιδικού, υδραζονικού ή υδροξαμικού οξέος, σχηματίζεται με την αντικατάσταση της λέξης "οξύ" του αντίστοιχου οξέος, από το όνομα του κατιόντος : CH₃-CH₂-COONa = προπανικό νάτριο, CH₃COONH₄ = αιθανικό αμμώνιο, (COO)₂Ca = οξαλικό ασβέστιο κ.λ.π.