Καταλανικό δημοψήφισμα ανεξαρτησίας (2017)

Ιστορικό

Η ψηφοφορία αρχικά είχε προγραμματιστεί το αργότερο στις 17 Σεπτεμβρίου 2017, αποτέλεσμα της προεκλογικής υπόσχεσης των κομμάτων υπέρ της ανεξαρτησίας πριν από τις εκλογές των Καταλανών του 2015 (κατά την προηγούμενη κοινοβουλευτική περίοδο, η κυβέρνηση της Καταλονίας είχε μη δεσμευτική διαδικασία συμμετοχής των πολιτών «σχετικά με την ερώτηση»).
Οι εκλογές οδήγησαν σε μια μειοψηφική κυβέρνηση για τον συνασπισμό Μαζί για το Ναι (Junts pel Si / JxSí), ο οποίος είχε κερδίσει πλήθος βουλευτών (62 από τις 135 έδρες), καθώς και την υπό όρους υποστήριξη από τους 10 βουλευτές της CUP-CC. Λίγο μετά τη σύσταση της κυβέρνησης, αποφάσισε να διεξαγάγει δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία.

Προετοιμασία

Στις 24 Ιανουαρίου 2017, η Κυβέρνηση της Καταλονίας διοργάνωσε ένα ιδιωτικά οργανωμένο συνέδριο σε μία από τις αίθουσες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στις έδρες της στις Βρυξέλλες. Η εκδήλωση, με τίτλο «Το Καταλανικό Δημοψήφισμα», προωθήθηκε από τους Κάρλες Πουτζδεμόν, Πρόεδρο, Οριόλ Ζουνκέρας, Αντιπρόεδρο και τον Raül Romeva. Στη συνάντηση συμμετείχαν 500 άτομα, μεταξύ των οποίων βουλευτές, διπλωμάτες και δημοσιογράφοι από τα διεθνή Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης.

Οργάνωση

Το διάταγμα της καταλανικής κυβέρνησης που καλούσε επίσημα το δημοψήφισμα, αναμενόταν να εγκριθεί κατά το δεύτερο δεκαήμερο του Αυγούστου, αλλά τελικώς εγκρίθηκε μόλις στις 6 Σεπτεμβρίου.
Λίγο μετά την ανακοίνωση του δημοψηφίσματος, η προσοχή επικεντρώθηκε στο ζήτημα των εκλογών, δεδομένου ότι η κυβέρνηση της Ισπανίας είναι υπεύθυνη για την παροχή τους, ενώ για την μη κυρωθείσα από το κράτος ψηφοφορία, η Κυβέρνηση της Καταλονίας θα πρέπει να τις θέσει σε εφαρμογή, δίωξη για καταχρηστική χρήση δημόσιων πόρων. Στις 24 Μαρτίου, η ισπανική εισαγγελική αρχή στην Καταλονία είχε ήδη αναγγείλει έρευνα για να διαπιστώσει εάν έχει προγραμματιστεί δημοψήφισμα.
Η υποβολή προσφορών από την κυβέρνηση της Καταλονίας για υλικά όπως τα ψηφοδέλτια και οι φάκελοι για πιθανές περιφερειακές εκλογές στην περιοχή, θεωρούνται από ορισμένους ως μια απόπειρα διενέργειας διενέξεων στο δημοψήφισμα.
Από την άποψη της οργάνωσής του, ο εκλογικός κατάλογος είναι ένα από τα βασικά σημεία διαμάχης, δεδομένου ότι τον διαχειρίζεται το Εθνικό Στατιστικό Ινστιτούτο, ένας αυτόνομος οργανισμός που υπάγεται στη δικαιοδοσία της κυβέρνησης της Ισπανίας. Για να έχουν πρόσβαση στα δεδομένα της, οι δημοσκοπήσεις πρέπει να έχουν εγκριθεί από το ισπανικό Κογκρέσο, κάτι που είναι εκτός του θέματος στην προκειμένη περίπτωση. Χωρίς αδιαμφισβήτητη πρόσβαση στον εκλογικό κατάλογο, τα αποτελέσματα μπορούν να θεωρηθούν αναξιόπιστα. Παρόμοιες δυσκολίες θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν όταν πρόκειται για τη συγκρότηση της εκλογικής επιτροπής για την παρακολούθηση των εκλογών και των αποτελεσμάτων. Μια επίσημη ανακοίνωση της Κυβέρνησης της Καταλονίας πρότεινε ότι οι Καταλανοί που επιθυμούν να ψηφίσουν στο εξωτερικό θα πρέπει να εγγραφούν. Μέχρι τα τέλη Ιουνίου 2017, από 285.000 Καταλανούς που ζούσαν στο εξωτερικό και ήταν έτοιμοι να ψηφίσουν, 5.000 είχαν εγγραφεί.

Εντάσεις εντός της καταλανικής κυβέρνησης

Στις 3 Ιουλίου, ο πρόεδρος Κάρλες Πουτζδεμόν απέλυσε τον Υπουργό Επιχειρήσεων, τον Jordi Baiget, ο οποίος, ενόψει των νομικών προκλήσεων, είχε μόλις εκφράσει αμφιβολίες σχετικά με το δημοψήφισμα που διεξάγεται όπως οραματίστηκε από την κυβέρνηση της Καταλονίας.
Στη συνέχεια, στις 14 Ιουλίου, ο Puigdemont προέβη σε ανασχηματισμό του υπουργικού συμβουλίου, αντικαθιστώντας τρεις επιπλέον υπουργούς στο υπουργικό του συμβούλιο (τους υπεύθυνους για την Προεδρία, την Παιδεία και το Εσωτερικό) σε μια κίνηση που θεωρείται ευρέως ως απομάκρυνση των παραμένοντων διστακτικών φωνών στο υπουργικό συμβούλιο του το ζήτημα του δημοψηφίσματος.
Στις 17 Ιουλίου, η καταλανική αστυνομία, που ονομάζεται Mossos d'Esquadra, επικεφαλής παραιτήθηκε χωρίς να δώσει κανένα λόγο. Η αστυνομική δύναμη της Καταλονίας θεωρείται βασική προϋπόθεση για την επιβολή δικαστικών αποφάσεων που ζητεί η κεντρική κυβέρνηση να αμφισβητήσει την ψηφοφορία απόσχισης. Έχουν παρατηρηθεί πρόσθετες απομονωμένες παραιτήσεις και απολύσεις μεταξύ ορισμένων δημοσίων υπαλλήλων υψηλού επιπέδου που ενδεχομένως διαδραματίζουν κάποιο ρόλο στην οργάνωση της ψηφοφορίας.

Πεδίο εφαρμογής

Όταν το Συνταγματικό Δικαστήριο της Ισπανίας ανέστειλε την νομοθεσία για το δημοψήφισμα της 7ης Σεπτεμβρίου 2017, απαγορεύτηκε σε κάποιους καταλανούς αξιωματούχους, στα καταλανικά μέσα ενημέρωσης και στους 948 δήμους της Καταλονίας να συμμετάσχουν στην προετοιμασία του δημοψηφίσματος. Οι δήμοι έλαβαν εντολή να απαντήσουν εντός 48 ωρών εάν επιθυμούσαν να συμμορφωθούν ή όχι. Από τους 726 δήμους που απάντησαν, οι 682 ανακοίνωσαν ότι υποστηρίζουν το δημοψήφισμα, 41 δήμοι υποστήριξαν ότι αρνούνταν να το υποστηρίξουν και 3 δήμοι, συμπεριλαμβανομένου και αυτού της Βαρκελώνης, απάντησαν χωρίς να καταστήσουν σαφείς τις προθέσεις τους.
Μεταξύ εκείνων που αρνήθηκαν να στηρίξουν το δημοψήφισμα είναι μεγάλα αστικά κέντρα όπως οι πρωτεύουσες της επαρχίας Λιέιδα (140.000 κάτοικοι) και της επαρχίας Ταρραγόνα (130.000 κάτοικοι), αλλά και οι πόλεις Τεράσα (215.000 κάτοικοι) και Hospitalet de Llobregat (250.000 κάτοικοι). Η δήμαρχος της Βαρκελώνης, Άντα Κολάου, αρνήθηκε να δηλώσει εάν ο δήμος της Βαρκελώνης θα παράσχει υποστήριξη στο δημοψήφισμα ή όχι και επέκρινε έντονα την «γλώσσα τεστοστερόνης» και την πίεση που η ίδια ισχυρίζεται ότι ασκείται στους δήμους. Ωστόσο ανακοίνωσε ότι θα κάνει ό,τι είναι δυνατόν προκειμένου να επιτρέψει σε όσους κατοίκους της Βαρκελώνης επιθυμούσαν να ψηφίσουν στο δημοψήφισμα.

Αστυνομική παρουσία για να σταματήσει το δημοψήφισμα

Στις 20 Σεπτεμβρίου 2017, κατόπιν εντολής της υπόθεσης αριθμός 13 του ισπανικού δικαστηρίου, η ισπανική αστυνομία έθεσε σε λειτουργία την επιχείρηση Anubis. Κατά την διάρκεια της πρώτης ημέρας, οι αστυνομικοί επιτέθηκαν στα κεντρικά γραφεία της Κυβέρνησης της Καταλονίας και συνέλαβαν 14 άτομα, συμπεριλαμβανομένων των υψηλόβαθμων στελεχών, του διοικητικού προσωπικού και του διευθύνοντος συμβούλου της εταιρείας που συμμετείχε στην προετοιμασία του δημοψηφίσματος. Ταυτόχρονα σε πολλές εταιρείες εκτύπωσης έγιναν έρευνες για την αναζήτηση ψηφοδελτίων και εκλογικών κουτιών. Πολλά πλήθη συγκεντρώθηκαν γύρω από τα περιφερειακά υπουργεία για να υποστηρίξουν τους συλληφθέντες και αργότερα πολλές οργανώσεις υπέρ της ανεξαρτησίας της Καταλονίας, συμπεριλαμβανομένης της Καταλανικής Εθνοσυνέλευσης και του Οθνικού Πολιτισμού, ζήτησαν μια «ειρηνική αντίσταση» κατά της αστυνομικής επιχείρησης.
Κατά την διάρκεια των επόμενων ημερών, η Ισπανική Πολιτική Φρουρά και η Ισπανική Κρατική Αστυνομία ενισχύθηκαν με αστυνομικούς από την υπόλοιπη Ισπανία, οι οποίοι εκτιμάται ότι έφτασαν τους 16.000 αστυνομικούς και στρατιωτικούς αστυνομικούς, οι οποίοι διανεμήθηκαν σε διάφορες καταλανικές πόλεις την 1η Οκτωβρίου 2017 και συνέχισαν να διεξάγουν έρευνες σε εταιρείες που φέρεται ότι διέθεταν ψηφοδέλτια ή εκλογικά κουτιά για το δημοψήφισμα. Αυτό προκάλεσε πολλές διαδηλώσεις διαμαρτυρίας σε όλη την Καταλονία, συμπεριλαμβανομένων των διαδηλώσεων κατά την διάρκεια της νύχτας. Ορισμένες άλλες πόλεις της Ισπανίας οργάνωσαν επίσης διαδηλώσεις κατά της αστυνομικής επιχείρησης.

Διαχείριση

Η ψηφοφορία που σκοπεύει να διεξάγει η καταλανική κυβέρνηση έγινε με ψηφοδέλτιο στις τρεις επίσημες γλώσσες της Καταλονίας : καταλανικά, καστιλιάνικα ισπανικά και αρανέζικα οξκίτανα.

Ημερομηνία

Η κυβέρνηση της Καταλανίας ανακοίνωσε ότι σχεδίαζε να διεξάγει το δημοψήφισμα την 1η Οκτωβρίου 2017, όπως και έγινε.

Δικαίωμα ψήφου

Οι ακόλουθοι άνθρωποι, σύμφωνα με την καταλανική κυβέρνηση, δικαιούνται να ψηφίσουν στο δημοψήφισμα: Όσοι είναι 18 ετών ή μεγαλύτεροι κατά την ημέρα των εκλογών, δεν βρίσκονται σε καμία από τις καταστάσεις που στερούνται νόμιμα το δικαίωμα ψήφου και βρίσκονται στον εκλογικό κατάλογο. Επίσης, οι Καταλανοί που διαμένουν επί του παρόντος στο εξωτερικό και έχουν την πιο πρόσφατη κατοικία τους στην Καταλονία, πληρούν όλες τις νομικές απαιτήσεις και έχουν υποβάλει επίσημη αίτηση συμμετοχής στη διαδικασία ψηφοφορίας.

Εκλογική εποπτεία

Η εκλογική επιτροπή της Καταλονίας ήταν υπεύθυνη για την επίβλεψη του δημοψηφίσματος.

Ερώτηση

Το επίσημο ερώτημα του δημοψηφίσματος, όπως αναγραφόταν και στο ψηφοδέλτιο, ήταν: «Θέλετε να γίνει η Καταλονία ένα ανεξάρτητο κράτος με τη μορφή μιας δημοκρατίας;» και με επιλογή ανάμεσα σε δύο κουτάκια, το «Ναι» και το «Όχι».

Οικονομικές επιπτώσεις

Από τον Αύγουστο του 2017, η εξάπλωση μεταξύ του ισπανικού 10ετούς κυβερνητικού χρέους και των γερμανικών ομολόγων του πλησίαζε στην στενότερη διαφορά μέσα σε διάστημα επτά ετών. Ωστόσο από τις αρχές Ιουλίου η απόδοση των ομολόγων της περιφερειακής κυβέρνησης της Καταλονίας είχε πέσει κατά 50 μονάδες, σηματοδοτώντας μια ανησυχία μεταξύ των επενδυτών όσον αφορά το ζήτημα του δημοψηφίσματος.
Ο Στράτφορ πρότεινε μια διακοπή της χρηματοπιστωτικής αγοράς λόγω των πολιτικών αναταραχών. Ο Πρέντραγκ Ντούκιτς, ανώτερος έμπορος μετοχών στην CM Capital, Markets Bolsa, έγραψε : «Το κίνημα της ανεξαρτησίας επιδιώκει να παραλύσει την περιοχή με απεργίες, αναταραχές κλπ. και αυτό είναι ένα σενάριο εφιάλτης για ό,τι μέχρι χθες φαινόταν μια ισχυρή ισπανική οικονομική ανάκαμψη». Ο Markus Schomer, επικεφαλής οικονομολόγος της PineBridge Investments, πρότεινε ότι η αβεβαιότητα τόσο εντός όσο και εκτός της Ισπανίας καθιστά δύσκολο το να τιμολογηθούν τα σενάρια απέναντι στις μέχρι στιγμής παγκόσμιες αγορές. Περαιτέρω σχολίασε ότι μια ισχυρή έγκριση θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια πώληση του ύψους του -0,0255% του ευρώ. «Δεν νομίζω ότι θα υπάρξει άμεση αλλαγή από αυτό το δημοψήφισμα. Θα χρειαστούμε πολύ περισσότερο χρόνο για να εκτιμήσουμε πού πηγαίνει αυτό και τι σημαίνει αλλά και πώς θα αντιδράσει η ΕΕ και η Ισπανία. Δεν νομίζω ότι θα δείτε Ισπανούς να ρυθμίζουν τις επενδύσεις τους την Δευτέρα, αλλά ίσως λάβετε μια κλασική αντίδραση απέναντι στον κίνδυνο».

Μέσα στη χώρα

Βασκική Αυτόνομη Κοινότητα : το περιφερειακό κοινοβούλιο έδειξε την συμπάθεια και την υποστήριξή του για το δημοψήφισμα και επέκρινε έντονα την στάση της ισπανικής κυβέρνησης σχετικά με το θέμα. Κατήγγειλε τα μέτρα που ελήφθησαν κατά της ψηφοφορίας ή την «δημοκρατία» συνολικά. Η ΕΤΑ, από την πλευρά της, εξέδωσε μια ανακοίνωση που ενέκρινε το δημοψήφισμα.
Ναβάρρα : το Κοινοβούλιο της Ναβάρρας κατήγγειλε την de facto «ανάληψη» από την ισπανική κυβέρνηση για την καταλανική ανεξαρτησία και παρότρυνε την Καταλονία να σταματήσει την κατασταλτική της προσέγγιση.

Κράτη μέλη του ΟΗΕ

Γαλλία : στις 16 Ιουνίου 2017, ο Γάλλος πρόεδρος Εμμανουέλ Μακρόν δήλωσε ότι θεωρεί το ζήτημα της καταλανικής ανεξαρτησίας ως εσωτερικό ζήτημα της Ισπανίας.
Γερμανία : στις 8 Σεπτεμβρίου 2017, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος της καγκελαρίου Άνγκελα Μέρκελ, Steffen Seibert, δήλωσε ότι η Γερμανία ενδιαφέρεται για την σταθερότητα στην Ισπανία και ότι είναι απαραίτητο να τηρείται ο νόμος, συμπεριλαμβανομένου του ισπανικού συντάγματος, σε όλα τα επίπεδα. Η γερμανική κυβέρνηση είχε εκδώσει μια παρόμοια δήλωση ήδη το 2015.
Ουγγαρία : στις 18 Σεπτεμβρίου 2017 ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Zoltán Kovács δήλωσε ότι θα «σεβαστεί τη βούληση του λαού". Ταυτόχρονα αποκάλεσε το ζήτημα της ανεξαρτησίας ως «ένα εσωτερικό ζήτημα της Ισπανίας και της Καταλονίας». 
Πορτογαλία : ο υπουργός εξωτερικών Augusto Santos Silva αρνήθηκε να σχολιάσει το δημοψήφισμα στην Καταλονία της 27ης Σεπτεμβρίου 2017, αλλά πιστεύει ότι η ισπανική κυβέρνηση θα μπορέσει να επιλύσει το ζήτημα, σύμφωνα με το ισπανικό σύνταγμα και νόμο. Είπε ότι πρόκειται για μια εσωτερική υπόθεση της Ισπανίας.
Σερβία : ο υπουργός εξωτερικός Ίβιτσα Ντάσιτς, σε συνέντευξή του στην Deutsche Welle, δήλωσε ότι η Καταλονία θέλει να επαναλάβει το παράδειγμα του Κοσσυφοπεδίου, δηλώνοντας μονομερή ανεξαρτησία χωρίς καμιά συμφωνία από την Μαδρίτη. Δήλωσε ότι η Σερβία δεν μπορεί να δεχτεί ένα τέτοιο πρότυπο και ότι δεν είναι πολιτικό ζήτημα αλλά ζήτημα διεθνούς δικαίου.
Σλοβενία : ο ομιλητής της Εθνοσυνέλευσης Milan Brglez δήλωσε ότι «οι Καταλανοί έχουν το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης».
Ηνωμένες Πολιτείες : στις 13 Απριλίου 2017, η πρεσβεία στην Μαδρίτη ανέφερε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες βλέπουν το ερώτημα για την ανεξαρτησία της Καταλονίας ως εσωτερικό ζήτημα της Ισπανίας. Στις 26 Σεπτεμβρίου 2017, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, κατά την διάρκεια της συνάντησής του με τον Μαριάνο Ραχόι, είπε ότι «Η Ισπανία είναι μια εξαιρετική χώρα και πρέπει να παραμείνει ενωμένη», αλλά εξέφρασε τις αμφιβολίες του σχετικά με το εάν θα διεξαχθεί το δημοψήφισμα, υπογραμμίζοντας ότι «Πιστεύω πως κανένας δεν γνωρίζει εάν αυτοί σκοπεύουν να ψηφίσουν. Ο πρωθυπουργός μπορεί να λέει ότι δεν πρόκειται να ψηφίσουν. Αλλά εγώ νομίζω ότι ο λαός θα είναι αντίθετος με αυτό». Νωρίτερα τον ίδιο μήνα, ο εκπρόσωπος τύπου του Λευκού Οίκου Heather Nauert επέμεινε ότι το δημοψήφισμα είναι μια εσωτερική υπόθεση της Ισπανίας και ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες «θα συνεργαστεί με οποιαδήποτε κυβέρνηση προκύψει από αυτό».

Διεθνείς οργανισμοί και θεσμοί

Ευρωπαϊκή Ένωση : Στις 7 Σεπτεμβρίου 2017, ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Antonio Tajani δήλωσε με επιστολή προς τον Ισπανό βουλευτή Beatriz Becerra (UPyD) ότι η συνταγματική τάξη κάθε κράτους μέλους της ΕΕ πρέπει να γίνεται σεβαστή ανά πάσα στιγμή. Επίσης, δήλωσε ότι εάν μια περιοχή αποχωρήσει από ένα κράτος μέλος της ΕΕ, θα θεωρείται τρίτη χώρα σε σχέση με την ΕΕ και οι συνθήκες της ΕΕ δεν θα ισχύουν πλέον εκεί. 
Στις 14 Σεπτεμβρίου, ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ δήλωσε ότι η ΕΕ «θα ακολουθήσει και θα σέβεται τις αποφάσεις του ισπανικού συνταγματικού δικαστηρίου και του κοινοβουλίου». Επιπλέον, ενώ η ΕΕ θα σεβόταν την απόφαση εάν προέκυπτε ένα «Ναι» για την ανεξαρτησία της Καταλονίας, ο Γιούνκερ δήλωσε ότι η Καταλονία δεν θα μπορούσε να γίνει μέλος της ΕΕ την επόμενη μέρα της ψηφοφορίας.
Συμβούλιο της Ευρώπης : Το Συμβούλιο της Ευρώπης, κατόπιν διαβούλευσης με τον Κάρλες Πουτζδεμόν, δήλωσε ότι κάθε δημοψήφισμα πρέπει να διεξαχθεί «σε πλήρη συμμόρφωση με το σύνταγμα».
Ηνωμένα Έθνη : Ο ΟΗΕ αρνήθηκε να συμμετάσχει στην παρακολούθηση του δημοψηφίσματος. Στις 23 Σεπτεμβρίου, ο ανεξάρτητος εμπειρογνώμονας του ΟΗΕ για την προώθηση μιας δημοκρατικής και δίκαιης διεθνούς τάξης, Alfred de Zayas, εξέδωσε μια επίσημη δήλωση για τα μέσα ενημέρωσης όπου υποστηρίζει το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης των Καταλανών, υπενθυμίζοντας «το ίδιο το ισπανικό σύνταγμα ορίζει στα άρθρα 10 και 96 την υπεροχή του διεθνούς δικαίου και ειδικότερα του διεθνούς δικαίου για τα ανθρώπινα δικαιώματα σε σχέση με το εσωτερικό δίκαιο» και ότι «η αυτοδιάθεση δεν περιορίζεται στο πλαίσιο της αποικιοποίησης».