Τσιφτάς

Συστηματική ταξινομική

Η συστηματική θέση του είδους είναι από καιρό αμφιλεγόμενη. Ο Karel Voous το διαχώρισε (1977) από το γένος Emberiza και, το τοποθέτησε στο μονοτυπικό γένος Miliaria. Για να στηρίξει αυτό το διαχωρισμό, έθεσε κάποια μορφολογικά στοιχεία που το διαφοροποιούν από τα υπόλοιπα είδη του γένους Emberiza, όπως το αρκετά μεγαλύτερο μέγεθός του, την ολοκληρωτική αλλαγή φτερώματος (moulting) των νεαρών ατόμων και, κυρίως, τη μη εμφάνιση φυλετικού διμορφισμού, χαρακτηριστική στα άλλα τσιχλόνια. Μάλιστα, προστέθηκαν θέσεις που συνηγόρησαν στη συγκεκριμένη άποψη υποστηρίζοντας επιπλέον ότι, υπάρχουν μορφολογικές διαφορές στα ουραία πτερά αλλά και στο τραγούδι του Τσιφτά. Ωστόσο, μοριακές γενετικές μελέτες DNA, δεν μπόρεσαν να επιβεβαιώσουν τη συγκεκριμένη συστηματική άποψη, οπότε η επικρατούσα σήμερα άποψη είναι ότι το είδος πρέπει να παραμείνει στο γένος Emberiza.

Γεωγραφική κατανομή

Το είδος κατανέμεται σε μεγάλα, αλλά έντονα διάσπαρτα, τμήματα της νοτιοδυτικής Παλαιαρκτικής. Είναι μερικώς μεταναστευτικό πτηνό, με κάποιους πληθυσμούς να είναι μόνιμοι και, άλλους, να είναι αποδημητικοί ανάλογα με το γεωγραφικό πλάτος.

Περιοχές αναπαραγωγής

Οι περιοχές στις οποίες το είδος είναι επιδημητικό ή/και καλοκαιρινός επισκέπτης εκτείνεται από τα Κανάρια Νησιά, τη βορειοδυτική Αφρική, την Πορτογαλία και την Ιρλανδία στα δυτικά, έως το Καζακστάν και τις παρυφές της Κίνας στα ανατολικά. Το βόρειο όριο της κατανομής εκτείνεται από τα νησιά Σέτλαντ, τη βόρεια Δανία και νότια Σουηδία, την Εσθονία και τη Λιθουανία και στη συνέχεια τη νοτιοδυτική Ρωσία και την Ουκρανία,. Το νότιο όριο βρίσκεται στην Ανατολική Μεσόγειο, Κρήτη, Ρόδο, Κύπρο και Μέση Ανατολή σε μια στενή ζώνη κατά μήκος της Μεσογείου. Πιο ανατολικά, συνεχίζεται το νότιο όριο κατανομής γύρω από τα νότια σύνορα της Τουρκίας και στη συνέχεια εκτείνεται προς τα δυτικά του Ιράν προς το Στενό του Ορμούζ.

Περιοχές διαχείμασης

Οι περιοχές διαχείμασης βρίσκονται, ανάλογα με το υποείδος στην Αφρική (νότιο Μαρόκο και νότια Τυνησία, Λιβύη και Αίγυπτο) και στην Ασία (ΒΔ Κασπία στις 43° Β, περίπου, το νότιο Ισραήλ και το Στενό του Ορμούζ, μέχρι το Ομάν και, κατόπιν, σε μία πολύ απομακρυσμένη ζώνη στα σύνορα Καζακστάν και Κίνας.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Ο Τσιφτάς μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί ως αναπαραγωγικό είδος της μεσογειακής ζώνης και της στέπας, με ελαφρά επεκτεινόμενη κατανομή προς βορράν.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από τη Νορβηγία και τη Φινλανδία, τη Μαυριτανία και την Ινδία.
Στην Ελλάδα, ο Τσιφτάς είναι κυρίως επιδημητικό πτηνό, δηλαδή ζει και αναπαράγεται στη χώρα καθ’όλη τη διάρκεια του έτους, αλλά έρχονται και άτομα για να διαχειμάσουν ή είναι, απλώς, μεταναστευτικά.

Βιότοπος

Ο Τσιφτάς απαιτεί ανοικτά τοπία με διάσπαρτα δέντρα ή θάμνους και τουλάχιστον εν μέρει πυκνή βλάστηση στην κεντρική Ευρώπη, κυρίως χορτολιβαδικές εκτάσεις, παρυφές αγρών και εγκαταλειμμένες εκτάσεις. Επιπλέον, συχνάζει σε αμμόλοφους και χέρσα εδάφη. Στις μεσογειακές περιοχές, εμφανίζεται και σε εγκαταλειμμένους ελαιώνες και αμπελώνες, υποβαθμισμένες τοποθεσίες, περιοχές με μακί, φρύγανα και θαμνώνες, καμένες περιοχές, αραιά δάση με βελανιδιές και, παράκτια, σε βραχώδεις ξηρές πλαγιές και στεππώδεις περιοχές με Salicornia spp.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο τα, στατιστικά, 5 προτιμώμενα οικοσυστήματα είναι: αρόσιμες εκτάσεις, θαμνώδεις περιοχές, περιαστικά τοπία (χωριά), μέρη με πλατύφυλλα δένδρα και λιβάδια.
Στην Ελλάδα απαντάται συνήθως σε ανοικτές περιοχές με διάσπαρτα δένδρα και θάμνους. Επίσης, σε αγροτικές περιοχές με φράχτες και σε υγροτόπους, ενώ το απόγευμα κοντά σε καλαμώνες (θέση κουρνιάσματος).

Τροφή

Η διατροφή των ενηλίκων ατόμων περιλαμβάνει κυρίως κόκκους δημητριακών, σπέρματα αγρωστωδών, πόες και διάφορα πολυετή φυτά. Ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες και την αφθονία, συμπεριλαμβάνονται επίσης διάφορα ασπόνδυλα, κυρίως έντομα και οι προνύμφες τους και αρθρόποδα (αράχνες). Η διατροφή των νεοσσών περιλαμβάνει, ωστόσο, σε καλές καιρικές συνθήκες σχεδόν αποκλειστικά έντομα, αράχνες, και σπανιότερα μικρά σαλιγκάρια και άλλα ασπόνδυλα, ενώ σε κακές καιρικές συνθήκες τα μαλακά μέρη των σιτηρών και άλλων φυτών.

Ηθολογία

Εκτός αναπαραγωγικής περιόδου, οι τσιφτάδες συνηθίζουν να συγκεντρώνονται σε σμήνη και, αρκετές φορές αναμιγνύονται με άλλα τσιχλόνια ή σπίζες. Το πέταγμά τους, είναι αρκετά «βαρύ», διαφορετικό από εκείνο των κορυδαλών με τους οποίους μοιάζουν μορφολογικά και, πραγματοποιείται με τα πόδια κρεμασμένα και όχι κολλημένα στο σώμα, όπως κάνουν τα άλλα μέλη της ομάδας τους.

Αναπαραγωγή

Οι τσιφτάδες δεν δείχνουν κάποια ιδιαίτερη προσήλωση στο ταίρι τους και, τις περισσότερες φορές είναι πολυγαμικά. Τα αρσενικά κατέχουν και υπερασπίζονται έντονα τις περιοχές αναπαραγωγής που τις υποδεικνύουν στα θηλυκά για την κατασκευή της φωλιάς. Ο βαθμός της πολυγυνίας των αρσενικών ποικίλλει ανάλογα με την επικράτεια, αλλά η συνηθισμένη αναλογία αρσενικού προς θηλυκά μπορεί να φθάσει το 1:5. Τα κριτήρια μέσω των οποίων γίνεται η επιλογή και ο αριθμός των θηλυκών, δεν είναι ξεκάθαρα, αλλά φαίνεται ότι σημαντικό ρόλο παίζει η ηλικία των αρσενικών, με τα γηραιότερα να ζευγαρώνουν, κατά μέσον όρο, με περισσότερα θηλυκά.
Η περίοδος αναπαραγωγής είναι σχετικά αργά: στην κεντρική και δυτική Ευρώπη, αρχίζει στα τέλη Απριλίου με αρχές Μαΐου, με το κύριο τμήμα της να πραγματοποιείται στα μέσα Μαΐου με μέσα Ιουνίου. Ωστόσο, σε αρκετές περιπτώσεις γίνεται εναπόθεση αυγών ακόμη και τον Ιούλιο ή στις αρχές Αυγούστου. Η ωοτοκία μπορεί να πραγματοποιηθεί και δεύτερη φορά (ποσοστό 18%) (Blotzheim & Bauer) ή και τρίτη, πολύ σπάνια όμως (Harrison).
Οι φωλιές βρίσκονται μακριά από περιοχές με δέντρα, συνήθως σε ανοικτές εκτάσεις, ερεικώνες, καλλιεργημένα χωράφια ή και αναξιοποίητα υποβαθμισμένα μέρη με χαμηλή βλάστηση. Κατασκευάζονται συνήθως από το θηλυκό, απευθείας πάνω στο έδαφος ή σπανιότερα πάνω σε θάμνους ή σε φράκτες, το πολύ 1,5 μέτρο από την επιφάνεια του εδάφους. Είναι αρκετά μεγάλες, για το μέγεθος του πουλιού, δομές με εξωτερική διάμετρο 11 έως 15 εκατοστά και ύψος από 6,0 έως 10,5 εκατοστά. Αποτελούνται κυρίως από κοτσάνια χόρτων και, συνήθως, μικρές ποσότητες άλλων φυτικών τμημάτων, με το υλικό που χρησιμοποιείται να λεπταίνει σταδιακά από το εξωτερικό προς το εσωτερικό. Το υλικό επίστρωσης είναι χορτάρι, ρίζες και μαλλί από ζώα.
Η γέννα αποτελείται από 4-6, σπάνια 1-7 αυγά, που επωάζονται από το θηλυκό για 12-14 ημέρες. Μετά την εκκόλαψη, οι φωλεόφιλοι νεοσσοί παραμένουν στη φωλιά για 9-12 ημέρες επί πλέον και, σιτίζονται επιτηρούμενοι από το θηλυκό. Εγκαταλείπουν τη φωλιά πριν να πετάξουν (Harrison) και παραμένουν κοντά στο θηλυκό για 20-33 ημέρες ακόμη, με το αρσενικό να συμμετέχει περισσότερο στη σίτισή τους.
Στην Ελλάδα, ο Τσιφτάς βρίσκεται καθ’όλη τη διάρκεια του έτους, αναπαραγομένος κυρίως στην ηπειρωτική Ελλάδα και στα περισσότερα από τα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, αλλά το χειμώνα έρχονται και επισκέπτες από τις βόρειες χώρες.

Κατάσταση πληθυσμού

Γενικά, οι αναπαραγωγικοί πληθυσμοί του Τσιφτά, βρίσκονται σε καλή κατάσταση, γι αυτό, η IUCN, έχει χαρακτηρίσει το είδος ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC), παγκοσμίως, αλλά με καθοδικές τάσεις.
Οι πληθυσμοί μειώνονται αισθητά στη βορειοδυτική ηπειρωτική Ευρώπη και λιγότερο στην κεντρική Ευρώπη λόγω της αλλαγής των γεωργικών πρακτικών και του κλίματος. Στην Ευρώπη, οι τάσεις από το 1980 δείχνουν ότι οι πληθυσμοί έχουν υποστεί μια μέτρια μείωση (p <0,05), με βάση τα προσωρινά στοιχεία για 21 χώρες από την Πανευρωπαϊκή Προγράμματος Παρακολούθησης Κοινών Πουλιών (EBCC / RSPB / BirdLife / Στατιστική Ολλανδία? Π. Voříšek in litt. 2008).
Ο κύριος όγκος του αναπαραγωγικού πληθυσμού βρίσκεται στην Τουρκία, την Ισπανία και τη Βουλγαρία.

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο o Τσιφτάς απαντάται και με τις ονομασίες Τσιφτιάς, Καμποσταρήθρα (Παρνασσός), Καμποτσίχλονο, Γαϊδουροσταρήθρα, Φίστης (Νάξος).