Ερζερούμ

Ιστορία

Κατά την ύστερη αρχαιότητα, η πόλη ανήκε στο βασίλειο της Αρμενίας μέχρι τη διαίρεσή του μεταξύ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και της Περσίας με τη συνθήκη της Ακιλισηνής το 387 μ.Χ. Τότε η πόλη οχυρώθηκε από τον αυτοκράτορα Μέγα Θεοδόσιο και ονομάστηκε προς τιμήν του Θεοδοσιούπολη. Καταλήφθηκε από τους Άραβες το 701, ανακτήθηκε από τον Βυζαντινό στρατηγό Ιωάννη Κουρκούα το 949, επί αυτοκρατορίας Κωνσταντίνου Ζ΄ και περιήλθε οριστικά στην κυριαρχία των Σελτζούκων Τούρκων μετά τη μάχη του Μαντζικέρτ το 1071. Η τουρκική ονομασία της πόλης φαίνεται ότι προέρχεται από την αραβική φράση Αρζάν Αρ-Ρουμ (Αρζάν των Ρωμαίων) σε αντιδιαστολή με το γειτονικό αραβικό κρατίδιο του Αρζάν που εκτεινόταν κατά τον 9ο και 10ο μ.Χ. αιώνα στα εδάφη της αρχαίας αρμενικής επαρχίας της Αρζανηνής. 
Το Ερζουρούμ καταλήφθηκε από τους Ρώσους κατά τη διάρκεια του ρωσοτουρκικού πολέμου το 1829 και πάλι κατά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο το 1877, αλλά και τις δυο φορές επιστράφηκε με την ακόλουθη συνθήκη ειρήνης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Τον Οκτώβριο του 1895 πραγματοποιήθηκε σφαγή Αρμενίων κατοίκων της πόλης, στο πλαίσιο των ευρύτερων διώξεων που υπέστη το αρμενικό στοιχείο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εκείνη την περίοδο.
Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο η πόλη και πάλι καταλήφθηκε από το ρωσικό στρατό μετά από σκληρή μάχη το 1916. Ήταν όμως ήδη αργά για τον αρμενικό πληθυσμό της που είχε ήδη εκτοπισθεί και εξοντωθεί στα πλαίσια της αρμενικής γενοκτονίας. Μετά τη Ρωσική Επανάσταση το Ερζερούμ ξαναπέρασε σε τουρκικό έλεγχο το 1918 με τη Συνθήκη του Μπρεστ - Λιτόφσκ. Κατελήφθη στις 12 Μαρτίου του 1918, όταν οι αρμενικές δυνάμεις του Αντρανίκ Οζανιάν εκκένωσαν την πόλη υπό τον φόβο της περικύκλωσης και της εξέγερσης του μουσουλμανικού πληθυσμού της πόλης. Η είσοδος των δυνάμεων του Καζίμ Καραμπεκίρ στην πόλη συνοδεύτηκε από σφαγή των εναπομεινάντων χριστιανών, ενώ η πτώση του Ερζερούμ σηματοδότησε το ουσιαστικό τέλος της Δυτικής (Οθωμανικής) Αρμενίας. 
Κατόπιν το Ερζερούμ έγινε έδρα του 15ου Σώματος Στρατού υπό το στρατηγό Καζίμ Καραμπεκίρ. Το 1919 ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ ήρθε σε επαφή με τον Καραμπεκίρ και μαζί κάλεσαν συνέλευση μουσουλμάνων αντιπροσώπων από τις ανατολικές επαρχίες της Τουρκίας στο κτίριο του πρώην αρμενικού κολλεγίου Σανασαριάν. Το 1957 ιδρύθηκε στο Ερζερούμ πανεπιστήμιο που ονομάστηκε Πανεπιστήμιο Ατατούρκ σε ανάμνηση αυτής της εθνοσυνέλευσης. Κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου το Ερζερούμ αποκαλούνταν από το ΝΑΤΟ "The Rock" λόγω της ορεινής του τοποθεσίας σαν προκεχωρημένη αεροπορική βάση κοντά στη Σοβιετική Ένωση.

Εκκλησιαστικά πρόσωπα

Σημαντική εκκλησιαστική προσωπικότητα υπήρξε ο επίσκοπος Θεοδοσιουπόλεως Αζαρίας (1712-1749). Γεννήθηκε πριν τα τέλη του ΙΖ´ αι. Φέρεται ως ο γραφέας του κώδικα της μονής Τιμίου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου Βαζελώνος ή Ζαβουλώνος, που μνημονεύει ο Franz Cumont. Ο Αζαρίας χειροτονήθηκε επίσκοπος Θεοδοσιουπόλεως στις 5 Ιουλίου του 1712. Το 1713 ήρθε σε ρήξη με τον αρχιεπίσκοπο Χαλδίας και Χεροιάνων, ο οποίος συστηματικά πραγματοποιούσε εκκλησιαστική εισπήδηση στις εκκλησιαστικές περιφέρειες Kapan και Άργαινα που εκκλησιαστικά ανήκαν στον Αζαρία και κατοικούνταν από μεταλλουργούς (μαντεντζήδες). Η διένεξη έληξε με πατριαρχική απόφαση του Κυρίλλου Δ´ (1711-1713), που ευνοούσε τον Αζαρία. Επί των ημερών του η επισκοπή Θεοδοσιουπόλεως άνθησε οικονομικά και το 1719 ο Αζαρίας διοργάνωσε έρανο υπέρ του Παναγίου Τάφου.  
Επίσης, από τον Οκτώβριο του 1920 έως τον Μάιο του 1922 εξορίστηκε στο Ερζερούμ ο Μητροπολίτης Ικονίου Προκόπιος, ο μετέπειτα εθνοϊερομάρτυρας.