Πτωματική Σύνοδος

Η Πτωματική Σύνοδος (επίσης καλείται η Πτωματική Δίκη ή, στα Λατινικά, Synodus Horrenda) είναι το όνομα που συνήθως δίνεται στην μεταθανάτια εκκλησιαστική δίκη του Πάπα Φορμόζου, που διεξήχθη στην Βασιλική του Αγίου Ιωάννη Λατερανού στη Ρώμη κατά τη διάρκεια του Ιανουαρίου του 897.
Πριν τις διαδικασίες ξέθαψαν το πτώμα του Φορμόζου και σύμφωνα με κάποιες πηγές το κάθισαν σε ένα θρόνο, ενώ ο διάδοχος του Πάπας Στέφανος ΣΤ΄, που διηύθυνε τη δίκη, διάβασε τις κατηγορίες εναντίον του, για τις οποίες ο Φορμόζος κρίθηκε ένοχος. Η Πτωματική Σύνοδος έμεινε στην ιστορία ως ένα από τα πιο παράξενα επεισόδια του μεσαιωνικού παπισμού.

Ιστορικό υπόβαθρο

Η Πτωματική Σύνοδος και τα σχετικά γεγονότα έλαβαν χώρα σε μια περίοδο πολιτικής αβεβαιότητας στην Ιταλία. Αυτή η περίοδος, που διήρκεσε από τα μέσα του 9ου αιώνα ως τα μέσα του 10ου αιώνα, σημαδεύτηκε από μια ραγδαία διαδοχή παπών. Στα έτη που περιβάλλουν την Πτωματική Σύνοδο (872-965) υπήρξαν 24 πάπες. Συχνά, αυτές οι βραχείες παπικές βασιλείες ήταν το αποτέλεσμα πολιτικών μηχανορραφιών των τοπικών Ρωμαϊκών φατριών, για τις οποίες διασώζονται πολλές πηγές.
Ο Φορμόζος έγινε Επίσκοπος του Πόρτο το 864, ενώ Πάπας ήταν ο Νικόλαος Α'. Εξετέλεσε ιεραποστολικό έργο μεταξύ των Βουλγάρων και ήταν τόσο επιτυχές, που οι Βούλγαροι τον ζήτησαν ως επίσκοπο. Ο Νικόλαος αρνήθηκε την τοποθέτησή του, επειδή ο διορισμός του στην Βουλγαρία θα απαιτούσε ο Φορμόζος να αφήσει την έδρα του στο Πόρτο και ο δέκατος πέμπτος κανόνας της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου απαγορεύει ένας επίσκοπος να αφήσει την δική του Επισκοπική έδρα για να διοικήσει μια άλλη.
Το 875, λίγο μετά την αυτοκρατορική στέψη του Καρόλου του Φαλακρού, ο Φορμόζος άφησε τη Ρώμη, φοβούμενος τον τότε πάπα Ιωάννη Η΄, για λόγους που δεν έχουν εξακριβωθεί πλήρως. Μερικούς μήνες μετά, το 876, σε μια σύνοδο στην Σάντα Μαρία Ροτούντα, ο Ιωάννης Η΄ εξέδωσε μια σειρά κατηγοριών εναντίον του Φορμόζου και μερικών συνεργάτών του. Υποστήριξε ότι ο Φορμόζος είχε διαφθείρει το μυαλό των Βουλγάρων «έτσι ώστε, όσο ήταν ζωντανός ο Φορμόζος, να μην δεχόταν κανέναν άλλο επίσκοπο από την αποστολική έδρα», ότι αυτός και οι σύντροφοι συνωμότες του είχαν προσπαθήσει να σφετεριστούν τον παπισμό από τον Ιωάννη Η΄ και τελικά είχε εγκαταλείψει την έδρα του στο Πόρτο και συνωμοτούσε "εναντίον της σωτηρίας της δημοκρατίας και του αγαπημένου μας Καρόλου του Φαλακρού." Ο Φορμόζος και οι συνεργάτες του αφορίστηκαν.
Το 878, σε μια άλλη σύνοδο στο Τρουά, ο Ιωάννης Η΄ πιθανόν επιβεβαίωσε τους αφορισμούς. Επίσης νομοθέτησε πιο γενικά εναντίον αυτών που "λεηλατούν" τα εκκλησιαστικά αγαθά. Σύμφωνα με τον συγγραφέα του 10ου αιώνα Αυξίλιο, ο Φορμόζος ήταν επίσης παρών στη σύνοδο. Ο Αυξίλιος λέει ότι παρακάλεσε τους επισκόπους για συγχώρεση και σε ανταπόδοση για την άρση του αφορισμού, ορκίσθηκε ένα όρκο να παραμείνει ένας λαϊκός για το υπόλοιπο της ζωής του, να μην εισέλθει ποτέ ξανά στη Ρώμη και να μην κάνει προσπάθειες να αναλάβει ξανά την πρώην έδρα του στο Πόρτο. Ωστόσο η ιστορία αμφισβητείται: μια δεύτερη περιγραφή της Συνόδου δεν αναφέρει την παρουσία του Φορμόζου, αλλά την επιβεβαίωση του αφορισμού από τον Ιωάννη Η΄.
Μετά τον θάνατο του Ιωάννη Η΄ το 882, τα προβλήματα του Φορμόζου τελείωσαν. Πήρε ξανά την επισκοπή του στο Πόρτο, όπου παρέμεινε μέχρι την εκλογή του ως πάπα στις 6 Οκτωβρίου 891. Ακόμη η φιλονικία αυτή με τον Ιωάννη Η΄ αποτέλεσε την βάση των κατηγοριών που κατασκευάσθηκαν στην Πτωματική Σύνοδο. Σύμφωνα με τον ιστορικό του 10ου αιώνα Λιουτπράνδου της Κρεμόνας, ο Στέφανος ΣΤ΄ ρώτησε το πτώμα του Φορμόζου γιατί "σφετερίστηκε την παγκόσμια Ρωμαϊκή Έδρα με πνεύμα μεγάλης φιλοδοξίας" μετά τον θάνατο του Ιωάννη Η΄, επαναλαμβάνοντας τον ισχυρισμό του Ιωάννη Η΄ ότι ο Φορμόζος είχε προσπαθήσει να σφετερισθεί τον παπικό θρόνο, ενώ ήταν ζωντανός. Έγιναν επίσης εναντίον του Φορμόζου άλλες δυο κατηγορίες: της ψευδορκίας και του ότι είχε αποπειραθεί να ασκήσει το επισκοπικό λειτούργημα ως κοσμικός. Αυτά σχετίζονται με τον όρκο που λέγεται ότι έδωσε ο Φορμόζος στο Τρουά το 878.

Γενικό πλαίσιο

Η Πτωματική Σύνοδος θεωρείται ότι είχε υποκινηθεί πολιτικά. Ο Φορμόζος έστεψε τον Λαμβέρτο του Σπολέτο συγκυβερνήτη της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 892. Ο πατέρας του Λαμβέρτου, Γκυ Γ΄ του Σπολέτο, είχε προηγουμένως στεφθεί από τον Ιωάννη Η'. Το 893 ο Φορμόζος κάλεσε τον Καρολίδη Αρνόλφο της Καρινθίας να εισβάλει στην Ιταλία και να λάβει το αυτοκρατορικό στέμμα. Ο Αρνόλφος απέτυχε και ο Γκυ Γ΄ απεβίωσε λίγο αργότερα. Ωστόσο ο Φορμόζος τον ξανακάλεσε το 895· ο Αρνόλφος διέσχισε τις Άλπεις και μπήκε στη Ρώμη, όπου ο Φορμόζος τον έστεψε Άγιο Ρωμαίο Αυτοκράτορα.
Αφού ο Φραγκικός στρατός αποχώρησε, ο Αρνόλφος και ο Φορμόζος απεβίωσαν με διαφορά λίγων μηνών το 896. Τον Φορμόζο διαδέχθηκε ο Πάπας Βονιφάτιος ΣΤ΄, ο οποίος όμως απεβίωσε δύο εβδομάδες αργότερα. Ο Λαμβέρτος και η μητέρα του, η αυτοκράτειρα Ανγκιλτρούδη, εισήλθαν στη Ρώμη την περίοδο που ο Στέφανος ΣΤ΄ έγινε πάπας και η Πτωματική Σύνοδος διεξήχθη αμέσως μετά, στις αρχές του 897. Η κυρίαρχη ερμηνεία αυτών των γεγονότων μέχρι τον πρώιμο 20ό αιώνα ήταν η ακόλουθη: ο Φορμόζος ήταν ένας φιλο-Καρολιδικός και η στέψη του Λαμβέρτου το 892 ήταν εκβιαστική. Μετά το θάνατο του Αρνούλφου και την κατάρρευση της Καρολιδικής εξουσίας στη Ρώμη, ο Λαμβέρτος μπήκε στην πόλη και ανάγκασε τον Στέφανο να συγκαλέσει την Πτωματική Σύνοδο, για να διεκδικήσει ξανά τον αυτοκρατορικό θρόνο και ίσως επίσης για να εξασφαλίσει την μεταθανάτια εκδίκησή του απέναντι στον Φορμόζο.
Αυτή η άποψη τώρα θεωρείται λανθασμένη και πεπαλαιωμένη, ακολουθώντας τα επιχειρήματα που τέθηκαν από τον Τζόζεφ Ντουρ το 1932. Αυτός απέδειξε ότι ο Λαμβέρτος ήταν παρών στην Σύνοδος της Ραβέννας του 898, που συγκλήθηκε από τον Ιωάννης Θ΄. Τότε ήταν που ανακλήθηκαν τα διατάγματα της Πτωματικής Συνόδου. Σύμφωνα με τις γραπτές πηγές της Συνόδου, o Λαμβέρτος συμφωνούσε ενεργά με την πρόκληση της ακυρότητας αυτής. Αν ο Λαμβέρτος και η Ανγκιλτρούδη ήταν οι προξενητές της πτώσης του Φορμόζου, ο Ιωάννης Ζ΄ δεν θα μπορούσε να θίξει το ζήτημα ενώπιον των ενόχων, δίχως να υπονοήσει και την παραμικρή ανάμειξη του αυτοκράτορα. Η θέση αυτή γίνεται αποδεκτή και από τον λόγιο Τζιρολάμο Αρνάλντι, που υποστηρίζει ότι ο Φορμόζος δεν ακολουθούσε καθαρά φιλο-Καρολιδική πολιτική και είχε ακόμη και φιλικές σχέσεις με το Λαμβέρτο μέχρι και το 895, οι οποίες επιβαρύνθηκαν όταν ο ξάδελφος του Λαμβέρτου, Γκυ Δ΄ του Σπολέτο, εκστράτευσε στο Μπενεβέντο και έδιωξε τους Βυζαντινούς από εκεί. Ο Φορμόζος πανικοβλήθηκε και έστειλε αγγελιαφόρους στη Βαυαρία, ζητώντας τη βοήθεια του Αρνόλφου. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι ήταν ο Γκυ Δ΄ που εισέβαλε στη Ρώμη μαζί με τον Λαμβέρτο και την Ανγκιλτρούδη τον Ιανουάριο του 897, κάτι που προκάλεσε τη Σύνοδο.

Η σύνοδος

Πιθανότατα τον Ιανουάριο του 897 ο Στέφανος ΣΤ΄ διέταξε για το πτώμα του προκατόχου του Φορμόζου να αφαιρεθεί από τον τάφο του και να μεταφερθεί στο παπικό δικαστήριο για την δίκη.
Ο Φορμόζος κατηγορήθηκε ότι είχε αλλάξει έδρα παραβιάζοντας τον κανονικό νόμο, για ψευδορκία και ότι είχε υπηρετήσει ως επίσκοπος, ενώ ταυτόχρονα ήταν λαϊκός. Ο Λιουτπράνδος και άλλες πηγές λένε ότι ο Στέφανος ΣΤ΄ αφαίρεσε τα παπικά άμφια, έκοψε τα τρία δάκτυλα από το δεξί του χέρι που χρησιμοποιούνταν για τις ευλογίες και κήρυξε όλες τις πράξεις και τις διαταγές του (περιλαμβανομένου του διορισμού του Στεφάνου ΣΤ΄ ως επισκόπου του Ανάνι) άκυρες. Το πτώμα τελικά εισήλθε σε ένα νεκροταφείο για ξένους, μόνο για να εκταφεί ξανά, να δεθεί με βαρίδια και να πεταχθεί στον Τίβερη ποταμό.
Σύμφωνα με την εκδοχή της ιστορίας κατά τον Λιουτπράνδο, ο Στέφανος ΣΤ΄ είπε: "Όταν ήσουν επίσκοπος του Πόρτο, γιατί σφετερίσθηκες την παγκόσμια Ρωμαϊκή Έδρα με τέτοιο πνεύμα φιλοδοξίας;”. Η του Λιουτπράνδου της Κρεμόνας είναι η πιο κατάλληλη περιγραφή της συνόδου, αν και πολλές επιπλέον λεπτομέρειες παρέχονται από τον φιλο-Φορμοζιανό Αυξίλιο.

Επακόλουθα

Το μακάβριο θέαμα έστρεψε την κοινή γνώμη της Ρώμης εναντίον του Στέφανου ΣΤ΄. Φήμες κυκλοφορούσαν ότι το πτώμα του Φορμόζου, αφού πλύθηκε στις όχθες του Τίβερη ποταμού, είχε αρχίσει να κάνει θαύματα. Μια δημόσια εξέγερση οδήγησε στην εκθρόνιση και τη φυλάκιση του Στεφάνου. Ενώ ήταν στη φυλακή, τον Ιούλιο ή τον Αύγουστο του 897, στραγγαλίσθηκε.
Το Νοέμβριο του 897, ο Πάπας Θεόδωρος Β΄ (897) συγκάλεσε σύνοδο, η οποία ακύρωσε την Πτωματική Σύνοδο, αποκατέστησε τον Φορμόζο και διέταξε το σώμα του, που είχε ανασυρθεί από τον Τίβερη, να ξαναταφεί στην Βασιλική του Αγίου Πέτρου με παπικά άμφια. Το 898 ο Ιωάννης Θ΄ (898—900) επίσης ακύρωσε την Πτωματική Σύνοδο, συγκαλώντας δύο συνόδους (μία στη Ρώμη και μία στη Ραβέννα) οι οποίες επιβεβαίωσαν τις αποφάσεις της συνόδου του Θεόδωρου Β΄, διέταξαν η acta της Πτωματικής Συνόδου να καταστραφεί και να απαγορευθεί κάθε μελλοντική δίκη νεκρού προσώπου.
Όμως ο Πάπας Σέργιος Γ΄ (904—911), ο οποίος ως επίσκοπος είχε πάρει μέρος στη Πτωματική Σύνοδο ως συνδικαστής, ανέτρεψε τις αποφάσεις του Θεόδωρου Β΄ και του Ιωάννη Θ΄, επαναβεβαιώνοντας την καταδίκη του Φορμόζου και διέταξε να χαραχθεί υμνητική επιγραφή στον τάφο του Στέφανου ΣΤ΄.