Βασίλειο του Κους

Το Βασίλειο του Κους ή Κουσιτικό Βασίλειο ή Κους ή ιστορικά Βασίλειο των Αιθιόπων  , ήταν ένα αρχαίο βασίλειο στη Νουβία, στη σουδανική και νότια αιγυπτιακή Κοιλάδα του Νείλου.
Η εποχή της Κουσιτικής ηγεμονίας εγκαταστάθηκε στη Νουβία μετά τη Ύστερη Εποχή του Χαλκού, και την κατάρρευση του Νέου Βασιλείου. Το Κους είχε κέντρο τη Νάπατα κατά την πρώτη φάση του. Μετά την εισβολή του Κάστα («ο Κουσίτης») στην Αίγυπτο τον 8ο αιώνα π.Χ., οι μονάρχες του Κους ήταν επίσης και φαραώ της 25ης Δυναστείας, μέχρι την εκδίωξη τους από την Νέο-Ασσυριακή Αυτοκρατορία υπό τον Εσαρχαδών έναν αιώνα αργότερα.
Κατά την Κλασσική αρχαιότητα, η Κουσιτική αυτοκρατορική πρωτεύουσα είχε μεταφερθεί στη Μερόη. Στην πρώιμη Ελληνική γεωγραφία το Μεροϊτικό Βασίλειο ήταν γνωστό ως Αιθιοπία. Το Βασίλειο του Κους με την πρωτεύουσα τη Μερόη διατηρήθηκε μέχρι τον 4ο αιώνα μ.Χ., όταν και εξασθένησε και κατέρρευσε λόγω εσωτερικής εξέγερσης. Η έδρα του βασιλείου τελικά καταλήφθηκε και ισοπεδώθηκε από το Βασίλειο του Αξούμ. Κατόπιν οι Νούβιοι εγκαθίδρυσαν τα τρία τελικά εκχριστιανισμένα βασίλεια της Νοβαδίας, Μακογρίας και Αλοδίας.

Απαρχές

Έχει καταγραφεί ότι ο Μεντουχοτέπ Β΄, ο ιδρυτής του 21ου αιώνα π.Χ. του Μέσου Βασιλείου, είχε κάνει εκστρατείες εναντίον του Κους κατά το 29ο και 31ο έτος της βασιλείας του. Αυτή είναι και αρχαιότερη αιγυπτιακή αναφορά στο όνομα «Κους», ενώ η περιοχή της Νουβίας είχε άλλα ονόματα κατά το Παλαιό Βασίλειο. Υπό τον Τούθμωσι Α΄, η Αίγυπτος έκανε πολλές εκστρατείες νότια. Τελικά αυτό κατέληξε στην προσάρτηση της Νουβίας περίπου το 1504 π.Χ. Μετά την κατάκτηση, ο Πολιτισμός Κέρμα αιγυπτιοποιήθηκε σταδιακά, αλλά οι εξεγέρσεις συνέχισαν για άλλα 220 χρόνια μέχρι το περίπου 1300 π.χ. Κατά το Νέο Βασίλειο, η Νουβία έγινε επαρχία κεντρικής σημασίας για αυτό, οικονομικά, πολιτικά και πνευματικά. Όντως, πολλές φαραωνικές τελετές πραγματοποιούνταν στο Γκέμπαλ Μπαρκάλ κοντά στη Νάπατα. Ως αιγυπτιακή αποικία από το 16ο π.Χ., τη Νουβία («Κους») κυβερνούσε Αιγύπτιος Αντιβασιλέας του Κους. Με την κατάρρευση του Νέου Βασιλείου περίπου το 1070 π.Χ., το Κους έγινε αυτόνομο βασίλειο με κέντρο τη Νάπατα, στο σημερνό βόρειο Σουδάν.
Η έκταση της πολιτισμικής και πολιτικής συνέχειας μεταξύ του Πολιτισμού της Κέρμα και του χρονολογικά διάδοχου Βασιλείου του Κους είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Το τελευταίο άρχισε να εμφανίζεται γύρω στο 100 π.Χ., 500 χρόνια μετά του τέλους του Βασιλείου της Κέρμα. Μέχρι το 1200 π.Χ. η αιγυπτιακή παρέμβαση στην περιοχή της Ντόνγκολα ήταν ανύπαρκτη. Μέχρι τον 8ο αιώνα π.Χ. το νέο Κουσιτικό Βασίλειο εμφανίστηκε από τη Νάπατα. Ο πρώτος βασιλιάς της Νάπατα Αλάρα, αφιέρωσε την αδελφή του στη λατρεία του Άμμωνα στον αναστηλωμένο ναό στο Ναό στο Κάουα, ενώ ναοί χτίστηκαν και στο Μαρκάλ και στην Κέρμα. Μια στήλη του Κάστα στην Ελεφαντίνη τοποθετούν τους Κουσίτες στο σύνορο με την Αίγυπτο, στα μέσα του 18ου αιώνα. Την πρώτη αυτή περίοδο του βασιλείου, της Νάπατα, διαδέχτηκε η Μεροϊκή περίοδος, όταν τα βασιλικά νεκροταφεία εγκαταστάθηκαν στη Μερόη περίου το 300 π.Χ.
Οι Κουσίτες έθαβαν τους βασιλιάδες τους μαζί τους αυλικούς τους σε μαζικούς τάφους. Οι αρχαιολόγοι αναφέρονται σε αυτού του είδους τους τάφους ως «τηγανοειδείς» (pan-grave). Το όνομα είναι από τον τρόπο ταφής, με ένα ρηχό λάκκο και με την τοποθέτηση πετρών γύρω σε κύκλο. Επίσης είχαν ταφικούς λόφους και πυραμίδες, ενώ είχαν και κάποιους κοινούς θεούς με τους Αιγυπτίους, κυρίως των Άμμωνα και την Ίσιδα. Με τη λατρεία αυτών, οι Κουσίτες βασιλιάδες άρχισαν να εντάσσουν τα ονόματα των θεών αυτών στα ονόματα θρόνων τους.
Οι Κουσίτες ηγεμόνες θεωρούνταν ως φύλακες της κρατικής θρησκείας, και ήταν υπεύθυνοι για τη διατήρηση των Οίκων των θεών. Κάποιοι μελετητές πιστεύουν ότι η οικονομία του Βασιλείου του Κους ήταν αναδιανεμητικό σύστημα. Το κράτος συγκέντρωνε του φόρους με τη μορφή πλεονάσματος της παραγωγής, και το αναδιένειμε στους πολίτες. Άλλοι πιστεύουν ότι το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας δούλευε τη γη και δεν απαιτούσε τίποτα από το κράτος και δεν συνέβαλε κάτι στο κράτος. Το βόρειο Κους φαίνεται ότι ήταν πιο παραγωγικό και πλούσιο από το την νότια περιοχή του Κους.
Ανάλυση απολιθωμάτων δοντιών από την Μεροϊκή περίοδο στη Σέμνα βρήκε ότι ήταν πιο κοντά σε πληθυσμούς με αφροασιτικές γλώσσες που κατοικούν στην περιοχή του Νείλου, το Κέρας της Αφρικής, το Μαγκρέμπ και τις Κανάριες Νήσους. Οι Μεροϊτικοί σκελετοί και εκείνα τα αρχαία και πρόσφατα απολιθώματα ήταν επίσης φαινοτυπικά διαφορετικά από εκείνα που ανήκουν σε πρόσφατα πληθυσμούς με Νιγηρό-Κονγκολέζικη και Νειλό-Σαχάρια γλώσσα στην Υποσαχάρια Αφρική, όπως και τους κατοίκους της Μεσολιθικής περιόδου του Τζέμπελ Σαχάμπα στη Νουβία.

Μετακίνηση στη Μερόη

Ο Ασπέλτα μετακίνηση την πρωτεύουσα στη Μερόη, αρκετά νότια από τη Νάπατα, πιθανόν το 591 π.Χ. Υπάρχει επίσης πιθανότητα η Μερόη να ήταν πάντα η πρωτεύουσα του Κους.
Ο Martin Meredith πιστεύει ότι η Κουσίτες ηγεμόνες διάλεξαν τη Μερόη μεταξύ του πέμπτου και έκτου καταρράκτη, επειδή ήταν στο άκρο τις ζώνης των θερινών βροχοπτώσεων, και η περιοχή ήταν πλούσια σε σίδηρο και ξυλεία απαραίτητη για τη χύτευσή του. Η τοποθεσία επίσης παρείχε πρόσβαση στις εμπορικές οδούς προς την Ερυθρά Θάλασσα. Το Κους εκτός από χρυσό, ελεφαντόδοντο, και σκλάβους, εμπορευόταν προϊόντα σιδήρου με τους Ρωμαίους. Όμως, το οροπέδιο Μπουτάνα αποψιλώθηκε από τα δέντρα του, αφήνοντας πίσω σωρούς από σκωρία.
Οι Κουσίτες χρησιμοποιούσαν το τροχό νερού που κινούσαν ζώα για να αυξήσουν την παραγωγή και το πλεόνασμα τροφής, ειδικά κατά την περίοδο του βασιλείου της Νάπατα και της Μερόη.
Ο Στράβωνας περιγράφει έναν πόλεμο με τους Ρωμαίους τον 1ο αιώνα π.Χ. Μετά τις αρχικές νίκες της Κανδάκης Αμανιρενάς εναντίον της Ρωμαϊκής Αιγύπτου, οι Κουσίτες ηττήθηκαν και η Νάπατα λεηλατήθηκε. Παραδόξως, η καταστροφή της Νάπατα δεν ήταν τελειωτικό χτύπημα για τους Κουσίτες και δεν απέτρεψε την Κανδάκη να εμπλακεί σε αψιμαχίες με τους Ρωμαίους. Όντως, φαίνεται ότι η αυτή επίθεση του Γάιου Πετρόνιου μπορεί να είχε επίδραση δημιουργίας εκδικητικής διάθεσης. Μόλις τρία χρόνια μετά, το 22 π.Χ., μια μεγάλη Κουσιτική δύναμη κινήθηκε βόρεια με την πρόθεση να επιτεθεί στο Κασρ Ιμπρίμ.

Περίοδος Αχαιμενιδών

Οι Αχαιμενίδες κατέλαβαν το Βασίλειο του Κους, ίσως από την εποχή του Καμβύση Β΄ (περίπου 530 π.Χ.), και ακόμα πιο πιθανό από την εποχή του Δαρείου Α΄ (550-486 π.Χ.), ο οποίος αναφέρει την κατάκτηση του Κους («Κουσίγια») στις επιγραφές του.
Περίπου το 300 π.Χ. η μετακίνηση στη Μερόη έγινε πιο ολοκληρωμένη, καθώς η βασιλιάδες άρχισαν να θάβονταν εκεί αντί στη Νάπατα. Μια θεωρία είναι ότι αυτοί άρχισαν να απομακρύνονται από την εξουσία των ιερέων στη Νάπατα. Σύμφωνα με το Διόδωρο, ένας Κουσίτης βασιλιάς, ο Εργαμένες, αψήφησε τους ιερείς και έβαλε να τους θανατώσουν. Αυτή η ιστορία μπορεί να αναφέρεται στον πρώτο ηγεμόνα που θάφτηκε στη Μερόη με το παρόμοιο όνομα Αρκαμανί, ο οποίος βασίλεψε πολλά χρόνια μετά που άνοιξε το βασιλικό νεκροταφείο στη Μερόη. Κατά τη διάρκεια αυτής της ίδιας περιόδου, ο Κουσιτικός έλεγχος έφτανε κάπου τα 1.500 χιλιόμετρα κατά μήκος της Κοιλάδας του Νείλου από Αιγυπτιακά σύνορα στο βορά, μέχρι εκτάσεις μακριά νότια ως το σύγχρονο Χαρτούμ, καθώς και πιθανόν σε εκτάσεις ανατολικά και δυτικά της κοιλάδας.
   
Θορυβημένος από την προέλαση, ο Πετρώνιος βάδισε ξανά στα νότια και κατάφερε να φτάσει στο Κασρ Ιμπρίμ και να ενισχύσει την άμυνα πριν φτάσουν οι Κουσίτες. Αν και οι αρχαίες πηγές δεν δίνουν περιγραφή της επακόλουθης μάχης, γνωρίζουμε ότι σε κάποιο σημείο η Κουσίτες έστειλαν πρεσβευτές για να διαπραγματευτούν ειρήνη με τον Πετρώνιο. Μέχρι να τελειώσει όμως η δεύτερη αυτή εκστρατεία του, ο Πετρώνιος δεν είχε διάθεση να ασχοληθεί παραπάνω με τους Κουσίτες. Οι τελευταίοι πέτυχαν να διαπραγματευτούν ειρήνη με ευνοϊκούς όρους  και το εμπόριο μεταξύ των δύο εθνών αυξήθηκε. Κάποιοι ιστορικοί, όπως ο Τέοντορ Μόμσεν, έγραψαν ότι κατά την εποχή του Αύγουστου η Νουβία ίσως ήταν εξαρτημένο κράτος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Είναι πιθανόν ότι ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Νέρωνας σχεδίαζε πριν από το θάνατό του το 68 μ.Χ. ακόμα μια προσπάθεια να κατακτήσει το Κους. Ο Νέρωνας έστειλε δύο εκατόνταρχους μέσω του Νείλου μέχρι το ποταμό Μαχρ ελ Γκαζάλ το 66 μ.Χ. σε μια προσπάθεια να ανακαλύψει την πηγή του Νείλου. Το Κους άρχισε να φθίνει ως δύναμη ως τον 1ο με 2ο αιώνα μ.Χ., πληγμένο από τον πόλεμο με τους Ρωμαίους και την παρακμή των παραδοσιακών του παραγωγικών δραστηριοτήτων. Ο Χριστιανισμός άρχισε να επιβάλλεται της παλιάς φαραωνικής θρησκείας, και μέχρι το μέσο του 6ου αιώνα το Βασίλειο του Κους είχε εκλείψει.

Γλώσσα

Κατά τη Μεροϊτική περίοδο στη Μερόη και το Σουδάν μιλιόταν η Μεροϊτική γλώσσα (μαρτυρείται από το 300 π.Χ.). Εξαφανίστηκε περίπου το 400 μ.Χ. Η γλώσσα γραφόταν σε δύο μορφές του Μεροϊτικού αλφάβητου: τη μεροϊκή συνεχής γραφή με προέλευση την δημώδη αιγυπτιακή που χρησιμοποιούνταν για γενική τήρηση αρχείων κ.τ.λ., και τη μεροϊκή ιερογλυφική με προέλευση την αιγυπτιακή ιερογλυφική γραφή, που χρησιμοποιούταν για επιγραφές σε στήλες ή για βασιλικά ή θρησκευτικά έγγραφα. Η γλώσσα δεν είναι απολύτως κατανοητή λόγω της σπανιότητας δίγλωσσων κειμένων. Το παλιότερο δείγμα μεροϊτικής γραφής είναι από 180-170 π.Χ. Τα ιερογλυφικά αυτά βρέθηκαν σε ναό της Βασίλισσας Σχανακντακχετέ. Η μεροϊτική συνεχής γραφή γραφόταν οριζόντια από τα δεξιά στα αριστερά.
Μέχρι το 3ο αιώνα π.Χ. το νέο ιθαγενές μεροϊτικό αλφάβητο, αποτελούμενο από 23 γράμματα, είχε αντικαταστήσει την αιγυπτιακή γραφή. Η προέλευση του αλφαβήτου ήταν από τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά τα οποία χρησιμοποιούνταν για τη γραφή της Μεροϊτικής γλώσσας του Βασιλείου της Μερόης/ Κους. Αναπτύχθηκε κατά την Περίοδο της Νάπατα (περίπου 700–300 π.Χ.),και εμφανίζεται πρώτη φορά το 2ο αιώνα π.Χ. Για κάποιο καιρό, πιθανόν να χρησιμοποιούταν και για τη γραφή της παλαιάς νουβικής γλώσσας των διάδοχων Νουβικών βασιλείων.
Δεν είναι βέβαιο με πια γλωσσική οικογένεια έχει σχέση η Μεροϊτική γλώσσα. Ο Claude Rilly έχει προτείνει ότι, όπως και η γλώσσα Νομπιίν, ανήκει στο Ανατολικό-Σουδανικές γλώσσες της Νειλό-Σαχάριας οικογένειας γλωσσών. Η Kirsty Rowan αντίθετα προτείνει ότι η Μεροϊτική, όπως η αιγυπτιακή γλώσσα ανήκει στην Αφροασιατική οικογένεια. Βασίζει αυτή τη θέση στο γεγονός ότι οι ήχοι και φωνοτακτική είναι παρόμοια με εκείνα των Αφροασιατικών γλωσσών και όχι όμοια με εκείνα των Νειλό-Σαχάριων γλωσσών.