Αετός Ιθάκης

Περίληψη

Οι έρευνες στον Αετό ξεκίνησαν στις αρχές του 19ου αιώνα και συνδέθηκαν στενά με το ερώτημα της Ομηρικής Ιθάκης. Οι βρετανικές ανασκαφές της δεκαετίας του 1930 ανέδειξαν τη θέση ως το σημαντικότερο οικισμό του νησιού στην πρώιμη εποχή του σιδήρου. Οι ανασκαφές στο πλαίσιο του «Odyssey Project», υπό την εποπτεία της Αρχαιολογικής Εταιρείας, τεκμηρίωσαν τη χρήση της θέσης κατά την υστερομυκηναϊκή περίοδο και φώτισαν την τοπογραφία του θρησκευτικού κέντρου και την οικιστική εξέλιξη της πόλης από τις απαρχές της μέχρι τον 1ο π. Χ. αιώνα.

Εισαγωγή

Ο Αετός είναι ύψωμα (378 μ.) στη δυτική πλευρά της Ιθάκης, στο σημείο όπου το νησί χωρίζεται σε δύο μισά από στενό ισθμό. Στην κορυφή του υψώματος, που εποπτεύει τον όρμο του Πισαετού, βρισκόταν περιτειχισμένη ακρόπολη, ενώ ο οικισμός εκτεινόταν στο διάσελο μεταξύ Αετού και του όρους Μεροβίγλι ή Πεταλέϊκο. Τα νεκροταφεία βρίσκονταν στην ευρύτερη περιοχή γύρω από τους πρόποδες του Αετού.

Η ιστορία των ανασκαφών

Η πλούσια ερευνητική και ανασκαφική ιστορία της θέσης ξεκίνησε στις αρχές του 19ου αιώνα συνυφασμένη με το ερώτημα της ομηρικής Ιθάκης. 
Τα έτη 1801 και 1806 οι περιηγητές Edward Dodwell και William Gell επισκέφτηκαν την Ιθάκη και, φυσικά, τον Αετό. Σε βιβλίο του δεύτερου, που εκδόθηκε το 1807 και αποτέλεσε πυξίδα για τους ερευνητές του 19ου αιώνα, περιγράφονται αρχιτεκτονικά κατάλοιπα στην περιοχή του διάσελου του Αετού, βάσει των οποίων γίνεται προσπάθεια να αναπαρασταθεί το υποτιθέμενο ανάκτορο του Οδυσσέα. 
Πέραν της επίσκεψης του William Martin Leake το 1806 και κάποιων ανασκαφών του Charles-Philippe de Bosset, στρατιωτικού διοικητή του νησιού κατά τα έτη 1810-1813, σημαντικές είναι οι έρευνες των περιηγητών Otto Magnus von Stackelberg και John Frott Lee το 1812-1813 και του Carl Haller von Hallerstein το 1814, καθώς κατέγραψαν και σχεδίασαν λεπτομερειακά τα ανασκαφικά τους ευρήματα μεγάλο μέρος των οποίων έχει σήμερα χαθεί. Μεταξύ των ευρημάτων συγκαταλέγονταν και αρκετά από τους πρόποδες του Αετού, προερχόμενα κατά κύριο λόγο από τάφους κλασικών και ελληνιστικών χρόνων. 
Επικεντρωμένος στην ομηρική προβληματική, τα έτη 1868 και 1878 ο Heinrich Schliemann διεξήγαγε σύντομες ανασκαφές, πιθανότατα στην περιοχή γύρω από το ναΐδριο του Αγίου Γεωργίου, όπου και θα επικεντρώνονταν οι μελλοντικές έρευνες, αλλά και στην ακρόπολη. Συμπερασματικά διαπίστωσε ότι οι αναπαραστάσεις τού ανακτόρου από τον Gell ήταν φανταστικές. 
Το 1900 ο Wilhelm Dörpfeld επισκέφτηκε το χώρο χωρίς να τον ανασκάψει, ασκώντας αργότερα κριτική στον Schliemann για την αναζήτηση της ομηρικής Ιθάκης σε αυτή τη θέση· παράλληλα, χρονολόγησε τα τείχη της ακρόπολης στην αρχαϊκή εποχή. 
Κατά τι πιο εκτεταμένες ανασκαφές έλαβαν χώρα το 1904 από τον Ολλανδό Wilhelm Vollgraff, οι οποίες επικεντρώθηκαν στην περιοχή του διάσελου νότια του Αγ. Γεωργίου και σε ακτίνα 200 μέτρων: Πέραν κάποιων τάφων και επιτύμβιων στηλών καταγράφηκαν ευρήματα που προφανώς προέρχονταν από αποθέτη ιερού, όπως κάποιες πήλινες προτομές της θεάς Αρτέμιδος που μεταφέρθηκαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (ΕΑΜ) και δύο αναθηματικοί χάλκινοι μικροί πελέκεις. 
Οι πρώτες συστηματικές ανασκαφές στον Αετό έλαβαν χώρα κυρίως κατά τη δεκαετία του 1930 από τη Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών υπό τους Walter A. Heurtley, Sylvia Benton, Helen Waterhouse κ.ά. Ερευνήθηκε η περιοχή νοτίως του Αγ. Γεωργίου που δεν είχε ανασκάψει ο Vollgraff και ήρθαν στο φως κτηριακά λείψανα και πλούσια κεραμική, κυρίως στην περιοχή των λιθοσωρών, των λεγόμενων «Cairns», νοτιοανατολικά της εκκλησίας (εικ. 2). Τα αποτελέσματα των ανασκαφών –που δημοσιεύθηκαν λεπτομερώς– ανέδειξαν τη θέση ως το σημαντικότερο οικισμό της Ιθάκης στην πρώιμη εποχή του σιδήρου. 
Με την εξαίρεση μελέτης του επίτιμου Εφόρου Αρχαιοτήτων Πέτρου Γ. Καλλιγά στα τέλη της δεκαετίας του 1970, που αφορούσε κάποια παλαιά ευρήματα από τον Αετό όπως και υποθέσεις για την ταυτότητα του προαναφερθέντος ιερού με τους αποθέτες, οι πιο πρόσφατες έρευνες στη θέση έλαβαν χώρα υπό την εποπτεία και μερική χρηματοδότηση της Αρχαιολογικής Εταιρείας από το 1984 και εντεύθεν, ως μέρος του προγράμματος «Odyssey Project» του Πανεπιστημίου Washington του St. Louis με επικεφαλής τον καθηγητή Σαράντη Συμεώνογλου. Παρότι βασικός στόχος των ανασκαφών που διενεργήθηκαν στο διάστημα 1984-1995 ήταν η αποκάλυψη μυκηναϊκών στρωμάτων, η έρευνα επεκτάθηκε και στην εξέλιξη του οικισμού στους ιστορικούς χρόνους. Επιπλέον, το πρόγραμμα περιελάμβανε επιφανειακή έρευνα της ευρύτερης περιοχής του διάσελου και της ακρόπολης, χαρτογράφηση (1:1000), αεροφωτογράφιση, διάφορες μετρήσεις με γεωλογικά όργανα και δειγματοληψίες της κατά τόπον χλωρίδας. 
Σημαντική συνισταμένη αποτέλεσε η επανεξέταση των ευρημάτων των βρετανικών ανασκαφών, κυρίως της κεραμικής και των κτηριακών λειψάνων στα «Cairns», καρπός της οποίας ήταν διδακτορική διατριβή της συνεργάτιδος της ανασκαφής Nancy Symeonoglou που ολοκληρώθηκε το 2002. 
Πρέπει να σημειωθεί, τέλος, ότι οι οχυρώσεις της ακρόπολης ερευνήθηκαν και κατά τη διάρκεια του δανοελληνικού προγράμματος επιφανειακής έρευνας Κεφαλονιάς και Ιθάκης (Randsborg 2002).

Τα νεκροταφεία

Μεγάλο μέρος των ευρημάτων στον Αετό προέρχεται από τάφους. Ιδιαίτερα τον 19ο αιώνα έλαβαν χώρα πολλές λαθρανασκαφές με εξαιρετικά ευρήματα που εξήχθησαν στο εξωτερικό, η πλειονότητα των οποίων έχει χαθεί. Κάποια από τα κτερίσματα, κυρίως εκείνα των ανασκαφών των Stackelberg και Lee, βρίσκονται στο Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας Υόρκης και στο Βρετανικό Μουσείο Λονδίνου. Πρόκειται για μεταλλικά κοσμήματα ή σκεύη εξαιρετικής τέχνης, για παράδειγμα αργυρή φιάλη του 4ου π. Χ. και κύπελλο του 3ου π. Χ. αιώνα από το ίδιο υλικό, αμφότερα στο Λονδίνο. 
Το εύρος των νεκροταφείων επιβεβαιώνουν και πολυάριθμες επιτύμβιες επιγραφές σωζόμενων και χαμένων στηλών ή άλλων μνημείων υστεροκλασικής και ελληνιστικής περιόδου που βρέθηκαν σε διάφορα σημεία του Αετού (IG IX, I2, 4, αρ. 1636-1678 bis). Η ακριβής θέση των νεκροταφείων που ανασκάφηκαν στο παρελθόν στους πρόποδες του Αετού δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί, πάντως, όπως έδειξαν και οι έρευνες της Εταιρείας, εντοπίζεται στις κοιλάδες βόρεια και νότια του οικισμού. Ταφές γίνονταν και στο χώρο που βρίσκονται τα ιερά, τουλάχιστον στην ύστερη αρχαιότητα, όπως δείχνουν παλαιοχριστιανικοί τάφοι που αποκαλύφθηκαν από τον Συμεώνογλου το 1990 κάτω από την κόγχη του ιερού του Αγ. Γεωργίου.