Μάχη της στενωπού Κλειδίου

Υπόβαθρο

Οι γερμανικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ελλάδα μέσω της Βουλγαρίας και της Γιουγκοσλαβίας την πρώτη εβδομάδα του Απριλίου του 1941. Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε ότι οι δυνάμεις της Βρετανικής Κοινοπολιτείας θα αναχαίτιζαν τη γερμανική επίθεση μέχρι οι ελληνικές δυνάμεις να επιστρέψουν από τη Γιουγκοσλαβία και την Αλβανία σε μία νέα αμυντική γραμμή μεταξύ του όρους Ολύμπου και του ποταμού Αλιάκμονα . 
Το πρωινό της 10ης Απριλίου το γερμανικό 40ο Σώμα Τεθωρακισμένων (XL Panzer Corps) προωθήθηκε από το Μοναστήρι για να καταλάβει την Φλώρινα, 13 χιλιόμετρα νότια των γιουγκοσλαβικών συνόρων, δια μέσω του περάσματος του Μοναστηρίου. Επόμενος στόχος ήταν να φτάσει στην Κοζάνη, να διαιρέσει τις ελληνοβρετανικές δυνάμεις και σε συνεργασία με το XVIII Ορεινό Σώμα Στρατού να εγκλωβίσει το Βρετανικό Εκστρατευτικό Σώμα. Το ενισχυμένο Μηχανοκίνητο Σύνταγμα (Leibstandarte SS Adolf Hitler - LSSAH), υπό τη διοίκηση του Σεπ Ντίντριχ (Sepp Dietrich), με την υποστήριξη της 9ης Μεραρχίας Πάντσερ (δηλ. Τεθωρακισμένων) (9. Panzer-Division), προωθήθηκε ακόμα νοτιότερα και κατέλαβε τη πόλη της Βεύης στις 11 Απριλίου.
Οι σύμμαχοι αποφάσισαν να προσπαθήσουν να καθυστερήσουν τους εισβολείς. Ένας μεικτός σχηματισμός Αυστραλών, Βρετανών, Νεοζηλανδών και Ελλήνων, γνωστός με την ονομασία «Δύναμη Μακέι» (Mackay Force), συγκροτήθηκε βιαστικά με σκοπό, όπως το έθεσε ο διοικητής των δυνάμεων της Βρετανικής Κοινοπολιτείας στην Ελλάδα στρατηγός Χένρι Μέτλαντ Γουίλσον, «να σταματήσουν τον καταιγιστικό πόλεμο στην κοιλάδα της Φλώρινας». Ο σχηματισμός πήρε το όνομά του από τον διοικητή του, Αυστραλό υποστράτηγο Ίβεν Μακέι (Maj. Gen. Iven Mackay).
Οι Αυστραλοί και οι Νεοζηλανδοί ήταν κουρασμένοι από το μακρύ και ξαφνικό ταξίδι από τη Βόρεια Αφρική και δεν ήταν προετοιμασμένοι για τον ευρωπαϊκό χειμώνα των ελληνικών βουνών.

Δυνάμεις

Οι συμμαχικές δυνάμεις που κατείχαν το πέρασμα του Κλειδιού προέρχονταν κυρίως από την 19η Αυστραλιανή Ταξιαρχία Πεζικού του Ταξίαρχου Τζορτζ Βάσεϊ: τα 2/4 (μειον ένα λόχο) και 2/8 Τάγματα, υποστηριζόμενα από το 9ο Τάγμα των Βασιλικών Τυφεκιοφόρων (9th Battalion, King's Royal Rifle Corps). Το πεζικό υποστηρίζονταν από τμήματα του νεοζηλανδικού 27ου Τάγματος Πολυβόλων (27th (Machine Gun) Battalion), του 2/1 Αντιαρματικού Συντάγματος (2/1st Anti-Tank Regiment), του βρετανικού 2ου Συντάγματος, Πυροβολικού του Βασιλικού Ιππικού (Royal Horse Artillery) και άλλα μικρότερα τμήματα αυστραλιανών και βρετανικών μονάδων πυροβολικού. Τα υπόλοιπα τμήματα της Δύναμεις Μακέι βρίσκονταν σε αμυντικές θέσεις σε κάποια απόσταση από το πέρασμα.  
Ο ταγματάρχης Φριτζ Βιτ (Sturmbannführer Fritz Witt) οδήγησε την ομάδα μάχης των SS η οποίαα επιτέθηκε στο πέρασμα, με την ονομασία Kampfgruppe Witt (KG Witt), και αποτελούνταν από δύο τάγματα πεζικού, δύο διμοιρίες ελαφρών όπλων πεζικού, μία διμοιρία βαρέων όπλων πεζικού, τρεις διμοιρίες αντιαρματικών, δύο διμοιρίες μηχανικού, έναν ουλαμό ελαφρών οβιδοβόλων και έναν ουλαμό αντιαεροπορικών των 88 mm. Υποστηρίζονταν από αριθμό αυτοκινούμενων πυροβόλων των 75mm Sturmgeschütz III, τα οποία ονομάστηκαν «tanks» από το συμμαχικό πεζικό. Τόσο οι Γερμανοί όσο και οι Σύμμαχοι δεν πίστεψαν ότι τα τεθωρακισμένα οχήματα θα ήταν σε θέση να κινηθούν στις απότομες βραχώδεις πλαγιές, που περιέβαλαν το πέρασμα.

Η μάχη

Το πέρασμα του Κλειδιού είναι περίπου 100 με 500 μέτρα πλατύ, ένα φαράγγι με απότομες, βραχώδεις και άδενδρες πλευρές ως και 1000 μέτρα σε ύψος. 
Στις 11 Απριλίου τρία από τα τάγματα πεζικού του Βάσεϊ πήραν θέσεις κατά μήκος του μήκους 16 χιλιομέτρων μετώπου: το 2/8 Τάγμα βρίσκονταν στην κορυφογραμμή στα ανατολικά του περάσματος, οι Βρετανοί Τυφεκιοφόροι σε μία κορυφή στη δυτική πλευρά βλέποντας προς το βορρά και το 2/4 Τάγμα στα δυτικά των Τυφεκιοφόρων. Νεοζηλανδοί πυροβολητές τοποθετήθηκαν μεταξύ του πεζικού. Το συμμαχικό πυροβολικό επικεντρώθηκε στο πέρασμα καθεαυτό.  
Στην κορυφή του περάσματος επικρατούσε ψύχος, με τη βροχή να μετατρέπεται σε χιονοθύελλα, δυσκολεύοντας το συμμαχικό σχηματισμό στο να αναπαυθεί. 
Οι SS άρχισαν μία σειρά από αναγνωριστικές επιθέσεις το απόγευμα της 11ης Απριλίου. Παράλληλα προσέγγισαν κατά μήκος του κεντρικού δρόμου, όπως έγραψε ένα Αυστραλός αξιωματικός του πυροβολικού: 
Με όλη του την αυθάδεια [ο Γερμανός διοικητής έστειλε] φορτηγά στον κεντρικό δρόμο... σε απόσταση 3000 γιαρδών από το πεζικό μας και προετοιμάστηκαν να αποβιβαστούν. Στην αρχή δεν μπορούσαν να πιστέψω ότι ήταν ο εχθρός, όλα ήταν τόσο ήρεμα και σιωπηλά. Στη συνέχεια όμως έβγαλαν κάποιο νόημα. Οι διαταγές μου δόθηκαν γρήγορα από τον ασύρματο και οι πρώτες ριπές ούρλιαξαν στον αέρα... Μερικές έντονες στιγμές αργότερα και οπισθοχώρησαν οι Ούννοι [οι Γερμανοί], όμως πέντε φορτηγά έμειναν στον δρόμο ως σιωπηλή απόδειξη ότι οι στρατιώτες μου μπορούσαν να στοχεύσουν.
  
Περισσότερο παρατεταμένες επιδρομές πραγματοποιήθηκαν στις θέσεις που κατείχε το 2/8 Τάγμα. Αυτές έγιναν περισσότερο επιθετικές καθώς πλησίαζε το βράδυ. Σύμφωνα με τους Αυστραλούς: «παρότι ήταν ξεκομμένοι και εξουθενωμένοι από την πορεία προς τη θέση τους και τον κρύο καιρό, το 2/8 Τάγμα κατάφερε να τους απομακρύνει». 
Το πρωινό της 12ης Απριλίου το χιόνι ήταν στρωμένο σε πάχος 30 εκατοστών στις πλαγιές των λόφων. Ως το χάραμα πολλοί Αυστραλοί και Νεοζηλανδοί, που κατείχαν θέσεις στις πλαγιές, υπέφεραν από κρυοπαγήματα και ήταν ανίκανοι να χειριστούν τα όπλα τους αποτελεσματικά. Όμως, είχαν εκδοθεί διαταγές για τακτική υποχώρηση προς τη γραμμή του Αλιάκμονα, η οποία θα άρχιζε το ίδιο βράδυ. 
Η κύρια γερμανική επίθεση άρχισε στις 8.30 πμ. Χτύπησαν με δύναμη τον τομέα του 2/8 Τάγματος, κοντά στο σημείο που γειτνίαζε με τον τομέα των Βασιλικών Τυφεκιοφόρων. Στοιχεία των SS, με τη κάλυψη πολυβόλων και όλμων, υπερέβησαν τη θέση μίας αυστραλιανής διμοιρίας. Οι τυφεκιοφόροι, θεωρώντας ότι το 2/8 Τάγμα υποχωρούσε, υποχώρησε προς το κέντρο. Η κίνηση αυτή άνοιξε το πέρασμα στους Γερμανούς, δημιούργησε ένα κενό μεταξύ των 2/4 και 2/8 ταγμάτων, έκοψε την επικοινωνία μεταξύ του Βάσεϊ και του 2/8 Τάγματος και άφησε τα Αυστραλιανά αντιαρματικά όπλα χωρίς την προστασία πεζικού. Οι δύο λόχοι του 2/8 Τάγματος στην δυτική πλευρά αναγκάστηκαν τότε να υποχωρήσουν προς τις πλαγιές. Όμως, σύμφωνα με τον Αυστραλό ιστορικό Γκάβιν Λονγκ:
Στις 2.00 μμ... ο αντισυνταγματάρχης Τζον Μίτσελ του 2/8... διέταξε μία αντεπίθεση με την οποία ανακατέλαβε ζωτικό έδαφος στην κορυφογραμμή... Μετά από έξι ώρες συνεχών συγκρούσεων στο πέρασμα και στις πλαγιές στα ανατολικά, το 2/8 κρατούσε ακόμα τις κορυφές παρόλο που η αριστερή πλευρά τους είχε καταρρεύσει. Οι Τυφεκιοφόροι, όμως, υποχωρούσαν γοργά στο δρόμο περίπου δύο μίλια προς τα πίσω και πέντε από τα έξι πολυβόλα υποστήριξης του 2/1 Αντιαρματικού Συντάγματος έμειναν χωρίς προστασία και εγκαταλείφθηκαν. Έτσι η κορυφογραμμή που κρατούνταν από το 2/8 Τάγμα δημιούργησε μία βαθιά προεξοχή.
Σύμφωνα με τον Λονγκ, ο Βάσεϊ ενημερώθηκε για την υποχώρηση των τυφεκιοφόρων από αξιωματικούς άλλων μονάδων, όμως αρνήθηκε να το πιστέψει. 

Στις 4 μμ το Ελληνικό Δωδεκανησιακό Σύνταγμα, στα αριστερά των αυστραλιανών θέσεων, είχε ολοκληρώσει την υποχώρηση που είχε σχεδιαστεί από τη συμμαχική ανώτατη διοίκηση. Αυτό άφησε το 2/8 Τάγμα εκτεθειμένο από δύο πλευρές και σύντομα βρισκόταν υπό τα πυρά πυροβόλων από τα ανατολικά. Σύμφωνα με μία επίσημη αυστραλιανή περιγραφή ο Βάσεϊ... 
...συνειδητοποίησε ότι οι άνδρες του δεν θα κατόρθωναν να υποχωρήσουν με τάξη. Στις 5.00 μμ τηλεφώνησε τον διοικητή του 2/4 Τάγματος... με την κωδική φράση που υποδείκνυε ότι η υποχώρηση ήταν τώρα απαραίτητη – η στέγη στάζει
 
Στις 5.30 μμ γερμανικά αυτοκινούμενα πυροβόλα προωθήθηκαν μαζικά κατά μήκος του τομέα του 2/8 Τάγματος. Ένας Γερμανός αυτόπτης μάρτυρας, ο αντισυνταγματάρχης Κουρτ "Πάντσερ" Μάγιερ, έγραψε αργότερα:
Τα βαριά Sturmgeschütz σκαρφάλωσαν τις πλαγιές από τον πάτο της κοιλάδας. Παρακολουθούσαμε τα πυροβόλα να προωθούνται εντυπωσιασμένοι. Σκαρφάλωναν ολοένα και ψηλότερα και έπειτα έπεσαν στην μάχη. Κανείς δεν θεωρούσε δυνατή τη χρήση τους όμως τώρα βρίσκονταν εκεί πάνω, παρέχοντας πολύτιμη υποστήριξη στο πεζικό.
Εντελώς σοκαρισμένοι από την εντύπωση που τους προκάλεσε ο γερμανικός βομβαρδισμός Βρετανοί [sic] αιχμάλωτοι κατέβηκαν από το βουνό. Ήταν ψηλοί, δυνατοί άνδρες και τρομεροί αντίπαλοι.
Αυτή η κίνηση των Γερμανών σφράγισε την ήττα των Συμμάχων στη Βεύη. Το 2/8 Τάγμα οδηγήθηκε σε μία χαοτική υποχώρηση, με τις μονάδες του να χωρίζονται και τους αξιωματικούς να διατάσσουν την εγκατάλειψη μέχρι και των ελαφρών όπλων ώστε να επιταχυνθεί η υποχώρηση. 
Οι απώλειες μεταξύ του αυστραλιανού πεζικού θα ήταν χειρότερες, αν το 2/1 Σύνταγμα Αντιαρματικών και το Βασιλικό Έφιππο Πυροβολικό δεν κρατούσαν τις θέσεις τους στο κέντρο του περάσματος μέχρι που οι Γερμανοί ήταν μόνο 400 μέτρα μακριά.

Συνέπειες

Το 2/8 Τάγμα ουσιαστικά καταστράφηκε ως μαχητική δύναμη για το υπόλοιπο της ελληνικής εκστρατείας. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές όταν έφτασε τις θέσεις υποχώρησής του στο Ροδώνα το τάγμα μπόρεσε να συγκεντρώσει μόνο 250 άνδρες και από αυτούς μόνο οι 50 έφεραν όπλα. Παρόλο που το 2/4 Τάγμα είχε γλυτώσει την ορμή της γερμανικής επίθεσης στη Βεύη, 70 από τους άνδρες του πιάστηκαν αιχμάλωτοι σε ένα γερμανικό οδόφραγμα κατά τη διάρκεια της υποχώρησής του προς το Σωτήρα.  
Οι Γερμανοί ισχυρίστηκαν την κατοχή 480 αιχμαλώτων στην Βεύη με απώλειες 37 νεκρών, 95 τραυματιών και 2 αιχμαλώτων. Για τον Βιτ η νίκη υπερσκιάστηκε από τον θάνατο του αδερφού του, επίσης μέλους του LSSAH, το όχημα του οποίου χτυπήθηκε από νάρκη κατά τη διάρκεια της μάχης. 
Ο Υπολοχαγός Γκερντ Πλέις, ο αρχηγός της διμοιρίας της οποία οι άνδρες κατέλαβαν το υψηλότερο σημείο, παρασημοφορήθηκε με τον Σταυρό των Ιπποτών του Σιδηρού Σταυρού, την ανώτατη γερμανική επιβράβευση για την ανδρεία στο πεδίο της μάχης. Επιπλέον 14 ακόμα μέλη της KGW παρασημοφορήθηκαν με το Σιδηρούν Σταυρό Πρώτης Τάξης. 
Παρά την ήττα και τις βαριές απώλειες, οι ενέργειες της Δύναμης Μακέι στη Βεύη κέρδισαν δύο μέρες για την υποχώρηση και την ανασυγκρότηση των συμμαχικών δυνάμεων στο νότο.