Ιτέα Φωκίδας

Τοπική αυτοδιοίκηση

Η Ιτέα αποτελεί την δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του Δήμου Δελφών και, με τις γειτονικές Κίρρα και Τριταία, συναπαρτίζει την ομώνυμη δημοτική ενότητα. Η Ιτέα και η Κίρρα έχουν πλέον ενωθεί και αποτελούν ενιαίο πολεοδομικό συγκρότημα.

Προέλευση ονόματος

Παραθαλάσσια μεταξύ των δύο αρχαίων ελληνικών πόλεων, της Κίρρας και του Χαλαίου, στην περιοχή της σύγχρονης Ιτέας, υψωνόταν μια θαλερή δίπλα στην οποία ανάβρυζε πηγή με δροσερό και γλυκό νερό και ήταν η μοναδική στην περιοχή. η πόλη και μάλιστα ακόμα και σήμερα οι κάτοικοι της περιοχής την αποκαλούν Ιτέα.

Αρχαίοι Χρόνοι

Ερείπια Υστεροελλαδικής Περιόδου και κυρίως θαλαμωτοί τάφοι, μιλούν για την ύπαρξη αρχαίας πόλης δυτικά της σημερινής θέσης της Ιτέας, χωρίς όμως να καθορίζουν ποιας, αλλά ίσως να πρόκειται για το Χάλαιον. Η ύπαρξη πολυάριθμης πόλης στο σημείο αυτό βεβαιώνεται και από λιθόστρωτο δρόμο προς την Άμφισσα, τμήματα του οποίου σώζονταν μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρόσφατη (2013) , επιστημονική τεκμηρίωση της θέσης του Αρχαίου Ιπποδρόμου των Δελφών , που σύμφωνα με τον καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Πάνο Βαλαβάνη , τοποθετείται στην θέση "γωνιά" της κτηματικής περιφέρειας Ιτέας ,  ακριβώς πίσω απ τον λόφο των Αγ.Αναργύρων. Σύμφωνα με τον εν λόγω επιστήμονα ο ιππόδρομος αυτός είναι ο δεύτερος αρχαιότερος ιππόδρομος του κόσμου .

Τουρκοκρατία

Στην περιοχή της σημερινής Ιτέας, όπου υπήρχε η περίφημη ιτιά με τη μοναδική πηγή της περιοχής, κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας φτιαχνόντουσαν στάνες και κεραμοποιεία. Αργότερα εκεί δημιουργήθηκε ο οικισμός Σκάλα Σαλώνων, με μια υποτυπώδη ξύλινη αποβάθρα, ένα τελωνείο, καλύβες και αποθήκες. Αυτός ο οικισμός μετεξελίχθηκε στην Ιτέα.
Η περιοχή πέρασε διαδοχικά από πολλά χέρια, τα τελευταία δε χρόνια της Τουρκοκρατίας, ανήκε στη χήρα του Ομέρ Αγά των Σαλώνων - την Ομεραγού - η οποία την παραχώρησε σε κάποιο Γαλαξειδιώτη για να καταλήξει τελικά ως προίκα της κόρης του σε ένα δικηγόρο από το Λιδωρίκι.

Ελληνική Επανάσταση

Από το εθνικό προσκλητήριο του απελευθερωτικού αγώνα δεν ήταν δυνατό να απουσιάσει η Σκάλα Σαλώνων και αρκετά ήταν τα πολεμικά γεγονότα που έλαβαν χώρα στην περιοχή της. Κορυφαίο θεωρείται η "Ναυμαχία της Σκάλας Σαλώνων" ή "Ναυμαχία της Αγκάλης", όπου στις 17 Σεπτεμβρίου 1827, ο φιλέλληνας Άγγλος πλοίαρχος Φραγκίσκος Άμπνευ Άστιγξ (Frank Abney Hastings), κυβερνήτης του πρώτου ατμοκίνητου πλοίου, με την ονομασία  «Καρτερία» και επικεφαλής μικρής ελληνικής ναυτικής δύναμης, αγκυροβόλησε προ του τουρκικού στόλου, που ήταν αγκυροβολημένος στον όρμο της «Αγκάλης» στην δυτική πλευρά του κόλπου της Ιτέας, υποστηριζόμενος και από ξηράς με εκλεκτό σώμα 500 ανδρών και πυροβόλα που χειρίζονταν Ευρωπαίοι πυροβολητές. Μέσα σε μισή ώρα, ο ΄Αστιγξ, με κατάλληλες βολές από την «Καρτερία», ανατίναξε την τουρκική ναυαρχίδα και κατέστρεψε άλλα 6 πολεμικά καθώς και 3 Αυστριακά πλοία εφοδιασμού, ενώ αχρήστευσε τα πυροβολεία της ξηράς. Η νίκη αυτή αποκατέστησε την κυριαρχία των Ελλήνων στον Κορινθιακό κόλπο και εξασφάλισε την επικοινωνία με την Πελοπόννησο, αποτελώντας κύρια αφορμή της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου στις 20 Οκτωβρίου 1827  επισπεύδοντας τις εξελίξεις για την ανεξαρτησία της Ελλάδος.

Η επίσημη πράξη ίδρυσης της πόλεως επί Καποδίστρια

Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπόγραψε στις 13 Αυγούστου 1830 ψήφισμα για την ίδρυση οικισμού στη Σκάλα Σαλώνων. Η απόφαση αυτή λήφθηκε έπειτα από αναφορά του "κατά την Ανατολικήν Ελλάδα Εκτάκτου Επιτρόπου (...) κατ' αίτησιν των κατοίκων των Σαλώνων" προκειμένου "να εγείρουν πόλιν κατά το παράλιον Ιτέαν λεγόμενον" (αναλυτικότερα, βλ. Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, αρ. 68, 23.8.1830). Ας σημειωθεί ότι κατά το άρθρο 5 της συγκεκριμένης πράξης, είχε αποφασιστεί ότι "η νέα αύτη πόλις θέλει φέρει το όνομα Κρίσσα" (πηγή: στο ίδιο, για το συγκεκριμένο όνομα βλ. Κρίσα).
Τα χρόνια μετά την ίδρυση
Και ενώ η συστηματική δόμηση της πόλης ξεκίνησε το 1852, χρειάστηκε, όμως, να περάσουν 40 ολόκληρα χρόνια μέχρις ότου η πόλη αρχίσει να παίρνει σταθερά πια το δρόμο της προόδου. Στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ιτέα γίνεται βάση της Αντάντ. Απομεινάρι της παρουσίας των Αγγλογαλλικών στρατευμάτων αποτελούν οι λεγόμενοι "Γαλλικοί Μώλοι" που διατηρούνται στην έξοδο της πόλης, προς Γαλαξείδι.

Αξιοθέατα

Στη σημερινή θέση Γ(ου)λάς Ιτέας, βρίσκονται ερείπια Υστεροελλαδικής περιόδου και θεμέλια οικιών και αντερεισμάτων, άγνωστου οικισμού. Στα αξιοθέατα της πόλης ανήκει η εκκλησία της «Μεταμόρφωσης του Σωτήρος», της οποίας η ανέγερση άρχισε το 1890, μεγάλο έργο για τα δεδομένα όχι μόνο εκείνης της εποχής αλλά και του σήμερα, καθώς και καταφύγια, φυσικής ομορφιάς, όπως είναι ο λόφος των Αγίων Αναργύρων, ο ελαιώνας και τα νησάκια στον κόλπο της Ιτέας (Άγιος Δημήτριος, Άγιος Κωνσταντίνος και Άγιος Αθανάσιος). 
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διάφορες βραχονησίδες στον κόλπο της Ιτέας (Κρισσαίος) που είχαν χρησιμοποιηθεί ως καταφύγια κατά τους λεγόμενους "σκοτεινούς" πρωτοβυζαντινούς αιώνες.Τα νησιά αυτά αναφέρονται από όλους σχεδόν τους περιηγητές που πέρασαν με πλοίο από την περιοχή. Το πιο απομακρυσμένο από τα επτά νησιά του κόλπου της Ιτέας , ο Αγιος Δημήτριος , ευρισκόμενο στο μέσον σχεδόν της απόστασης από τα δύο λιμάνια , Ιτέας και Γαλαξειδίου απέχει περίπου 3 ναυτικά μίλια. Εχει έκταση περίπου 4 τ.χλμ είναι ψηλό πάνω από 8 μ και τηλεφανές με ιδιόμορφο σχήμα που του έδωσε την λαϊκή ονομασία "το καπέλο του Βενιζέλου".Η επιφάνεια της βραχονησίδας είναι γεμάτη από διάσπαρτα θεμέλια σπιτιών ανάμικτα με στρώματα κεραμιδιών.Τα πιο ενδιαφέροντα κατάλοιπα βρίσκονται στην νότια πλευρά του που το μεσαίο τμήμα της έχει ολόκληρο αφαιρεθεί από ανθρώπινη παρέμβαση , δημιουργώντας έτσι μιά ορθογώνια τάφρο πλάτους 22 περίπου μ. και βάθους τουλάχιστον 5,40 μ.Πρόκειται για την υπόθεση ότι αποτελεί τμήμα λιμενικών έργων και μάλιστα νεωσοίκων για τον ελλιμενισμό τριήρεως . Ενα τέτοιο στρατιωτικό έργο θα μπορούσε να σχετιστεί με τις πολεμικές δραστηριότητες της περιοχής που προκλήθηκαν από τους Ιερούς πολέμους και να είχε σκοπό του τον έλεγχο της ακώλυτης προσέλευσης των προσκυνητών προς το ιερό των Δελφών από την θαλάσσια οδό.Ας μη ξεχνάμε ότι κύρια αφορμή των Ιερών πολέμων υπήρξε , εκτός από την καλλιέργεια Ιερών εδαφών από τους Φωκείς και η εμπόδιση των προσκυνητών να έχουν ελεύθερη πρόσβαση προς το ιερό των Δελφών.Ειδικότερα ο 4ος Ιερός πόλεμος (339-8) , που τελείωσε με την μάχη της Χαιρωνείας , αφορμήθηκε από την τείχιση και τον συνοικισμό του λιμανιού της Κίρρας , στα Ανατολικά της Ιτέας δηλ. του λιμανιού που οδηγούσε στους Δελφούς.
Στο νησάκι Άγιο Κωνσταντίνο, βρίσκεται το ομώνυμο εκκλησάκι, δρομικής κατασκευής και με μικρό καμπαναριό, δίπλα στο οποίο σύμφωνα με το "Χρονικό του Γαλαξιδίου", υπήρχε κρυφό νοσοκομείο κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας και με μαρτυρία ότι σε αυτό είχε καταφύγει ο κλεφταρματολός Γιάννης Βουνιχωριώτης πληγωμένος από μια συμπλοκή στα Κιούσκια Σαλώνων, όπου τελικά εξέπνευσε. Επίσης αναφέρεται και σαν καταφύγιο το 1827 της φρεγάτας "Καρτερία". Επίσης υπήρχε κρυφό σχολιό. Σήμερα ¨ψαροκάικα μεταφέρουν τους προσκυνητές στο νησί.
Ο Άγιος Ιωάννης Θεολόγος είναι μικρή παλαιοβασιλική με εξαιρετικής τεχνοτροπίας αγιογραφίες, η οποία χρονολογείται από την μετά-τουρκοκρατίας περίοδο και βρίσκεται στην ανατολικη είσοδο της Ιτέας. Κάθε Τρίτη του Πάσχα διοργανώνεται πανήγυρη.

Ιαματικές Πηγές

Λίγο πιο πάνω από τον νερόμυλο βρίσκεται θειομαγνησιούχος πηγή, το "Αγιόνερο" τα νερά της οποίας έχουν ελαφρά καθαρτική ενέργεια. Ο λαός τη θεωρούσε ανέκαθεν ιαματική και έχει αναγνωρισθεί επίσημα και καταγραφεί ως ιαματική πηγή τουριστικής σημασίας από τον ΕΟΤ. 'Ήδη συντάσσεται μελέτη για την εκποίηση και εκμετάλλευση των πηγών.

Υποδομή

Η Ιτέα διαθέτει καλό επιβατικό - εμπορικό λιμάνι και υπερσύγχρονη μαρίνα με δυνατότητα λιμενισμού 250 σκαφών.
Επίσης, η Ιτέα φημίζεται για το άρτιο ρυμοτομικό της σχέδιο, ενώ φιλοξενεί πολιτιστικές και αθλητικές διοργανώσεις, ιδιαίτερα τους καλοκαιρινούς μήνες. Διαθέτει επίσης πολλές παραλίες για τους λουόμενους. Οι παραλίες "ΜΑΙΑΜΙ" και "ΤΡΟΚΑΝΤΕΡΟ", από το 2014, διαθέτουν Γαλαζιες Σημαίες.
Κατά τη διάρκεια των Απόκρεω διοργανώνονται πολλές εκδηλώσεις από Συλλόγους ( Μικρασιατικό Σύλλογο, "Χοροστάσι" κ.λπ.). Το τελευταίο Σαββατοκύριακο της Αποκριάς, απο το 2011 και μετά, η Δημοτική Κοινότητα Ιτέας διοργανώνει τη Γιορτή της " Νερατζ Ιτιάς", προσφέροντας σε ρπισκέπτες και ντόπιους γλυκό κουταλιού νεράτζι και χαλβά της κόλας ...με το μέτρο, που παρασκευάζεται εκείνη την ώρα.
Η πόλη διαθέτει πολλά ξενοδοχεία όλων των κατηγοριών, εστιατόρια, ταβέρνες και μπαράκια.

Αθλητισμός

Στην Ιτέα δραστηριοποιείται ο Ναυτικός Όμιλος Ιτέας, με πολλές διακρίσεις στα πρωταθλήματα ανοιχτής θάλασσας και με ανδρική και γυναικεία ομάδα υδατοσφαίρισης που αγωνίζονται στις εθνικές κατηγορίες.
Επίσης τη δεκαετία του 1980, ιδρύθηκε ο Γυμναστικός Σύλλογος Ιτέας, με τμήματα καλαθοσφαίρισης, πετοσφαίρισης, ποδηλασίας και άλλα, με πολλές διακρίσεις σε τοπικό και πανελλαδικό επίπεδο. 
Ακόμη στην Ιτέα δραστηριοποιείται και ο Αθλητικός Σύλλογος Ιτέας (από το 2014) και έχει τμήματα volley και στις γειτονικές πόλεις, Γαλαξίδι και Άμφισσα, με πολλές διακρίσεις μέσα στην πρώτη χρονιά λειτουργίας του.
Ο Α.Σ. Αστέρας Ιτέας είναι η γνωστότερη ομάδα ποδοσφαίρου της πόλης.

Τοπικός Τύπος και ΜΜΕ

Στην πόλη κυκλοφορούν αρκετές τοπικές εφημερίδες, με αρχαιότερη τον "Αγώνα της Ιτέας". Τον διαδυκτιακό τύπο της πόλης αποτελούν το karteria1.blogspot.gr και το epikourositeas.blogspot.gr
Στην Ιτέα λειτουργούν δύο διαδικτυακοί ραδιοφωνικοί σταθμοί. 
1) Ο Fun Radio (από το 2012) ακολουθεί το διεθνές CHR format TOP40 ραδιοφώνου και έχει αναγνωριστεί σε πολλά μέρη τις Ελλάδας και παραμένει με υψηλή ακροαματικότητα από τα μέσα του 2014. Στοχεύει στην αγορά των ηλικιών 15 έως 45 και το 59% των ακροατών είναι το γυναικείο φύλο. 
2) O Fun Xtra (από το 2016) ιδιοκτησία του Fun Radio δίνει έμφαση στην Electronic Dance μουσική. Μεταδίδει dj sets των δημοφιλέστερων djs στον κόσμο και συνδέεται με φεστιβάλ και διοργανώσεις παγκοσμίως. Στοχεύει στην αγορά των ηλικιών 13 έως 30.