Ρωμαϊκά νομίσματα

Τα Ρωμαϊκά νομίσματα για το μεγαλύτερο μέρος της ρωμαϊκής ιστορίας αποτελούντο από χρυσά, αργυρά, ορειχάλκινα και χάλκινα νομίσματα  (βλ. Ρωμαϊκή μεταλλουργία ). Από τις πρώτες κοπές τους στην περίοδο της Δημοκρατίας τον 3ο αιώνα π.Χ. ως τους αυτοκρατορικούς χρόνους, το ρωμαϊκό νόμισμα είδε πολλές αλλαγές στη μορφή, την αξία και τη σύνθεσή του. Ένα σταθερό χαρακτηριστικό ήταν η πληθωριστική υποτίμηση και η αντικατάσταση των κερμάτων κατά τη διάρκεια των αιώνων. Αξιοσημείωτα παραδείγματα αυτού ακολούθησαν τις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού. Αυτή η τάση συνεχίστηκε και στην Κωνσταντινούπολη. 
Λόγω της οικονομικής ισχύος και της μακροζωίας του ρωμαϊκού κράτους, το ρωμαϊκό νόμισμα χρησιμοποιήθηκε ευρέως σε όλη την Ευρώπη, τη δυτική Ασία και τη βόρεια Αφρική από την κλασσική εποχή μέχρι τον Μεσαίωνα. Χρησίμευσε ως πρότυπο για τα νομίσματα των μουσουλμανικών χαλιφάτων και των ευρωπαϊκών κρατών κατά τον Μεσαίωνα και τη Σύγχρονη Εποχή. Τα ονόματα των ρωμαϊκών νομισμάτων επιβιώνουν σήμερα σε πολλές χώρες, όπως π.χ. το αραβικό δηνάριο (από το denarius), το περουβιανό σολ (από το νόμισμα solidus), η βρετανική λίρα και το μεξικανικό πέσο (και οι δύο μεταφράσεις της ρωμαϊκής λίβρας).

Η κοπή των νομισμάτων

Η κατασκευή νομισμάτων στον ρωμαϊκό πολιτισμό, η οποία αρχίζει από το 300 π.Χ., επηρέασε σημαντικά την μεταγενέστερη ανάπτυξη της νομισματοκοπίας στην Ευρώπη. Η προέλευση των λέξεων "μονέδα, money, monetary, mint" αποδίδεται στην κατασκευή αργυρών νομισμάτων στη Ρώμη το 269 π.Χ. στο ναό της Ήρας Μνημοσύνης (Juno Moneta). Αυτή η θεά έγινε η προσωποποίηση των χρημάτων και το όνομά της εφαρμόστηκε τόσο στα χρήματα, όσο και στον τόπο παραγωγής τους. Τα ρωμαϊκά νομισματοκοπεία ήταν απλωμένα στην αυτοκρατορία και χρησιμοποιήθηκαν μερικές φορές για προπαγάνδα. Ο λαός συχνά μάθαινε για έναν νέο Ρωμαίο αυτοκράτορα, όταν το πορτραίτο του εμφανιζόταν στα νομίσματα. Οι Αυτοκράτορες, ακόμη και αυτοί που κυβέρνησαν μόνο για ένα μικρό χρονικό διάστημα, επιβεβαίωναν την άνοδό τους στην εξουσία, όταν ένα κέρμα έφερε την εικόνα τους. Για παράδειγμα ο Κουίετος (Quietus), αν και κυβέρνησε μόνο ένα μέρος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από το 260 έως το 261 μ.Χ., ωστόσο εξέδωσε δύο νομίσματα, που έφεραν την εικόνα του. Τα μεγαλύτερα χάλκινα νομίσματά τους οι Ρωμαίοι τα έχυναν σε πήλινα καλούπια, που έφεραν διακριτικά σήματα, όχι επειδή δεν ήξεραν για τα παιστά (με χτύπημα) νομίσματα, αλλά επειδή η μέθοδος αυτή δεν ήταν κατάλληλη για τόσο μεγάλες μάζες μετάλλου.

Νομίσματα της Δημοκρατίας: π. 300 - 27 πΧ

Η Δημοκρατία ξεκίνησε π. το 500 πΧ· η Ρώμη υιοθέτησε καθυστερημένα τα μεταλλικά μέσα συναλλαγής στο εμπόριο, σε σχέση με την ανάπτυξη της γενικής νομισματική ιστορίας. Χαλκάργυρες ράβδοι και τεμάχια μετάλλου χρησιμοποιήθηκαν ως χρήματα στη Μεσοποταμία από την 7η χιλιετία π.Χ. και οι Έλληνες της Μικράς Ασίας ήταν οι πρωτοπόροι στη χρήση νομισμάτων (οι Εφέσιοι σημάδευαν κομμάτια χρυσού, που έβρισκαν στον Πακτωλό ποταμό) ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ. Από εκεί διαδόθηκε σε όλο τον Ελληνικό κόσμο. Οι κύριες πόλεις της Mεγάλης Ελλάδας στη νότια Ιταλία απέκτησαν μακρά παράδοση στη χρήση νομίσματος (νόμος, πρβλ. το ρωμαϊκό nummus) και τα παρήγαγαν σε μεγάλες ποσότητες κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. για να πληρώσουν τους πολέμους τους κατά των ιταλικών ομάδων, οι οποίες παρεισέδυαν στην επικράτειά τους.  Έτσι οι Ρωμαίοι θα είχαν ασφαλώς γνώση των νομισμάτων, πολύ πριν τα εισαγάγει στην πράξη η κυβέρνησή τους. Τα νομίσματα εισήχθησαν από τη ρωμαϊκή κυβέρνηση π. το 300 π.Χ.  
Ο λόγος για τον οποίο υιοθετήθηκε η νομισματοκοπία στη Ρώμη ήταν πιθανώς πολιτιστικός. Οι Ρωμαίοι δεν είχαν κάποια πιεστική οικονομική ανάγκη, ήθελαν όμως να μιμηθούν τον ελληνικό πολιτισμό. Θεωρούσαν, ότι ο θεσμός της κοπής χρημάτων αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό αυτού του πολιτισμού. Ωστόσο, η ρωμαϊκή νομισματοκοπία αρχικά είχε πολύ περιορισμένη χρήση.   
Το είδος των χρημάτων που εισήγαγε η Ρώμη ήταν διαφορετικό, από αυτό που υπήρχε αλλού στην αρχαία Μεσόγειο. Συνδύασε πολλά ασυνήθιστα στοιχεία. Ένα παράδειγμα είναι το μεγάλο ορειχάλκινο παιστό (λατιν. aes signatum). Η διάμετρός του ήταν περίπου 160-90 χλστ. και ζύγιζε περίπου 1500-1600 γρ. και κατασκευάστηκε από χαλκό με κασσίτερο υψηλής περιεκτικότητας σε μόλυβδο. Παρόμοιες μεταλλικές ράβδοι για συναλλαγές είχαν παραχθεί στις βορειότερες περιοχές των Ετρούσκων· οι Ρωμαίοι εξέδωσαν και ράβδους από aes grave, ένα μη επεξεργασμένο μέταλλο με υψηλή περιεκτικότητα σε σίδηρο.  
Μαζί με τις ράβδους εξέδωσαν και μία σειρά νομισμάτων ορειχάλκινων και αργυρών, μιμούμενοι τα αντίστοιχα των Ελληνικών πόλεων. Παρήχθησαν με τον τρόπο κατασκευής της Νεάπολης (νυν Νάπολη) και επηρεάστηκαν από ελληνικά σχέδια στα θέματά τους.
Τα νομίσματα της Δημοκρατίας χαρακτηρίζονται από συντηρητισμό. Απεικονίζουν μυθικές σκηνές και προσωποποιημένες θεότητες. Ισοτιμίες: 1 δηνάριο = 4 αργυροί σηστέρτιοι, 1 σηστέρτιος = 1¼ δουπόνδιοι, 1 δουπόνδιος = 2 ορειχάλκινα ασσάρια. Υπήρχε το 1/2, το 1/3 και το 1/4 του ασσαρίου.

Αυτοκρατορική εικονογραφία

H εικονογραφία των νομισμάτων είχε αλλάξει από τότε, που ο Ιούλιος Καίσαρας έκοψε νομίσματα με το πορτραίτο του. Παλαιότερα τραπεζίτες έκοβαν νομίσματα με πορτραίτα προγόνων τους, όμως τα νομίσματα του Καίσαρα είχαν εικόνα ζώντος προσώπου. Ο νεωτερισμός αυτός συνεχίστηκε μετά τον φόνο του δικτάτορα to 44 πΧ, με τον Αύγουστο και τους διαδόχους του, που έκοβαν και μερικά νομίσματα με την παραδοσιακή θεματολογία των θεών και των προσωποποιημένων αρετών. Η μορφή του Αυτοκράτορα ήταν σημαντική, καθώς αυτός αντιπροσώπευε το κράτος και την πολιτική του. Τα ονόματα αυτών που έκοβαν τα νομίσματα εμφανιζόταν επιπρόσθετα, ως τα μέσα της βασιλείας του Αυγούστου. Δεν είναι γνωστά τα καθήκοντα αυτών των τραπεζιτών· δεν καταργήθηκαν, έτσι πρέπει να έπαιζαν ρόλο στην εικονογραφία των νομισμάτων και μετά.
Το πορτραίτο του Αυτοκράτορα ήταν το κεντρικό θέμα στην εικονογραφία, καθώς τα νομίσματα διέδιδαν την εικόνα του στην Αυτοκρατορία. Τον εμφάνιζαν με θεϊκό τρόπο, δίνοντάς του ιδιότητες των θεών ή τον συσχέτιζαν με μία θεότητα. Κατά τη διάρκεια των εκστρατειών του εναντίον του Πομπήιου, ο Ι. Καίσαρας έκοψε νομίσματα με παράσταση της Αφροδίτης ή του Αινεία, μυθικών προγόνων του, με σκοπό ν συνδεθεί με αυτούς. Ένα άλλο, ακραίο παράδειγμα είναι όταν ο Κόμμοδος το 192 μΧ έκοψε ένα νόμισμα με τη μορφή του να φέρει τη δορά λέοντος, όπως ο Ηρακλής, στη μία όψη και στην άλλη όψη έγραφε, ότι είναι η ενσάρκωση του ήρωα στη Ρώμη. Όμοια οι Αυτοκράτορες εκμεταλλευόταν με σκοπιμότητα την ευρεία χρήση των νομισμάτων. Εκτός από αυτούς, απεικονιζόταν η σύζυγός τους, αδέλφια τους, πρόγονοί τους, ιδίως προκάτοχοι. Επίσης ο διάδοχος καίσαρας, με σκοπό τη νομιμοποίησή του, συνήθεια που διατηρήθηκε ως το τέλος. 
Το νόμισμα εθεωρείτο, ότι έφερε τις ιδιότητες του εικονιζόμενου, έτσι όταν απεβίωσε ο Καλιγούλας η Σύγκλητος απέσυρε τα νομίσματά του με διαταγή να λιώσουν· το αναφέρει ο Δίων Κάσσιος. Με την πρόληψη αυτή χαριτολογεί ο Επίκτητος: "ποιανού είναι η εικόνα στον σησέρτιο αυτόν; του Τραϊανού;, δώσε τον μου. Του Νέρωνα; δεν είναι αποδεκτό, πέταξέ το!" Αυτό δείχνει, ότι ο λαός προσέδιδε ηθική αξία στο νόμισμα. Αν και η μία όψη είχε λοιπόν σταθερό θέμα, η άλλη είχε μεγάλη ποικιλία: στην περίοδο της ύστερης Δημοκρατίας υπήρχαν ηθικά μηνύματα, ιδιαίτερα κατά τους εμφυλίους. Στην εποχή της αυτοκρατορίας ανέγραφαν πολιτικές, προπαγανδιστικές υπέρ του αυτοκράτορα δηλώσεις. Επίσης αλληγορίες της Ομόνοιας στο στρατό, της Νίκης, της Ειρήνης κ.ά. ή θεοτήτων, που ήταν τόσο αναγνωρίσιμες από τα χαρακτηριστικά τους, ώστε δεν χρειαζόταν η αναγραφή του ονόματός τους. Σε περιόδου πολέμου ΄μετά από αυτούς, υπάρχει εξαίρεση με δηλώσεις πελευθέρωσης, υποταγής ή ειρήνης, πάντα για προπαγάνδα. Για παράδειγμα το 244 ο Φίλιππος ο Άραβας ανέγραψε την εγκαθίδρυση ειρήνης με την Περσία, αν και στην πραγματικότητα η Ρώμη αναγκάστηκε να πληρώνει μεγάλα ποσά εισφοράς στους εχθρούς αυτούς.
Η ποικιλία είναι μεγάλη, αλλά υπάρχουν κάποιες τάσεις: το β' ήμισυ του 2ου αι. και κατά τον 3ο οι στρατιωτικοί αυτοκράτορες είχαν πάντα προσωποποιήσεις ή θεότητες. Η έλλειψη πρωτοτυπίας μάλλον δείχνει προσπάθεια εδραίωσης της νομιμότητάς τους, την οποία μερικοί δεν είχαν. Έτσι διατηρούσαν με συντηρητισμό τα παραδοσιακά θέματα. Ο νεωτερισμός ήταν στη μορφή του αυτοκράτορα, που έχει αυστηρό βλέμμα και φέρει πανοπλία.

Αξία και περιεκτικότητα

Τα νομίσματα της αρχαιότητας είχαν αρχικά την αξία του βάρους τους. Αυτό ήταν αληθές για τα χρυσά και αργυρά νομίσματα. Όμως οι Ρωμαίοι στα χαλκάργυρα (bullion) νομίσματά τους -που είχαν με την έγκριση της Συγκλήτου (Senatus Consulto, S. C.) ονομαστική αξία, καθώς το μέταλλο ήταν μικρότερης αξίας από την ονομαστική- μείωναν με τον καιρό την περιεκτικότητά του σε άργυρο, ώστε κατέληξε να γίνει χάλκινο. Επίσης σε περιόδους κρίσης μείωναν την καθαρότητα των χρυσών και αργυρών νομισμάτων. Για παράδειγμα το δηνάριο, που ήταν ο μισθός τριών ημερών ενός λεγεωνάριου, αν και στην αρχή η αξία του μετάλλου του ήταν το 1/1,6 της ονομαστικής αξίας, κατέληξε να έχει το 1/2,85 της αξίας του, δηλ. υποτιμήθηκε 44%. (Ο υπολογισμός έγινε σε σύγκριση με τις τιμές του άρτου, του οίνου και του κρέατος).

Υποτίμηση

Έπειτα από τη μεγάλη κρίση του 3ου αι., ο Διοκλητιανός που ανέλαβε το 284, έκανε ριζικές μεταρρυθμίσεις: ο εξουσία του Αυτοκράτορα αντικαταστάθηκε από την Τετραρχία, που τα μέλη της ανέλαβαν ένα τμήμα του κράτους. Ο αντωνινιανός (διπλό δηνάριο) είχε υποτιμηθεί βαριά. Ο Αυτοκράτορας έκανε νομισματική μεταρρύθμιση. H εικόνα του ηγεμόνα δεν είχε λεπτομέρειες, χαρακτηριστικές του καθενός, αλλά ήταν μία στερεότυπη, αυστηρή μορφή. Στην πίσω όψη απεικονιζόταν το πνεύμα (genius) της Ρώμης. Με αυτά τα μέτρα ο Διοκλητιανός επανέφερε τη σταθερότητα και την ειρήνη. 
Η μορφή του ηγεμόνα είχε γενικά χαρακτηριστικά. Η πίσω μορφή ήταν η δόξα της Ρώμης ή του στρατού, η Νίκη εναντίον των βαρβάρων, η αποκατάσταση της ομόνοιας και η μεγαλωσύνη του αυτοκράτορα. Με την υιοθέτηση του Χριστιανισμού, οι εικονογραφικοί τύποι διατηρήθηκαν. Προστέθηκε ως νέο σύμβολο το ελληνικό μονόγραμμα ΧΡ, το όνομα του Χριστού. Δεν δημιουργήθηκαν χριστιανικά θέματα, αλλά διατηρήθηκαν εξιδανικευμένα προτραίτα και γενικές διακηρύξεις μεγαλοπρέπειας. 
Το δηνάριο ήταν το κύριο νόμισμα της Ρωμαϊκής οικονομίας, από την εισαγωγή του το 211 πΧ ως τα μέσα του 3ου αι., όταν έπαυσε να κόπτεται, μετά από τη σταθερή μείωση της καθαρότητάς του. Το δηνάριο όταν εισήχθη, ήταν ένα σχεδόν αργυρό νόμισμα βάρους 4,5 γρ., όμως το διάστημα 235-284 υπήρχε υποβάθμιση της οικονομίας. Αίτια ίσως ήταν η έλλειψη πολυτίμων μετάλλων και η ανεπάρκεια των οικονομικών του κράτους. 
Θεωρητικά οι ισοτιμίες των υποδιαιρέσεων κρατήθηκαν σταθερές σε όλη τη Δημοκρατία, με εξαίρεση δύο περιόδων πολέμου. Η ανεύρεση στρατού και η πληρωμή προμηθειών απαιτούσε μεγάλο αριθμό νομισμάτων, κάτι που επέφερε την υποβάθμιση του νομίσματος. Για παράδειγμα ο Μάρκος Αντώνιος για να πληρώσει τον στρατό του στις μάχες εναντίον του Οκταβιανού έκοψε δηνάρια μικρότερα σε διάμετρο και με αξιοσημείωτα λιγότερο άργυρο. Στη μία όψη έχουν τον Μ. Αντώνιο και μία γαλέρα, ενώ στην άλλη το όνομα της λεγεώνας για την οποία προοριζόταν. Τα νομίσματα παρέμειναν σε χρήση ακόμη και 200 έτη μετά. Οι πρώτοι τέσσερις αυτοκράτορες της Ιουλιο-Κλαυδιανής δυνστείας κράτησαν σταθερή την περιεκτικότητά του σε 4 γρ. αργύρου, όμως ο Νέρωνας το 64 πΧ τη μείωσε σε 3.8 γρ., ίσως για να καλύψει το κόστος της ανοικοδόμησης της πόλης μετά από την πυρκαϊά ενός αξιοσημείωτου μέρους της to έτος αυτό.
   
Η μείωση τα επόμενα έτη ήταν σταθερή, μάλιστα από τον Σ. Σεβήρο, που έκανε αξιωσημείωτη ελάττωση του αργύρου. Ο γιος του Αντωνίνος Καρακάλλας εισήγαγε ένα νέο νόμισμα, στο οποίο ο Αυτοκράτορας έφερε ακτινωτό στέμμα. Το νόμισμά του εισήχθη το 215 και οι νομισματολόγοι το ονομάζουν αντωνινιανό. Άξιζε δύο δηνάρια, όμως ο άργυρός του αντί να είναι 2 δηναρίων, ήταν όσο 1,6 δηναρίων. Το κράτος κέρδισε από την κατά 40% υποτίμηση. Ο αριθμός των αντωνινιανών αύξαινε και ο αριθμός των δηναρίων μειωνόταν, ώσπου έπαυσαν να κόβονται στα μέσα του 3ου αι. Αλλά και οι αντωνινιανοί, λόγω πολέμων και κρίσης, είχαν υποτίμηση, ώσπου στο β  ημισυ του 3ου αι. ο αντωνινιανός περιείχε 2% άργυρο, δηλ. σχεδόν καθόλου. Ο σόλιδος, που είχε παρεμείνει σχετικά σταθερός, τον 3ο αι. μειώθηκε η διάμετρός του και η περιεκτικότητά του σε χρυσό. 
Η σχεδόν καθόλου περιεκτικότητα σε άργυρο επέφερε το 274 τη νομισματική μεταρρύθμιση του Αυρηλιανού. Τότε καθορίστηκε ο αντωνινιανός να έχει 20 μέρη χαλκού και ένα αργύρου. Τα 21 μέρη του αναγραφόταν στο νόμισμα ως ΧΧΙ ή ΚΑ΄. Αλλά η υποτίμηση συνεχίστηκε, έτσι ο Διοκλητιανός καθόρισε το εξής σύστημα: το χρυσό νόμισμα θα είχε τα 60/72 σε χρυσό, ένα νέο αργυρό νόμισμα αντικατέστησε το αρζεντέους από την εποχή του Νέρωνα και ένα νέο ορειχάλκινο νόμισμα ορίστηκε να περιέχει 2% άργυρο.
Ισοτιμίες: 1 χρυσό = 10 αργυρά, 1 αργυρό = 4 νούμμοι, 1 νούμμος = 5 ακτινωτά, 1 ακτινωτό = 2 δηνάρια.
Το 301 ο Αυτοκράτορας καθόρισε τις μέγιστες τιμές με διάταγμα (edictum) για προϊόντα και υπηρεσίες. Αυτό ήταν μία φιλόδοξη δοκιμή, καθώς οι μέγιστες τιμές ήταν αδύνατο να επιβληθούν· επιπλέον το διάταγμα υπολόγιζε σε δηνάρια, αλλά τέτοιο νόμισμα δεν είχε κοπεί εδώ και 50 έτη (1 φόλλις πρέπει να ήταν 12,4 δηνάρια). Όπως και άλλες προσπάθειες, διαβρώθηκε και αντικαταστάθηκε από ένα νόμισμα χρυσού με χαλκό. Δεν γνωρίζουμε την ακριβή ισοτιμία των χάλκινων και πιστεύεται, ότι αυτή κυμάνθηκε σημαντικά στην αγορά.