Χέρριτ Ντάου

Βιογραφία

Ο Ντάου γεννήθηκε στο Λέιντεν, όπου ο πατέρας του ήταν κατασκευαστής έγχρωμων γυαλιών. Σπούδασε σχέδιο με τον Μπαρτολομέους Ντολέντο και στη συνέχεια εκπαιδεύτηκε στο υαλουργείο έγχρωμων γυαλιών του Πίτερ Κάουβενχορν. Τον Φεβρουάριο του 1628, σε ηλικία 14 ετών, ο πατέρας του τον έστειλε να εκπαιδευτεί στο εργαστήριο του Ρέμπραντ (ο οποίος τότε ήταν 21 ετών), ο οποίος ζούσε εκεί κοντά. Από τον Ρέμπραντ, με τον οποίο παρέμεινε για τρία περίπου χρόνια, απέκτησε την ικανότητα στον χρωματισμό και το ύφος του Δασκάλου του είναι εμφανές σε μερικούς από τους πρώτους του πίνακες, ιδιαίτερα σε αυτοπροσωπογραφία του σε ηλικία 22 ετών (Συλλογή Μπριτζγουότερ) και στο έργο Ο τυφλός Τωβίτ πηγαίνει να συναντήσει τον γιο του (Κάστρο Wardour) (σημ. οι θέσεις των πινάκων ίσως σήμερα είναι διαφορετικές).
Σε σχετικά πρώιμο σημείο της σταδιοδρομίας του, όμως, ανέπτυξε το δικό του, ξεχωριστό ύφος, το οποίο διέφερε σημαντικά από αυτό του Ρέμπραντ, στο οποίο καλλιέργησε λεπτό και περίτεχνο τρόπο επεξεργασίας του έργου του. Λέγεται ότι κάποτε χρειάστηκε πέντε ημέρες για να ζωγραφίσει ένα χέρι και το έργο του ήταν τόσο προσεγμένο, ώστε θεώρησε αναγκαίο να φτιάξει δικά του πινέλα.
Παρά τη λεπτολογία του, το γενικό αποτέλεσμα είναι αρμονικό και απαλλαγμένο από ακαμψίες, ενώ οι χρωματισμοί του είναι πάντα δροσεροί και διάφανοι. Συχνά οι σκηνές του φωτίζονται από μικρά φανάρια ή κεριά, με το αποτέλεσμα αυτών των φωτισμών να αναπαράγεται με απαράμιλλη πιστότητα κι επιδεξιότητα. Συχνά ζωγράφιζε με τη βοήθεια ενός κοίλου κατόπτρου και, για να επιτύχει τη μέγιστη ακρίβεια κοιτούσε το αντικείμενο που απεικόνιζε μέσω πλαισίου, στο οποίο είχε δημιουργήσει τετράγωνα με μεταξωτό νήμα. Η ενασχόλησή του με τα πορτρέτα, η οποία αρχικά ήταν σημαντική, σταδιακά έφθινε, καθώς τα μοντέλα του δεν ήταν διατεθειμένα να του διαθέσουν τον χρόνο που αυτός θεωρούσε απαραίτητο. Οι πίνακές του ήταν πάντα μικροί σε μέγεθος. Σήμερα του αποδίδονται περί τα 200 έργα, τα οποία μπορεί κανείς να συναντήσει σε όλες τις μεγάλες μουσειακές συλλογές ανά την Ευρώπη. Ως αριστουργήματά του θεωρούνται 
Η υδρωπική γυναίκα (1663) και η Ολλανδέζα νοικοκυρά (1650), σήμερα και τα δύο στο Μουσείο του Λούβρου. Το νυκτερινό σχολείο, σήμερα στο Ρέικσμουζεουμ του Άμστερνταμ είναι το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα σκηνής φωτισμένης με κερί, τομέας στον οποίο διέπρεψε. Στην Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου συναντά κανείς τα έργα του ''το κατάστημα του ορνιθοπώλη (1672) και την αυτοπροσωπογραφία του (στο πλαίσιο παρουσίασης του παρόντος λήμματος). Οι πίνακές του ήταν ιδιαίτερα ακριβείς, αποτιμούνταν σε υψηλές τιμές κι ένας πάτρονάς του, ο Πίτερ Σπίρινγκ (Pieter Spiering), ο οποίος δραστηριοποιούνταν στη Χάγη ως πρεσβευτής της Σουηδίας από τα μέσα της δεκαετίας του 1630, του κατέβαλλε 500 γκίλντερς ετησίως, απλά για να έχει το δικαίωμα της πρώτης άρνησης των τελευταίων του έργων. Η βασίλισσα Χριστίνα της Σουηδίας διέθετε έντεκα πίνακες του Ντάου και ο Κόζιμο Γ΄ των Μεδίκων επισκέφθηκε την οικία του,  απ' όπου πιθανόν και αγόρασε τουλάχιστον ένα έργο του, από αυτά που σήμερα διαθέτει η πινακοθήκη Ουφίτσι. Η Ολλανδική Βασιλική Αυλή, ωστόσο, προτιμούσε έργα με περισσότερο κλασικές τάσεις.
Ο Ντάου απεβίωσε στο Λέιντεν. Ανάμεσα στους πλέον αξιόλογους μαθητές του περιλαμβάνονται οι Φρανς φαν Μίρις ο πρεσβύτερος και ο Χάμπριιλ Μέτσου. Μαθητές του διετέλεσαν, επίσης, οι Μπαρτολομέους Μάτον, Κάρελ ντε Μόορ, Ματτάις Ναιβέ, Άμπραχαμ ντε Πάπε, Χόντφριντ Σχάλκεν, Πίτερ Κορνέλις φαν Σλίνγκενλαντ, Ντομένικους φαν Τολλ, Χάισμπερτ Άντριενς Φερμπρούγκε και Πίτερ Χέρμανς Φερέλστ.

Ερμηνείες

Σημαντικός όγκος κειμένων γράφηκαν σχετικά με τον Ντάου κατά τη διάρκεια της ζωής του: Για παράδειγμα, ο Φίλιπς Άνχελς (Philips Angels) επαινεί τον Ντάου στο βιβλίο του De Lof der Schilderkunst (= έπαινος της ζωγραφικής) για τη αποτύπωση της φύσης καθώς και για τις οπτικές του ψευδαισθήσεις. Ο Άνχελς τονίζει επίσης το πώς οι πίνακες του Ντάου εκφράζουν άποψη για τη λεγόμενη "διαμάχη paragone" (ιταλ. paragone = σύγκριση) η οποία τότε βρισκόταν εν πλήρει εξελίξει. Η διαμάχη αυτή είχε ως αντικείμενο ποια από τις τέχνες της ζωγραφικής, της γλυπτικής και της ποίησης αποτελούσε την πληρέστερη αναπαράσταση της φύσης. Ήταν ιδιαίτερα αναπτυγμένη στο Λέιντεν, όπου οι ζωγράφοι αναζητούσαν την ευκαιρία της δημιουργίας Συντεχνίας τους από το δημοτικό συμβούλιο της πόλης, ώστε να αποκτήσουν νόμους σχετικούς με την προστασία των οικονομικών τους συμφερόντων.
Η "διαμάχη paragone" δεν αναφέρεται μόνον σε γραπτά της εποχής, αλλά ανακλάται και ως θέμα σε μερικούς από τους πίνακες του Ντάου. Παράδειγμα τέτοιου πίνακα είναι Ο γερο-ζωγράφος σε ώρα εργασίας, στον οποίο ένας ηλικιωμένος ζωγράφος απεικονίζεται να εργάζεται σε καμβά πίσω από τραπέζι, πάνω στο οποίο βρίσκονται αντικείμενα που καταδεικνύουν τις ικανότητές του στην αναπαράστασή τους. Ο ηλικωμένος ζωγράφος αναφέρεται σε επιχείρημα της διαμάχης ότι ο ζωγράφος μπορεί να δημιουργήσει τα καλύτερα έργα του σε μεγάλη ηλικία, ενώ ο γλύπτης δεν μπορεί, λόγω των αυξημένων φυσικών δυνάμεων που απαιτεί η γλυπτική. Στο τραπέζι υπάρχουν μια γλυπτή κεφαλή κι ένα βιβλίο, απεικονιζόμενα με ρεαλιστικό τρόπο ώστε να καταδείξουν ότι η ζωγραφική μπορεί να αναπαραστήσει τόσο τη γλυπτική όσο και το τυπωμένο χαρτί, ενισχύοντας έτσι την άποψη ότι η ζωγραφική ξεπερνά τη γλυπτική. Σύμφωνα με τον Eric Jan Sluijter, καθηγητή της ιστορίας της τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ, "το εκπληκτικό, σχεδόν ζωντανό παγώνι και το κέλυφος ενός τρίτωνα, πλάι στο χάλκινο δοχείο με τις λεπτομερέστατες ανακλάσεις" αποδεικνύουν ότι η τέχνη υπερνικά τη φύση. Ο Sluijter υποστηρίζει ότι το παγώνι αντιπροσωπεύει την ικανότητα της τέχνης "να διατηρεί τα παροδικά δημιουργήματα της φύσης, και, συνεπώς, να την ξεπερνά".
Δυσχέρειες εμφανίζονται όταν κάποιος καλλιτέχνης θέλει να συσχετίσει μιαν έννοια με κάποιο συγκεκριμένο αντικείμενο. Ένα από τα πλέον δυσχερή, από αυτήν την άποψη, αντικείμενα στο έργο του Ντάου είναι ένα ανάγλυφο του Φλαμανδού γλύπτη Φρανσουά Ντυκενουά (François Duquesnoy), το οποίο αποκαλείται "Putti που πειράζουν μια αίγα". Το ανάγλυφο αυτό εμφανίζεται σε πολλά έργα του Ντάου μαζί με μοτίβο περβαζιού παραθύρου, στο οποίο έχουν προσδοθεί ποικίλες ερμηνείες. Ο J. A. Emmens, για παράδειγμα, αναφέρει ότι στον πίνακα Ο σαλπιγκτής το ανάγλυφο αυτό αντιπροσωπεύει "την απατηλότητα των ανθρώπινων επιθυμιών, καθώς η αίγα, στην οποία προσωποποιείται η λαγνεία, μπορεί να εξαπατήσει εμφανισιακά, κάτι που αποτελεί τη μάσκα".
Η υπηρέτρια της κουζίνας με ένα αγόρι στο παράθυρο απεικονίζει μιαν υπηρέτρια, ψάρια κι ένα μικρό αγόρι που κρατά έναν λαγό, να συνωστίζονται με μιαν αρμαθιά λαχανικών, ένα νεκρό πτηνό και χάλκινα σκεύη. Ο Sluijter αναγνωρίζει ότι ένας σύγχρονος του καλλιτέχνη θεατής σίγουρα θα είχε εγκρίνει τη σκηνή, καθώς αντιπροσωπεύει την καθημερινή ζωή, επειδή όλα τα αντικείμενα είναι ζωγραφισμένα με εξαιρετικό ρεαλισμό. Σχετικά με το σύνολο των έργων που απεικονίζουν υπηρέτριες ο Sluijter παρατηρεί ότι η εικόνα μιας υπηρέτριας εν γένει σχετίζεται με υποφώσκουσα σεξουαλικότητα. Σύμφωνα με τον de Jongh, το μοτίβο αυτό έχει ερωτικές αναφορές. Σε άρθρο του σχετικά με την αποκαλούμενη "Erotica" (αναφέρεται σε οποιοδήποτε έργο τέχνης προκαλεί σεξουαλικά τον θεατή) και σε σχέση με τη ρωπογραφία του 17ου αιώνα, ο de Jongh υποστηρίζει ότι τα νεκρά πτηνά - θηράματα και ζώα πιθανότατα αναφέρονται σημειολογικά στον ερωτισμό και τη διαθεσιμότητα της απεικονιζόμενης γυναίκας, γιατί το κυνήγι πτηνών και ζώων ήταν συνώνυμο με τις σεξουαλικές συνευρέσεις. Όλες οι εικόνες υπηρετριών που συνοδεύονται από νεκρά πτηνά ή ζώα αναφέρονται στο κυνήγι και τη θήρα πτηνών (ολλανδ. vogelen, που σημαίνει, επίσης, συνουσιάζομαι). Οι υπηρέτριες είναι, συνεπώς, σαφώς ερωτικές. Ασφαλώς, ο πετεινός αναφέρεται στο ανδρικό γεννητικό όργανο και μπορεί κανείς να διακρίνει έναν πετεινό να κρέμεται από τον τοίχο στον πίνακα υπηρέτρια της κουζίνας με ένα αγόρι στο παράθυρο Οι ερωτικές ερμηνείες του ντε Γιόνγκ μπορούν να αμφισβητηθούν από όποιον εξετάσει τους πίνακες του Ντάου ως σύνολο, καθώς απεικονίζει τα νεκρά πουλερικά και τους με πλούσια γούνα λαγούς όχι μόνον με δελεαστικές υπηρέτριες, αλλά και σε έργα που απεικονίζουν γριές υπηρέτριες καθώς και σε νοικοκυριά, όπως στη Νεαρή μητέρα.
Επιπλέον, για αντικείμενα που έχουν βαθύτερο νόημα και περιλαμβάνονται σε βιβλία συμβόλων (emblem books) σκηνές από το έργο του Ντάου έχουν συσχετιστεί με εικόνες που εμφανίζονται στα βιβλία αυτά. Ο πίνακας κορίτσι που χύνει νερό αποτελεί παραλλαγή του θέματος Educatio prima bona sit (λατ. Η εκπαίδευση είναι το πρώτο καλό) από το βιβλίο του Ζαν Ζακ Μπουασσάρ (Jean-Jacques Boissard) Vesuntini emblemata. Το σύμβολο αυτό απεικονίζει το ηθικό δίδαγμα ότι "τα παιδιά ρουφούν τη γνώση όπως το δοχείο δέχεται το νερό". Η πρόσκτηση της γνώσης απεικονίζεται από μικρό αγόρι που στέκεται στο παρασκήνιο, ενώ το νερό χύνεται στο προσκήνιο
Πίνακας που σχετίζεται ισχυρά με σύμβολο είναι το νυκτερινό σχολείο. Αυτός ειδικά ο πίνακας είναι μάλλον ανεκδοτολογικού χαρακτήρα. Η Μπάερ διαφωνεί με τον Χεχτ, ο οποίος αναφέρεται στον πίνακα αυτόν ως απλή επίδειξη των ικανοτήτων του Ντάου να απεικονίζει σκηνές με τεχνητό φως. Η Μπάερ συσχετίζει τον φωτισμό των κεριών με το φως της κατανόησης και συσχετίζει το σβηστό φανάρι στον αριστερό τοίχο με την άγνοια, η οποία καταπολεμάται από τη διδασκαλία, που αναπαριστάται από το αναμμένο φανάρι στο μέσον του πατώματος. Επιπλέον, η Μπάερ προτείνει ότι το κορίτσι στ' αριστερά είναι η αναπαράσταση της γνώσης (Cognitione), καθώς έχει την ίδια στάση, όπως στην Iconologia του Τσέζαρε Ρίπα (Cesare Ripa). Όπως στο σύμβολο του Ρίπα, το κορίτσι στον πίνακα του Ντάου κρατά ένα κερί, ενώ δείχνει προς μια γραμμή κειμένου. Η σημασία του συμβόλου του Ρίπα είναι ότι "όπως τα μάτια μας χρειάζονται φως για να δουν, έτσι και η ύπαρξή μας χρειάζεται τις αισθήσεις της, ιδιαίτερα την όραση, για να επιτύχει την πλήρη κατανόηση".

Μεταθανάτια φήμη

Τα έργα του Ντάου πωλούνταν σε υψηλές τιμές για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά τον θάνατό του, ως τη δεκαετία του 1860. Έκτοτε περιέπεσε σε σχεδόν πλήρη αφάνεια. Για παράδειγμα, όταν το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης πραγματοποίησε έκθεση παρουσίασης της ολλανδικής ζωγραφικής, σε αυτήν περιέλαβε 37 πίνακες του Ρέμπραντ, 20 του Φρανς Χαλς, αλλά κανέναν του Ντάου. Η αφάνεια αυτή συνεχίστηκε ως το 1970, οπότε η φήμη του αποκαταστάθηκε και συνεχίζει έκτοτε.