Ιωάννης Α΄ της Καστίλης

Δεύτερος γάμος

Βρέθηκε σε σκληρές εχθροπραξίες με την Πορτογαλία, ξεκίνησαν το 1282 αλλά συμφιλιώθηκαν όταν παντρεύτηκε την Βεατρίκη της Πορτογαλίας κόρη του Φερδινάνδου Α΄ της Πορτογαλίας (14 Μαΐου 1383). Με τον θάνατο του πεθερού του (22 Οκτωβρίου 1383) ο Ιωάννης Α΄ διεκδίκησε τον θρόνο της Πορτογαλίας χάρη στα δικαιώματα της συζύγου του που ήταν μοναδικό παιδί του Φερδινάνδου Α΄. Ακολούθησε εμφύλιος πόλεμος και αναρχία που συγκλόνισε την Πορτογαλία για μια τριετία (1383 - 1385), οι διεκδικητές ήταν ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης και ο Ιωάννης των Αβίς, ετεροθαλής αδελφός του Φερδινάνδου Α΄. Στην Μάχη της Αλζουμπαρότα που ακολούθησε (14 Αυγούστου 1385) ο Ιωάννης της Καστίλης συνετρίβη και ο Ιωάννης των Αβίς στέφτηκε νέος βασιλιάς σαν Ιωάννης Α΄ της Πορτογαλίας ή "Ιωάννης ο Μέγας".
Ο Άγγλος πρίγκιπας Ιωάννης της Γάνδης ήταν άλλος ένας σκληρός διεκδικητής του θρόνου χάρη στα δικαιώματα που είχε η δεύτερη σύζυγος του Κωνσταντία της Καστίλης, δούκισσα του Λάνκαστερ μεγαλύτερη κόρη του θείου του Πέτρου της Καστίλης. Ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης εξαγόρασε τα δικαιώματα του Άγγλου πρίγκιπα με τον γάμο του μεγαλύτερου γιου και διαδόχου του Ερρίκου Γ΄ με την Αικατερίνη του Λάνκαστερ κόρη του Ιωάννη της Γάνδης και της Κωνσταντίας. Η γαμήλια συνθήκη επικυρώθηκε στην Μπαγιόν. Η πολιτική κατάσταση στην Πορτογαλία ήταν έκρυθμη στις αρχές του 1383, η Βεατρίκη ορίστηκε διάδοχος του θρόνου μετά τον πρόωρο θάνατο των δυο μικρότερων αδελφών της (1380, 1382). Ο γάμος της έγινε για πολιτικούς λόγους, ο Φερδινάνδος Α΄ ακύρωσε πολλές φορές τον γάμο της κόρης του με τον Ιωάννη Α΄ της Καστίλης μέχρι τελικά να γίνει. Ο Ιωάννης από την άλλη είχε χάσει την προηγούμενη χρονιά την πρώτη του σύζυγο Ελεονώρα της Αραγωνίας (1382) και δέχτηκε με μεγάλη χαρά τον γάμο με την διάδοχο του Πορτογαλικού θρόνου. Η γαμήλια τελετή έγινε στον Καθεδρικό ναό του Μπαδαχόθ (17 Μαΐου 1383), η Βεατρίκη ήταν μόλις 10 ετών. Ο Φερδινάνδος Α΄ πέθανε αμέσως μετά και η σύζυγος του Ελεονώρα Τέλες ντε Μενέζες ανακήρυξε τον εαυτό της αντιβασίλισσα και κηδεμόνα για λογαριασμό της κόρης και του γαμπρού της αλλά η αντιβασίλισσα έγινε μισητή σε πολλές Πορτογαλικές πόλεις. Οι Πορτογάλοι είχαν την υποψία ότι η Ελεονώρα ήθελε να διαλύσει το βασίλειο τους, να το ενώσει με το Στέμμα της Καστίλης και να το κάνει επαρχία του. Όταν έμαθε τον θάνατο του πεθερού του ο Ιωάννης Α΄ διέταξε την Ελεονώρα να αναλάβει την κηδεμονία της κόρης της αν και ο ίδιος δεν την αναγνώρισε ρητά σαν αντιβασίλισσα.

Οι συμφωνίες διαδοχής της Πορτογαλίας

Η διαταγή δόθηκε στην Λισαβόνα, την Σανταρέμ και μετά την δολοφονία του κόμη Αντέιρο σε όλες τις Πορτογαλικές πόλεις. Η εθνική Πορτογαλική εξέγερση με τον Ιωάννη μικρότερο ετεροθαλή αδελφό του Φερδινάνδου Α΄ και αρχηγό του Τάγματος των Αβίς οδήγησε στον εμφύλιο πόλεμο την τριετία 1383 - 1385. Ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης επιτέθηκε στην Πορτογαλία στα τέλη του Δεκεμβρίου του 1383 προκειμένου να διεκδικήσει τα δικαιώματα του στον θρόνο για λογαριασμό της συζύγου του. Η τριετής σύγκρουση τελείωσε τον Αύγουστο του 1585 με την οριστική ήττα της Καστίλης στην μάχη της Αλζουμπαρότα (14 Αυγούστου 1585). Ο Ιωάννης των Αβίς στέφτηκε αμέσως μετά την μάχη νέος βασιλιάς της Πορτογαλίας, ο Ιωάννης της Καστίλης και η Βεατρίκη δεν διεκδίκησαν ξανά τον θρόνο αλλά μέχρι το τέλος της ζωής τους έλεγαν τον εαυτό τους αντίστοιχα βασιλιά και βασίλισσα της Πορτογαλίας.
Τα Πορτογαλικά Κορτέζ συνεκλήθησαν με θέμα την διαδοχή στον θρόνο της Πορτογαλίας (2 Απριλίου 1383) και αποφάσισαν τον γάμο ανάμεσα στην Βεατρίκη και τον Ιωάννη Α΄ της Καστίλης. Με τον θάνατο του βασιλιά Φερδινάνδου Α΄ χωρίς αρσενικούς απογόνους το στέμμα θα περνούσε στην Βεατρίκη και ο σύζυγος της θα γινόταν αυτόματα τιτλούχος βασιλιάς της Πορτογαλίας. Ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης αυτοανακηρύχτηκε βασιλιάς της Πορτογαλίας αλλά τα Πορτογαλικά και τα Ισπανικά Κορτέζ δεν συμφωνούσαν να ενωθούν τα στέμματα ανάμεσα στις δυο χώρες. Η Ελεονώρα χήρα του Φερδινάνδου Α΄ θα παρέμενε αντιβασίλισσα της Καστίλης μέχρι η Βεατρίκη να αποκτήσει γιο και να φτάσει σε ηλικία 14 ετών ώστε να μπορέσει να ανέβει στον θρόνο χάρη στα δικαιώματα των γονέων του. Άν η Βεατρίκη πέθαινε χωρίς παιδιά το στέμμα θα περνούσε στις αδελφές της, αν και εκείνες πέθαιναν άτεκνες το στέμμα θα περνούσε στον μεγαλύτερο γιο του Ιωάννη Α΄ Ερρίκο Γ΄ της Καστίλης αγνοώντας τους απογόνους της Ινές ντε Κάστρο. Ο παπικός απεσταλμένος στα βασίλεια της Καστίλης, της Αραγωνίας, της Πορτογαλίας και της Ναβάρρας Πέντρο ντε Λούνα ανακήρυξε τον γάμο στην Έλβας (14 Μαΐου 1383) που πραγματοποιήθηκε τελικά στον Καθεδρικό ναό του Μπαδαχόλ (17 Μαΐου 1383). Ένα συμβούλιο από ευγενείς της Καστίλης ορκίστηκε πίστη στην συνθήκη και συμφώνησαν να εκθρονίσουν τον βασιλιά τους αν την παραβιάσει (22 Μαΐου 1383), το ίδιο έγινε και με Πορτογάλους ευγενείς ανάμεσα στους οποίους βρισκόταν και ο αρχηγός του Τάγματος του Αβίς.

Τιτλούχος βασιλιάς στην Πορτογαλία

Ο Φερδινάνδος Α΄ της Πορτογαλίας πέθανε (22 Οκτωβρίου 1183) και η χήρα του Ελεονώρα ανακηρύχτηκε σύμφωνα με τους όρους της συνθήκης αντιβασίλισσα και κηδεμόνας στο όνομα της ανήλικης κόρης της και του γαμπρού της. Η Ελεονώρα βασίλευσε από τότε με τον ερωμένο της Τζοάο Φερνάντες Αντέιρο δεύτερο κόμη του Ουρέμ ή "Κόντε Αντέιρο" με καταγωγή από την Γαλικία που είχε διατελέσει Καγκελάριος του Φερδινάνδου, αυτό εξόργισε την αριστοκρατία και τις ανώτερες τάξεις. Ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης και η Βεατρίκη έμαθαν για τον θάνατο του Φερδινάνδου ενώ βρισκόντουσαν στην αυλή τους στην Σεγόβια. Ο αρχηγός του Τάγματος των Αβίς έστειλε γράμμα στον Ιωάννη με προτροπές να ανακηρυχτεί βασιλιάς χάρη στα δικαιώματα της συζύγου του και να αναλάβει ο ίδιος την αντιβασιλεία. Ο γιος της Ινές ντε Κάστρο Ιωάννης, δούκας της Βαλένσια ντε Κάμπος και ο αδελφός του Διονύσιος του Σιφουέντες φυλακίστηκαν στο Αλκάθαρ της Σεβίλλης ή στο Τολέδο για να μην υπάρχουν προβλήματα διεκδίκησης. Ο Ιωάννης Α΄ συνάντησε τον Αλφόνσο Λόπεζ ντε Τεζάντα στο Συμβούλιο του Μονταλμπάν και τον έστειλε στην βασιλομήτωρ με οδηγίες να ανακηρύξει τον ίδιο και την σύζυγο του Βεατρίκη βασιλείς της Πορτογαλίας. Η ανακήρυξη έγινε πρώτα στην Λισαβόνα και στην Σανταρέμ και μετά την δολοφονία του κόμη Αντέιρο σε ολόκληρη την χώρα. Ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης οικειοποιήθηκε τον τίτλο και τα σύμβολα του βασιλιά της Πορτογαλίας, αναγνωρίστηκε και από τον αντίπαπα της Αβινιόν. Ο επίσκοπος της Γκουάρντα και Καγκελάριος της Βεατρίκης Αλφόνσο Κορρέια του δήλωσε ότι έχει την υποστήριξη του λαού και ζήτησε την συγκρότηση στρατού. Με την σύζυγο του μπήκε στην Πορτογαλία και ανακήρυξε τον εαυτό του βασιλιά αν και επίσημα ήταν μόνο διεκδικητής.

Ο Πορτογαλικός εμφύλιος (1383 - 1385)

Ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης είχε στόχο να μετατρέψει την Πορτογαλία σε προτεκτοράτο της Καστίλης και να ενισχύσει την Ισπανική χερσόνησο από τις επιθέσεις των βόρειων ισχυρών γειτόνων της. Οι Πορτογάλοι από την άλλη στο μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού τους φοβήθηκαν το μονοπώλιο στο Ισπανικό εμπόριο και την απώλεια της ανεξαρτησίας της χώρας τους που θα μετατρεπόταν σε Ισπανική επαρχία. Ο αρχηγός του Τάγματος των Αβίς έδωσε το σύνθημα για την επανάσταση που ξέσπασε στα βασιλικά ανάκτορα, οι επαναστάτες δολοφόνησαν τον ερωμένο της βασιλομήτωρος κόμη Αντέιρο. Η επανάσταση με την υποκίνηση του Αλβάρο Παίς μεταδόθηκε αργότερα και στον απλό λαό. Την εποχή που η Λισαβόνα πολιορκήθηκε από τους Καστιλιανούς (1383) ο επίσκοπος Μαρτίνο Άνες θανατώθηκε, τον έριξαν από τον βόρειο πύργο του Καθεδρικού ναού της Λισαβόνας επειδή υπήρχαν υποψίες ότι είχε συνομιλίες με τον εχθρό. Η επανάσταση μεταδόθηκε ταχύτατα σε όλες τις επαρχίες της Πορτογαλίας και κόστισε την ζωή σε πολλούς ανώτερους κληρικούς, ανάμεσα τους η ηγουμένη της Βενεδικτινής μονής στην Έβορα και ο προϊστάμενος της Κολλεγιακής εκκλησίας του Γκιμαράες. Ο ναύαρχος της Πορτογαλίας Λανθαρότε Πεσσάνα θανατώθηκε στο κάστρο της Μπέχα. Η επανάσταση είχε την υποστήριξη του απλού λαού αλλά η αριστοκρατία ήταν αδιάφορη, η βασιλομήτωρ Ελεονώρα δραπέτευσε από την βασιλική αυλή και βρήκε καταφύγιο στα κτήματα της στο Αλενκέρ, κάλεσε και τον γαμπρό της Ιωάννη Α΄ της Καστίλης για βοήθεια.
Ο Αλβάρο Παίς έκανε πρόταση γάμου στην βασιλομήτωρ Ελεονώρα και να αναλάβουν μαζί την αντιβασιλεία αλλά εκείνη το αρνήθηκε, όταν έμαθαν ότι ο βασιλιάς της Καστίλης ετοιμάζει επίθεση ο Ιωάννης των Αβίς εξελέγη αντιβασιλιάς και υπερασπιστής του βασιλείου (16 Δεκεμβρίου 1383). Ο διακεκριμένος δικαστικός Ζοάο ντας Ρέγκρας διορίστηκε Καγκελάριος και ο λαμπρός στρατηγός Νούνο Άλβαρες Περέιρα Κοντόσταυλος, ζήτησαν επίσης από την Αγγλία να επέμβει για βοήθεια. Ο Ιωάννης των Αβις πολιόρκησε την βασιλομήτωρ στην Αλενκέρ, η ίδια δραπέτευσε στο Σανταρέμ και άρχισε να προετοιμάζει την άμυνα της Λισαβόνας. Η Ελεονώρα προσπάθησε να συγκροτήσει έναν μεγάλο στρατό και ζήτησε βοήθεια από τον Ιωάννη Α΄ ο οποίος αποφάσισε να εγκαταλείψει την Καστίλη και να μετέβη στην Πορτογαλία μέχρι να κερδίσει τα κληρονομικά του δικαιώματα. Την διακυβέρνηση της Καστίλης την άφησε όσο απουσίαζε σε συμβούλιο αντιβασιλείας υπό την προεδρία του μαρκησίου της Βιγιένα, του αρχιεπισκόπου του Τολέδο και του Στιούαρτ του βασιλείου. Ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης έφυγε για την Σανταρέμ μαζί με την Βεατρίκη, ζήτησαν να αναλάβουν την διακυβέρνηση της Πορτογαλίας (13 Ιανουαρίου 1384) και κάλεσαν τους ευγενείς να ορκιστούν πίστη στο βασιλικό ζεύγος. Η Ελεονώρα είχε συνωμοτήσει εναντίον του ινφάντη Ιωάννη και φυλακίστηκε στο μοναστήρι της Τορντεσίλας αφού κατηγορήθηκε ότι είχε παραβιάσει τους όρκους που έκανε στην συμφωνία διαδοχής.

Η μάχη της Αλζουμπαρότα

Το μεγαλύτερο μέρος της Πορτογαλέζικης αριστοκρατίας τον υποστήριζε αλλά ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης δεν είχε τις προηγούμενες επιτυχίες του και απέτυχε να κατακτήσει την Λισαβόνα και την Κοΐμπρα. Άφησε φρουρές με οπαδούς του στις πόλεις που είχε κατακτήσει και επέστρεψε στην Καστίλη (3 Σεπτεμβρίου 1384), ζήτησε στην συνέχεια βοήθεια από τον βασιλιά της Γαλλίας. Την ίδια περίοδο ο αρχηγός του Τάγματος των Αβίς κέρδισε πολλές περιοχές πιστές στους αντιπάλους του, κατέκτησε την Αλμάδα και την Αλενκέρ αλλά απέτυχε να κατακτήσει την Σίντρα, την Τόρρες Βέλας και την Τόρρες Νόβας. Τον Μάιο του 1385 μετέβη στην Κοΐμπρα, συγκάλεσε τα Πορτογαλικά Κορτές που τον ανακήρυξαν νέο βασιλιά ως Ιωάννη Α΄ της Πορτογαλιας (11 Απριλίου 1385). Η πράξη αυτή του Ιωάννη των Αβίς ήταν κάποιο αντίβαρο στον βασιλιάς της Καστίλης που είχε ανακυρήξει και εκείνος τον εαυτό του ανεπίσημα βασιλιά της Πορτογαλίας. Ο νέες μονάρχης μετά τις πρώτες ήττες του ανέκαμψε και κατέλαβε το μεγαλύτερο μέρος της βόρειας Πορτογαλίας με τις πόλεις Βιάνα ντο Καστέλο, Μπράγκα και Γκιμαράες.
Ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης με την συνοδεία Γαλλικού ιππικού επιτέθηκε στην Πορτογαλία τον Ιούλιο του 1385 με στόχο να κατακτήσει την Λισαβόνα και να εκθρονίσει τον Ιωάννη των Αβίς. Οι καταστροφικές ήττες στο Τρανκόζο τον Μάιο του 1385 και στην μάχη της Αλζουμπαρότα τον Αύγουστο του 1385 τερμάτισαν όλες τις ελπίδες του να ανακηρυχτεί ξανά βασιλιάς της Πορτογαλίας. Ο Ιωάννης Α΄ δραπέτευσε στην Σανταρέμ και από εκεί κατεβαίνοντας τον ποταμό Τάγο συνάντησε τον στόλο του κοντά στην Λισαβόνα. Ο Ισπανικός στόλος επέστρεψε τον Σεπτέμβριο στην Καστίλη και ο Ιωάννης των Αβίς κέρδισε τις περισσότερες περιοχές που είχαν κατακτήσει οι αντίπαλοι του και ήταν πιστές στον Ιωάννη της Καστίλης και στην Βεατρίκη. Η Βιγιαρεάλ, η Τσάβες και η Μπραγκάντσα υποτάχθηκαν στα τέλη του Μαρτίου του 1386 και η Αλμέιντα στις αρχές του Ιουνίου του 1386.

Το τέλος του

Ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης και η Βεατρίκη δεν είχαν δικά τους παιδιά, αν και μερικά βιβλία αργότερα και μερικά γενεαλογικά δέντρα καταγράφουν έναν γιο με το όνομα Μιγκέλ. Οι σύγχρονες πηγές ωστόσο δεν αναφέρουν τίποτε για το γεγονός. Αν ισχύουν οι ημερομηνίες, η μητέρα του τον γέννησε σε ηλικία μόλις 10 ετών· πιθανότατα πρόκειται για σύγχυση με τον Μιγκέλ ντα Πας, κάποιον εγγονό των Καθολικών βασιλέων.
Ο Ιωάννης Α΄ της Καστίλης πέθανε σε ατύχημα στο Αλκαλά ντε Ενάρες, όταν έπεσε από το άλογό του (9 Οκτωβρίου 1390), όπου βρισκόταν υπό την συνοδεία ελαφρών ιππέων που ήταν γνωστοί σαν "φανφάρες", καθώς ήταν ντυμένοι με Αραβικές ενδυμασίες. Ο θάνατός του διατηρήθηκε μυστικός πολλές ημέρες από τον καρδινάλιο Πέντρο Τενορίο, στον οποίο ανέφεραν ότι απλά τραυματίστηκε. Ο γιος και διάδοχός του Ερρίκος Γ΄ ήταν ακόμα ανήλικος και έπρεπε να δημιουργηθεί ένα συμβούλιο κηδεμονίας για να κυβερνήσει στο όνομά του. Το σώμα του νεκρού Ιωάννη Α΄ μεταφέρθηκε στο Τολέδο και η ταφή του έγινε στο "Παρεκκλήσι των νέων μοναρχών" στον Καθεδρικό ναό του Τολέδο.