Δημοκρατία της Κορυτσάς

Τα γεγονότα που προηγήθηκαν

Την 7 Δεκεμβρίου 1912 ο ελληνικός στρατός εισήλθε στην Κορυτσά μετά από μάχες με τα οθωμανικά στρατεύματα. Περί τον Φεβρουάριο του 1913 άρχισε να διαδίδεται στην περιοχή η είδηση ότι στο Λονδίνο συμφωνήθηκε η παράδοση της Κορυτσάς στην Αλβανία. Οι κάτοικοι, χριστιανοί και μουσουλμάνοι, εξέφρασαν την αντίθεσή τους σ' αυτή την απόφαση. Την 13 Απριλίου 1913, επιτροπή κατοίκων της Κορυτσάς, Μοσχόπολης και Κολώνιας, μεταξύ των οποίων και μουσουλμάνοι και εκπρόσωποι του μουφτή Κορυτσάς, παρουσιάστηκε στη Θεσσαλονίκη στους προξένους των Μεγάλων Δυνάμεων και διαμαρτυρήθηκε για την υπαγωγή της Κορυτσάς στην Αλβανία, ζητώντας ένωση με την Ελλάδα. Ο πρόξενος της Ρωσίας κάλεσε ιδιαιτέρως τους μουσουλμάνους εκπροσώπους για να βεβαιωθεί ότι συμφωνούν με αυτό το αίτημα. Έγιναν και άλλες διαμαρτυρίες από ηπειρώτες του εξωτερικού, τέλος δε συστάθηκε επιτροπή κυρίως από Έλληνες κατοίκους με σκοπό την αποφυγή της ένωσης της πόλης με την Αλβανία.
Για τον σκοπό αυτό οργανώθηκε και σώμα περίπου 2.000 ενόπλων που ονομάστηκε "Ιερός Λόχος". Περί τα μέσα Οκτωβρίου 1913 έφτασε στην Κορυτσά διεθνής επιτροπή από Βρετανούς, Αυστριακούς, Ιταλούς, Ρώσους και Γάλλους εκπροσώπους προκειμένου να εξετάσει την κατάσταση. Ο Αυστριακός και ο Ιταλός εκπρόσωπος δεν δέχτηκαν να συζητήσουν με τους εκπροσώπους της επιτροπής των Ελλήνων κατοίκων και δήλωσαν ότι έχει αποφασιστεί η παραχώρηση της Κορυτσάς στην Αλβανία. Η επιτροπή των Ελλήνων της Κορυτσάς, Μοσχοπόλεως, Κολωνίας και Βιγλίστας απέστειλε στην διεθνή επιτροπή γραπτό υπόμνημα στο οποίο εξηγεί τις απόψεις της, αιτιολογεί με ιστορικά στοιχεία την ελληνική παρουσία στην περιοχή και αναφέρει διάφορες βίαιες ενέργειες των μουσουλμάνων Αλβανών κατά των χριστιανών. Τον Φεβρουάριο του 1914 έφτασε στην Κορυτσά ο υποστράτηγος Α. Παπούλας ο οποίος εξήγησε στους κατοίκους ότι λόγω "υψίστων εθνικών συμφερόντων" η Ελλάδα έπρεπε να αποχωρήσει από την περιοχή και ότι η πόλη είχε συμφωνηθεί να υπαχθεί στην Αλβανία, συνέστησε δε στους Έλληνες να μην αντιδράσουν. Υποσχέθηκε ότι η ασφάλεια της ζωής και της περιουσίας των χριστιανών είναι εξασφαλισμένη. Την 17η Φεβρουαρίου 1914 εισήλθε στην Κορυτσά σώμα αλβανικού στρατού - περίπου 150 οπλοφόροι, επί το πλείστον λιποτάκτες του τουρκικού στρατού -  με Ολλανδούς αξιωματικούς επικεφαλής, ενώ επανήλθαν ως αλβανικές αρχές οι μουσουλμάνοι που είχαν τέτοια αξιώματα επί οθωμανικής διοίκησης. Αμέσως άρχισαν ενέργειες εξαλβανισμού της πόλης και διώξεις κατά των χριστιανών και κυρίως των Ελλήνων. Με την φιλοαλβανική πλευρά, εκτός από τους μουσουλμάνους Αλβανούς, τάσσονταν και "αλβανίζοντες" χριστιανοί που είχαν έλθει από τις ΗΠΑ ή άλλες περιοχές, κάποιοι εκ των οποίων ανήκαν σε μη ορθόδοξα δόγματα. Υπό αυτές τις συνθήκες οι Έλληνες κάτοικοι οργάνωσαν ένοπλη αντίσταση και εξεγέρθηκαν την 19 Μαρτίου υπό τους οπλαρχηγούς Γεώργιο Σούλιο και Λουκά Πέτρου και με την υποστήριξη του μητροπολίτη Κορυτσάς Γερμανού. Η εξέγερση κράτησε περίπου 4 ημέρες και έπαυσε αφού απέτυχε να καταλάβει το σύνολο της Κορυτσάς. Από τους Ολλανδούς αξιωματικούς και κάποιο άτομο που σχετιζόταν με προτεστάντες Αλβανούς του Δυρραχίου συνελήφθη και φυλακίστηκε ο μητροπολίτης Κορυτσάς. Μαζί με αυτόν φυλακίστηκαν  και 4 ιερείς, 9 δάσκαλοι και άλλοι. Ακολούθησαν λεηλασίες, φόνοι και άλλες βιαιότητες, απαγορεύτηκε η χρήση της ελληνικής γλώσσας και ακόμα των χαιρετισμών στα ελληνικά, και υποχρεώθηκαν όλοι να φορούν αλβανικό φέσι. Την 24η Ιουνίου 1914 έπειτα από σκληρή μάχη στο ύψωμα Καζάνι, εισήλθαν στην πόλη αυτονομιστικά στρατεύματα υπό την ηγεσία του Παύλου Γύπαρη, ο οποίος βρισκόταν υπό τις διαταγές του ταγματάρχη Γεώργιου Τσόντου Βάρδα διώχνοντας τους Αλβανούς ενόπλους και τους Ολλανδούς αξιωματικούς.
Κατά την επανάσταση της Κορυτσάς σκοτώθηκαν 114 Έλληνες από διάφορες περιοχές της Βορείου Ηπείρου. Τον Ιούνιο του 1914 εκδηλώθηκε επανάσταση των Γκέκηδων κατά του βασιλιά Βηδ της Αλβανίας. Οι επαναστάτες αφού κατέλαβαν το Ελβασάν ελευθέρωσαν και τους εκεί φυλακισμένους Κορυτσαίους, μεταξύ των οποίων και τον μητροπολίτη Γερμανό. Οι αυτονομιστές Έλληνες υπό τον Βάρδα κράτησαν την Κορυτσά μέχρι την 18 Οκτωβρίου 1914 οπότε την ανακατέλαβε ο ελληνικός στρατός.

Η άφιξη των Γάλλων και η γέννηση της δημοκρατίας

Τον Ιούνιο του 1916, η Γαλλική Δημοκρατία με τις διπλωματικές σχέσεις της με το Βασίλειο της Ελλάδας παγωμένες λόγω της ουδετερότητάς του τελευταίου που υποβοηθούσε τα συμφέροντα του Κεντρικών Δυνάμεων και επιθυμώντας να υποκλέψει από την επιρροή της Αυστροουγγαρίας στην Αλβανία, κατέλαβε την βορειοηπειρώτικη περιοχή της Κορυτσάς. Η Γαλλική Κυβέρνηση εγκαθιστούσε έτσι έναν δίαυλο επικοινωνίας της περιοχής με την δύναμή της στον Αυλώνα, την οποία κατείχε τότε το Βασίλειο της Ιταλίας, και με την δύναμή της που βρίσκονταν στο άλλοτε στρατόπεδο του Παύλου Μελά στη Θεσσαλονίκη, τον επονομαζόμενο Στρατό της Ανατολής. Στις 2 Οκτωβρίου, το 1ο Σύνταγμα των Αφρικανών Κυνηγών του γαλλικού στρατού, υπό τις διαταγές του Συνταγματάρχη ντε Φορτού, καταλάμβανε και επίσημα την πόλη κατά τα γεγονότα που οδήγησαν στον Εθνικό Διχασμό. Εκδίωξε το 46ο Σύνταγμα Πεζικού του ελληνικού στρατού, το οποίο βρισκόταν στην περιοχή από τον Οκτώβριο του 1914, και φυλάκισε τους Έλληνες βασιλόφρονες αξιωματούχους στο Στρατόπεδο της Θεσσαλονίκης.
Στις 15 Νοεμβρίου 1916, ο Συνταγματάρχης Ντεκουάν, πρώην Αρχηγός του Επιτελείου της εκστρατείας των Δαρδανελλίων, απεστάλη στην περιοχή για να τη διοικήσει στο όνομα της Γαλλίας, εγκαθιστώντας ως Έλληνα εκπρόσωπο τον βενιζελικό Περικλή Αργυρόπουλο. Στις 10 Δεκεμβρίου, η περιοχή της Κορυτσάς, απομονωμένη από το υπόλοιπο της Αλβανίας λόγω του πολέμου, ανακηρύχθηκε ανεξάρτητη. Υπογράφτηκε ένα πρωτόκολλο ανάμεσα στις γαλλικές στρατιωτικές αρχές, τον χριστιανό λήσταρχο Τεμιστοκλί Γκερμένι και τους προύχοντες της περιοχής, με στόχο την οργάνωση της συνεργασίας μεταξύ των τοπικών αρχών και των στρατευμάτων κατοχής.
Μόνο ο μουσουλμάνος Σαλί Μπούτκα διατηρούσε αρνητική στάση, αφού έβλεπε στο πρόσωπο των Γάλλων  τους υποστηρικτές του πανελληνισμού και συνέχιζε με την ομάδα του την αντίστασή του κατά των Γάλλων, ενώ ταυτόχρονα υποστήριζε ενεργά τα Αυστροουγγρικά Στρατεύματα.

Η σταδιακή μείωση της αυτονομίας

Η υπογραφή όμως αυτού του πρωτοκόλλου βρισκόταν σε δυσαρμονία με την Συνθήκη του Λονδίνου, την οποία είχε συνάψει η Γαλλία με την σύμμαχο της Ιταλία στις 26 Απριλίου 1915 και η οποία προέβλεπε την υπαγωγή του νότιου τμήματος της Αλβανίας στον ιταλικό έλεγχο. Δυσαρέστησε δε εξίσου τον ηγέτη της προσωρινής ελληνικής κυβέρνησης Ελευθέριο Βενιζέλο, καθώς και τον Αλβανό δικτάτορα και ανδρείκελο της Ιταλίας, Εσάντ Πασά, οι οποίοι εποφθαλμιούσαν την συγκεκριμένη περιοχή. Απέναντι στους συμμάχους της, η Γαλλία υποχρεώθηκε σύντομα να αλλάξει πολιτική, και παρά την στήριξη του στρατηγού Μωρίς Σαράιγ στο πρόσωπο του συνταγματάρχη Ντεκουάν, ο τελευταίος απαλλάχθηκε από τις αρμοδιότητές του στην περιοχή στις 11 Μαΐου 1917. Η αυτονομία της περιοχής άρχισε να εξασθενεί μακροπρόθεσμα, προτού καταργηθεί πλήρως στις 16 Φεβρουαρίου του 1918.
Η Γαλλία εγκατέλειψε τότε, σε μεγάλο βαθμό, την πολιτική συνεργασίας με τον ντόπιο πληθυσμό. Ο διορισμένος για μακρύ χρονικό διάστημα Υπεύθυνος της Αστυνομίας, πρώην λήσταρχος Τεμιστόκλι Γκερμένι συνελήφθη και στάλθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου καταδικάστηκε σε θάνατο από στρατιωτικό δικαστήριο.
Στον αντίποδα, η Αυστροουγγαρία διακήρυξε τον Ιανουάριο του 1917 την αυτονομία του τμήματος της Αλβανίας που βρισκόταν υπό την κατοχή της, ενώ λίγο καιρό αργότερα τον Ιούνιο του ιδίου χρόνου η Ιταλία ανακήρυξε την απόλυτη ανεξαρτησία των, υπό τον έλεγχό της, αλβανικών εδαφών.

Η γαλλική αποχώρηση και η γαλλική κληρονομιά

Με το πέρας του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, η Γαλλία και η Ιταλία συνέχισαν να έχουν υπό τον έλεγχό τους την Βόρεια Ήπειρο μέχρι το Συνέδριο Ειρήνης του Παρισιού, όπου επιλύθηκε το ζήτημα των αλβανικών συνόρων, με την ανεξαρτησία της Αλβανίας. Αφού, σε πρώτη φάση, επιχείρησε να καταστήσει την περιοχή υπό γαλλικό έλεγχο, το Παρίσι εγκατέλειπε οριστικά την περιοχή την 1η Μαρτίου του 1920.
Παρά ταύτα, η γαλλική πολιτιστική παρουσία στην περιοχή του ιστορικού κρατιδίου της Δημοκρατίας της Κορυτσάς δεν έπαυσε με την αποχώρηση των γαλλικών στρατευμάτων. Το συμβούλιο των Γερόντων που είχε ιδρυθεί το 1917 και το γαλλικό λύκειο της Κορυτσάς, συνέχισαν τις δραστηριότητές τους κατά την διάρκεια του Μεσοπολέμου μέχρι το 1942, και συνέβαλαν στη διάδοση του γαλλικού πολιτισμού, καθώς και του αλβανικού. Για μακρύ χρονικό διάστημα το συγκεκριμένο λύκειο θεωρούνταν ως ένα ίδρυμα στο οποίο φοιτούσαν μαθητές από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, ενώ το 80 τοις εκατό των αποφοίτων του διορίζονταν σε υψηλές και μεσαίες θέσεις στην αλβανική δημόσια διοίκηση. Είναι άξιο αναφοράς πως το συγκεκριμένο λύκειο, ήταν το πρώτο ίδρυμα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, στο οποίο η διδασκαλία γίνονταν και στα αλβανικά, ενώ δεν υπήρχε κανένας περιορισμός στις θρησκευτικές καταβολές των μαθητών του. Σε πρώτο στάδιο το Παρίσι δεν είχε επιτρέψει την ίδρυση του λυκείου, μήπως δυσαρεστήσει μεταπολεμικά την προσωρινή ελληνική κυβέρνηση, που επιθυμούσε την προσάρτηση της περιοχής στον ελλαδικό χώρο. Επομένως η λειτουργία του λυκείου αυτού κατέστη δυνατή χάρη στη στήριξη των Γάλλων στρατιωτικών.

Θεσμικά Όργανα

Σύμφωνα με το πρωτόκολλο που υπογράφηκε στις 10 Δεκεμβρίου 1916, που αποτελούσε κατά κάποιον τρόπο το σύνταγμα της περιοχής μέχρι την 27η Σεπτεμβρίου 1917, ανατέθηκε η διοίκηση της αυτόνομης χώρας (Krahina), που ονομαζόταν από τον Ιανουάριο του 1917 επίσημα Αυτόνομη Αλβανία (Shqipëria Vetqeveritare), σε ένα δεκατετραμελές συμβούλιο, το οποίο αποτελούνταν από επτά μουσουλμάνους και επτά χριστιανούς προύχοντες.
Ένας Γάλλος στρατιωτικός τελούσε χρέη εκπροσώπου του στρατιωτικού διοικητή εντός του Συμβουλίου. Τα χρέη του διοικητή είχε αναλάβει ο αναπληρωτής υπολοχαγός Μπαργκετόν μέχρι τα μέσα Ιανουαρίου του 1917, όταν τον αντικατέστησε ο υπολοχαγός Σιεγκφρίντ. Οι γαλλικές στρατιωτικές αρχές αναλάμβαναν την πρόσληψη των εργαζομένων στις δημόσιες υπηρεσίες. Οι αστυνομικές δυνάμεις, καθώς και η αλβανική χωροφυλακή, βρίσκονταν επίσης υπό την εξουσία του Γάλλου στρατιωτικού διοικητή και ήταν υπεύθυνες για την διατήρηση της δημόσιας τάξης.
Από τις 27 Σεπτεμβρίου μέχρι τις 16 Φεβρουαρίου 1918, η διοίκηση της περιοχής είχε ανατεθεί στον διοικητή του Στρατεύματος του Μαλίκ. Το Διοικητικό Συμβούλιο αντικαταστάθηκε τότε από ένα Γνωμοδοτικό Συμβούλιο το οποίο είχε περιοριστεί στα 12 μέλη αλλά διατηρούσε την ίδια αναλογία μεταξύ των θρησκευτικών ομάδων. Η ζώνη γαλλικής κατοχής βρισκόταν πλέον χωρισμένη σε δύο τμήματα, στα βόρεια και στα νότια της επαρχίας της Ντέβολης. Η νότια περιοχή αποτελούσε την επαρχία της Κορυτσάς, ενώ η βόρεια την επαρχία του Πόγραδετς. Η αυτονομία της περιοχής τερματίστηκε στις 16 Φεβρουαρίου 1918, όταν η Γαλλική Κυβέρνηση αποφάσισε την κατάργησή της.

Σύμβολα

Η σημαία της Δημοκρατίας της Κορυτσάς ήταν η σημερινή αλβανική σημαία με τον μαύρο δικέφαλο αετό του Γεώργιου Καστριώτη, με την προσθήκη τριών λωρίδων στο πλάι, που συμβόλιζαν τα χρώματα της γαλλικής σημαίας. Επίσημη γλώσσα του βραχύβιου κρατιδίου ήταν η αλβανική. Παρόλο που η γαλλική γλώσσα δεν ήταν επίσημη, διδάσκοταν στο σύνολο των σχολείων της περιοχής.
Στις 1 Φεβρουαρίου 1917, το κράτος έκοψε το δικό της νόμισμα, το αλβανικό φράγκο, ενώ γραμματόσημα άρχισαν να κυκλοφορούν εκείνη την περίοδο σε διάφορα σημεία της χώρας.

Τόπος μνήμης

Η πόλη της Κορυτσάς φιλοξενεί μέχρι σήμερα ένα γαλλικό στρατιωτικό κοιμητήριο, το οποίο διαμορφώθηκε κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι 640 στρατιώτες που είναι ενταφιασμένοι εκεί, ανήκαν στα σώματα της τότε Αποικιοκρατικής Γαλλίας.