Αιξωνή

Ονομασία

Η ονομασία του δήμου σύμφωνα με παλαιότερες αναφορές προέρχεται από τις λέξεις «αιξ» (κατσίκι ή αγριοκάτσικο) και «ωνή» (εδαφικά όρια), δηλαδή σήμαινε η «περιοχή των κατσικιών».

Τοποθεσία του αρχαίου δήμου

Ο δήμος της Αιξωνής, ήταν δήμος της Παραλίας. Βρισκόταν στα νοτιοανατολικά της κύριας πόλης της αρχαίας Αθήνας, μεταξύ των δήμων του Αλιμούντος και των Αλών Αιξωνίδων,  πιθανότατα κοντά στο ακρωτήριο Κωλιάς. Ο δήμος περιλάμβανε το Πρασονήσι και βορειοανατολικά συνόρευε επίσης με τον δήμο των Αλών Αιξωνίδων, ενώ στα βορειοδυτικά του είχε ως όρια τους πρόποδες του Υμηττού. Με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα στην περιοχή της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου και σύμφωνα με τον John S. Traill η κύρια θέση του δήμου είναι στην Γλυφάδα, η οποία υπάγεται διοικητικά στον Δήμο Γλυφάδας, αλλά υπήρχαν και τμήματα του αρχαίου δήμου που αντιστοιχούν σε τμήματα της σύγχρονης Άνω Βούλας, η οποία υπάγεται διοικητικά στον Δήμο Βάρης - Βούλας - Βουλιαγμένης. Το κέντρου του δήμου βρίσκονταν κοντά στην περιοχή της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου.
Οι ερευνητές του 18ου αιώνα τοποθετούσαν την αρχαία Αιξωνή στις περιοχές Χασάνια (Στούαρτ) ή Τράχονες (Ληκ) ή Μαυρολιθάρι ή κοντά στη σημερινή Βάρη. Οι θεωρίες όμως αυτές δεν αποδεικνύονται ορθές από τις πιο πρόσφατες έρευνες και τα αρχαιολογικά ευρήματα.

Ανασκαφές – ευρήματα

Στην θέση Αλυκή Γλυφάδας, ο αρχαιολόγος Ιωάννης Παπαδημητρίου ανάσκαψε, τη δεκαετία του 1950, διάφορους μυκηναϊκούς τάφους. Συγκεκριμένα ερεύνησε 13 θαλαμοειδείς και 3 κιβωτιόσχημους τάφους με κόγχες. Δύο ακόμη θαλαμοειδείς τάφοι, ανασκάφηκαν το 1989 στην ίδια θέση. Αγγεία της γεωμετρικής εποχής, τα οποία βρέθηκαν στην Αλυκή μαζί με τα μυκηναϊκά, δείχνουν ότι η κατοίκηση στην περιοχή της Αιξωνής συνεχίστηκε χωρίς διακοπή και μετά το τέλος της Εποχής του Χαλκού.

Νεκρόπολις

Στην θέση Αστέρια Γλυφάδας εντοπίστηκε από το 1998 και ερευνήθηκε στη συνέχεια από την ΚΣΤ' Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων τμήμα νεκροταφείου της πρωτοελλαδικής εποχής, της 3ης χιλιετίας π.Χ., και επίσης παράκτιος προϊστορικός περίβολος των πρωτοελλαδικών-μεσοελλαδικών χρόνων. Σε αυτόν τον περίβολο, εντός και γύρω απ' αυτόν, υπάρχει και τμήμα νεκροταφείου των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων.

Η συμμετοχή του δήμου στην αρχαία Βουλή

Ο δήμος, η ύπαρξη του οποίου επιβεβαιώνεται και από διάφορες επιγραφές, ως μέλος της Κεκροπίδας φυλής, συμμετείχε με 8 βουλευτές στην αρχαία Βουλή των 500, κατά την πρώτη περίοδο (508 – 307/306 π.Χ.). Κατά τη δεύτερη (307/306 – 224/223 π.Χ.) και την τρίτη περίοδο (224/223 – 201/200 π.Χ.) ο δήμος αντιπροσωπευόταν με 12 βουλευτές στη Βουλή των 600. Κατά την τέταρτη (201/200 π.Χ. – 126/127) και την πέμπτη περίοδο (126/127 – 3ος αιώνας) είναι άγνωστος ο αριθμός βουλευτών–αντιπροσώπων του δήμου.

Οι κάτοικοι της Αιξωνής

Ο δημότης της αρχαίας Αιξωνής ονομαζόταν Αιξωνεύς. Ο πυρήνας του δήμου της Αιξωνής κατοικούνταν και πριν την αρχαϊκή εποχή: Κοντά στην θέση Αλυκή, ανατολικά της Άκρας Πούντας, έχει βρεθεί μυκηναϊκό νεκροταφείο, ενώ στο δρόμο προς την Αθήνα έχουν βρεθεί τάφοι οι οποίοι χρονολογούνται από τη γεωμετρική διακόσμηση των κτερισμάτων τους. Η Αιξωνή ήταν ένας από τους μεγαλύτερους δήμους της αρχαίας Αθήνας. Αρκετοί από τους κατοίκους του δήμου ασχολούνταν με την γεωργία και επίσης πολλοί με την αλιεία, ενώ ο δήμος κατά την αρχαιότητα ήταν γνωστός για την περίφημη «αιξωνική τρίγλη» (είδος ψαριού, το μπαρμπούνι). Οι Αιξωνείς θεωρούνταν από όλους τους άλλους Αθηναίους βλάσφημοι και κακολόγοι, αλλά και καλοφαγάδες. Ο Αρποκρατίων, στο έργο του «Λεξικό των δέκα ρητόρων», αναφέρει το ρήμα «αιξωνεύομαι» (αρχαία ελληνικά: αἰξωνεύομαι), ως σχεδόν συνώνυμο με το «περιγελώ», «βλασφημώ» ή «κακολογώ», σύμφωνα και με την φράση: «ἀφ̓ οὗ καὶ τὸ κακῶς λέγειν αἰξωνεύεσθαι ἔλεγον•», γνωστή και από αγόρευση του Ισαίου.  Από την Αιξωνή καταγόταν ο Λάχης, με τον οποίο συνομιλεί ο Σωκράτης στον πλατωνικό διάλογο.

Θέατρο Αιξωνής

Ο δήμος κατά την κλασική περίοδο πιθανώς να ήταν αρκετά εκτεταμένος και διέθετε επίσης μικρό θέατρο, καθώς και κτίριο για να στεγάζει τις συνεδριάσεις των δημοτών.

Λατρευτικές παραδόσεις

Εκτός από τον δήμαρχο, στον Δήμο Αιξωνέων υπήρχαν και άλλοι άρχοντες που είχαν θρησκευτικά κυρίως καθήκοντα. Από επιγραφές που βρέθηκαν στην περιοχή συμπεραίνεται ότι υπήρχαν ναοί της Ήβης και των Ηρακλειδών. Ενώ κοντά στο μικρό θέατρο της Αιξωνής, όπως προαναφέρθηκε, πιθανώς να υπήρχε και ναός του Διονύσου.

Η σφαγή στην Αιξωνή

Το 403 π.Χ., κατά τη διάρκεια του αθηναϊκού εμφυλίου πολέμου μεταξύ των Τριάκοντα Τυράννων και των Δημοκρατικών του Θρασύβουλου, ο ίππαρχος Λυσίμαχος, του ιππικού των Τριάκοντα, κατάσφαξε τους δημότες αυτού του δήμου, οι οποίοι είχαν πάει στα χωράφια για τη συγκομιδή των καλλιεργειών τους, παρά τις εκκλήσεις τους και τα παράπονα ακόμα και των δικών του ιππέων.

Μεταγενέστερες αναφορές

Σύμφωνα με την παράδοση, στις ακτές της Αιξωνής αποβιβάσθηκε ο Απόστολος Παύλος.
Το 1950 το τοπωνύμιο Αιξωνή χρησιμοποιήθηκε και ως ονομασία ενός οικοδομικού και κτηματικού συνεταιρισμού, που κυκλοφόρησε και ομώνυμο περιοδικό, στο οποίο δημοσιεύθηκαν μεταξύ άλλων και μελέτες που αναφέρονταν ειδικά στον αρχαίο δήμο.