Μέσα Λασίθι Λασιθίου

Μινωική περίοδος

Η ιστορία του Μέσα Λασιθίου χάνεται στο βάθος των αιώνων. Είναι στενά δεμένη με εκείνη του Οροπεδίου Λασιθίου.
Η παρουσία ανθρώπων στην ευρύτερη περιοχή του Μέσα Λασιθίου ήταν αδιάκοπη από την πρώιμη αρχαιότητα. 
Η περιοχή ήταν κατοικημένη από τα Μινωικά χρόνια, όπως μαρτυρούν στις περιοχές Αρμί, Αγίων Αποστολών, Αγίων Αναργύρων και αλλού, εμφανή ίχνη μινωικών οικισμών.

Βυζαντινή περίοδος

Για το Μέσα Λασίθι, τόσο στην αρχαιότητα , όσο και στα βυζαντινά χρόνια, δεν έχουμε πάρα πολλές πληροφορίες. 
Η ολοκληρωτική καταστροφή και η ερήμωση του Οροπεδίου από τους Βενετούς δεν άφησε και πολλά ερείπια οικισμών ή ίχνη ζωής.
Πάντως θεωρείται βέβαιη η ύπαρξη οικισμών στην βυζαντινή περίοδο, πράγμα που μαρτυρείται από τα ονόματα και τοπωνύμια βυζαντινής προέλευσης.

Τουρκοκρατία

Στα τέλη του 1648 οι Τούρκοι καταλαμβάνουν το Οροπέδιο Λασιθίου, ύστερα από τέσσερις ήμισυ περίπου αιώνες Ενετοκρατίας. Το Μέσα Λασίθι το συναντάμε σε πολλά τουρκικά έγγραφα. Περί το 1700 αναφέρεται ως πρωτεύουσα της επαρχίας Λασιθίου. Η παρουσία τούρκων στην περιοχή του χωριού μας ήταν μόνιμη, όπως μαρτυρούν τα τοπωνύμια τουρκικής προέλευσης: του Σμαήλη το Βορνό, στου Μπραήμη, του Χουσεΐνη η Λατσίδα, του Καδή ο Λάκκος, στου Μαυραλή κ.α. Ειδικά στον οικισμό που και σήμερα ονομάζεται Σμαλιανώ (Ισμαηλιανώ), διατηρούσε την έδρα και τις αποθήκες του ο μουκαταγάσης (εισπράκτορας φόρων) Εσεΐτ Ισμαήλ Αγάς. Στην απρόσιτη περιοχή της Αλόϊδας είχαν το καταφύγιο και το ορμητήριο τους οι Χαΐνηδες. Ο πιο διάσημος απ' όλους ήταν ο καπετάν Καζάνης από το Μαρμακέτω. Μαζί του ήταν και Χ'Κωνσταντίνος Καργιώτης από το Μέσα Λασίθι. Αναρίθμητα είναι τα ανδραγαθήματα των Χαΐνηδων της Αλόϊδας. Εξορμούσαν τόσο προς το Οροπέδιο όσο και προς ανατολικά της Αλόϊδας, στη Νεάπολη, στο Χουμεριάκο, στη Κριτσά και αλλού. Η πρώτη απόπειρα κατάληψης του Οροπεδίου από τους Τούρκους το 1822 απέτυχε αφού οι χαΐνηδες του καπετάν Καζάνη, μαζί με άλλους οπλαρχηγούς που έσπευσαν για βοήθεια, τους απώθησαν. Τελικά ο Χασάν Πασάς διαμέσου του Καθαρού κατόρθωσε να εισέλθει στο Οροπέδιο το 1823 και οι ορδές των τούρκων παρέδωσαν στη φωτιά όλα τα χωριά του Οροπεδίου. Τότε καταστράφηκε εντελώς και το Μέσα Λασίθι, η Μονή των Αγίων Αποστόλων και η Μονή Κρουσταλλένιας. Κατά τη μάχη του Οροπεδίου το Μάιο του 1867,ο τουρκοαιγυπτιακός στρατός προέβη σε βαρβαρότητες κατά τον αμάχων. Στη θέση «Πατέρα τα Σελιά» και «Ζάρωμα» έγιναν σφοδρές συγκρούσεις και υπήρξαν μεγάλες απώλειες. Κατά τη διάρκεια των δεκαήμερων συγκρούσεων οι άμαχοι βρήκαν καταφύγιο στην απρόσιτη περιοχή της Αλόϊδας. Μάλιστα σύμφωνα με μαρτυρίες το ξωκλήσι του Αγίου Ιωάννη της Αλόϊδας υπήρξε νοσοκομείο για την περίθαλψη των τραυματιών. Κατά την επανάσταση του 1896-1897 μεγάλη ήταν η συμβολή των επαναστατών από το Οροπέδιο και μάλιστα οι κάτοικοι του Οροπεδίου στις 19 Ιανουαρίου 1897 σε ΓΣ κήρυξαν την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα. Το 1903 επισκέφτηκε το Οροπέδιο ο Ελευθέριος Βενιζέλος με τη συνοδεία του, στο πλαίσιο της προεκλογικής περιοδείας του.

Βαλκανικοί πόλεμοι - Α Παγκόσμιος πόλεμος - Μικρά Ασία

Πολλοί ήταν οι Μεσαλασιθιώτες που έλαβαν μέρος στους Βαλκανικούς πολέμους και στον Α Παγκόσμιο πόλεμο. Πολλοί έλαβαν μέρος στη μάχη του Σκρα και στη συνέχεια στις πολεμικές επιχειρήσεις στην Μικρά Ασία. Ορισμένοι μάλιστα απ' αυτούς τιμήθηκαν με παράσημα. Σ' αυτήν την περίοδο βαρύς ήταν ο φόρος αίματος για το Μέσα Λασίθι. Πολλοί οι πεσόντες και οι τραυματισμένοι κατά την περίοδο 1912 - 1922. Τα ονόματα των πεσόντων Μεσαλασιθιωτών την περίοδο εκείνη αναγράφονται στο Μνημείο Πεσόντων στην πλατεία του χωριού.

Β Παγκόσμιος πόλεμος

Πολλοί οι στρατευμένοι Μεσαλασιθιώτες που έλαβαν μέρος στις μάχες με την 5η Μεραρχία Κρητών. Και πάλι βαρύς ο φόρος αίματος. Μετά την κατάληψη της Κρήτης και τη ηρωική Μάχη της Κρήτης, ο νομός Λασιθίου δόθηκε στους Ιταλούς. Στο Μέσα Λασίθι λόγω της θέσης του εγκατέστησαν ενισχυμένο φυλάκιο για να ελέγχουν την πρόσβαση από και προς Ποτάμους και την Αλόϊδα. Το 1943 αλλάζει χέρια η κατοχή στο Οροπέδιο και αναλαμβάνουν οι Γερμανοί. Η καταπίεση, οι λεηλασίες και γενικότερα η κατάσταση χειροτέρεψε. Κατά την περίοδο της κατοχής πολλοί Μεσαλασιθιώτες δικτυώθηκαν στις αντιστασιακές οργανώσεις και στις αντάρτικες ομάδες που δρούσαν στους ορεινούς όγκους της Αλόϊδας και του γειτονικού Καθαρού.

Εκπαίδευση

Στον οικισμό Μέσα Λασίθι, λειτούργησε διθέσιο Δημοτικό Σχολείο από το 1927 μέχρι και το 1989, χρονιά κατά την οποία σταμάτησε η λειτουργία του, και συνενώθηκε με το Δημοτικό Σχολείο Τζερμιάδου. Σήμερα το κτήριο χρησιμοποιείται από το δήμο Οροπεδίου Λασιθίου και τον πολιτιστικό σύλλογο «Η ΑΛΟΪΔΑ», για πολιτιστικές εκδηλώσεις. Από το 2014 λόγω της συγχώνευσης του Δημοτικού σχολείου Τζερμιάδου με αυτό του Αγίου Γεωργίου λόγω έλλειψης μαθητών, το μόνο δημοτικό σχολείο του Οροπεδίου Λασιθίου στεγάζεται στον  Άγιο Γεώργιο.

Οικονομία

Στο Μέσα Λασίθι αναπτύχθηκε από τις αρχές του 19ου αιώνα μέχρι και τα μέσα του 20ου αιώνα η εκκλησιαστική ξυλογλυπτική. Μια γενιά συγγενείς νιταδώροι (ξυλογλύπτες τέμπλων) του Μέσα Λασιθίου φιλοτέχνησαν περί τα 200 ξυλόγλυπτα τέμπλα που βρίσκονται σε ναούς και μοναστήρια του Οροπεδίου Λασιθίου και στις επαρχίες Μεραμβέλλου, Ιεράπετρας, Πεδιάδας, Βιάννου, Σητείας και Μυλοποτάμου.
Οι κυριότεροι εκφραστές αυτής της τέχνης προέρχονταν από τις οικογένειες των Μακράκηδων και των Χαλάτσηδων.
Επίσης, λειτούργησε για αρκετά χρόνια μέσα στη δεκαετία του 60, ένα από τα πρώτα συνεταιριστικά τυροκομεία στην Κρήτη. Παλαιότερα είχε μεγάλη παραγωγή μήλων και αμυγδάλων.

Εκκλησία

Στην ενορία, Μέσα Λασίθι και Μέσα Λασιθάκι, ανήκουν τα ξωκλήσια, Προφήτης Ηλίας, Άγιοι Απόστολοι, Άγιος Ιωάννης (Αλόϊδα), Άγιοι Ανάργυροι (Κοιμητήριο Μέσα Λασιθάκι), Μιχαήλ Αρχάγγελος (Κοιμητήριο Μέσα Λασίθι) και οι ιεροί ναοί, Ευαγγελισμός της Θεοτόκου (Πολιούχος του Μέσα Λασιθίου), Άγιοι Πάντες (Νικηφόρηδων) και Άγιος Ιωάννης (Μέσα Λασιθάκι).

Φυσικό περιβάλλον

Στην ΒΔ πλευρά του οικισμού Μέσα Λασίθι, στη θέση Πατέλα, υπάρχει ένα από τα πιο όμορφα δάση από δρυς στην περιφέρεια του Ν. Λασιθίου.
Επίσης, ιδιαίτερου φυσικού κάλους είναι και το φαράγγι του Χαυγά, μεταξύ Μέσα Λασιθίου και Αγίου Γεωργίου. Η διάβαση του διαρκεί μία ώρα και καταλήγει στις θρυλικές «Νεραϊδοκολύμπες».