Αετογερακίνα

Ονοματολογία

Η λατινική λέξη buteo υποδήλωνε το σημερινό «γεράκι» ή κάποιο «ιερακοειδές» και αναφέρεται στο γένος του πτηνού. Η, επίσης, λατινική λέξη rufinus προέρχεται από το επίθετο rūfus, -a, -um μεταγενέστερης (1775-85) ρίζας που σημαίνει «κοκκινωπός» και, πιθανότατα, σχετίζεται με το καστανοκόκκινο πτέρωμα του πτηνού.
Η αγγλική ονομασία του είδους (Long Legged Buzzard), κάνει αναφορά και προφανή συσχέτιση με την κοινή γερακίνα, από την οποία έχει μεγαλύτερο μήκος ταρσού.
Η ελληνική λαϊκή ονομασία παραπέμπει στο -σχετικά- μεγάλο της μέγεθος (είναι η μεγαλύτερη από τις συγγενικές γερακίνες), κάτι μεταξύ αετού και γερακίνας.

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε από τον Γερμανό φυσιοδίφη Φ. Κρέτσμαρ (Philipp Jakob Cretzschmar, 1786 – 1845) ως Falco rufinus (Άνω Νουβία, Shendi, Sennar και Αιθιοπία, 1829) Παλαιότερα, θεωρείτο στενά φυλογενετικά συνδεδεμένο με το είδος Βuteo hemilasius, αλλά πρόσφατη μοριακή μελέτη του 1999 δεν επικύρωσε αυτή την συγγένεια μεταξύ των δύο taxa (βλέπε παρακάτω). Υβριδίζεται συχνά με την γερακίνα και το υποείδος B. r. cirtensis έχει δώσει επιτυχημένα υβρίδια στην Ν. Ισπανία. Επίσης, διασταυρώνεται εκτεταμένα με το Β. hemilasius στην Κ. Ασία.

Μορφολογία

Η αετογερακίνα, η μεγαλύτερη σε μέγεθος γερακίνα, εμφανίζεται σε 2-3 χρωματικές φάσεις (colour phases), μία συνηθέστερη ανοικτόχρωμη και μία σπανιότερη σκουρόχρωμη, αλλά με πολλές ενδιάμεσες μεταβατικές μορφές, στοιχείο που δυσκολεύει πολύ την αναγνώρισή της στο πεδίο. Επίσης, έχουν παρατηρηθεί και εντελώς λευκωπές  ή εντελώς μαύρες μορφές (μελανιστικές).
Οι ενδιάμεσες μορφές εμφανίζουν σχεδόν πάντοτε πορτοκαλοκόκκινη απόχρωση στο πτέρωμα, πορτοκαλί ή κοκκινωπή ουρά και κρεμ κεφάλι, στοιχεία που, σε συνδυασμό με το μεγάλο μέγεθος, διαφοροποιούν την αετογερακίνα από την γερακίνα. Όμως, συγχέεται πολύ εύκολα με το υποείδος της Γερακίνας, Buteo buteo vulpensis , που μάλιστα συχνάζει σε παρόμοιους οικοτόπους. Ωστόσο, η αετογερακίνα είναι μεγαλύτερη, με μεγαλύτερες πτέρυγες, σκούρα κοιλιά και, πιο αργά φτεροκοπήματα.
Η κάτω επιφάνεια των πτερύγων είναι αρκετά ανοικτόχρωμη σε όλες τις φάσεις, ενώ, σχεδόν πάντοτε, διακρίνεται κατά την πτήση, ένα χαρακτηριστικό μαύρο «μπάλωμα» στην καρπική άρθρωση –μερικές φορές και στο άνω τμήμα της πτέρυγας- και σκούρα γραμμή οριοθέτησης των ερετικών φτερών. Το κάτω μέρος του σώματος έχει ξανθοκόκκινο χρώμα, ενώ η ουρά είναι πορτοκαλί ή κανελλόχρωμη στο πάνω μέρος και ασπριδερή στο κάτω, χωρίς ρίγες. Το κεφάλι και το στήθος σε όλες τις μορφές είναι ανοικτόχρωμα, με προοδευτική σκούρυνση προς την κοιλιά. Τα κάτω καλυπτήρια των πτερύγων είναι ομοιόχρωμα ή ραβδωτά, όχι όμως με λωρίδες (μπάρες). Το κήρωμα και τα πόδια είναι κίτρινα. Τα σχισμοειδή ρουθούνια είναι παράλληλα με τα χείλη του ράμφους.

Ηθολογία

Γενικά παρατηρείται μεμονωμένα, σε ζεύγη ή σε μικρές οικογενειακές ομάδες, αλλά είναι πιο αγελαίο πτηνό κατά τη μετανάστευση, όταν μεγαλύτερα σμήνη μπορούν να σχηματισθούν. Η αετογερακίνα είναι κάπως «νωθρή» και, προτιμάει να κάθεται για πολλές ώρες σε σωρούς χωμάτων, μικρά βράχια, στύλους και πολύ πιο σπάνια σε δένδρα, ψάχνοντας για τη λεία της, που την πιάνει πάντα στο έδαφος.

Αναπαραγωγή

Η περίοδος αναπαραγωγής αρχίζει από τα μέσα Μαρτίου και φθάνει μέχρι τα τέλη Απριλίου, αλλά σε περιοχές του Μαρόκου ξεκινάει ήδη από τον Ιανουάριο.
Κτίζει την φωλιά της όπως η γερακίνα, σε θέσεις από τις οποίες μπορεί να εποπτεύει τη γύρω περιοχή. Στα Βαλκάνια προτιμάει τα βράχια, πολλές φορές σε αρκετά χαμηλό ύψος και με θαμνοκάλυψη, ενώ στην Ουκρανία τα δέντρα. Σε άδενδρες περιοχές, όπως στις νότιες στέπες του Καζακστάν, η φωλιά είναι κατασκευασμένη στο έδαφος και, συχνά, σε στύλους ηλεκτρικού ρεύματος.Η φωλιά είναι μια σχετικά ογκώδης κατασκευή από ξερόκλαδα, επιστρωμένη με μικρότερα κλαδιά, φυλλοφόρους κλάδους, γρασίδι ή μαλλί.
Η γέννα αποτελείται από 2-3 (-4-5) ελλειπτικά ή υποελλειπτικά αβγά, διαστάσεων 55 Χ 44 χιλιοστών (τα αβγά στους ασιατικούς πληθυσμούς είναι λίγο μεγαλύτερα). Η επώαση πραγματοποιείται και από τα δύο φύλα, κυρίως όμως από το θηλυκό, και διαρκεί (32-) 28 (-34) ημέρες. Τη σίτιση αναλαμβάνουν και οι δύο γονείς, ενώ οι φωλεόφιλοι (altricial) νεοσσοί πετάνε στις 40 με 42 ημέρες.
Πάντως, σε παγκόσμιο επίπεδο, ο ακριβής αναπαραγωγικός κύκλος της αετογερακίνας δεν έχει διερευνηθεί διεξοδικά.

Απειλές

Η λαθροθηρία με σκοπό την ταρίχευση σε πολλές περιοχές τους φάσματος κατανομής αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για το είδος. Οι πληθυσμοί στο Ισραήλ είχαν μειωθεί, ως αποτέλεσμα της δηλητηρίασης από φυτοφάρμακα, στη δεκαετία του 1950 αλλά, έκτοτε, έχουν ανακάμψει. Τα πτηνά θεωρούνται ιδιαίτερα ευάλωτα στις επιπτώσεις πιθανών εξελίξεων της αιολικής ενέργειας.

Κατάσταση πληθυσμού

Τα ευρωπαϊκά εδάφη αναπαραγωγής του είδους, κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, μειώθηκαν αισθητά, κατά κύριο λόγο στο ευρωπαϊκό τμήμα της Ρωσίας και της Ουκρανίας, λόγω καταστροφής των ενδιαιτημάτων. Στη δεκαετία του 1970, αυτό είχε καλυτερέψει, αλλά οι ρωσικοί πληθυσμοί μειώνονται σταθερά. Αιτίες είναι, η εντατικοποίηση της χρήσης της γης και η καταστροφή των λίγων περιοχών, που θεωρούνται κατάλληλες για φώλιασμα, στα ανοικτά τοπία της ανατολικής Ευρώπη;, ενώ σχετικά σταθεροί θεωρούνται οι πληθυσμοί της Ουγγαρίας. Ο συνολικός ευρωπαϊκός πληθυσμός εκτιμάται σε 8.700 έως 15.000 αναπαραγωγικά ζευγάρια. Οι μεγαλύτεροι πληθυσμοί βρίσκονται στην Τουρκία, στο Αζερμπαϊτζάν και στη Ρωσία.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Η πρώτη καταγραφή φωλιάσματος του είδους, χρονολογείται από το 1930 στην Μακεδονία. Απαντά, κυρίως, από το ύψος της Α. Στερεάς και βορειότερα, μέχρι την Θεσσαλία, Α. Μακεδονία και Θράκη, αλλά είναι τοπικά σπάνιο στο μεγαλύτερο τμήμα της δυτικής ενδοχώρας. Το φώλιασμα στην Πελοπόννησο, παραμένει εξαιρετικά αβέβαιο, με ελάχιστες καταγραφές το 1989. Είναι λίγο πιο κοινό σε μεγάλα νησιά του Αιγαίου (Ρόδος, Λέσβος, Χίος, Λήμνος, κ.α.) με λίγες αναφορές από τις ευρύτερες Κυκλάδες και τα Δωδεκάνησα. Από την Κρήτη, παρόλο που υπάρχουν παρατηρήσεις του πτηνού, δεν έχουν καταγραφεί φωλιές. Ένα τμήμα του πληθυσμού, ιδιαίτερα τα πουλιά που φωλιάζουν στη βόρεια Ελλάδα, μεταναστεύει από τη χώρα.
Απειλείται κυρίως από το παράνομο κυνήγι, τις συγκρούσεις με ηλεκτροφόρα καλώδια και τα δηλητήρια (π.χ. ποντικοφάρμακα), από την όχληση της φωλιάς κατά την περίοδο της αναπαραγωγής και, τοπικά, από τη μείωση των τροφικών πόρων.
Γενικά, στην Ελλάδα τα πράγματα είναι χειρότερα από τις άλλες χώρες, παρόλο που ο ελληνικός πληθυσμός θεωρείται ο μεγαλύτερος στα Βαλκάνια. Φαίνεται ότι η λαθροθηρία και οι επεμβάσεις στους βιοτόπους είναι αρνητικοί παράγοντες για την προστασία του είδους. Έτσι, ενώ ο παγκόσμιος πληθυσμός έχει σταθεροποιηθεί στην κατηγορία Ελαχίστης Ανησυχίας (LC), στην Ελλάδα η αετογερακίνα είναι ενταγμένη στα Τρωτά Είδη, (VU, [D1]). Παλαιότερα, λόγω έλλειψης στοιχείων, το είδος κατατασσόταν στα Σπάνια (Rare).

Μέτρα διαχείρισης

Γενικά, το πτηνό χρειάζεται επαρκείς θέσεις, όπως δένδρα ή παροπλισμένες φωλιές στις οποίες να δημιουργεί την δική του φωλιά.
Ειδικά για την Ελλάδα, απαιτείται συστηματικότερη καταγραφή και παρακολούθηση του αναπαραγόμενου πληθυσμού, ιδιαίτερα στα νησιά, για να διαπιστωθεί αν το είδος αντιμετωπίζει κάποιες σοβαρές απειλές. Επίσης, διεξοδικότερη μελέτη της οικολογίας των πληθυσμών στα νησιά του Αιγαίου, επειδή παγκοσμίως, νησιωτικοί πληθυσμοί αετογερακίνας υπάρχουν μόνον στην Ελλάδα.

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο, η Αετογερακίνα απαντά και με τις ονομασίες Αετοβαρβακίνα, Καστανοβαρβακίνα  και Σιαχινολάγουδο (Κύπρος).