Λευκοχελίδονο

Συστηματική Ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Λινναίο, με την σημερινή του ονομασία (Ευρώπη, 1758), αλλά με τον προσδιορισμό urbica (βλ. Ονοματολογία).
Το γένος Delichon απέκλινε σχετικά πρόσφατα από το γένος Hirundo, με το οποίο υβριδίζεται σε κάποιες περιπτώσεις. Μάλιστα, αυτές οι διασταυρώσεις έδωσαν «πάτημα» σε ερευνητές να υποστηρίξουν ότι τα δύο είδη δεν είναι επαρκώς διαχωρισμένα, μεταξύ τους. Μερικές φορές, θεωρείται ότι σχηματίζει υπερείδος με το ασιατικό D. dasypus. Παρόλο που μοιάζει τόσο με αυτό, όσο και με το άλλο ασιατικό είδος D. nipalense, το λευκοχελίδονο είναι το μόνο από τα τρία είδη του γένους που έχει λευκό ουροπύγιο και λευκή κάτω επιφάνεια. Οι πληθυσμοί του υποείδους Delichon urbicum urbicum εμφανίζουν σταδιακή μείωση (clinal) στο σωματικό μέγεθος, από τα βόρεια προς τα νότια, με απότομη μείωση (abrupt) στην Ν. Ευρώπη.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Το λευκοχελίδονο είναι πλήρως μεταναστευτικό πτηνό, που σημαίνει ότι ουδέποτε βρίσκεται σε κάποια περιοχή του φάσματος κατανομής του όλο το έτος, αλλά μόνο το καλοκαίρι (αναπαράγεται) ή μόνο τον χειμώνα (διαχειμάζει). Η Ευρώπη και η Ασία αποτελούν, σχεδόν εξ ολοκλήρου, καλοκαιρινές περιοχές αναπαραγωγής, εκτός από κάποιες περιοχές στη Ν. Ασία, όπου διαχειμάζουν οι πληθυσμοί που αναπαράγονται βορειότερα. Επίσης, κάποιοι αναπαραγόμενοι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί, δεν μεταναστεύουν μέχρι την Αφρική, αλλά τούς αρκεί να διαχειμάσουν σε κάποια νότια μεσογειακή χώρα, μεταξύ των οποίων είναι και η Ελλάδα.
Οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί διαχειμάζουν σε όλη την Αφρική νότια της Σαχάρας, αλλά υπάρχουν και καταγραφές από την Ινδία, κυρίως στο δυτικό της τμήμα. Οι ανατολικοί, ασιατικοί πληθυσμοί διαχειμάζουν στην Ν. Κίνα, την Βιρμανία, την Ταϊλάνδη και την Ινδοκίνα, ενώ έχουν καταγραφεί στην Σαχαλίνη και την Ιαπωνία. Λίγα μόνο άτομα διαχειμάζουν στην Β. Αφρική, ενώ υπάρχουν περιστασιακές διαχειμάσεις ακόμη και στην Βρετανία.
Η αποδημία των λευκοχελίδονων πραγματοποιείται σε ευρύ μέτωπο, δηλαδή οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί, δεν περνούν από τις «στενές» διαβάσεις (λ.χ. Γιβραλτάρ) που χρησιμοποιούνται από πολλά είδη που πετούν σε μεγάλα ύψη, αλλά διασχίζουν απ’ ευθείας την Μεσόγειο και την Σαχάρα. Ενώ μεταναστεύουν, τρέφονται εν πτήσει με έντομα και συνήθως ταξιδεύουν στο φως της ημέρας, όχι πάντοτε χωρίς απώλειες. Το 1974, αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες λευκοχελίδονα βρέθηκαν νεκρά ή ετοιμοθάνατα στις Ελβετικές Άλπεις και τις γύρω περιοχές, κτυπημένα από τις βαριές χιονοπτώσεις και τις χαμηλές θερμοκρασίες. Το ποσοστό επιβίωσης των ενηλίκων ατόμων κατά την φθινοπωρινή μετανάστευση εξαρτάται κυρίως από τη θερμοκρασία, ενώ το ύψος των κατακρημνισμάτων (βροχή, χιόνι, κ.ο.κ), είναι σημαντικός παράγοντας, επίσης. Για τα νεαρά άτομα, οι χαμηλές θερμοκρασίες κατά τη διάρκεια της περιόδου αναπαραγωγής είναι ακόμη πιο κρίσιμες. Αναμένεται ότι, επειδή τα ακραία καιρικά φαινόμενα προβλέπεται να γίνονται πιο συχνά με την κλιματική αλλαγή, τα μελλοντικά ποσοστά επιβίωσης θα εξαρτώνται περισσότερο από τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες, από ό, τι σήμερα. Η αιχμή της φθινοπωρινής μετανάστευσης είναι από τα τέλη Αυγούστου έως τις αρχές Οκτωβρίου στην Δ. και Κ. Ευρώπη, αργότερα στις νότιες περιοχές του φάσματος κατανομής.
Η εαρινή άφιξη στους τόπους αναπαραγωγής γίνεται λίγες μέρες μετά τα πρώτα σταβλοχελίδονα, με αιχμή τον Απρίλιο και τον Μάιο. Όπως τα σταβλοχελίδονα -ιδιαίτερα όταν ο καιρός είναι κακός-, σπάνια πηγαίνουν κατ’ ευθείαν στο φώλιασμα, αλλά αναζητούν πρώτα την τροφή τους σε μεγάλες λεκάνες γλυκού νερού. Μάλιστα, υπάρχουν αναφορές για λευκοχελίδονα που παραμένουν στις περιοχές διαχείμασης, στη Ναμίμπια και τη Νότια Αφρική, αντί να επιστρέψουν βόρεια.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί από την Γροιλανδία και τα Σβάλμπαρντ, το Νεπάλ, το Τζιμπουτί, τις Σεϋχέλλες και τις Μαλδίβες, πολλά νησιά της Καραϊβικής και του Ν. Ατλαντικού, ακόμη και από τις ΗΠΑ (πολιτεία της Τζόρτζια, Δ Αλάσκα). 
Στην Ελλάδα, όπως και σε όλη την υπόλοιπη Ευρώπη, το λευκοχελίδονο είναι πλήρως μεταναστευτικό πτηνό, που έρχεται στη χώρα την άνοιξη για να φωλιάσει και αναχωρεί πάλι το φθινόπωρο, αλλά υπάρχουν και διαβατικά πουλιά κατά τις μεταναστεύσεις. (βλ. Κατάσταση στην Ελλάδα).
Από την Κρήτη και από την Κύπρο αναφέρεται ως κοινό αναπαραγόμενο πτηνό, κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού.

Αναπαραγωγική περίοδος

Το είδος αναπαράγεται από τις υποαρκτικές, ψυχρές περιοχές και νοτιότερα, ιδιαίτερα όμως στις εύκρατες, στεππώδεις και μεσογειακές περιοχές της δυτικής Παλαιαρκτικής, χωρίς να λείπει από εκείνες με ωκεάνιο και ηπειρωτικό κλίμα. Συνήθως αποφεύγει τις ακραίες θερμοκρασίες και είναι ευάλωτο στις επιπτώσεις, που έχουν αυτές, στον πληθυσμό των εντόμων. Τα προτιμώμενα αναπαραγωγικά ενδιαιτήματα του λευκοχελίδονου είναι οι ανοικτές εκτάσεις με χαμηλή βλάστηση, όπως βοσκοτόπια, λιβάδια και χωράφια, κατά προτίμηση κοντά σε νερό, αν και μπορεί να βρεθεί, επίσης, σε ορεινές περιοχές μέχρι τα 2.200 μ. Ωστόσο, προτιμάει τις αστικές περιοχές πολύ περισσότερο από το σταβλοχελίδονο και θα φωλιάσει ακόμη και στα κέντρα των πόλεων, εάν το περιβάλλον είναι αρκετά καθαρό. Είναι πιο πιθανό να βρεθεί κοντά σε δένδρα από άλλα ευρασιατικά χελιδόνια, δεδομένου ότι παρέχουν έντομα, καθώς και θέσεις κουρνιάσματος. Το είδος, συνήθως δεν χρησιμοποιεί καλαμιώνες για ενδιαιτήματα όπως κάνουν τα σταβλοχελίδονα.

Μη αναπαραγωγική περίοδος

Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, το λευκοχελίδονο χρησιμοποιεί πάλι ανοικτά ενδιαιτήματα, αλλά δεν παρατηρείται τόσο εύκολα όσο το διαχειμάζον σταβλοχελίδονο, επειδή τείνει να πετάει σε μεγαλύτερα ύψη και είναι πιο νομαδικό. Στις τροπικές περιοχές των εδαφών διαχείμασης, όπως στην Α. Αφρική και την Ταϊλάνδη, φαίνεται να συχνάζει σε μεγαλύτερα υψόμετρα.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο η στατιστική ανάλυση των 5 πρώτων προτιμητέων οικοσυστημάτων, δίνει τα εξής αποτελέσματα: Χωριά, Λιβάδια, Πόλεις, Χωράφια και Θαμνότοποι. 
Στην Ελλάδα, το λευκοχελίδονο απαντά σε οικιστικές περιοχές (κτήρια, γέφυρες, υδρορροές), σε λατομεία και απότομα βράχια.

Μορφολογία

Το λευκοχελίδονο είναι, μαζί με το οχθοχελίδονο, το μικρότερο από τα ευρωπαϊκά χελιδόνια, αλλά σχεδόν με το ίδιο «στρουμπουλό» παρουσιαστικό, λόγω των -αναλογικά- μικρότερων πτερύγων και ουράς. Το σημαντικότερο διαγνωστικό του στοιχείο, είναι το πλατύ, ολόλευκο ουροπύγιο, ιδιαίτερα ορατό κατά την πτήση. Το πάνω μέρος του κεφαλιού και η ράχη έχουν χαρακτηριστικό μπλε-μεταλλικό χρώμα, ενώ το πάνω μέρος των πτερύγων και η ουρά έχουν μαύρο χρώμα. Η όλη άνω επιφάνεια, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την λευκή κάτω επιφάνεια. Το λευκό, μάλιστα, υπάρχει και στην κάτω επιφάνεια των πτερύγων και επεκτείνεται μέχρι το πτέρωμα των κοντών ταρσών του πτηνού -οι ταρσοί δεν είναι πτερωμένοι στο σταβλοχελίδονο.
Άλλο σημαντικό διαγνωστικό στοιχείο είναι η ελαφρώς διχαλωτή ουρά, με τη διχάλα να μην είναι τόσο «βαθιά» όσο στο συγγενικό σταβλοχελίδονο, ενώ λείπουν και οι χαρακτηριστικές οξύληκτες προεκτάσεις των ακραίων πηδαλιωδών φτερών (streamers). Το μαυριδερό ράμφος είναι τυπικό των εντομοφάγων πτηνών που συλλαμβάνουν τη λεία τους στον αέρα, δηλαδή κοντό, μυτερό και πλατύ έτσι, ώστε να αυξάνεται η συλληπτική επιφάνεια. Η ίριδα είναι καστανή και τα πόδια ροζ-σαρκόχρωμα.
Τα φύλα είναι παρόμοια, με ελαφρές εποχικές διαφορές (το θηλυκό έχει λιγότερο λευκό λαιμό), αλλά τα νεαρά άτομα είναι μαυριδερά, με ελάχιστο μπλε, το μπροστινό τμήμα του λαιμού και το πάνω μέρος του στήθους είναι καφεγκρίζο, ενώ κάποια από τα καλυπτήρια στα τριτεύοντα ερετικά φτερά, έχουν ασπριδερές άκρες και περιθώρια. Η βάση της γναθοθήκης έχει ελαφριά κιτρινωπή απόχρωση.

Τροφή

Τα λευκοχελίδονα είναι αποκλειστικά εντομοφάγα πτηνά που, όπως και τα άλλα χελιδόνια, συλλαμβάνουν την λεία τους εν πτήσει. Στις περιοχές αναπαραγωγής, οι μύγες και οι αφίδες αποτελούν μεγάλο μέρος της διατροφής και, ειδικά στην Ευρώπη, συλλαμβάνουν μεγαλύτερες ποσότητες των συγκεκριμένων εντόμων από ότι τα σταβλοχελίδονα. Στις περιοχές διαχείμασης τα υμενόπτερα, ειδικά τα ιπτάμενα μυρμήγκια, αποτελούν σημαντική πηγή τροφής.
Παρόλο που η λεία συλλαμβάνεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στον αέρα, υπάρχουν πολλές αναφορές για σίτιση των πτηνών, ενώ βρίσκονται στο έδαφος ή σκαρφαλωμένα σε δένδρα, τοίχους, βράχους και καλάμια. Το κυνήγι της λείας πραγματοποιείται σε μέσο ύψος 21 μέτρα κατά τη διάρκεια της περιόδου αναπαραγωγής, αλλά χαμηλότερα σε υγρές συνθήκες. Οι περιοχές κυνηγιού είναι συνήθως σε ακτίνα 450 μέτρων από τη φωλιά, με προτίμηση στο ανοικτό έδαφος ή κοντά στο νερό, το τελευταίο ειδικά σε κακές καιρικές συνθήκες, αλλά τα λευκοχελίδονα συνηθίζουν, επίσης, να ακολουθούν τα ζώα άροσης για να συλλαμβάνουν τα ενοχλημένα έντομα. Στις περιοχές διαχείμασης, το κυνήγι πραγματοποιείται σε ύψος μεγαλύτερο των 50 μέτρων.

Ηθολογία

Με κατάλληλες καιρικές συνθήκες, τα λευκοχελίδονα τείνουν να αναζητούν την τροφή τους, ψηλότερα από τα σταβλοχελίδονα, αλλά ξοδεύουν, μάλλον, λιγότερο χρόνο την ημέρα στον αέρα και -τουλάχιστον στα βόρεια της κατανομής τους- απομακρύνονται λιγότερο από την φωλιά. Στις περιοχές διαχείμασης, το είδος παρατηρείται συνήθως σε μικρά σμήνη, πολλές φορές πάνω στις γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικού ρεύματος.
Το λευκοχελίδονο αποτελεί τον συχνότερο στόχο του δεντρογέρακου, αλλά δεν είναι λίγες οι φορές που καταφέρνει να διαφύγει, λόγω της εξαιρετικής ικανότητας ελιγμών του, στον αέρα.

Πτήση

Η πτήση του λευκοχελίδονου είναι όπως των άλλων χελιδονιών, γρήγορη και με απότομες αλλαγές κατεύθυνσης, όχι όμως τόσο επιδέξια όσο του σταβλοχελίδονου, με μεγαλύτερες αερολισθήσεις (glides) από εκείνου. Τα φτεροκοπήματα είναι 5,3 ανά δευτερόλεπτο, κατά μέσον όρο, περισσότερα από τα αντίστοιχα 4,4 του σταβλοχελίδονου. Η μέση ταχύτητα πτήσης είναι 11 μέτρα ανά δευτερόλεπτο.

Αναπαραγωγή

Μόλις συσταθούν, τα ζευγάρια παραμένουν μαζί για μια ζωή. Ωστόσο, επειδή έχουν καταγραφεί αρκετές περιπτώσεις σχηματισμού επιπλέον ζευγαριών από το «κανονικό», το είδος κατατάσσεται στα πολυγαμικά, παρά το γεγονός ότι «κοινωνικά» θεωρείται μονογαμικό. Τα αναπαραγόμενα άτομα επιστρέφουν στα ευρωπαϊκά εδάφη φωλιάσματος μεταξύ Απριλίου και Μαΐου, αλλά στις μεσογειακές περιοχές η κατασκευή της φωλιάς αρχίζει από τον Μάρτιο, ενώ στην βορινή Λαπωνία μόλις στα μέσα Ιουνίου. Τα λευκοχελίδονα συνηθίζουν να φωλιάζουν αποικιακά και οι φωλιές να ακουμπούν μεταξύ τους, σε κάποιες περιπτώσεις. Μια τυπική αποικία έχει λιγότερες από 10 φωλιές, αλλά υπάρχουν καταγραφές αποικιών με χιλιάδες φωλιές.

Προσδόκιμο ζωής

Η μέση ετήσια θνησιμότητα για τους ενήλικες που φωλιάζουν στην δυτική Παλαιαρκτική είναι 40%-60%, με τους περισσότερους θανάτους να συμβαίνουν εκτός αναπαραγωγικής περιόδου. Βρετανική μελέτη έδωσε μέσο ποσοστό επιβίωσης των ενηλίκων κάτω από 40%, αλλά η διακύμανση ήταν από 25% έως 70%. Οι βροχοπτώσεις στις αφρικανικές περιοχές διαχείμασης είναι σημαντικός παράγοντας για την επιβίωση των ενηλίκων, ενώ οι υγρές καιρικές συνθήκες στις περιοχές αναπαραγωγής έχουν πολύ μικρή επίδραση. Παρά το γεγονός ότι έχουν καταγραφεί πουλιά ηλικίας 10 και 14 ετών, τα περισσότερα δεν ξεπερνούν τα 5 χρόνια.

Απειλές

Οι κακές καιρικές συνθήκες (απώλειες εντόμων), η δηλητηρίαση από γεωργικά φυτοφάρμακα, η έλλειψη υλικού (λάσπη) για την κατασκευή της φωλιάς, αλλά και ο ανταγωνισμός με τα σπουργίτια στο φώλιασμα (βλ. Αναπαραγωγή), αποτελούν τις κυριότερες απειλές για το είδος. Μεγάλη μείωση των πληθυσμών του έχουν αναφερθεί από την Κ. και Β. Ευρώπη μετά το 1970. Επίσης, έχουν καταγραφεί πολλοί θάνατοι σε υψηλές θερμοκρασίες, λόγω αφυδάτωσης και θερμοπληξίας.
Επειδή, γενικότερα, είναι πολύ συμπαθές και ωφέλιμο πτηνό (τρέφεται με ιπτάμενα έντομα) για τον άνθρωπο, οι κάτοικοι των αστικών περιοχών δέχονται τις φωλιές των πτηνών στα σπίτια τους, αν και η συσσώρευση περιττωμάτων κάτω από αυτές, είναι κάποια ενόχληση που μπορεί να οδηγεί στο αντίθετο.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος, επειδή δεν κινδυνεύει από το κυνήγι, λόγω του ευρέος φάσματος κατανομής του και της ικανότητας να ακμάζει σε οικιστικές περιοχές δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται ως Ελαχίστης Ανησυχίας από την IUCN. Ωστόσο, επειδή είναι πολύ ευάλωτο στις καιρικές συνθήκες, ιδιαίτερα στις χαμηλές θερμοκρασίες, συχνά υφίσταται μαζικές απώλειες πληθυσμών, κυρίως κατά την φθινοπωρινή μετανάστευση.
Τους μεγαλύτερους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς διαθέτουν η Βουλγαρία, η Ισπανία, η Γαλλία, η Ιταλία και η Τσεχία, ενώ τους μικρότερους έχουν οι Σκανδιναβικές χώρες.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Το λευκοχελίδονο απαντά σε όλη την Ελλάδα, τόσο στα ηπειρωτικά όσο και στα νησιά, αν και σε μικρότερους πληθυσμούς από την κυρίως ενδοχώρα. Έρχεται κατά κύματα μετά τον Μάρτιο και φωλιάζει από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 1.600μ. (Κρήτη), κυρίως στον αστικό ιστό, αλλά και σε «φυσικές» θέσεις, όπως ορθοπλαγιές, φαράγγια και σπήλαια. Ωστόσο, αρκετά άτομα φθάνουν ήδη από τα τέλη Φεβρουαρίου, καθιστώντας το είδος, από τα πρώτα μεταναστευτικά πουλιά της άνοιξης. Η φθινοπωρινή αποδημία αρχίζει από τα μέσα Αυγούστου και μετά, ενώ πολλά άτομα φεύγουν αργά τον Οκτώβριο. Γενικά, είναι πολύ δύσκολο να διακριθούν οι καλοκαιρινοί αναπαραγόμενοι πληθυσμοί από τους διαβατικούς, κατά τις μεταναστεύσεις.

Λόγιες

Χελιδών η κοινή

Λαϊκές

Στον ελλαδικό χώρο το Λευκοχελίδονο απαντάται και με τις ονομασίες: Σπιτοχελίδονο, Μαρτινάκι και Σπιτομαρτινάκι.