Εκφυλισμένη τέχνη

Εκφυλισμένη τέχνη (γερμανικά: Entartete Kunst) είναι ο όρος που χρησιμοποίησε το ναζιστικό καθεστώς της Γερμανίας για να περιγράψει ουσιαστικά οποιαδήποτε μορφή μοντέρνας τέχνης. Η τέχνη αυτού του είδους απαγορεύτηκε, με τη δικαιολογία ότι η φύση της ήταν μη-γερμανική ή "εβραιο-μπολσεβίκικη", και οι δημιουργοί της, που χαρακτηρίστηκαν "εκφυλισμένοι καλλιτέχνες" υπέστησαν διώξεις και ποινές. Διώχτηκαν από τις θέσεις διδασκαλίας σε πανεπιστήμια και σχολές, τους απαγορεύτηκε να εκθέτουν και να πωλούν τα έργα τους, και σε ορισμένες περιπτώσεις τους απαγορεύτηκε συνολικά να παράγουν τέχνη.
Η "Έκθεση Εκφυλισμένης Τέχνης", που διοργανώθηκε από το ναζιστικό κόμμα στο Μόναχο το 1937, αποτελούνταν από μοντερνιστικά έργα τέχνης, τοποθετημένα στο χώρο με χαοτικό τρόπο και συνοδευόμενα από απαξιωτικά, προπαγανδιστικά συνθήματα. Έχοντας σαν σκοπό της να στρέψει την κοινή γνώμη κατά του μοντερνισμού, η έκθεση ταξίδεψε σε αρκετές ακόμα πόλεις της Γερμανίας και της Αυστρίας. Η τέχνη που επέτρεπαν οι Ναζί να υπάρχει ήταν η -καθορισμένη σε στενά όρια- παραδοσιακή στο ύφος, που εξύψωνε τα ιδανικά της φυλετικής καθαρότητας, του μιλιταρισμού και της υποταγής στην εξουσία. Όμοια, η μουσική έπρεπε να είναι τονική, χωρίς επιρροές από την τζαζ που οι Ναζί θεωρούσαν μουσική των μαύρων και των Εβραίων. Οι ταινίες και τα θεατρικά έργα λογοκρίνονταν με το ίδιο σκεπτικό.

Αντίδραση κατά του μοντερνισμού

Οι αρχές του εικοστού αιώνα ήταν περίοδος θεμελιακών αλλαγών στις τέχνες. Στις οπτικές τέχνες, καινοτομίες όπως ο κυβισμός, ο ντανταϊσμός και ο σουρεαλισμός -που βάθυναν το ρήγμα με την παραδοσιακή τέχνη που είχαν ανοίξει προηγουμένως ο συμβολισμός και ο φωβισμός- δεν έχαιραν καθολικής εκτίμησης. Η πλειοψηφία του κόσμου δεν ενδιαφερόταν για τη νέα τέχνη, που πολλοί αποστρέφονταν ως ελιτίστικη, ηθικά ύποπτη και συχνά ακατανόητη.
Η Γερμανία ήταν εκείνη την εποχή ένα από τα βασικά κέντρα της αβάν γκαρντ: εκεί γεννήθηκε ο εξπρεσιονισμός στη ζωγραφική και τη γλυπτική, η ατονική μουσική του Άρνολντ Σένμπεργκ, καθώς και η επηρεασμένη από τη τζαζ μουσική των Πάουλ Χίντεμιθ και Κουρτ Βάιλ. Ταινίες όπως Το Εργαστήριο του Δρ. Καλιγκάρι του Ρόμπερτ Βίνε και Νοσφεράτου του Φρίντριχ Μουρνάου έφεραν τον εξπρεσιονισμό στον κινηματογράφο.
Οι Ναζί ένιωθαν αηδία για την τέχνη της περιόδου της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Αυτή η αντιμετώπιση πήγαζε εν μέρει από τη συντηρητική αισθητική τους, αλλά και από την πρόθεσή τους να χρησιμοποιήσουν την τέχνη σαν μέσο προπαγάνδας. Για τους δυο αυτούς λόγους, ένας πίνακας όπως οι Ανάπηροι Πολέμου του 1920 του Ότο Ντιξ αποτελούσε κόκκινο πανί για τους Ναζί, καθώς απεικόνιζε τις καρικατούρες τεσσάρων ακρωτηριασμένων και παραμορφωμένων βετεράνων του Α' Παγκόσμιου Πολέμου, θεάματος συνηθισμένου στους δρόμους του μεταπολεμικού Βερολίνου. Στην "Έκθεση Εκφυλισμένης Τέχνης", ο πίνακας αναρτήθηκε δίπλα σε μια επιγραφή που κατηγορούσε τον Ντιξ - που πολέμησε ως εθελοντής στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο - για "προσβολή των Γερμανών ηρώων του Μεγάλου Πολέμου". Ο πίνακας αργότερα κάηκε, μαζί και με άλλα έργα τέχνης.
Η τέχνη που θεωρούνταν ιδανική κατά τους Ναζί -σύμφωνα και με τα προσωπικά γούστα του Αδόλφου Χίτλερ- ήταν η αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή τέχνη, καθώς αυτές θεωρούνταν "μη μολυσμένες" από εβραϊκές επιρροές, και ενσαρκώσεις ενός φυλετικού ιδεώδους. Η σύγχρονη τέχνη θεωρούνταν πράξη αισθητικής βίας των Εβραίων κατά του γερμανικού πνεύματος. Η υποτιθέμενη "εβραϊκότητα" της τέχνης που ήταν ακατανόητη, μη ρεαλιστική ή απεικόνιζε "διεφθαρμένα" θέματα, εξηγούνταν μέσω της θεωρίας του εκφυλισμού, σύμφωνα με την οποία η τέχνη αυτή ήταν αποτέλεσμα κατώτερης φυλετικής ταυτότητας. Διαδίδοντας τα περί εκφυλισμένης τέχνης οι Ναζί συνδύασαν τον αντισημιτισμό τους με την επιθυμία τους να ελέγξουν την τέχνη, και έτσι εξασφάλισαν τη λαϊκή υποστήριξη και για τους δυο αυτούς σκοπούς.

Εκφυλισμός

Ο όρος εκφυλισμός (στα γερμανικά: Entartung) αναφορικά με τον πολιτισμό έγινε γνωστός στη Γερμανία στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν ο κριτικός και συγγραφέας Μαξ Νορντάου επινόησε τη θεωρία αυτή και την παρουσίασε στο ομώνυμο βιβλίο του το 1892. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε αρχικά στη βιολογία, για να δηλώσει την κατάσταση όπου ένας οργανισμός ή ένα είδος χάνει τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του αλλάζοντας προς το χειρότερο. Ο Νορντάου στηρίχτηκε στα γραπτά του εγκληματολόγου Τσέζαρε Λαμπρόζο του οποίου το βιβλίο Ο Εγκληματικός Άνθρωπος, που εκδόθηκε το 1876, προσπαθούσε να αποδείξει ότι υπήρχαν "γεννημένοι δολοφόνοι", των οποίων τα αταβιστικά ψυχολογικά χαρακτηριστικά μπορούσαν να εντοπιστούν μετρώντας σωματικά χαρακτηριστικά που ξέφευγαν από το "φυσιολογικό". Ο Νόρνταου οικοδόμησε από αυτή τη βάση μια κριτική της μοντέρνας τέχνης, που την παρουσίαζε σαν έργο ανθρώπων τόσο διεφθαρμένων από τη σύγχρονη ζωή που είχαν χάσει τον αυτοέλεγχο τον απαραίτητο για την παραγωγή κατανοητών έργων. Επιτέθηκε στον αισθητικισμό της βρετανικής λογοτεχνίας και περιέγραψε τον μυστικισμό του συμβολισμού στη γαλλική λογοτεχνία ως προϊόν ψυχοπαθολογίας. Εξηγώντας τη μη-γραμμικότητα του ιμπρεσσιονισμού ως σύμπτωμα ασθένειας του οπτικού φλοιού, αποκήρυξε το σύγχρονο "εκφυλισμό", εξυμνώντας ταυτόχρονα την παραδοσιακή γερμανική κουλτούρα. Παρά το γεγονός ότι ο Νορντάου ήταν Εβραίος -όπως και ο Λαμπρόζο- και σημαντική μορφή του Σιωνιστικού κινήματος, η θεωρία του πολιτισμικού εκφυλισμού αγκαλιάστηκε από τους εθνικοσοσιαλιστές στα χρόνια της Βαϊμάρης, σαν βασικό σύνθημα της αντισημιτικής και ρατσιστικής απαίτησής τους για φυλετική καθαρότητα στις τέχνες.
Η πίστη σε ένα γερμανικό πνεύμα, που οριζόταν σαν μυστικιστικό, βουκολικό, ηθικό, φορτωμένο αρχαία σοφία, ευγενικό μπροστά στην τραγική μοίρα, υπήρχε πολύ πριν την εμφάνιση των Ναζί· τα έργα του Ρίχαρντ Βάγκνερ διατράνωναν τέτοιες ιδέες. Πριν τον Πρώτο Παγκόσμιο, τα γραπτά του διάσημου αρχιτέκτονα και ζωγράφου Πάουλ Σούλτζε-Νάουμπουργκ, που επικαλούνταν φυλετικές θεωρίες προκειμένου να καταδικάσει τη σύγχρονη τέχνη και αρχιτεκτονική, αποτέλεσαν ένα βασικό τμήμα της πίστης του Χίτλερ ότι η αρχαία Ελλάδα και ο Μεσαίωνας ήταν οι πραγματικές πηγές της Άρειας τέχνης. Ο Νάουμπουργκ έγραψε αργότερα βιβλία όπως Η τέχνη των Γερμανών. Η φύση και τα έργα της (Die Kunst der Deutschen. Ihr Wesen und ihre Werke, 1934) και Τέχνη και Φυλή (Kunst und Rasse, 1928), στα οποία υποστήριζε ότι μόνο οι φυλετικά καθαροί καλλιτέχνες μπορούσαν να παράγουν μια υγιή τέχνη που θα ενσάρκωνε τα ιδεώδη της κλασικής ομορφιάς, ενώ οι καλλιτέχνες μεικτής φυλετικής καταγωγής παρήγαγαν χαοτικά έργα και τερατώδεις απεικονίσεις της ανθρώπινης μορφής. Συγκρίνοντας δείγματα μοντέρνας τέχνης με φωτογραφίες παραμορφωμένων και ασθενών ανθρώπων, προήγαγε τον παραλληλισμό του μοντερνισμού με ασθένεια. Ο θεωρητικός του ναζιστικού κόμματος Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ ανέπτυξε περισσότερο αυτή τη θεωρία στο βιβλίο του Ο Μύθος του Εικοστού Αιώνα (Der Mythos des 20. Jahrhunderts, 1930), ένα από τα πιο διαδεδομένα ιδεολογικά κείμενα των ναζιστών.

Η τύχη των καλλιτεχνών και των έργων τους

Πολλοί από τους καλλιτέχνες της γερμανικής πρωτοπορίας διάλεξαν το δρόμο της εξορίας. Ο Μαξ Μπέκμαν διέφυγε στο Άμστερνταμ τη μέρα έναρξης της "Έκθεσης Εκφυλισμένης Τέχνης". Ο Μαξ Ερνστ μετανάστευσε στην Αμερική με τη βοήθεια της Πέγκι Γκούγκενχαϊμ. Ο Ερνστ Λούντβιχ Κίρχνερ αυτοκτόνησε στην Ελβετία το 1938. Ο Πάουλ Κλέε μετακινήθηκε επίσης στην Ελβετία, μέχρι το θάνατό του το 1940. Η ελβετική ιθαγένεια δεν του δόθηκε, καθώς ήταν χαρακτηρισμένος ως "εκφυλισμένος καλλιτέχνης", παρά μόνο έξι μέρες μετά το θάνατό του.
Άλλοι καλλιτέχνες έμειναν εξόριστοι μέσα στην ίδια τους τη χώρα. Ο Ότο Ντιξ αποσύρθηκε στην ύπαιθρο, όπου ζωγράφισε τοπία με ένα συντηρητικό στυλ που δεν θα προκαλούσε τις αρχές. Το Επιμελητήριο Πολιτισμού απαγόρευσε σε καλλιτέχνες όπως ο Έντγκαρ Έντε και ο Έμιλ Νόλντε να αγοράζουν υλικά ζωγραφικής. Αυτοί που παρέμειναν στη Γερμανία αποκλείστηκαν από τις θέσεις διδασκαλίας σε πανεπιστήμια, και δέχονταν αιφνιδιαστικές εφόδους της Γκεστάπο προκειμένου να διαπιστωθεί ότι δεν παραβίαζαν την απαγόρευση να παράγουν έργα τέχνης που τους είχε επιβληθεί. Ο Νόλντε συνέχισε να ζωγραφίζει κρυφά, χρησιμοποιώντας όμως μόνο νερομπογιές, για να μην προδοθεί από τη διαπεραστική μυρωδιά του λαδιού. Αν και κανείς δημιουργός δεν εκτελέστηκε εξαιτίας του έργου του, οι καλλιτέχνες εβραϊκής καταγωγής που δεν έφυγαν εγκαίρως από τη Γερμανία στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Μετά την έκθεση, οι πίνακες ξεδιαλέχτηκαν για πούλημα και βγήκαν στο σφυρί σε δημοπρασίες στην Ελβετία. Κάποια κομμάτια αποκτήθηκαν από μουσεία, και άλλα από ιδιώτες συλλέκτες. Οι Ναζί αξιωματούχοι πήραν αρκετά για τις προσωπικές τους συλλογές: ο Χέρμαν Γκέρινγκ, για παράδειγμα, πήρε δεκατέσσερα πολύτιμα κομμάτια, ανάμεσα στα οποία ένας Βαν Γκογκ κι ένας Σεζάν. Το Μάρτιο του 1939 η πυροσβεστική υπηρεσία του Βερολίνου έκαψε περίπου 4.000 έργα που είχαν μικρή αξία στη διεθνή αγορά. Ένας μεγάλος αριθμός έργων "εκφυλισμένης τέχνης", περίπου 500-600 έργα των Πάμπλο Πικάσο, Σαλβαντόρ Νταλί, Ερνστ, Κλέε, Λεζέ και Μιρό, κάηκαν στους κήπους της Galerie nationale du Jeu de Paume στο Παρίσι, στα μέσα του 1943. Με την κατάρρευση της Γερμανίας το 1945, ορισμένα από τα έργα "εκφυλισμένης τέχνης" μεταφέρθηκαν στην ΕΣΣΔ, και εκτίθενται στο μουσείο Ερμιτάζ.
Για την επικείμενη πώληση επιλέχτηκαν από το Υπουργείο Προπαγάνδας τέσσερις έμποροι έργων τέχνης, οι Μπέρνχαρτ Μπέμερ (Bernhard Böhmer), Καρλ Μπούχολτς (Karl Buchholz), Φέρντιναντ Μέλερ (Ferdinand Möller) και Χίλντεμπραντ Γκούρλιτ (Hildebrand Gurlitt), πατέρας του Κορνέλιους Γκούρλιτ (Cornelius Gurlitt). Σύμφωνα με την Μάικε Χόφφμαν (Meike Hoffman), ιστορικό τέχνης στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου (Freie Universität Berlin), "... οι πωλήσεις αυτές απέφεραν ένα πολύ μικρό ποσό στο πολεμικό ταμείο του Ράιχ" και πρόσθεσε πως σύμφωνα με υπολογισμούς "το ποσό αυτό δεν αρκούσε ούτε για την αγορά ενός άρματος μάχης" Η ίδια ιστορικός αναφέρει ότι πιστεύεται εν γένει ότι κάποια από τα έργα αυτά κάηκαν. Οι Ναζί ήταν κορυφαίοι γραφειοκράτες, αλλά δεν θα ήταν δυνατό να καλύψουν με άκρα μυστικότητα την προγραμματισμένη καύση περισσότερων από 5.000 έργων τέχνης. Επιπλέον, δεν υπάρχει κανένα ίχνος τεκμηρίωσης, σε κανένα μέσο, για παρόμοια καταστροφή.