Πόλεμος του Ναγκόρνο-Καραμπάχ

Προϊστορία

Η εδαφική επικράτεια του Ναγκόρνο-Καραμπαχ ακόμα και σήμερα διεκδικείται από Αρμένιους και Αζέρους. Αποκαλούμενο ως «Αρτσάκ» από τους Αμένιους, η ιστορία του εκτείνεται σε πάνω από δύο χιλιετίες, κατά τη διάρκεια των οποίων βρέθηκε κάτω από τον έλεγχο πολλών αυτοκρατοριών. Η παρούσα διαμάχη έχει τις ρίζες της στα γεγονότα που ακολούθησαν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Λίγο πριν την συνθηκολόγηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Ρωσική Αυτοκρατία, τον Νοέμβριο του 1917, κατέρρευσε και πέρασε στον έλεγχο τον Μπολσεβίκων. Οι τρείς εθνότητες του Καυκάσου, οι Αρμένιοι, οι Αζέροι και οι Γεωργιανοί, οι οποίοι πριν βρίσκοταν υπό την κυριαρχία των Ρώσων, ανακήρυξαν τον σχηματισμό της Ομοσπονδίας της Υπερκαυκασίας, η οποία διαλύθηκε ύστερα από μόλις τρείς μήνες ύπαρξης. Η διαμάχη εντάθηκε περισσότερο από τις εθνοτικές διαφορές της πλειοψηφίας, που την αποτελούσαν οι Χριστιανοί Αρμένιοι, και της μειοψηφίας, που την αποτελούσαν οι Μουσουλμάνοι Αζέροι.

Αρμενό-αζέρικος πόλεμος

Η διαμάχη ξέσπασε σύντομα μεταξύ της Πρώτης Δημοκρατίας της Αρμενίας και της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν σε τρείς συγκεκριμένες επικράτειες: στο Ναχτσεβάν, στο Ζανγκεζούρ (σύγχρονη αρμενική επαρχία του Σουγιουνικ) και στο Καραμπάχ, στο Αζερμπαϊτζάν.
Η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν φιλονικούσαν σχετικά με τα πιθανά όρια των τριών επικρατειών. Οι Αρμένιοι του Καραμπάχ προσπάθησαν να ανακηρύξουν την ανεξαρτησία τους αλλά απέτυχαν να συνεννοηθούν με την Δημοκρατία της Αρμενίας. Ακολουθώντας την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Αρμένιος στρατηγός Αντράνικ Οζανιάν εισήλθε στο Καραμπάχ και κατευθύνθηκε προς την πρωτεύουσα της περιοχής, Σούσα τον Δεκέμβριο του 1918. Οι βρετανικές δυνάμεις κατέλαβαν τον Νότιο Καύκασο το 1919, και η βρετανική διοίκηση πρότεινε στον Αντράνικ κατάπαυση της επίθεσης καθώς και να επιτρέψει η διαμάχη να λυθεί στο Συνέδριο Ειρήνης του Παρισιού το 1919.

Σοβιετικό τμήμα

Δύο μήνες, όμως, αργότερα, η 11η Σοβιετική Στρατιά εισέβαλε στον Καύκασο και μέσα σε τρία χρόνια οι δημοκρατίες του Καυκάσου μετατράπηκαν στην Υπερκαυκασιανή Ομοσπονδία της Σοβιετικής Ένωσης. Αμέσως μετά οι Μπολσεβίκοι προχώρησαν στη δημιουργία επταμελούς επιτροπής, του Γραφείου του Καυκάσου. Υπό την εποπτεία του Λαϊκού Κομισσάριου για τις εθνότητες, του μελλοντικού σοβιετικού ηγέτη, Ιωσήφ Στάλιν, το Γραφείου του Καυκάσου ανέλαβε να επιλύσει όλα τα θέματα και συγκρούσεις στον Καύκασο. Στις 4 Ιουλίου 1921, η επιτροπή με ψήφους 4 υπερ έναντι 3 κατά αποφάσισε να μεταφέρει την περιοχή του Καραμπάχ στη Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Αρμενίας, αλλά μια μέρα αργότερα το Γραφείο του Καυκάσου ανακάλεσε την απόφασή του και ψήφισε να αφεθεί η περιοχή μέσα στην Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία του Αζερμπαϊτζάν. Η Αυτόνομη Περιφέρεια του Ναγκόρνο-Καραμπάχ δημιουργήθηκε το 1923 με το 94% του πληθυσμού της να είναι Αρμένιοι. Η ανάκληση της απόφασης δικαιολογήθηκε από την οικονομική σύνδεση της περιοχής με το Αζερμπαϊτζάν. Η πρωτεύουσα μετακινήθηκε από τα Σούσα στο Κχανκέντι, το οποίο αργότερα μετονομάστηκε σε Στεπανακέρτ.
Αρμένιοι και Αζέροι μελετητές υποστηρίζουν ότι η απόφαση ήταν αποτέλεσμα της εφαρμογής της αρχής «διαίρει και βασίλευε» από τους Ρώσους. Αυτό μπορεί να ειδωθεί, για παράδειγμα, από την αλλόκοτη τοποθέτηση του Ναχιτσεβάν, το οποίο είναι αποκλεισμένο από την Αρμενία, αλλά είναι μέρος του Αζερμπαϊτζάν. Άλλοι επίσης έχουν διατυπώσει την άποψη ότι η κίνηση αυτή ήταν χειρονομία καλής θέλησης της σοβιετικής κυβέρνησης προς τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ προκειμένου να διατηρήσουν καλές σχέσεις. Κατά τις επόμενες δεκαετίες της σοβιετικής κυριαρχίας, οι Αρμένιοι διατήρησαν ισχυρή την επιθυμία τους για ένωση με το Ναγκόρνο-Καραμπάχ, έναν στόχο που κάποια μέλη του Αρμένικου Κομμουνιστικού Κόμματος προσπάθησαν να επιτύχουν. Ο πρώτος Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Αρμενίας, Αγκάσι Κχαντζιάν, δολοφονήθηκε από τον αναπληρωτή επικεφαλής του Λαϊκού Κομισαριάτου Εσωτερικών Υποθέσεων, Λαβρέντι Μπέρια μετά την υποβολή παραπόνων εκ μέρος των Αρμένιων προς τον Στάλιν, στα οποία περιλαμβάνονταν και αιτήματα για την επιστροφή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ και του Ναχιτσεβάν στην Αρμενία. Οι Αρμένιοι επέμειναν ότι τα εθνικά δικαιώματά τους είχαν κατασταλεί και ότι οι πολιτιστικές και οικονομικές ελευθερίες τους είχαν περικοπεί.

Αναβίωση της διένεξης

Μετά τον θάνατο του Στάλιν, η αρμένικη δυσαρέσκεια άρχισε να ξαναεκφράζεται. Το 1963, περίπου 2.500 Αρμένιοι του Καραμπάχ υπέγραψαν αίτηση ζητώντας το Καραμπάχ να τεθεί κάτω υπό τον έλεγχο της Αρμενίας ή της Ρωσίας. Επίσης το 1963, πραγματοποιήθηκαν βίαιες συγκρούσεις στο Στεπανακέρτ, καταλήγοντας στον θάνατο 18 Αρμενίων. Το 1965 και το 1977 πραγματοποιήθηκαν μεγάλες διαδηλώσεις στο Γερεβάν με αίτημα την ένωση του Καραμπάχ με την Αρμενία. Μόλις ο νέος Γενικός Γραμματέας της Σοβιετικής Ένωσης, Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ανέβηκε στην εξουσία το 1985, ξεκίνησε την εφαρμογή των σχεδίων του για μεταρρύθμιση της Σοβιετικής Ένωσης. Αυτά συμπυκνώθηκαν σε δύο πολικές: στην Περεστρόικα και στην Γκλάσνοστ. Ενώ η περεστρόικα είχε να κάνει περισσότερο με οικονομική μεταρρύθμιση, η γκλάσνοστ παραχωρούσε περιορισμένες ελευθερίες στους Σοβιετικούς πολίτες να εκφράσουν τα παράπονά τους σχετικά με το σοβιετικό σύστημα και τους ηγέτες του. Αξιοποιώντας την νέα πολιτική της Μόσχας, οι ηγέτες της σοβιετικής περιφέρειας του Καραμπάχ αποφάσισαν, στις 20 Φεβρουαρίου 1988, να ψηφίσουν υπέρ της ένωσης της αυτόνομης περιφέρειας με την Αρμένια. Το ψήφισμα έλεγε:"Χαιρετίζουμε τις επιθυμίες των εργατών της Αυτόνομης Περιφέρειας του Ναγκόρνο-Καραμπάχ να ζητήσουν από τα Ανώτατα Σόβιετ του Αζερμπαϊτζάν και της Αρμενίας να επιδείξουν αίσθημα βαθιάς κατανόησης των επιδιώξεων του αρμενικού πληθυσμού του Ναγκόρνο Καραμπάχ και να επιλύσουν το αίτημα της μεταφοράς της Αυτόνομης Περιφέρειας του Ναγκόρνο-Καραμπάχ από τη Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία του Αζερμπαϊτζάν στη Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Αρμενίας, και την ίδια στιγμή να ζητήσουν να παρέμβει το Ανώτατο Σόβιετ της ΕΣΣΔ για να καταλήξει σε θετικό ψήφισμα όσον αφορά το ζήτημα της μεταφοράς της περιφέρειας από τη Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία του Αζερμπαϊτζάν στη Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Αρμενίας." 
Στις 24 Φεβρουαρίου, ο Μπόρις Κεβορκόφ, γραμματέας του κόμματος της Αυτόνομης Περιφέρειας του Ναγκόρνο-Καραμπάχ και πιστός στο Αζερμπαϊτζάν, αποπέμφθηκε.
Οι αρχηγοί των Αρμενίων του Καραμπάχ παραπονέθηκαν ότι η περιοχή δεν είχε στην αρμενική γλώσσα ούτε σχολικά εγχειρίδια ούτε και τηλεοπτική αναμετάδοση και ότι ο Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος του Αζερμπαιτζάν, Χεϊδάρ Αλίγιεφ, είχε ευρέως προσπαθήσει να αζεροποιήσει την περιοχή και να αυξήσει την επιρροή και τον αριθμό των Αζέρων που ζούν στο Ναγκόρνο - Καραμπάχ, ενώ την ίδια στιγμή μειωνόταν ο αρμένικος πληθυσμός (το 1987, ο Αλίγιε θα παραιτείτο από γενικός γραμματέας). Από το 1988, ο αρμενικός πληθυσμός του Καραμπάχ είχε μειωθεί περίπου στα τρία τέταρτα του συνολικού πληθυσμού.
Η κίνηση αυτή οργανώθηκε από διάσημους Αρμένιους βρίσκοντας παράλληλα ανταπόκριση σε μερίδα Ρώσων διανοουμένων. Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο Τόμας Ντε Γουαλ μερικά μέλη της Ιντελιγκέντσια, όπως ο Αντρέι Σακχάροφ, εξέφρασαν την υποστήριξη τους στους Αρμένιους. Η πιο σημαντική όμως υποστήριξη της κίνησης αυτής πραγματοποιήθηκε από τον Αμπελ Αγκανμπεγβάν, οικονομικό σύμβουλο του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, ο οποίος, σύμφωνα με άρθρο που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 1987] στην γαλλική εφημερίδα "L'Humanite" φέρεται να είπε σε Αρμένιους που ζούσαν στη Γαλλία πως το Ναγκόρνο-Καραμπάχ θα μπορούσε να ενωθεί με την Αρμενία. Πριν τη διακήρυξη, οι Αρμένιοι είχαν αρχίσει να διαμαρτύρονται και να διοργανώνουν εργατικές απεργίες στο Ερεβάν απαιτώντας την ένωση με το Καραμπάχ. Αυτό προκάλεσε την οργάνωση αντισυγκεντρώσεων στο Μπακού. Μετά τις διαδηλώσεις στο Ερεβάν, ο Γκορμαπτσόφ συναντήθηκε, στις 26 Φεβρουαρίου 1988, με τους δύο ηγέτες του κινήματος της ένωσης, Ζόρι Μπαλαβάν και Σίλβα Καπουτικιάν. Ο Γκορμπατσώφ ζήτησε έναν μήνα προσωρινή αναστολή των διαδηλώσεων. Όταν η Καπουτικιάν επέστρεψε, την ίδια μέρα, στην Αρμενία, είπε στα πλήθη ότι οι Αρμένιοι θριάμβευσαν αν και ο Γκορμπατσώφ δεν είχε προχωρήσει σε καμία συγκεκριμένη δέσμευση. Σύμφωνα με τον Σβαντε Κορνελ, αυτό ήταν μια προσπάθεια πίεσης προς την Μόσχα. Στις 10 Μαρτίου, ο Γκορμπατσώφ, δήλωσε ότι τα σύνορα μεταξύ των δημοκρατιών δεν θα άλλαζαν, σε συμφωνία με το Άρθρο 78 του Σοβιετικού Συντάγματος. Ο Γκορμπατσώφ επίσης δήλωσε ότι αρκετές άλλες περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης λαχταρούν για εδαφικές αλλαγές και ότι η επαναχάραξη των συνόρων θα αποτελούσε ένα επικίνδυνο προηγούμενο. Αλλά οι Αρμένιοι είδαν την απόφαση αυτή με εξαιρετική αποστροφή και αισθάνθηκαν πως με τις προσπάθειές τους διόρθωναν ένα ιστορικό λάθος μέσω της αρχής του αυτοπροσδιορισμού, ενός δικαιώματος που πήγαζε από το σύνταγμα. Από την άλλη πλευρά, οι Αζέροι βρήκαν τέτοιου είδους εκκλήσεις για παραίτηση της εδαφικής τους κυριαρχίας ακατάλυπτες και σίγουρα όχι ευθυγραμμισμένες με τις θέσεις του Γκορμπατσώφ.
Στις 19 Φεβρουαρίου 1988, κατά τη διάρκεια της δέκατης έβδομης μέρας του αγώνα των Αρμένιων, η πρώτη αντι-διαδήλωση πραγματοποιήθηκε στο Μπακού. Ο ποιητής Μπακτιβαρ Βαχαμζαντεχ και ο ιστορικός Σουλειμάν Αλιγιάροβ δημοσίευσαν έναν ανοιχτό γράμμα στην εφημερίδα «Αζερμπαϊτζάν» διατρανώντας ότι το Καραμπάχ ήταν ιστορικά περιοχή του Αζερμπαϊτζάν.

Ασκεράν και Σουμγκάιτ

Σύντομα ξέσπασαν εθνοτικές αψιμαχίες ανέμσα σε Αρμένιους και Αζέρους κατοίκους του Καραμπάχ. Έχει υποστηριχθεί ότι στα τέλη του 1987 Αζέροι από τα χωριά Γκαπάν και Μεγκχρί στην Αρμενία υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις κατοικές τους ως αποτέλεσμα των εντάσεων ανάμεσα σε αυτούς και τους Αρμένιους γείτονές του και τον Νοέμβριο του 1987 δύο φορτηγά αυτοκίνητα γεμάτα από Αζέρους, φέρεται, να έφτασαν στον σταθμό τρένου στο Μπακού. Σε μεταγενέστερες συνεντεύξεις, οι δήμαρχοι των δύο χωριών αρνήθηκαν ότι υπήρξε εκείνη την εποχή τέτοια ένταση και ότι από κανένα προσκομιθέν έγγραφο δεν υποστηρίζεται η ιδέα της εκδίωξης αυτών.
Στις 20 Φεβρουαρίου 1988 δύο Αζέρες εκπαιδευόμενες φοιτήτριες στο νοσοκομείο του Στεπανακέρτ φέρεται να βιάστηκαν από Αρμένιους. Στις 22 Φεβρουαρίου 1988 μια ευθεία αντιπαράθεση ανάμεσα στους Αρμένιους και τους Αζέρους, κοντά στην πόλη Ασκεράν (βρίσκεται ανάμεσα στο Στεπάνακερτ και το Άγκνταμ) στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, εξελίχθηκε σε αψιμαχία. Κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων δύο νεαροί Αζέροι δολοφονήθηκαν. Ένας από αυτούς πιθανότατα πυροβολήθηκε από ντόπιο αστυνομικό, πιθανότατα Αζέρο, είτε από ατύχημα είτε ως αποτέλεσμα της αψιμαχίας. Στις 27 Φεβρουαρίου 1988, ενώ μιλούσε στην κεντρική τελεόραση του Μπακού, ο Αναπληρωτής Επίτροπος της Σοβιετικής Δημοκρατίας, Αλεξάντερ Κάτουσεφ, δήλωσε ότι δύο κάτοικοι της επικράτειας του Αγκνταμ έπεσαν θύματα δολοφονίας και έδωσε τα μουσουλμανικά ονόματά τους.
Η συμπλοκή στο Ασκεράν ήταν το υπόβαθρο των επικείμενων πογκρόμ στο Σουμγκάιτ, όπου η ένταση, που ήταν ήδη τεταμένη από τα νέα σχετικά με την κρίση του Καραμπάχ, μετατράπηκε σε ακόμα χειρότερο ξέσπασμα διαμαρτυριών που ξεκίνησαν στις 27 Φεβρουαρίου. Παράλληλα οι Αζέροι πρόσφυγες από την αρμένικη πόλη του Γκαπάν κατηγόρησαν τους Αρμένους για φόνους και αγριότητες. Σύμφωνα με τα σοβιετικά μέσα, αυτοί οι ισχυρισμοί ήταν αναπόδεικτοι και πολλοί από τους μάρτυρες φημολογείτο ότι ήταν προβοκάτορες. Μέσα σε λίγες ώρες, ένα πογκρόμ ενάντια στους Αρμένιους κατοίκους ξεκίνησε στο Σουμγκάιτ, μια πόλη που απείχε 25 χιλιόμετρα βόρεια του Μπακού. Το πογκρόμ είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο 32 ανθρώπων  (26 Αρμενίων και 6 Αζέρων), σύμφωνα με τα επίσημα σοβιετικά στατιστικά, αν και αρκετοί Αρμένιοι πιστεύουν ότι ο αληθινός αριθμός δεν μεταδόθηκε. Σχεδόν όλος ο αρμένικος πληθυσμός της πόλης εγκατέλειψε την πόλη μετά το πογκρόμ. Αρμένιοι ξυλοκοπήθηκαν, βιάστηκαν, ακρωτηριάστηκαν και δολοφονήθηκαν στους δρόμους της πόλης και μέσα στα διαμερίσματά τους κατά τη διάρκεια των τριών ημερών της βίας (χωρίς να παρέμβει η αστυνομία καθ'όλη τη διάρκεια του πογκρόμ) για να σταματήσουν μόνο όταν οι σοβιετικές δυνάμεις εισήλθαν στην πόλη καταστέλοντας τον όχλο, την 1η Μαρτίου. Ο τρόπος με τον οποίο δολοφονήθηκαν αρκετοί από τους Αρμένιους έφερε μνήμες από την αρμενική γενοκτονία.
Στις 23 Μαρτίου 1988, το Ανώτατο Σόβιετ της Σοβιετικής Ένωσης αρνήθηκε τις απαιτήσεις των Αρμενίων για παραχώρηση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ στην Αρμενία. Στρατιωτικές δυνάμεις στάλθησαν στο Ερεβάν να αποτρέψουν διαμαρτυρίες ενάντια στην απόφαση. Οι προσπάθειες του Γκορμπατσώφ να σταθεροποιήσει την περιοχή στάθηκαν μάταιες καθώς και οι δύο πλευρές παρέμεναν εξίσου αδιάλλακτες. Στην Αρμενία υπήρχε η πεποίθηση ότι ό,τι είχε συμβεί στην περιοχή του Ναχιτσεβάν θα μπορούσε να επαναληφθεί στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ: πριν από την απορρόφησή της από την Σοβιετική Ρωσία, αυτή είχε πληθυσμό που απαρτιζόταν κατά 40% από Αρμένιους, ενώ μέχρι τα τέλη του 1980 ο αρμενικός πληθυσμός πρακτικά είχε εξαφανιστεί.

Διεθνοτική βία

Οι Αρμένιοι αρνήθηκαν να επιτρέψουν να κοπάσει το όλο ζήτημα αν και ο Γκορμπατσώφ επιχείρησε να προχωρήσει σε συμβιβασμό υποσχόμενος πακέτο 400 εκατομμυρίων ρούβλιων για την εισαγωγή αρμένικων γλωσσικών εγχειριδίων και τηλεοπτικού προγράμματος στο Καραμπάχ. Την ίδια στιγμή το Αζερμπαϊτζάν ήταν αντίθετο να παραχωρήσει έδαφος στην Αρμενία. Οι φωνές για ένταξη του Καραμπάχ στην Αρμενία προσωρινά κόπασαν όταν ένας καταστροφικός σεισμός έπληξε, στις 7 Δεκεμβρίου 1988, την Αρμενία και ισοπέδωσε τις πόλεις Λενινακαν (σήμερα Γκυουμρι) και Σπιτάκ σκοτώνοτας, σύμφωνα με εκτιμήσεις, 25.000 ανθρώπους. Αλλά η διένεξη εντάθηκε ακόμα περισσότερο όταν έντεκα από τα μέλη της νεοδημιουργηθείσας Επιτροπής του Καραμπάχ, μεταξύ των οποίων και ο μελλοντικός πρόεδρος της Αρμενίας, Λεβόν Τερ - Πετροσγιάν, φυλακίστηκαν από αξιωματούχους της Μόσχας, λίγο μετά το χάος που προκλήθηκε από τον σεισμό. Τέτοιες ενέργειες δημιούργησαν χάσμα στις σχέσεις μεταξύ της Αρμενίας και του Κρεμλίνου: οι Αρμένιοι έχασαν την πίστη τους στον Γκορμπατσώφ περιφρονώντας τον ακόμα περισσότερο εξαιτίας του χειρισμού του για την ανακούφιση των θυμάτων του σεισμού αλλά και της ανένδοτης στάσης του στο Ναγκόρν-Καραμπάχ.
Στους μήνες που ακολούθησαν το πογκρόμ του Σουμγκάιτ, αναγκαστική αλλαγή πληθυσμών έλαβε χώρα ανάμεσα σε Αρμένιους που ζούσαν στο Αζερμπαϊτζάν και Αζέρων που ζούσαν στην Αρμενία, οι οποίοι υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Σύμφωνα με την αζέρικη κυβέρνηση, ανάμεσα στις 27 και 29 Νοεμβρίου 1988 33 Αζέροι δολοφονήθηκαν στο Σπίτακ, το Γούγκαρκ και το Στεπάναβαν και 216 κατά την περίοδο 1987 - 1989. Σύμφωνα με τον Πρωθυπουργό του Αζερμπαϊτζάν, Αρίφ Γιουνούσοφ, τον Νοέμβριο του ίδιου έτους 20 Αζέροι από το αρμενικό χωριό του Βαρταν αναφέρθηκε ότι κάηκαν ζωντανοί. Όμως, σύμφωνα με αρμένικες πηγές, ο αριθμός των Αζέρων που δολοφονήθηκαν την περίοδο 1988-1989 προσέγγισε τους 25.
Διεθνοτικές συγκρούσεις επίσης εξαπλώθηκαν σε όλες τις πόλεις του Αζερμπαϊτζάν, μεταξύ των οποίων, τον Δεκέμβριο του 1988, στο Κιροβαμπαντ και το Ναχιτσεβαν, όπου επτά άνθρωποι, ανάμεσά τους και τέσσερα στρατιώτες, δολοφονήθηκαν και εκτατοντάδες τραυματίστηκαν όταν σοβιετικές δυνάμεις επιχείρησαν να σταματήσουν επιθέσεις που στόχο είχαν τους Αρμένιους. Οι εκτιμήσεις διαφέρουν σχετικά με το πόσοι δολοφνήθηκαν κατά τη διάρκεια των δύο πρώτων χρόνων της διένεξης. Η αζέρικη κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι 216 Αζέροι δολοφονήθηκαν στην Αρμενία ενώ ο ερευνητής Αρίφ Γιουνούσοφ, ισχυρίζεται ότι 127 σκοτώθηκαν μόνο το 1988. Τον Οκτώβριο του 1989, το περιοδικό "Time" υπολόγισε ότι πάνω από εκατό άνθρωποι είχαν δολοφονηθεί από τον Φεβρουάριο του 1988 στην Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν.
Μέχρι το τέλος του 1988, δεκάδες χωριά στην Αρμενία είχαν ερημωδεί, καθώς παραπάνω από 200.000 Αζέροι και μουσουλμάνοι Κούρδοι που ζούσαν στην Αρμενία έφυγαν. Οι Μουσουλμάνοι Κούρδοι δεν προέβαλαν ποτέ ένοπλη αντίσταση αλλά προτίμησαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους (σήμερα υπολογίζεται ότι 1.000 Μουσουλμάνοι Κούρδοι παραμένουν σήμερα στην Αρμενία).

Μαύρος Γενάρης

Η κατάσταση στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ είχε βγεί τόσο εκτός ελέγχου ώστε τον Ιανουάριο του 1989 η κεντρική κυβέρνηση στη Μόσχα προσωρινά πήρε τον έλεγχο της περιοχής, κίνηση που καλωσόρισαν ευμενώς οι Αρμένιοι. Τον Σεπτέμβριο του 1989, η ηγεσία και οι υποστηρικτές του κόμματος του κόμματος «Λαϊκό Μέτωπο Αζερμπαϊτζάν» κατάφεραν να αποκλείσουν την σιδηροδρομική γραμμή προς την Αρμενία και το Ναγκόρνο-Καραμπάχ, επιδρώντας καθοριστικά στην αρμένικη οικονομία, καθώς το 85% των μεταφορών και των αγαθών έφταναν μέσω της σιδηροδρομικής διόδου, αν και κάποιοι ισχυρίζονται ότι αυτό ήταν απάντηση στον αρμένικο αποκλεισμό ενάντια στο Ναχιτσεβάν που είχε αρχίσει νωρίτερα το καλοκαίρι. Η άρνηση πρόσβασης στις σιδηροδρομικές υπηρεσίας στην Αρμενία πραγματοποιήθηκε εξαιτίας των επιθέσεων των Αρμένιων στρατιωτικών στα αζέρικα πληρώματα των τρένων που εισέρχονταν στην Αρμενία.
Τον Ιανουάριο του 1990, ένα άλλο πογκρόμ κατευθυνόμενο εναντίον των Αρμενίων στο Μπακού οδήγησε τον Γκορμπατσώφ να κηρύξει την χώρα σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και να στείλει στρατεύματα για να αποκταστήσουν την τάξη. Τα σοβιετικά στρατεύματα έλαβαν εντολές να καταλάβουν το Μπακού τα μεσάνυχτα της 20ης Ιανουαρίου 1990. Οι κάτοικοι, οι οποίοι είδαν τα άρματα μάχης να καταφτάνουν στις 5 το πρωί, είπαν ότι τα στρατεύματα ήταν αυτά που άνοιξαν πρώτα πυρ. Μια ανεξάρτητη επιτροπή του Σοβιετικού Γραφείου του Στρατιωτικού Εισαγγελέα αρνήθηκε τους ισχυρισμούς του Στρατού περί ανταπόδοσης πυρών καθώς δεν βρήκε αποδείξεις που να συνηγορούν για την ύπαρξη οδοφραγμάτων με οπλισμένους πολίτες. Με την είσοδο των στρατευμάτων διατάχθηκε απαγόρευση κυκλοφορίας ενώ πραγματοποιήθηκαν αρκετές οδομαχίες μεταξύ στρατιωτών και οπαδών του Λαϊκού Μετώπου Αζερμπαϊτζάν οδηγώντας στον θάνατο 120 Αζέρων και οκτώ στρατιωτών. Παρ'όλα αυτά η καθυστέρημενη απόφαση αποστολής στρατευμάτων φαίνεται να αφορούσε την διατήρηση της εξουσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος του Αζερμπαϊτζάν, το οποίο είχε σχεδόν καταρρεύσει, παρά την προστασία των αρμενικών πληθυσμών. Τα γεγονότα, που έχουν καταγραφεί ως Μαύρος Γενάρης, ενέτειναν τις ήδη τεταμένες σχέσεις μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και κεντρικής κυβέρνησης.

Πολεμώντας στο Καζάκ

Το Αζερμπαϊτζάν έχει πολλούς θύλακες μέσα στην επικράτεια της Αρμενίας: Γιουχάρι, Μπαρκχουντάρλι και Σοφούλου στο βορειοδυτικό τμήμα και έναν θύλακα, το Καρκ, στο Ναχτσιβάν. Στις αρχές του 1990, ο δρόμος κατά μήκος του συνοριακού χωριού του Μπαγκανίς δέχτηκε επίθεση από πολιτοφυλακή του Αζερμπαϊτζάν. Την ίδια στιγμή οι αρμενικές δυνάμεις επιτέθηκαν στους αζέρικους θύλακες καθώς και στα συνοριακά χωριά του Καζάκ και του Σανταράκ. Στις 26 Μαρτίου 1991 αρκετά αυτοκίνητα με Αρμένιους παραστρατιωτικούς έφτασαν στο συνοριακό χωριό του Μπαγκανίς. Κατά το σούρουπο, διέσχισαν τα σύνορα εισβάλλοντας στο χωριό Μπαγκάνις Αγιουρούμ. Περίπου είκοσι σπίτια κάηκαν και 8-11 Αζέροι χωρικοί σκοτώθηκαν. Οι σωροί των μελών μιας οικογένειας, μεταξύ των οποίων και των νεογέννητων, βρέθηκαν στα καρβουνιασμένα ερείπια των καμένων σπιτιών. Μέχρι να φτάσουν οι σοβιετικές δυνάμεις στο χωριό, οι επιτιθέμενοι είχαν ήδη φύγει.
Στις 18 Αυγούστου μια σημαντική συγκέντρωση δυνάμεων των Αρμένιων παρατηρήθηκε κοντά στα σύνορα. Την επόμενη ημέρα, οι δυνάμεις του Ενωμένου Αρμένικου Στρατού βομβάριδαν τα χωριά Γιουχάρι, Μπαγκανίς, Ασάτζι και Κούσκου, και σύμφωνα με αυτόπτες μάρτυρες χρησιμοποίησαν κατευθυνόμενες ρουκέτες και όλμους καταφέρνοντας να κατακτήσουν τα χωριά. Στις 20 Αυγούστου άρματα μάχης, αντιεροπορικά και ελικόπτερα του Σοβιετικού Στρατού υπό τις διαταγές του Στρατηγού Γκιόργκι Σατάξιν κατέφθασαν και μέχρι το τέλος της ημέρας οι Αρμένιοι είχαν εγκαταλείψει τα χωριά. Σύμφωνα με το Σοβιετικό Υπουργείο Εσωτερικών ένας αξιωματικός και δύο αστυνομικοί σκοτώθηκαν, ενώ εννέα στρατιώτες και δεκατρείς κάτοικοι τραυματίστηκαν. Σύμφωνα με τα αρμενικά μέσα ενημέρωσης, πέντε πολιτοφύλακες σκοτώθηκαν και 25 τραυματίστηκαν: σύμφωνα με τα αζέρικα μέσα ενημέρωσης, περίπου 30 σκοτώθηκαν και εκατό τραυματίστηκαν.

Σημερινή κατάσταση

Στα χρόνια που ακολούθησαν μετά το τέλος του πολέμου, ένας αριθμός οργανώσεων έχει εκδώσει ψηφίσματα που αφορούν την διαμάχη. Στις 25 Ιανουαρίου 2005, για παράδειγμα, η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης υιοθέτησε ένα αμφισβητούμενο μη δεσμευτικό ψήφισμα, το ψήφισμα 1416, το οποίο άσκησε κριτική κατά της μεγάλης κλίμακας εκδίωξη αλλοεθνών και την δημιουργία μονο-εθνικών περιοχών και διακήρυξε ότι οι αρμένικες στρατιωτικές δυνάμεις κατέχουν εκτάσεις του Αζερμπαϊτζάν. Στις 14 Μαΐου 2008, τριάντα εννέα χώρες από την συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών υιοθέτησαν το ψήφισμα 62/243, το οποίο καλούσε για άμεση, ολοκληρωτική και χωρίς όρους απόσυρση των αρμενικών δυνάμεων από τις κατεχόμενες περιοχές της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν. Σχεδόν εκατό χώρες, όμως, απείχαν από την ψηφοφορία ενώ επτά χώρες, ανάμεσα τους και τρία μέλη της Ομάδας Μινσκ, Ρωσία, ΗΠΑ και Γαλλία, ψήφισαν εναντίον αυτού..
Κατά τη διάρκεια της συνόδου κορυφής της Οργάνωσης του Ισλαμικού Συνεδρίου και της συνεδρίασης του συμβουλίου των Υπουργών εξωτερικών, τα κράτη - μέλη υιοθέτησαν το ψήφισμα № 10/11 και το ψήφισμα  № 10/37 στις 14 Μαρτίου 2008 και στις 18 - 20 Μαΐου 2010 αντίστοιχα. Και τα δύο ψηφίσματα καταδίκασαν την φερόμενη επιθετικότητα της Αρμενίας και κάλεσαν για άμεση εφαρμογή των ψηφισμάτων των Ηνωμένων Εθνών. Ως απάντηση, οι Αρμένιοι ηγέτες δήλωσαν ότι το Αζερμπαϊτζάν εκμεταλλεύεται το Ισλάμ για να επιστρατεύει μεγαλύτερη διεθνή υποστήριξη.
Στις αρχές του 2008, οι εντάσεις μεταξύ της Αρμενίας, της Δημοκρατίας του Καραμπάχ και του Αζερμπαιτζάν μεγάλωσαν. Στο διπλωματικό πεδίο, ο πρόεδρος Ιλχάμ Αλίγιεφ, άλλη μια φορά επανέλαβε τις δηλώσεις ότι το Αζερμπαϊτζάν θα καταφύγει στην δράση, εαν χρειαστεί, για να επανακτήσει τα εδάφη: ταυτόχρονα, τα περιστατικά ανταλλαγής πυροβολισμών κατά μήκος της γραμμής επαφής αυξήθηκαν. Η πιο γνωστή παραβίαση της κατάπαυσης πυρός συνέβη στις 5 Μαρτίου του 2008, όταν δεκαέξι στρατιώτες σκοτώθηκαν. Και οι δύο πλευρές εκτόξευσαν αλληλοκατηγορίες για το ποιος ξεκίνησε την μάχη. Επιπλέον, η χρήση πυροβολικού στις πρόσφατες αψιμαχίες υποδηλώνει μια σημαντική παρέκκλιση από προηγούμενες συγκρούσεις, τα οποία συνήθως περιελάμβαναν μόνο ελεύθερους σκοπευτές ή πολυβόλα. Θανατηφόρες αψιμαχίες έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2010.
Το 2008, το περιοδικό "Moscow Defense Brief" αποφάνθηκε ότι εξαιτίας της ραγδαίας αύξησης των αζέρικων αμυντικών δαπανών - οι οποίες οδηγούν στον ισχυρό επανεξοπλισμό των αζέρικων ενόπλων δυνάμεων - η στρατιωτική ισορροπία έχει αλλάξει υπερ του Αζερμπαϊτζάν: "...Η γενική τάση είναι ξεκάθαρα υπέρ του Αζερμπαϊτζάν και φαίνεται ότι η Αρμενία δεν θα μπορεί να διατηρήσει το μπρα-ντε-φέρ με την πετρελαιοπαραγωγό χώρα του Αζερμπαϊτζάν. Και αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση της παγωμένης διαμάχης ανάμεσα στα δύο κράτη", ανέφερε το περιοδικό. Άλλοι αναλυτές προχωράνε σε περισσότερο προσεκτικές παρατηρήσεις, σημειώνοντας ότι η διοίκηση και οι στρατιωτικές ελλείψεις είναι προδήλως αντιληπτές στον αζέρικο στρατό και ότι ο στρατός του Ναγκόρνο - Καραμπάχ διατηρεί "μια συνεχή κατάσταση ετοιμότητας".
Τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 2014 οι εντάσεις αυξήθηκαν στην διαφιλονικούμενη ζώνη. Οι παραβιάσεις της παύσης πυρός έχουν αισθητά ενταθεί στο Ναγκόρνο Καραμπάχ και στις συνοριακές γραμμές της Αρμενίας ενώ ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ έχει απειλήσει την Αρμενία με πόλεμο, αποκαλώντας τους Αρμένιους ως "βάρβαρους και βάνδαλους".