Ολοκληρωμένες επιχειρήσεις

Εισαγωγή

Τα μικτά αποτελέσματα από ορισμένες πρόσφατες επιχειρήσεις διατήρησης ειρήνης, ανθρωπιστικής βοήθειας και οικοδόμησης ειρήνης και η μικρή βιωσιμότητα των δραστηριοτήτων που έχουν ληφθεί έως σήμερα, έχουν οδηγήσει σε ανανεωμένη και περισσότερη έμφαση στις προσπάθειες που αποσκοπούν στην βελτίωση των ικανοτήτων για ουσιαστική, συντονισμένη και συνεκτική παρέμβαση για βιώσιμη ειρήνη. Το σύστημα των Ηνωμένων Εθνών ανταποκρίθηκε σ’ αυτήν την πρόκληση και ανέθεσε σε μια σειρά από υψηλού επιπέδου ομάδες εργασίας να εξετάσουν διάφορες πτυχές του θέματος με μια σειρά στρατηγικών και επιχειρησιακών μοντέλων συντονισμού. Κατά την τελευταία δεκαετία, οι προσπάθειες αυτές κορυφώθηκαν με την έννοια των ολοκληρωμένων επιχειρήσεων. Οι σύνθετες αποστολές οικοδόμησης της ειρήνης είναι πολύπλευρα συστήματα που παρέχουν ταυτόχρονα προγράμματα για την διασύνδεση και την αποτροπή της κλιμάκωσης των διαφορών ή την αποφυγή της επιστροφής σε βίαιες συγκρούσεις με την αντιμετώπιση τόσο των άμεσων επιπτώσεων όσο και των γενεσιουργών αιτιών της σύγκρουσης. Η διαδικασία οικοδόμησης της ειρήνης ξεκινά όταν τίθεται σε ισχύ μια συμφωνία κατάπαυσης του πυρός ή συμφωνία ειρήνης που καλεί την διεθνή κοινότητα να υποστηρίξει την ειρηνευτική διαδικασία. Εξελίσσεται συνήθως σε τρία στάδια, δηλαδή μια φάση σταθεροποίησης, μια μεταβατική φάση και μια φάση παγίωσης. Η διαδικασία οικοδόμησης της ειρήνης τελειώνει όταν μια κοινωνία έχει αναπτύξει την ικανότητα να διαχειριστεί και να διατηρήσει την ειρήνη χωρίς εξωτερική υποστήριξη. Απαιτείται μια συνεργασία εξωτερικών και εσωτερικών παραγόντων, συμπεριλαμβανομένων των κυβερνήσεων, της κοινωνίας των πολιτών, του ιδιωτικού τομέα και των διεθνών οργανισμών για μια συνεκτική και συντονισμένη προσπάθεια. Οι φορείς αυτοί αναλαμβάνουν ένα ευρύ φάσμα προγραμμάτων που καλύπτουν την ασφάλεια, την πολιτική και τις κοινωνικο-οικονομικές δομές. Βραχυπρόθεσμα, ο στόχος μιας επιχείρησης οικοδόμησης ειρήνης είναι να βοηθήσει τους εσωτερικούς φορείς με την σταθεροποίηση της ειρηνευτικής διαδικασίας και την πρόληψη της υποτροπής σε σύγκρουση. Απώτερος στόχος είναι να τους στηρίξει στην βελτίωση των αιτίων της σύγκρουσης και να θέσει τα θεμέλια για κοινωνική δικαιοσύνη και βιώσιμη ειρήνη και ανάπτυξη.

Ορισμός Ολοκληρωμένων Επιχειρήσεων / Αποστολών

Δεν υπάρχει επαρκής ορισμός μια ολοκληρωμένης αποστολής. Η ίδια η φύση των ΗΕ, που αποτελούν ένα σύστημα με πολλαπλούς στόχους και θεσμικές κουλτούρες εξηγεί κάποιες από τις κύριες δυσκολίες που ανακύπτουν στην προσπάθεια ορισμού των ολοκληρωμένων αποστολών τόσο σε θεωρητική όσο και σε πρακτική βάση. Ο ΟΗΕ σε γενικές γραμμές προσεγγίζει το θέμα των ολοκληρωμένων αποστολών από τρεις απόψεις: Αποκατάσταση σταθερότητας, νόμου και τάξης Προστασία αμάχων Παροχή θεμελίων για μακροπρόθεσμη ανάκαμψη, ανάπτυξη και δημοκρατική διακυβέρνηση.
Παρόλο που αυτές οι τρεις οπτικές φαίνονται να συνδέονται μεταξύ τους, στην πραγματικότητα κάθε μια οδηγεί σε διαφορετική αντίληψη όσον αφορά τους στόχους και τις προτεραιότητες της ολοκλήρωσης των διαφορετικών παραγόντων που συγκροτούν στην διατήρηση της ειρήνης, την ανάπτυξη και στους ανθρωπιστικούς φορείς. Οι ολοκληρωμένες αποστολές αφορούν την υποστήριξη συμφωνιών, την διασφάλιση της σταθερότητας μέσα από την παύση των εχθροπραξιών, τον αφοπλισμό και την αποστράτευση, την δημιουργία πολιτικών δομών για την επιβολή των αστυνομικών και δικαστικών λειτουργιών και την προώθηση της πολιτικής διακυβέρνησης, συνήθως μέσα από την εκλογική διαδικασία. Σκοπός των δραστηριοτήτων αυτών είναι να τεθούν τα πρώτα θεμέλια για μακροπρόθεσμη οικοδόμηση της ειρήνης. Αν η σταθεροποίηση δεν ακολουθείται από μεταβατικές και αναπτυξιακές προσπάθειες τότε είναι πολύ πιθανόν να υπάρξουν ξανά συγκρούσεις. Από την άλλη όμως χωρίς να υπάρχει ασφάλεια δεν είναι δυνατόν να υπάρξει και ανάπτυξη. Σε αυτό το σημείο τίθεται το κρίσιμο ερώτημα κατά πόσο δίδεται σημασία στην ανάπτυξη στη διάρκεια του σχεδιασμού και της εφαρμογής των ολοκληρωμένων αποστολών. Η οικοδόμηση της ειρήνης διαρκεί αρκετά χρόνια και απαιτεί στρατηγικό συντονισμό πολλαπλών δράσεων. Κατά τον προσδιορισμό του σκοπού μιας ολοκληρωμένης επιχείρησης, ο ΟΗΕ θα πρέπει να καθορίσει τα βήματα για την επίτευξη συμφωνίας, τους κοινούς στόχους και την στρατηγική με βάση τα συγκριτικά πλεονεκτήματα του συστήματος του ΟΗΕ. Θα πρέπει να παρέχει μια οργανωτική δομή και να συνθέσει τους πόρους για την επίτευξη αυτών των στόχων και την εξασφάλιση της μέγιστης αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητας. Έτσι, μια ολόκληρη αποστολή θα πρέπει να συνοδεύεται από: Ένα σαφώς καθορισμένο σκοπό για την εμπλοκή του ΟΗΕ, με βάση μια ισχυρή ανάλυση της κατάστασης. Η φύση της κατάστασης και της ανάπτυξης του στόχου του ΟΗΕ για την δέσμευση θα πρέπει να καθορίζει τη σύνθεση, τον ρόλο, το πεδίο εφαρμογής και τα περιθώρια για την ελευθερία της δράσης του ΟΗΕ. Μια δομή ώστε να εξασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα της εξωτερικής και εσωτερικής επικοινωνίας με την ικανότητα συσσώρευσης πόρων και την δυνατότητα για την παρακολούθηση, την επανεξέταση και την αναθεώρηση. Μια διαδικασία κατά την οποία το ευρύτερο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών θα κινητοποιείται και θα συνεργάζεται για την επιδίωξη των στόχων που ορίζονται από τον σχεδιασμό των ολοκληρωμένων αποστολών (intergrated mission planning process). Σε περιπτώσεις που ο ΟΗΕ συνεργάζεται με περιφερειακούς οργανισμούς ή ΜΚΟ, μια ολοκληρωμένη αποστολή θα πρέπει να παρέχει το υπόβαθρο για έναν συνολικό διεθνή συντονισμό για την επίτευξη των στόχων.

Ασφάλεια και προστασία

Οι ολοκληρωμένες αποστολές θα πρέπει να έχουν ως στόχο την αποτροπή επιστροφής στις συγκρούσεις και αυτό θα επιτευχθεί με την ανακωχή, τον αφοπλισμό, την διάλυση τους από οργανώσεις και την τελική ενσωμάτωση στην κοινωνία δίνοντας τους κίνητρα. (DDR- disarm, demobilize, reintegrate). Στην συνέχεια θα πρέπει να διασφαλίσουν την ασφάλεια των πολιτών με την αποναρκωθέτηση, την φύλαξη των μειονοτήτων, των εκκλησιών και των μνημείων, καθώς και την ελεύθερη διακίνηση των πολιτών. Επίσης, θα πρέπει να φυλαχθούν οι χώροι που είναι χρήσιμοι για μια κοινωνία, όπως τα αεροδρόμια, τα σύνορα, το κρατικά κτίρια και οι θεσμοί. Τέλος, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις θα πρέπει να αναλαμβάνουν τον ρόλο της εκπαίδευσης των ενόπλων δυνάμεων της περιοχής.

Κράτος δικαίου

Οι ολοκληρωμένες επιχειρήσεις έχουν την αποστολή να δημιουργήσουν ένα νομοθετικό πλαίσιο που θα είναι δίκαιο, θα ρυθμίζει τις σχέσεις και θα ελέγχει την εφαρμογή των νόμων από τα δικαστήρια. Το ποινικό δίκαιο και το σωφρονιστικό σύστημα θα πρέπει να εδραιωθούν σωστά και από την αρχή. Επίσης, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, το δικαίωμα της ισονομίας και η ενημέρωση των πολιτών για τα δικαιώματα τους. Σ’ αυτόν τον τομέα, είναι πολύ σημαντική η συνεργασία με άλλους διεθνείς οργανισμούς, όπως η ΕΕ και ο ΟΑΣΕ, καθώς οι τελευταίοι κατέχουν περισσότερη εμπειρία σε αυτά τα πεδία.

Σταθερή δημοκρατία

Σ΄ αυτόν τον τομέα, ο στόχος των επιχειρήσεων θα πρέπει να είναι η δημιουργία αποτελεσματικών και νόμιμων θεσμών σε εθνικό, τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, όπως νομαρχίες, δημόσιες υπηρεσίες και τοπικές διοικήσεις. Η δημιουργία πολιτικών θεσμών είναι πολύ σημαντική, όπως για παράδειγμα τα πολιτικά κόμματα, γιατί οι πολίτες θα πρέπει να νιώθουν πως αντιπροσωπεύονται έτσι ώστε να υπάρχει πολιτικός πλουραλισμός. Θα πρέπει οι πολίτες να ενημερώνονται και να έχουν το δικαίωμα στις ελεύθερες εκλογές, πράγμα που θεωρείται βασική προϋπόθεση της δημοκρατίας. Τέλος, δεν θα πρέπει να υπάρχουν πολιτικά περιορισμένες ομάδες, όπως οι μειονότητες.

Βιώσιμη οικονομία

Μετά το τέλος των εχθροπραξιών, γίνεται η διάσκεψη χρηματοδοτήσεων, όπου τα κράτη ή οι διεθνείς οργανισμοί υπόσχονται και ορίζονται τα ποσά που θα δώσουν για χρηματοδότηση ώστε να ανοικοδομηθούν οι περιοχές. Στόχος λοιπόν των ολοκληρωμένων επιχειρήσεων είναι η δημιουργία υποδομών (ηλεκτρισμός, επικοινωνία) και η δημιουργία χρηματοπιστωτικού συστήματος. Επίσης, στα πλαίσια των επιχειρήσεων θα πρέπει να συμπεριλαμβάνεται και η δημιουργία κινήτρων και κριτηρίων για το εργατικό δυναμικό και η εκπαίδευσή τους. Τέλος, θα πρέπει να λάβουν μέτρα για την προστασία της ιδιοκτησίας και των καταθέσεων, καθώς και για τον περιορισμό της παραοικονομίας.

Κοινωνική ευημερία

Οι ολοκληρωμένες επιχειρήσεις θα πρέπει να βεβαιωθούν ότι οι πολίτες τροφοδοτούνται, ότι έχουν πόσιμο νερό, ότι έχουν καταφύγιο, ότι μπορούν να καλύψουν τις βασικές ανάγκες υγιεινής και ότι το σύστημα εκπαίδευσης είναι αποτελεσματικό. Επίσης, θα πρέπει να εξασφαλισθεί η δυνατότητα στους εκτοπισθέντες και στους πρόσφυγες να επιστρέψουν και να μετεγκατασταθούν στην χώρα τους. Τέλος, αν υπάρχουν εγκληματίες πολέμου, αυτοί θα πρέπει να εκδιωχθούν και να δικαστούν έτσι ώστε να διευκολυνθεί η συμφιλίωση. Η περιοχή θα πρέπει να είναι έτοιμη να διαχειριστεί όλα αυτά από μόνη της, χωρίς την εξωτερική βοήθεια.

Η Διαδικασία Σχεδιασμού

Η IMPP μπορεί να προκληθεί από έναν αριθμό διαφορετικών παραγόντων, ανάλογα με την ανταπόκριση του διεθνούς, περιφερειακού και εθνικού περιβάλλοντος σε μια δεδομένη κρίση, οι οποίοι μπορεί να είναι : Διαβουλεύσεις στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ σχετικά με τη δυνατότητα δημιουργίας μιας ειρηνευτικής επιχείρησης, σύσταση της Επιτροπής Οικοδόμησης της Ειρήνης (PBC), ή αίτημα από ένα Κράτος μέλος ή περιφερειακό οργανισμό στον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ ώστε να εξετάσει το ενδεχόμενο πιθανών εναλλακτικών λύσεων, συμπεριλαμβανομένης μιας επιχείρηση υποστήριξης της ειρήνης, και η διαπραγμάτευση και υπογραφή μιας ειρηνευτικής συμφωνίας με επιπτώσεις για τη διεθνή κοινότητα και τον ΟΗΕ. Εάν η στρατηγική ανάλυση δείχνει την επιθυμία για παρέμβαση για μια ειρηνική στήριξη, ως μέρος της συνολικής στρατηγικής οικοδόμησης της ειρήνης των Ηνωμένων Εθνών για μια δεδομένη χώρα, ο Γενικός Γραμματέας θα κινήσει τη IMPP.