Ιωάννης Απόκαυκος

Η ζωή του

Γεννήθηκε περί το 1155 στην αριστοκρατική οικογένεια των Απόκαυκων, μέλη της οποίας είχαν καταλάβει σημαντικές πολιτικές και στρατιωτικές θέσεις μετά το τέλος του 10ου αιώνα. Σπούδασε στη Βυζαντινή πρωτεύουσα, την Κωνσταντινούπολη, όπου ήταν συμφοιτητής με τον Μανουήλ Σαραντηνό, αργότερα Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Περί το 1180 χειροτονήθηκε διάκονος από τον θείο του, Κωνσταντίνο Μανασσή, Μητροπολίτη Ναυπάκτου, τον οποίο και διακόνησε.
Ως το 1186 είχε επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη, όπου υπηρετούσε ως νοτάριος στο Πατριαρχείο, θέση στην οποία αναφέρεται και πάλι το 1193. Το 1199 ή 1200 τοποθετήθηκε Μητροπολίτης Ναυπάκτου, μια πόλη κάποτε ευημερούσα, που όμως έγινε θήραμα πειρατών και της οποίας η Εκκλησία είχε μειωθεί τον 12ο αιώνα σε κατάσταση πενίας, με περίπου μια δεκάδα κληρικούς. Από τη θέση αυτή προσπάθησε να αποκαταστήσει την αίγλη της τοπικής εκκλησίας μέχρι το 1232, οπότε αποσύρθηκε στη μονή Κοζύλης στον Αρχάγγελο Πρέβεζας, όπου και πέθανε το 1235.
Κατά τη διάρκεια της θητείας του, αρχικά συγκρούστηκε με τον τοπικό άρχοντα Κωνσταντίνο Κομνηνό Δούκα, νεότερο αδερφό του ηγεμόνα του Δεσποτάτου της Ηπείρου, Θεόδωρου Κομνηνού Δούκα. Ο Απόκαυκος διαμαρτυρήθηκε για την αυταρχική κυριαρχία του Κωνσταντίνου και τις υπερβολικές του φορολογικές απαιτήσεις από τον λαό. Η σύγκρουσή τους οδήγησε στη βίαιη εκθρόνιση και εξορία του Απόκαυκου το 1220 και επιλύθηκε μόλις τον Μάιο του 1221 από μια Σύνοδο, στην οποία συμμετείχαν εκπρόσωποι των περισσότερων Μητροπόλεως Ελλάδας και Ηπείρου. Πράγματι, οι σχέσεις μεταξύ Κωνσταντίνου και Απόκαυκου έγιναν εγκάρδιες στη συνέχεια, μάλιστα ο επίσκοπος συνέθεσε και ένα εγκώμιο προς τιμήν του. Την περίοδο αυτή, ο Απόκαυκος αναδείχτηκε, μαζί με τον Δημήτριο Χωματηνό και τον Γεώργιο Βαρδάνη, ως ένας από τους κορυφαίους υποστηρικτές της πολιτικής και εκκλησιαστικής ανεξαρτησίας της Ηπείρου από την Αυτοκρατορία της Νίκαιας, όπου βρισκόταν και ο εξόριστος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως μετά την Άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους.
Ενεργώντας ως «πρώτος», ο Απόκαυκος προέβη σε χειροτονίες επισκόπων της επιλογής του, χωρίς τη συγκατάθεση του Πατριαρχείου. Το 1217 χειροτόνησε αυθαίρετα Αρχιεπίσκοπο Αχρίδος και «πάσης Βουλγαρίας» τον ομοϊδεάτη του Δημήτριο Χωματηνό και το 1219 Μητροπολίτη Κερκύρας τον Γεώργιο Βαρδάνη. Ως επικεφαλής της συνόδου των ηπειρωτών επισκόπων, ζητούσε και πέτυχε να στεφθεί ο Δεσπότης της Ηπείρου, Θεόδωρος Κομνηνός Δούκας, Αυτοκράτορας στη Θεσσαλονίκη το 1224 από τον Αρχιεπίσκοπο της Αυτοκέφαλης Αχρίδος Δημήτριο Χωματηνό, μια χειρονομία που έθιγε τόσο τον Αυτοκράτορα όσο και τον Πατριάρχη, καθώς ταυτόχρονα απέρριπτε την αξίωση του Αρχιεπισκόπου της Νίκαιας για τη διαδοχή των Πατριαρχών Κωνσταντινουπόλεως. Η σύγκρουση αυτή οδήγησε σε σχίσμα μεταξύ της Εκκλησίας των Ηπειρωτών και του Πατριαρχείου, το οποίο διήρκεσε μέχρι το 1231. Μετά την απόσυρσή του στη μονή Κοζύλης, ο διάδοχός του εξελέγη από το Πατριαρχείο

Το έργο του

Ο Ιωάννης Απόκαυκος είναι ένας από τους επισκόπους οι οποίοι, όπως ο Θεοφύλακτος Αχρίδος, ο Μιχαήλ Ιταλικός, ο Γεώργιος Τορνίκης, ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης και ο Μιχαήλ Χωνιάτης, έλαβαν την εκπαίδευσή τους στο πλαίσιο της δυναστείας των Κομνηνών. Σε αυτή την περίοδο αδυναμίας της αυτοκρατορικής εξουσίας, έπρεπε να διαδραματίσουν τόσο πολιτικό όσο και κοινωνικό ρόλο, πέρα από τον εκκλησιαστικό, συνιστώντας έτσι έναν ουσιαστικό δεσμό μεταξύ της τοπικής και της κεντρικής εξουσίας. Το πατριαρχικό δικαστήριο της εποχής έφθασε να αντικαθιστά για τον απλό κόσμο το δικαστήριο των πολιτικών αρχών, ειδικά σε υποθέσεις που αφορούσαν το οικογενειακό δίκαιο (γάμος, προίκα, επιμέλεια ανηλίκων κ.λπ.), ειδικά μετά το έργο του Θεοδώρου Βαλσαμών (περί το 1130 - 1200) καθώς το κανονικό δίκαιο υποκαθιστούσε το αστικό δίκαιο. Έτσι, τα γραπτά τους ξεπερνούν το πλαίσιο απλών διοικητικών κειμένων που αφορούν την επισκοπή τους.
Από την αλληλογραφία και τα έργα του Απόκαυκου διασώζεται μεγάλο μέρος, τα οποία είναι αξιόλογα. Το λογοτεχνικό του έργο αποτελείται από πρώιμη ποίηση, με 145 γράμματα, μερικά από τα οποία απευθύνονται στον Μιχαήλ Χωνιάτη, τότε Μητροπολίτη Αθηνών, και τον Θεόδωρο Κομνηνό, Δεσπότη της Ηπείρου, καθώς και από διάφορα έγγραφα της Συνόδου του Ναυπάκτου. 
Η αλληλογραφία του, που απευθύνεται σε άλλους μητροπολίτες, στο ποίμνιό του, στις πολιτικές αρχές της Ηπείρου, εν συντομία σε εκείνους που θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν να αποκαταστήσει την οικονομική κατάσταση της επικράτειάς του, διαφέρει από εκείνη άλλων παρόμοιων γραπτών εκείνης της εποχής. Ενώ εκείνα τα γράμματα μελετώνται με βάση τις λογοτεχνικές και στιλιστικές τους χάρες, αυτά του Απόκαυκου, αντίθετα, δεν έχουν λογοτεχνική πρόθεση και σκιαγραφούν σαφή και συχνά χιουμοριστικά πορτρέτα της καθημερινής ζωής και του λαϊκού πολιτισμού, περιστρέφονται γύρω από το «κατ' έθιμον» δίκαιον και παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για τον ιδιωτικό βίο στην κυρίως Ελλάδα τον 11ο και 12ο αιώνα. Σύμφωνα με τον Ruth Macrides, «οι επιστολές και οι αποφάσεις του, όπως και του Χωματηνού, έχουν κεντρική σημασία για τη νομική και κοινωνική ιστορία της εποχής. Τα γραπτά του, που τον δείχνουν λιγότερο εξειδικευμένο στη νομοθεσία και λιγότερο απαιτητικό στην εφαρμογή της από τον συνάδελφό του, είναι αξιοσημείωτα για τη σαφή και χιουμοριστική απεικόνιση της καθημερινής ζωής και του λαϊκού πολιτισμού». Διαβάζοντάς τα, αισθάνεται κανείς όχι μόνο την αγάπη του για τη συγγραφή, αλλά και την αγάπη του για τη φύση και τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς όπως ο Αριστοφάνης, ο Όμηρος, ο Ευριπίδης, ο Θουκυδίδης ή ο Αριστοτέλης. Θυμίζουν συχνά τους μετέπειτα ουμανιστές της Ιταλικής Αναγέννησης.
Οι επιστολές του είναι σημαντικές τόσο για την κατανόηση της ιστορίας του Δεσποτάτου της Ηπείρου, όσο και για την αντιπαλότητα μεταξύ του Δεσποτάτου και της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας για την επανάκτηση της Κωνσταντινούπολης και την επιστροφή στην ενότητα της Αυτοκρατορίας.