Δεντροτσοπανάκος

Βιότοπος

Ο δεντροτσοπανάκος διαβιοί σε ώριμα δάση με μεγάλα, παλαιά πλατύφυλλα δένδρα, τα οποία παρέχουν εκτεταμένη ανάπτυξη προς αναζήτηση τροφής και θέσεις ωοτοκίας. Στην Ευρώπη, προτιμώνται φυλλοβόλα ή μικτά δάση, ιδιαίτερα εκείνα με βελανιδιές. Πάρκα, παλαιοί οπωρώνες και λοιπά δασικά ενδιαιτήματα μπορεί να καταλαμβάνονται, εφόσον έχουν τουλάχιστον 1 εκτάριο (2,5 στρέμματα) κατάλληλων δένδρων. Ειδικά στα βουνά, χρησιμοποιούνται παλαιά δένδρα ελάτης και πεύκης. Στις περισσότερες περιοχές της Ρωσίας, προτιμώνται κωνοφόρα για αναπαραγωγή, αλλά η πυκνότητα πληθυσμού είναι σχετικά χαμηλή.  
Ο δεντροτσοπανάκος είναι, πρωτίστως, ένα πουλί των πεδινών περιοχών στα βόρεια του φάσματος κατανομής του, αλλά φτάνει στην γραμμή των δένδρων (tree-line) στην Ελβετία, στα 1.200 μ. ή περισσότερο, ενώ κάποιοι πληθυσμοί απαντούν περιστασιακά στα 1.800-2.100 μ., στην Αυστρία. Φωλιάζει σε παρόμοια υψόμετρα στα βουνά της Τουρκίας, τη Μέση Ανατολή και την Κεντρική Ασία. Αντίθετα, είναι κυρίως ορεινό πτηνό στη Ν. Ιαπωνία (760-2.100 μ.) και την Ταϊβάν (800-3.300 μ.), αλλά στη Ν. Κίνα, απαντά σε μικρότερα υψόμετρα. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο η στατιστική ανάλυση των 5 πρώτων προτιμητέων οικοσυστημάτων, δίνει τα εξής αποτελέσματα: Πλατύφυλλα, Χωριά, Λειμώνες, Θαμνότοποι και Πόλεις.
Στην Ελλάδα, ο δεντροτσοπανάκος απαντά κυρίως σε πλατύφυλλα δάση, άλση, αλσύλλια και κήπους (βλ. και κατάσταση στην Ελλάδα).

Μορφολογία

Ο δεντροτσοπανάκος ανήκει σε μια οικογένεια πτηνών που χαρακτηρίζονται από μεγάλο -σε σχέση με το σώμα- κεφάλι, σχεδόν ανύπαρκτο λαιμό, κοντή ουρά, ισχυρότατο ράμφος και πόδια. Συνήθως εμφανίζουν γκρίζα ή κυανογκρίζα άνω επιφάνεια σώματος και μαύρη οφθαλμική λωρίδα, που εκτείνεται από την βάση του ράμφους μέχρι τον αυχένα. Ο λάρυγγας και το στήθος μπορεί να ποικίλλουν σε χρωματισμούς (λευκό ή ανοικτό καφεκίτρινο) ανάλογα με το υποείδος, όπως και η κάτω επιφάνεια σώματος. Οι πλευρές και η κοιλιά έχουν φωτεινό σκωριοκαστανό ή πορτοκαλοκόκκινο χρώμα, ενώ η περιοχή της αμάρας είναι λευκή. Το στιβαρό ράμφος είναι πολύ μυτερό -σαν στιλέτο (sic), σκούρο γκρι με πιο «χλωμή» περιοχή στη βάση της γναθοθήκης, η ίριδα είναι σκούρα καφέ, ενώ οι ταρσοί και τα πόδια είναι ανοικτά καφετί ή γκριζωπά. Η περιοχή των πηδαλιωδών φτερών της ουράς φέρει λίγο μελανό χρώμα.
Τα φύλα είναι παρόμοια σε παρουσιαστικό, αλλά τα θηλυκά μπορεί να έχουν ελαφρώς πιο ανοικτόχρωμη άνω επιφάνεια σώματος, πιο καφετί οφθαλμική λωρίδα και πιο «ξεπλυμένη» κοκκινωπή απόχρωση στις πλευρές και την κάτω κοιλιά. Τα νεαρά άτομα μοιάζουν με τα θηλυκά, αν και το πτέρωμά τους είναι πιο θαμπό, με πιο ανοικτόχρωμα πόδια, ενώ η οφθαλμική λωρίδα είναι γκριζόμαυρη.

Ηθολογία

Όπως οι δρυοκολάπτες, οι δεντροτσοπανάκοι κινούνται σχεδόν αποκλειστικά στα δέντρα, με γρήγορες και απότομες κινήσεις και μικρά, διαδοχικά άλματα αλλά, αντίθετα με εκείνους, δεν χρησιμοποιούν την ουρά τους για στήριξη. Επίσης, όταν αναζητούν την τροφή τους μπορούν να ανεβοκατεβαίνουν τους κορμούς των δένδρων, με το κεφάλι μπροστά, κάτι που δεν κάνουν οι δρυοκολάπτες. Γενικά, δεν είναι ιδιαίτερα κοινωνικοί και απαντούν μοναχικά ή κατά ζεύγη. Σπάνια κατεβαίνουν στο έδαφος, όπου κινούνται με μικρά πηδηματάκια (hops).
Οι δεντροτσοπανάκοι αποθηκεύουν φυτική τροφή όλο το χρόνο, κυρίως το φθινόπωρο. Μεμονωμένα σπέρματα κρύβονται σε ρωγμές στο φλοιό ή, περιστασιακά, σε τοίχους και μέσα στο έδαφος και καλύπτονται με λειχήνες, βρύα ή μικρά κομμάτια του ίδιου του φλοιού. Η αποθηκευμένη τροφή ανακτάται στις εποχές με πολύ κρύο, μερικές φορές έως και τρεις μήνες μετά. Οι πληθυσμοί της Σιβηρίας αποθηκεύουν σπέρματα στα πεύκα, μερικές φορές, αρκετά για όλο το έτος. Τα αποθηκευμένα τρόφιμα μπορεί να περιλαμβάνουν και μη-φυτικό υλικό, όπως κομμάτια ψωμιού, κάμπιες και προνύμφες, με τις τελευταίες να αποκεφαλίζονται (sic) έτσι, ώστε να καθίστανται ανενεργές. Τα πουλιά με καλές αποθηκευμένες προμήθειες είναι υγιέστερα από εκείνα με πιο περιορισμένους πόρους.
Επειδή, η παραγωγή καρπών οξιάς διαφέρει σημαντικά από έτος σε έτος, εκεί, όπου αποτελούν σημαντικό μέρος της διατροφής, τα ποσοστά επιβίωσης ενηλίκων ατόμων μπορεί να παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανεπηρέαστα σε χρονιές με φτωχή σοδειά, αλλά ο αριθμός των ανηλίκων ατόμων πέφτει σημαντικά το φθινόπωρο, με πολλά να χάνονται από την πείνα ή κατά τις μετακινήσεις. Σε περιοχές όπου, η φουντουκιά είναι το πλέον διαδεδομένο είδος δέντρου, υπάρχει παρόμοιο μοτίβο επιβίωσης των ενηλίκων και απώλειας νεαρών πτηνών, σε χρονιές με κακή παραγωγή καρπών.

Πτήση

Κατά την πτήση, εμφανίζουν μυτερό κεφάλι, αποστρογγυλεμένες πτέρυγες και, κοντή, τετράγωνη ουρά. Τα φτεροκοπήματα είναι γρήγορα, με τις πτέρυγες κλειστές ανάμεσα στους κτύπους και, συνήθως, μικρής διάρκειας. Η πτήση μικρών αποστάσεων είναι ευθεία, εκείνη των μεγαλύτερων, κυματιστή.

Θηρευτές

Στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, ο κυριότερος θηρευτής του είδους είναι το ξεφτέρι. Άλλοι σημαντικοί θηρευτές είναι το διπλοσάινο, το δεντρογέρακο, ο χουχουριστής, ο πευκοδρυοκολάπτης και η νυφίτσα. Σουηδική μελέτη έδειξε ότι, το 6,2% των φωλιών του πτηνού στην περιοχή μελέτης τους, δέχθηκαν επιδρομή από αρπακτικά ζώα. 
Επίσης, τα ψαρόνια μπορεί να καταλαμβάνουν τις φωλιές των δεντροτσοπανάκων, προκαλώντας μείωση της αναπαραγωγικής επιτυχίας τους. Αυτό είναι πιο πιθανό να συμβεί, εάν η φωλιά είναι ψηλά σε ένα δέντρο και υπάρχει καλή, τοπική αναπαραγωγική πυκνότητα.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος, λόγω του ευρέος φάσματος κατανομής του και των λίγων κινδύνων που αντιμετωπίζει. δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN.
Τους μεγαλύτερους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς στην Ευρώπη -όπου αναπαράγεται λιγότερο από το 1/2 του παγκόσμιου πληθυσμού- διαθέτουν η Ρωσία, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ισπανία και η Τσεχία.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Ο δεντροτσοπανάκος απαντά σε μεγάλο τμήμα της ηπειρωτικής επικράτειας αλλά σε ελάχιστα νησιά, κυρίως στην Λέσβο, ενώ νοτιότερα της Θεσσαλίας και της Ηπείρου, λείπει σχεδόν παντελώς από τα πεδινά. Γενικά, δεν είναι πολυάριθμο είδος, ειδικά στα νότια (Πελοπόννησος), όπου καθίσταται μόνον σποραδικά κοινό πτηνό. Η παρουσία του εξαρτάται άμεσα από την πυκνότητα των πλατύφυλλων δένδρων μιας περιοχής (βελανιδιές, οξιές κ.ο.κ) ή -σε ειδικές περιπτώσεις- από τα κωνοφόρα (π.χ. Παρνασσός). 
Η Ελλάδα φιλοξενεί λιγότερο από το 1% του συνολικού ευρωπαϊκού πληθυσμού, αν και τα στοιχεία παραμένουν ελλιπή (ΝΕ).

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο ο Δεντροτσοπανάκος απαντά και με τις ονομασίες: Κουτουλιάρης (Κρήτη), Σκαλοθάρης (Λακωνία), Σφυριχτάρι και Σφυριχτής (Αττική).