Λαμπροβούτι

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους Gavia, είναι λατινική και στην κυριολεξία σημαίνει «γλάρος», gāvĭa, ae, f. (=λάρος), I a bird, perh. the seamew, Plin. 10, 32, 48, § 91; 10, 74, 95, § 204; App. M. 5, p. 171., αγνώστου λοιπής αιτιολογίας.
Η λατινική ονομασία του είδους σχετίζεται άμεσα με τις αρκτικές περιοχές στις οποίες ζει και αναπαράγεται.
Η ελληνική του ονομασία οφείλεται στο, ομολογουμένως, λαμπερό αναπαραγωγικό του πτέρωμα, με έντονες γραμμικές αντιθέσεις και χρώματα (βλ. Μορφολογία)

Συστηματική Ταξινομική

Το είδος Gavia arctica φαίνεται ότι σχηματίζει μαζί με το βορειοαμερικανικό Gavia pasifica ένα υπερείδος, με συμπατρικούς αναπαραγωγικούς πληθυσμούς στη ΒΑ Σιβηρία και στη Δ Αλάσκα. Μάλιστα, στις συγκεκριμένες περιοχές, εμφανίζονται και υβρίδια μεταξύ των δύο ειδών.

Μεταναστευτικές οδοί

Τα λαμπροβούτια είναι κυρίως αποδημητικά πουλιά, με την εαρινή και φθινοπωρινή μετανάστευση να εμφανίζονται σε ένα ευρύ μέτωπο και, σημαντικές περιοχές ανάπαυλας τη Βαλτική, την Εσθονία, τον κόλπο της Ρίγας, τη βορειο-ανατολική Πολωνία, τη δυτική Ουκρανία και τη Μολδαβία. Ειδικά στη φθινοπωρινή μετανάστευση, εκτός από τις περιοχές που αναφέρονται, σημαντική είναι επίσης και η Λευκή Θάλασσα.
Κατά τη μετανάστευση, συχνά σχηματίζει σμήνη από περίπου 50 άτομα (del Hoyo et al. 1992) και, ζει μεμονωμένα, σε ζεύγη ή μικρές ομάδες κατά τη διάρκεια του χειμώνα (Snow και Perrins 1998). Περιστασιακά σχηματίζουν μεγάλες κοινότητες στις πλούσιες σε αλιεύματα παράκτιες περιοχές (del Hoyo et al. 1992).
Η αναχώρηση από τα εδάφη αναπαραγωγής ξεκινάει στα μέσα Ιουλίου, το νωρίτερο, συνήθως όμως τον Αύγουστο ή το Σεπτέμβριο. Η επιστροφή στις περιοχές φωλιάσματος πραγματοποιείται από τον Απρίλιο μέχρι τον Ιούνιο. Τα άτομα που δεν έχουν φθάσει ακόμη σε σεξουαλική ωριμότητα ή εκείνα που για κάποιους λόγους δεν αναπαράγονται, περνάνε τα καλοκαίρια σε παράκτιες περιοχές.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από τα Κανάρια, την Πορτογαλία και το Μαρόκο, το Λουξεμβούργο, τις Φερόες, την Αρμενία, την Αλγερία , το Ισραήλ και την Ιορδανία.
Στην Ελλάδα, το Λαμπροβούτι είναι σπάνιος και ακανόνιστος χειμερινός επισκέπτης , στις θαλάσσιες περιοχές της βόρειας και κεντρικής χώρας, αλλά και σε λίμνες (Καστοριά).

Βιότοπος

Στην εποχή αναπαραγωγής συχνάζει σε βαθιές, παραγωγικές λίμνες γλυκού νερού (del Hoyo et al. 1992) ή μεγάλες υδάτινες κοιλότητες με νησάκια, χερσονησίδες και άλλες απρόσιτες θέσεις φωλιάσματος (Snow και Perrins 1998) και, μόνο περιστασιακά σε θαλάσσιες ακτές (Bruun).
Εκτός περιόδου αναπαραγωγής το είδος είναι πιο κοινό σε ύδατα κατά μήκος προστατευομένων ακτών (del Hoyo et al. 1992), ενώ περιστασιακά συχνάζει επίσης σε εκτεταμένες ηπειρωτικές περιοχές γλυκού νερού (Flint et al. 1984, del Hoyo et al. 1992), όπως φυσικές λίμνες ή φράγματα, λιμνοθάλασσες και μεγάλους ποταμούς (Snow και Perrins 1998). Κάποιες φορές υπάρχει ανάμιξη πληθυσμών με εκείνους του Κηλιδοβουτιού (Bruun).
Γενικά, εξαρτάται άμεσα από τις μεγάλες ή μετρίου μεγέθους βαθιές και απομονωμένες ηπειρωτικές λίμνες που τις αναζητά κυρίως στην τούνδρα και την τάιγκα. Οι λίμνες αυτές είναι καθαρές, με έντονη βλάστηση τόσο στις ακτές τους (καλαμιές), όσο και στο βυθό, χωρίς απαραίτητα να παρέχουν τροφή, αφού η αναζήτηση λείας μπορεί να γίνεται και σε άλλα νερά. 
Αρκετές φορές, όμως, θα βρεθεί και σε ημιερημικές στεπώδεις εκτάσεις, κυρίως στην περιοχή του Ισίκ-Κουλ, στα νότια της επικρατείας του, ενώ στην περιοχή των ορέων Αλτάι και Σαγιάν μπορεί να φωλιάσει και στα 2100-2300 μέτρα.
Στην Ελλάδα, επειδή έρχεται κατά τη διάρκεια του χειμώνα απαντά στις παράκτιες θαλάσσιες περιοχές.

Τροφή

Το Λαμπροβούτι τρέφεται κυρίως με μικρά ψάρια, αλλά στο διαιτολόγιο συμπεριλαμβάνονται επίσης βατράχια και μαλακόστρακα, μαλάκια και υδρόβια έντομα. Από τα ψάρια και, στα χειμερινά εδάφη, προτιμάει τις ρέγγες, τα χέλια και τους μπακαλιάρους, ενώ στα εδάφη αναπαραγωγής (γλυκά νερά) τις πέστροφες, τους κυπρίνους, τα τσιρόνια, τους λούτσους κ.α. Ειδικά κατά τη διάρκεια της περιόδου αναπαραγωγής, όταν συνήθως παραμένουν στις λίμνες, τα πουλιά τρώνε και μικρά καρκινοειδή που, στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για Αμφίποδα. Την άνοιξη μπορεί να λαμβάνουν ως συμπλήρωμα διάφορα υδρόβια φυτά και τους σπόρους τους.

Ηθολογία

Τα λαμπροβούτια είναι δραστήρια κατά τη διάρκεια της ημέρας, ιδιαίτερα στο βόρειο τομέα της επικρατείας τους, όπου το καλοκαίρι εκμεταλλεύονται το φως σχεδόν ολόκληρης της ημέρας, με 24ωρη δραστηριότητα. Μπορεί να ξεκουραστούν μόνο λίγες ώρες, συνήθως γύρω στα μεσάνυχτα ή στη μέση της ημέρας, οπότε κοιμούνται στο νερό, με το κεφάλι τοποθετημένο στο πίσω μέρος του σώματος.
Η πτήση και, ιδιαίτερα η απογείωση είναι μια σχετικά επίπονη διαδικασία, η οποία πραγματοποιείται συνήθως κόντρα στον άνεμο και, αποκλειστικά από το νερό. Όταν πετάει θυμίζει αμυδρά μεγάλη πάπια, ωστόσο, λόγω των τεντωμένων πίσω ποδιών και του λαιμού που διατηρείται χαμηλότερα από τον οριζόντιο άξονα, ξεχωρίζει από μακριά. Η πτήση είναι ευθεία και ταχεία με γρήγορα φτεροκοπήματα, ενώ αλλαγή κατεύθυνσης πραγματοποιείται σε ευρέα τόξα διότι το Λαμπροβούτι δεν είναι ιδιαίτερα ευέλικτο στον αέρα. Συνήθως πετάει μόνο του, ενώ, ακόμη και κατά τη διάρκεια των ερωτοτροπιών, τα ζευγάρια πετάνε σε...διαφορετικά ύψη.
Στην ξηρά, το Λαμπροβούτι θα το δει κανείς εξαιρετικά σπάνια. Λόγω της μορφολογίας των ταρσών του (πολύ πίσω στο σώμα) και της επιγονατίδας του (συνενωμένη με την κνήμη), κινείται με μεγάλη δυσκολία και, όταν το κάνει, σέρνεται με την κοιλιά. Στο νερό, όμως, βρίσκεται στο στοιχείο του, αφού κολυμπάει και καταδύεται με χαρακτηριστική επιδεξιότητα. Όταν βρίσκεται στην επιφάνεια κινείται αθόρυβα, κρατώντας το ράμφος του σχετικά ίσιο (όχι με κλίση προς τα πάνω όπως το Κηλιδοβούτι), ενώ όταν διαισθανθεί κίνδυνο, κινείται υποβρυχίως, αφήνοντας μόνο μια στενή λωρίδα στην πλάτη, το λαιμό και το κεφάλι να είναι ορατά. Είναι πολύ καλός δύτης και, μπορεί να παραμείνει έως 135 δευτερόλεπτα κάτω από την επιφάνεια του νερού, αλλά σε γενικές γραμμές οι καταδύσεις διαρκούν μόνο 40-50 δευτερόλεπτα, ενώ μπορεί να φθάσει σε  βάθος 45 μέτρων.

Αναπαραγωγή

Τα λαμπροβούτια αποκτούν σεξουαλική ωριμότητα μετα το 3ο έτος της ηλικίας τους και είναι μονογαμικά πουλιά. Φωλιάζουν κατά απομονωμένα μοναχικά ζεύγη (del Hoyo et al. 1992, Snow και Perrins 1998) από τον Απρίλιο και μετά (Flint et al. 1984), ή αρκετά αργότερα βορειότερα, ανάλογα με τη χρονική στιγμή του λυωσίματος των χιονιών (del Hoyo et al. 1992).
Στις μεγάλες λίμνες οι ζωτικοί χώροι αναπαραγωγής είναι 50 έως 150 εκτάρια σε μέγεθος, με τις φωλιές να βρίσκονται σε απόσταση όχι μικρότερη από 200 έως 300 μέτρα, η μία από την άλλη. Η κατάσταση είναι διαφορετική στις μικρές λίμνες, όπου οι φωλιές είναι συχνά μόνο 50 με 100 μέτρα μακριά, μεταξύ τους. Σε γενικές γραμμές, τα λαμπροβούτια είναι πολύ πιστά στις παλαιότερες περιοχές αναπαραγωγής και έρχονται κάθε χρόνο στα ίδια νερά που προορίζονται για φώλιασμα, ενώ μερικές φορές χρησιμοποιείται ακόμη και η ίδια φωλιά.
Και τα δύο φύλα συμμετέχουν στην κατασκευή της φωλιάς, με το μεγαλύτερο ποσοστό να ανήκει στο θηλυκό. Η θέση κατασκευής της φωλιάς εξαρτάται από τη συγκεκριμένη περιοχή αναπαραγωγής. Σε σχετικά βαθιές και ολιγοτροφικές λίμνες ή σε λίμνες με διακριτές και σχετικά ξηρές όχθες, οι φωλιές κατασκευάζονται σε απόσταση 70 έως 120 εκατοστά από την άκρη του νερού. Μπορεί να βρίσκεται σε ρηχά νερά, βάθους 10 έως 60 εκατοστών ανάμεσα στη βλάστηση, ή και σε μικρές νησίδες μέσα στο νερό.
Η φωλιά του είναι αρκετά χαρακτηριστική, ένα κοίλωμα σε υπερυψωμένη θέση με υλικό από τη γύρω βλάστηση (ριζώματα, μίσχοι και φύλλα υδρόβιων φυτών), η οποία μπορεί να είναι και ημίπλευστη, συγκρατούμενη από τα παράπλευρα φυτά. Στις μεγάλες, κατάφυτες με καλάμια λίμνες της στέπας και των δασικών περιοχών της στέπας, τα λαμπροβούτια κτίζουν τις φωλιές τους στις προσχώσεις των παλαιών, πυκνών και σπασμένων καλαμιών σε βαθύτερα νερά, ενώ πολύ σπάνια κατασκευάζονται πραγματικά πλωτές φωλιές.
Η έναρξη της ωοτοκίας εξαρτάται από το γεωγραφικό πλάτος και τις τοπικές συνθήκες την άνοιξη. Στη δυτική Ευρώπη, στο ευρωπαϊκό τμήμα της Ρωσίας και το Καζακστάν ξεκινάει στα μέσα Απριλίου με αρχές Μαΐου. Ωστόσο, στην τούνδρα της βόρειας Ευρώπης καθώς και στη δυτική και ανατολική Σιβηρία, η αναπαραγωγή ξεκινά από το τρίτο δεκαήμερο του Ιουνίου. Σε ασυνήθιστο κρύο, η έναρξη της ωοτοκίας μπορεί ακόμη και να καθυστερήσει μέχρι τα μέσα Ιουλίου. Κανονικά, η εναπόθεση των αυγών γίνετα άπαξ, αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις δεύτερης γέννας, αλλά τότε μόνο με ένα (1) αυγό. (Harrison)
Η γέννα αποτελείται συνήθως από 2, σπανίως 1 ή 3 αυγά. Η επώαση ξεκινάει από το πρώτο αυγό, πραγματοποιείται και από τους δύο γονείς και διαρκεί (27-)28 με 29(-30) ημέρες, με το θηλυκό να συμμετέχει περισσότερο. Οι νεοσσοί εκκολάπτονται ασύγχρονα, είναι φωλεόφυγοι και παραμένουν μόνο 2-3 ημέρες στη φωλιά, σιτιζόμενοι και από τους δύο γονείς. Σε ηλικία 5 εβδομάδων είναι σε θέση να τραφούν ανεξάρτητα και μπορούν να πετάξουν σε περίπου δύο μήνες.

Απειλές

Κατά τη διάρκεια της περιόδου αναπαραγωγής, το είδος απειλείται από την αύξηση της οξύτητας του νερού, τις διακυμάνσεις της στάθμης του και τη ρύπανση από βαρέα μέταλλα (del Hoyo et al. 1992), ιδιαίτερα κατά την περίοδο επώασης (Gotmark et al. 1989). Αντιμετωπίζει επίσης χαμηλότερη αναπαραγωγική επιτυχία που οφείλεται στην ανθρώπινη όχληση (del Hoyo et al. 1992) (π.χ. από τους τουρίστες ή επισκέπτες υγροτόπων) (Gotmark et al. 1989) και επηρεάζεται έμμεσα από την αλλοίωση των ενδιαιτημάτων αναπαραγωγής (π.χ. αναδάσωση) (del Hoyo et αϊ. 1992).
Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, το είδος είναι ιδιαίτερα ευάλωτο στη ρύπανση (παράκτιες πετρελαιοκηλίδες), ειδικά σε πλούσιους ψαρότοπους, όπου συγκεντρώνονται μεγάλοι πληθυσμοί, ενώ συχνά παγιδεύονται στα αλιευτικά δίχτυα (del Hoyo et al. 1992). Το είδος κινδυνεύει επίσης  από τα παράκτια αιολικά πάρκα (ανεμογεννήτριες) (Garthe και Huppop 2004) και είναι ευαίσθητο στη γρίπη των πτηνών, ώστε να μπορεί να απειλείται από μελλοντικά κρούσματα του ιού (Melville και Shortridge 2006).
Οι γλάροι και οι μεγάλοι ληστόγλαροι λεηλατούν συχνά τις φωλιές του, ιδιαίτερα όταν αυτές δεν επιτηρούνται στενά από τους γονείς. Επίσης, ένας άλλος φυσικός θηρευτής είναι η αρκτική αλεπού, η οποία, σε χρονιές που τα λέμινγκς και οι χωραφοπόντικες σπανίζουν, καταστρέφουν σε ορισμένες περιοχές ακόμη και το 90-100% των αυγών.
Σε ορισμένες περιοχές της ζώνης κατανομής του, τα λαμπροβούτια καταναλώνονται από τους ντόπιους πληθυσμούς, το φαινόμενο όμως αυτό δεν θεωρείται διαρκής παράγοντας ανησυχίας, όπως και το κυνήγι, που η περιστασιακή του εφαρμογή δεν φαίνεται να αποτελεί ιδιαίτερο κίνδυνο.
Γενικά, η IUCN, έχει χαρακτηρίσει το είδος ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC), παγκοσμίως, αλλά με καθοδικές τάσεις., ενώ για την Ελλάδα τα στοιχεία είναι ανεπαρκή.

Μέτρα διαχείρισης

Στη Σκωτία, η κατασκευή πλωτών τεχνητών νησιών (σχεδίες) στις περιοχές όπου φωλιάζει, κατάφερε να αυξήσει την επιτυχία αναπαραγωγής του είδους στην περιοχή (Hancock 2000). Στη Σουηδία διαπιστώθηκε, επίσης, ότι οι φωλιές στις νησίδες και οι περιβάλλοντες χώροι, θα πρέπει να συμπεριλαμβάνονται στις προστατευόμενες περιοχές για το είδος αυτό (Gotmark et al. 1989).

Καθεστώς προστασίας

Ι. Συμπεριλαμβάνεται στα είδη του Παραρτήματος Ι της Κοινοτικής Οδηγίας 79/409
του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για τη διατήρηση των άγριων πουλιών.
ΙΙ. Συμπεριλαμβάνεται στα είδη του Παραρτήματος ΙΙ της Σύμβασης της Βέρνης για
τη διατήρηση της ευρωπαϊκής άγριας ζωής και των φυσικών βιοτόπων.

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο τo Λαμπροβούτι απαντά και με τις ονομασίες Βουταναριά και Θαλασσοβούτι .