Βραχοτσοπανάκος

Συστηματική Ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Γερμανό ζωολόγο Κ. Μικαέλες (Georg Christian Karl Wilhelm Michahelles 1807 – 1834), υπό την σημερινή του ονομασία (Ραγκούσα –σημ. Ντουμπρόβνικ, 1830).
Συνδέεται φυλογενετικά με το είδος S. tephronota, με τα δύο taxa, συχνά, να θεωρούνται παρακλάδι της «ομάδας» «S. europaea». Πιθανότατα, κατέστησαν πλήρως οικολογικά απομονωμένα το ένα με το άλλο, όταν απομονώθηκαν γεωγραφικά, με το S. neumayer να προσαρμόζεται στο μεσογειακό κλίμα και το S. tephronota σε περισσότερο ηπειρωτικές συνθήκες (με ψυχρότερους χειμώνες και θερμότερα καλοκαίρια), που ευνοούσαν μεγαλύτερο μέγεθος σώματος και ράμφους.
Επίσης, η τραχειά φωνή και λεπτομέρειες στο φώλιασμα, δεικνύουν ιδιαίτερα στενή σχέση με το είδος S. cashmirensis.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Ο βραχοτσοπανάκος είναι αυστηρά καθιστικό είδος, στους περισσότερους πληθυσμούς, εκτός από κάποια μετα-αναπαραγωγική διασπορά νεαρών ατόμων, κυρίως υψομετρική (π.χ. Βουλγαρία και Ισραήλ).
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί, από την Σλοβενία.
Στην Ελλάδα, ο βραχοτσοπανάκος απαντά ως επιδημητικό πτηνό στην βόρεια και κεντρική χώρα, καθώς και στην Πελοπόννησο και σε μερικά νησιά. Από την Κρήτη αναφέρεται ότι, είχε παρατηρηθεί παλαιότερα, ενώ από την Κύπρο αναφέρεται ως τυχαίος επισκέπτης.

Βιότοπος

Ο βραχοτσοπανάκος διαβιοί σε βραχώδεις περιοχές, δηλαδή εντελώς διαφορετικά ενδιαιτήματατα από τον συγγενικό δεντροτσοπανάκο, κάτι που διευκολύνει την αναγνώριση των δύο ειδών μεταξύ τους. Σε αυτές συμπεριλαμβάνονται πετρώδεις πλαγιές, γκρεμοί και φαράγγια, συνήθως σε ξηρές, άνυδρες θέσεις, από τις ακτές μέχρι τα 1.000-2.500 μ.
Στην Ελλάδα, ο βραχοτσοπανάκος απαντά, αντίστοιχα, σε βραχώδεις ορεινές πλαγιές, πετρώδεις λόφους και παρόμοια ενδιαιτήματα (βλ. και Κατάσταση στην Ελλάδα).

Μορφολογία

Ο βραχοτσοπανάκος ανήκει σε μια οικογένεια πτηνών που χαρακτηρίζονται από μεγάλο -σε σχέση με το σώμα- κεφάλι, σχεδόν ανύπαρκτο λαιμό, κοντή ουρά, ισχυρότατο ράμφος και πόδια. Συνήθως εμφανίζουν γκρίζα ή κυανογκρίζα άνω επιφάνεια σώματος και μαύρη οφθαλμική λωρίδα, που εκτείνεται απο την βάση του ράμφους μέχρι τον αυχένα.
Μοιάζει πολύ με τον δεντροτσοπανάκο, αλλά ο λάρυγγας, το στήθος, η κάτω επιφάνεια σώματος και οι πλευρές έχουν υπόλευκο ή καθαρά λευκό χρώμα και, μόνον αχνές, ωχροσκωριόχρωμες αποχρώσεις στην περιοχή της αμάρας. Το στιβαρό ράμφος είναι ελάχιστα μακρύτερο από του δεντροτσοπανάκου, πολύ μυτερό -σαν στιλέτο (sic), σκούρο γκρι, ενώ οι ταρσοί και τα πόδια είναι ανοικτά καφετί ή γκριζωπά. Η περιοχή των πηδαλιωδών φτερών της ουράς δεν φέρει μελανό χρώμα, ούτε και λευκά στίγματα.

Τροφή

Ο βραχοτσοπανάκος θεωρείται εντομοφάγο πτηνό, αν και το διαιτολόγιο περιλαμβάνει και μικρή ποσότητα φυτικού υλικού. Ιδιαίτερη προτίμηση δείχνει στις αράχνες και σε κάποια έντομα, κυρίως κατά την αναπαραγωγική περίοδο. Τον χειμώνα μπορεί να τρέφεται με σαλιγκάρια και φυτικό υλικό, κυρίως σπέρματα. Τα νεαρά άτομα τρέφονται σχεδόν αποκλειστικά με ιπτάμενα έντομα που επιλέγουν οι γονείς τους, τα οποία συλλαμβάνονται εν πτήσει.

Ηθολογία

Όπως οι δεντροτσοπανάκοι, οι βραχοτσοπανάκοι κινούνται με γρήγορες και απότομες κινήσεις και μικρά, διαδοχικά άλματα αλλά, αντίθετα με εκείνους, μόνο στα βράχια και τις μεγάλες πέτρες. Όταν το περιβάλλον είναι κατάλληλο (π.χ. Ελλάδα) απαντούν σε ικανοποιητικούς αριθμούς, δηλώνοντας την παρουσία τους λόγω της δυνατής φωνής τους, καθ’ όλη την διάρκεια του έτους.

Αναπαραγωγή

Η περίοδος φωλιάσματος ποικίλλει ανάλογα με την περιοχή:  Μάρτιο με Απρίλιο (Ισραήλ), Απρίλιο (Ιράν), μέσα Απριλίου με τέλη Μαΐου (Ελλάδα). Η ωοτοκία πραγματοποιείται άπαξ σε κάθε αναπαραγωγική περίοδο, σπανιότερα δύο φορές.
Η φωλιά κατασκευάζεται στην κοιλότητα ή ρηχή ρωγμή κάποιου βράχου, σπανιότερα στην κουφάλα ενός δένδρου και διαφέρει αρκετά από εκείνη του δεντροτσοπανάκου. Η βάση της φωλιάς βρίσκεται μέσα στην ρωγμή αλλά το μεγαλύτερο τμήμα της (15-19 εκ.) εξέχει από αυτήν. Το δομικό υλικό είναι σκληρή λάσπη και το σχήμα της είναι σφαιρικό ή σφαιροειδές (σαν «φλάσκα»), αλλά η άκρη εμφανίζει κωνική προέκταση (2,5 εκ), όπου βρίσκεται η στενή είσοδος. Το εσωτερικό της φωλιάς επιστρώνεται με βρύα, τρίχες, μαλλί και πολλά, μικρά φτερά. Η διάρκεια κατασκευής μπορεί να φθάσει τις 10 ημέρες.
Η γέννα αποτελείται από 6 έως 10 (-13) υποελλειπτικά αβγά, διαστάσεων 20,6 Χ 15,3 χιλιοστών. Η επώαση πραγματοποιείται μόνον από το θηλυκό, διαρκεί 15-18 ημέρες, αλλά παρατείνεται σε κακές καιρικές συνθήκες. Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι (altricial) και χρήζουν της άμεσης προστασίας των γονέων, ενώ η πτέρωση πραγματοποιείται στις 23-25 ημέρες.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος, λόγω του ευρέος φάσματος κατανομής του και των λίγων κινδύνων που αντιμετωπίζει. δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Ο βραχοτσοπανάκος απαντά σε μεγάλο τμήμα της ηπειρωτικής επικράτειας, όπου αναπληρώνει τον δεντροτσοπανάκο στις βραχώδεις περιοχές, αλλά απουσιάζει από τις περισσότερες περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης.
Παρόλο που δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία, απαντά σε μεγάλα νησιά του Ιονίου (Κέρκυρα, Λευκάδα, Ζάκυνθο), ενώ μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει το taxon της Λέσβου, από συστηματική άποψη (βλ. Εισαγωγή και Πίνακα υποειδών). Για την Κρήτη υπάρχουν ελάχιστες αναφορές από το 1994, όχι όμως από τις Κυκλάδες.
Προτιμά τις βραχώδεις ασβεστολιθικές θέσεις για φώλιασμα, αλλά συχνά επισκέπτεται παλιές κατοικίες ή ερείπια. Υψομετρικά, κινείται σε πεδινές περιοχές κάτω από τα 800 μ., αλλά έχει καταγραφεί σε ορεινές θέσεις, στα 1.600 μ. (Πελοπόννησος).
Η Ελλάδα φιλοξενεί τους μεγαλύτερους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς στην Ευρώπη, αλλά τα στοιχεία παραμένουν ελλιπή (ΝΕ).

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο ο Βραχοτσοπανάκος απαντά και με τις ονομασίες: Σφυριχτής (Αττική), Τσοπανάκι και Τσοπανοπούλι.