Αμπελόκηποι (συνοικία της Αθήνας)

Τοποθεσία

Οι Aμπελόκηποι συνορεύουν στα βόρεια με το Γηροκομείο, στα νότια με τα Ιλίσια και τα Κουντουριώτικα με όριο την Λεωφόρο Αλεξάνδρας, στα ανατολικά με το Γουδή με όριο την Λεωφόρο Μεσογείων στην θέση που βρίσκεται το Νοσοκομείο Παίδων Αγία Σοφία και στα δυτικά με του Γκύζη με όριο την Οδό Βερναρδάκη στην θέση που βρίσκεται ο Άρειος Πάγος και τα δικαστήρια. Βρίσκεται στην διασταύρωση των μεγαλύτερων συγκοινωνιακών κόμβων της Αθήνας, διασχίζεται στην μέση από την Λεωφόρο Κηφισίας, στα ανατολικά με την Λεωφόρο Μεσογείων και στα νότια με την Λεωφόρο Αλεξάνδρας, στην διασταύρωση της Λ. Κηφισίας με τη Λ. Αλεξάνδρας βρίσκεται η είσοδος του δακτυλίου.

19ος αιώνας

Πριν από την ελληνική επανάσταση, στις αρχές του 19ου αιώνα, οι Αμπελόκηποι ήταν χωριό λίγα χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αθήνας. Το χωριό Αμπελόκηποι σημειώνεται στους χάρτες αυτής της περιόδου. Στα τέλη του 19ου αιώνα, το χωριό παρέμεινε εκτός των ορίων του οικισμού των Αθηνών,  μέχρι και το 1881, όταν άρχισαν να θεωρούνται συνοικία των Αθηνών και παράλληλα άρχισαν να κατασκευάζονται κάποιες κατοικίες πλούσιων Αθηναίων σε αυτήν την περιοχή. Οι πιο γνωστές ήταν η έπαυλη Θων η οποία ανήκε στο Νικόλαο Θων, ανώτερο αυλικό της Βασιλικής Χορηγίας του Γεωργίου του Α’. Η έπαυλη βρισκόταν στη συμβολή Κηφισίας και Αλεξάνδρας και επιβίωσε μέχρι και τα Δεκεμβριανά, όποτε και καταστράφηκε για να αντικατασταθεί στη συνέχεια από μαγαζιά. Μέσα σ’ αυτή την έκταση θεμελιώθηκε, το 1887, και ο μικρός ναός του Αγίου Νικολάου, που εγκαινιάστηκε το 1895 και είναι το μόνο κομμάτι του κτήματος που σώζεται μέχρι σήμερα. Γνωστή έπαυλη εκείνης της περιόδου ήταν επίσης η βίλα Μαργαρίτα, η οποία βρισκόταν στη συμβολή της Λεωφόρου Μεσογείων με τη Βασιλίσσης Σοφίας και χτίστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα. Διέθετε 32 δωμάτια ενώ ήταν ιδιαίτερα χαρακτηριστικοί ο κωνικός τρούλος και οι πυργίσκοι με τις πολεμίστρες. Τελικά η βίλα κατεδαφίστηκε το 1972 παρά τις διαμαρτυρίες των κατοίκων. Στην τοποθεσία της σήμερα βρίσκονται γραφεία της Εθνικής Τράπεζας.
Λόγω του υγιούς κλίματος της, πολλά νοσοκομεία χτίστηκαν στους Αμπελόκηπους στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου αιώνα. Σήμερα στην περιοχή υπάρχουν τα νοσοκομεία Ερυθρός Σταυρός, Ερρίκος Ντυνάν, Ιπποκράτειο, Βιοκλινική, Ελπίς και Άγιος Σάββας.

Μεσοπολεμικά χρόνια

Η πληθυσμιακή έκρηξη στους Αμπελοκήπους συνέβη μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, το 1922, όταν εγκαταστάθηκαν πολλοί πρόσφυγες σε αυτήν την περιοχή. Για την εγκατάσταση των προσφύγων, η κυβέρνηση είχε επιλέξει αρχικά την περιοχή του σταδίου του Παναθηναϊκού που χτίστηκε την ίδια περίοδο. Έτσι ξέσπασε σύγκρουση ανάμεσα στους πρόσφυγες και τους οπαδούς του Παναθηναϊκού και τελικά η κυβέρνηση άλλαξε τον τόπο διευθέτησης των προσφύγων. Η νέα περιοχή ονομάστηκε "Κουντουριώτικα" και βρισκόταν γύρω από το στάδιο του Παναθηναϊκού. Οι Αμπελόκηποι εντάχθηκαν στο πολεοδομικό σχέδιο των Αθηνών στις 26 Νοεμβρίου 1926, ενώ λίγα χρόνια αργότερα η κυβέρνηση έχτισε μια νέα γειτονιά για τους πρόσφυγες απέναντι από το στάδιο Παναθηναϊκού, τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας. Αυτά τα σπίτια χτίστηκαν μεταξύ του 1933 και του 1935 και σήμερα μερικά από αυτά έχουν ανακηρυχτεί μνημεία ιστορικής κληρονομιάς.

Μεταπολεμικά χρόνια

Η περιοχή των Αμπελοκήπων άρχισε να αποκτάει το σημερινό της χαρακτήρα από τα τέλη της δεκαετίας του '50. Εκείνη τη περίοδο οι πολυκατοικίες έκαναν την εμφάνιση τους και η περιοχή σταδιακά μεταμορφώθηκε. Το 1958 γίνεται η κατεδάφιση του προσφυγικού οικισμού της «Νέας Ανατολής». Επρόκειτο για έναν συνοικισμό με κακές συνθήκες διαβίωσης στο τετράγωνο Λ. Αλεξάνδρας (απέναντι από το γήπεδο του Παναθηναϊκού), Πανόρμου, Αμπελακίων και Δημητσάνας. Σε αυτό το χώρο έγινε, αργότερα, το κτίριο της ΓΑΔΑ. Στη διάρκεια της Στρατιωτικής Δικτατορίας καθώς βρισκόταν σε ισχύ ο νόμος 395/1968 ο οποίος απελευθέρωνε το ύψος της δόμησης, χτίστηκαν στη περιοχή πολλοί ουρανοξύστες οι οποίοι έδωσαν στη περιοχή τον σημερινό της χαρακτήρα. Αυτοί ήταν ο Πύργος Αθηνών (το ψηλότερο κτίριο της Ελλάδας), ο Πύργος Απόλλων (το ψηλότερο κτίριο κατοικιών), το Ξενοδοχείο President καθώς και ένα ακόμη κτίριο στα όρια με το Γηροκομείο (όπου στεγάζονταν μέχρι πρόσφατα τα γραφεία της Allianz). 
Η σύγχρονη συνοικία διατηρεί τον λαϊκό χαρακτήρα της και είναι ιδιαίτερα πυκνοκατοικημένη. Χαρακτηριστικός είναι επίσης και ο πολυπολιτισμικός χαρακτήρας της, καθώς στη περιοχή κατοικεί μεγάλος αριθμός μεταναστών από τη Νότια - Νοτιοανατολική Ασία καθώς και από άλλα μέρη. Η περιοχή επίσης είναι γνωστή για τους ιστορικούς κινηματογράφους της, με κυριότερους το "Αθήναιον", "Δαναός" και "Γαλαξίας". Το μεγαλύτερο μέρος της συνοικίας εχει αμιγώς οικιστικό χαρακτήρα, αλλά υπάρχουν αρκετά εστιατόρια και κέντρα διασκέδασης στην Οδό Πανόρμου, καθώς και μαγαζιά στην Λεωφόρο Κηφισίας και Οδό Λαρίσης. Επίσης κάθε Σάββατο διοργανώνεται λαϊκή αγορά στην Οδό Λουίζης Ριανκούρ.

Αθλητισμός

Οι Αμπελόκηποι έχουν μια ιδιαίτερα μακρά παράδοση στον αθλητισμό που ξεκινάει με την εγκατάσταση του Παναθηναϊκού στη συνοικία το 1922, στο γήπεδο που από το 1981 είναι γνωστό ως "Απόστολος Νικολαΐδης", από τον ομώνυμο αθλητή και μετέπειτα πρόεδρο της ομάδας. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1929, ιδρύεται επίσης ο Α.Ο. Αμπελοκήπων. Σήμερα στη συνοικία εκτός από τον Παναθηναϊκό δραστηριοποιούνται πολλοί άλλοι αθλητικοί σύλλογοι, κυρίως καλαθοσφαίρισης και πολεμικών τεχνών. Ιδιαίτερα σχετικά με το τελευταίο, φημισμένη είναι η πρώτη σχολή κικ μπόξινγκ στην Ελλάδα, του Γιώργου Μάλλιου, όπου και εκπαιδεύτηκε ο Μιχάλης Ζαμπίδης,  καθώς και το τμήμα πυγμαχίας του Παναθηναϊκού.