Βασίλειο της Ρωσίας

Από το Μέγα Δουκάτο της Μόσχας στο Βασίλειο της Ρωσίας

Η σύγχρονη ρωσική ιστορία ξεκινά από τη στιγμή που το Μέγα Δουκάτο της Μόσχας, υπό την ηγεσία του Ιβάν Γ' και ακολούθως του Βασιλείου Γ', εκδιώκει από τη ρωσική γη τους Mογγόλους της Χρυσής Ορδής (1480) και ενσωματώνει μια σειρά ανεξάρτητων ή αυτόνομων ρωσικών κρατιδίων. Λίγο πριν, η άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους (1453) έχει οδηγήσει πολλούς Βυζαντινούς αξιωματούχους στη Μόσχα. Αυτοί αξιοποιούνται από τους Ρώσους - εισάγονται έτσι στο δουκάτο διάφορες προχωρημένες βυζαντινές τεχνικές οργάνωσης και διοίκησης, όπως επίσης σύμβολα (δικέφαλος αετός, ο οποίος είναι μέχρι και σήμερα το εθνόσημο της Ρωσίας), τίτλοι και τελετουργικά. 
Ο Βασίλειος Γ' πεθαίνει το 1533 και η χώρα ταλανίζεται από παρασκηνιακές διαμάχες, αφού ο γιος του Ιβάν Δ' (ο μετέπειτα Τρομερός) είναι ακόμη νήπιο. Τελικά ο Ιβάν θα αναλάβει την εξουσία το 1547. Κατά την τελετή ενθρόνισής του, με μεγαλοπρέπεια και τελετουργικό που θυμίζει το βυζαντινό μεγαλείο, στέφεται επισήμως ως Καίσαρ (Τσάρος) - είναι ο πρώτος που φέρει αυτόν τον τίτλο, αφού οι προκάτοχοί του αποκαλούνταν επίσημα Μεγάλοι πρίγκιπες ή Δούκες. Ομοίως αλλάζει και η επίσημη ονομασία του κράτους από Μέγα Δουκάτο σε Βασίλειο.
Η αλλαγή δεν έχει να κάνει τόσο με τον τύπο, όσο με την ουσία. Η Μόσχα δεν είναι πια ένα ανάμεσα σε πολλά ρωσικά κρατίδια, αλλά η πρωτεύουσα της Ρωσίας που απλώνεται από τη νότια Ίνγκρια (κοντά στη Βαλτική - ΒΔ) και τον Αρκτικό Ωκεανό (Β) μέχρι το Τσερνιγκόφ (κοντά στο Κίεβο - ΝΔ) και τα Ουράλια (Α), ενοποιώντας διοικητικά τη μεγάλη πλειοψηφία των περιοχών όπου κατοικούν Ρώσοι. Και η Ρωσία είναι το μοναδικό ορθόδοξο κράτος μετά την κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, σε βαθμό που αυτοαποκαλείται Τρίτη Ρώμη. Είναι λοιπόν σαφές ότι πια σκοπός δεν είναι η συγκρότηση κράτους, αλλά η σταθεροποίησή του και η επέκταση σε νέα εδάφη.

Η διαμόρφωση της νέας άρχουσας τάξης (1613 - 1649)

Η θέση του Μιχαήλ Α' δεν είναι ιδιαίτερα ισχυρή, παρά την ομόφωνη εκλογή του από τις ηγέτιδες τάξεις της ρωσικής κοινωνίας (βογιάροι, κλήρος, έμποροι). Στην πραγματικότητα συγκυβερνά με τον πατέρα του, πατριάρχη Φιλάρετο, και πρέπει ανά πάσα στιγμή να ισορροπεί ανάμεσα στα συμφέροντα και τις επιδιώξεις αντικρουόμενων φατριών, αποφεύγοντας τις ρήξεις υπό το φόβο νέου εμφυλίου πολέμου ή επέμβασης ξένων δυνάμεων.
Κατά την περίοδο του Μιχαήλ (και του γιου του Αλεξίου που τον διαδέχθηκε) διογκώνεται υπερβολικά η ομάδα των γραφειοκρατών, δηλ. των επαγγελματικών στελεχών που ασχολούνται με τη διοίκηση του βασιλείου. Χαρακτηριστικό είναι ότι τα 13 υπουργεία (πρικάζ) του 1613 φθάνουν τα 80 σε μόλις τέσσερις δεκαετίες. Οι γραφειοκράτες αποτελούν πια κοινωνική τάξη που σύντομα ενοποιείται με τους παραδοσιακούς ευγενείς (βογιάρους) και τους μεγαλεμπόρους συγκροτώντας μια νέα αριστοκρατία, τη Ντβοριάνστβο. Παρά την πολλές φορές αντικρουόμενη νομοθεσία ανάμεσα στα πρικάζ, η νέα ελίτ εγγυάται την ενότητα του κράτους, την εφαρμογή των νόμων και την ασφαλή διεξαγωγή του εμπορίου. Σε αντάλλαγμα λαμβάνουν από τον τσάρο προνόμια, τίτλους και κυρίως γη, εις βάρος των ελεύθερων χωρικών.
Οι νέες συνθήκες αποκρυσταλλώνονται ανάγλυφα στη μεταρρύθμιση του Νομικού Κώδικα από τον Αλέξιο (Соборное уложение - 1649). Σε μία περίοδο που στη δυτική Ευρώπη κυοφορείται ο Διαφωτισμός, ο νέος Νομικός Κώδικας πηγαίνει τη Ρωσία πιο πίσω κι από την εποχή του Ιβάν του Τρομερού: οι χωρικοί εξομοιώνονται με τους δούλους στο νέο νομικό καθεστώς του δουλοπαροίκου, το οποίο είναι κληρονομικό και αμετάβλητο. Ο δουλοπάροικος έχει ελάχιστα δικαιώματα επί της παραγωγής, δε μπορεί να αλλάξει ιδιοκτήτη, ενώ ακόμα και η απλή μετακίνησή του έξω από το φέουδο απαιτεί διαβατήριο με ειδική έγκριση από το γαιοκτήμονα. Στην πραγματικότητα η νέα άρχουσα τάξη μετατρέπεται σε φεουδάρχες έχοντες απόλυτα δικαιώματα επί των χωρικών, με μοναδική υποχρέωσή τους να υπηρετούν ως αξιωματικοί στο στρατό.

Η προσάρτηση της Ουκρανίας (1667)

Από τα μέσα του 14ου αι. τα ουκρανικά εδάφη ανήκαν στην Πολωνία και τη Λιθουανία. Κατά καιρούς συνέβαιναν διάφορες εξεγέρσεις, όχι όμως τόσο από τους Ουκρανούς όσο από τους Κοζάκους που ζούσαν στα ΝΑ. Μολονότι υπηρετούσαν στον πολωνικό στρατό και έχαιραν σχετικής αυτονομίας, οι Κοζάκοι επαναστατούσαν όταν ένιωθαν πως θα περιορίζονταν τα δικαιώματά τους.
Σε μία τέτοια εξέγερση το 1648, οι Ουκρανοί αποφασίζουν να τους ακολουθήσουν. Μέχρι το 1654 οι επαναστάτες αποτινάσσουν κάθε πολωνικό έλεγχο, με τη βοήθεια και του ταταρικού Χανάτου της Κριμαίας. Η Πολωνία όμως προσπαθεί να τους διασπάσει, προσεταιριζόμενη την Κριμαία και στρέφοντάς την εναντίον τους. Αναζητώντας βοήθεια για να αντεπεξέλθει στο διμέτωπο αγώνα, ο ηγέτης της επανάστασης Μπογκντάν Χμελνίτσκι ζητά από τον τσάρο Αλέξιο να θέσει την Ουκρανία υπό την προστασία του. Ο Αλέξιος αποδέχεται την προσφορά και ξεκινά ένας νέος πόλεμος ανάμεσα στη Ρωσία και την Πολωνο-λιθουανική Κοινοπολιτεία, ο Πόλεμος για την Ουκρανία.
Μετά από κάποιες πρώτες μάχες, ο ρωσικός στρατός εισβάλλει στην Πολωνία το 1655. Αυτό όμως δίνει την ευκαιρία και στη Σουηδία να εισβάλει από τα βόρεια, με αποτέλεσμα να επαναληφθεί το σκηνικό του 1611, όταν όλοι πολεμούσαν εναντίον όλων. Οι συμμαχίες και οι συσχετισμοί θα αναδιατάσσονται διαρκώς έως το 1664, όταν οι εχθροπραξίες θα σταματήσουν. Η επίσημη λήξη του πολέμου επιτυγχάνεται τρία χρόνια αργότερα με τη Συνθήκη του Αντρούσοβο (1667), η οποία κατακυρώνει στη Ρωσία το Σμολένσκ και όσα ουκρανικά εδάφη απλώνονται ανατολικά του Δνείπερου.