Ιερά Εξέταση

Εκφάνσεις της Ιεράς Εξέτασης

Οι ιστορικοί αναγνωρίζουν τέσσερις διαφορετικές εκφάνσεις της Ιεράς Εξέτασης: τη μεσαιωνική, την ισπανική, την πορτογαλική και τη ρωμαϊκή. Λόγω του αντικειμενικού της στόχου, που ήταν η καταπολέμηση των αιρέσεων, η Ιερά Εξέταση είχε δικαιοδοσία τυπικά μόνο επί των βαπτισμένων μελών της Εκκλησίας (τα οποία συνήθως αποτελούσαν την συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού). Οι μη Καθολικοί χριστιανοί κατηγορούμενοι μπορούσαν εντούτοις να περάσουν από δίκη για βλασφημία σε κοσμικά δικαστήρια. Επίσης οι περισσότερες δίκες μαγισσών γίνονταν από κοσμικά δικαστήρια.

Μεσαιωνική

Μεσαιωνική Ιερά Εξέταση είναι όρος που χρησιμοποιείται από τους ιστορικούς για να περιγράψει διάφορες δικαστικές «Εξετάσεις» ή ανακρίσεις που ξεκίνησαν γύρω στο 1184, περιλαμβανομένης της Επισκοπικής Εξέτασης (1184-1230) και αργότερα της Παπικής Εξέτασης (1230). Ήταν η απάντηση της Εκκλησίας σε διάφορα κινήματα τα οποία θεωρήθηκαν αποστατικά ή αιρετικά. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι αιρέσεις των Καθαρών και των Βαλδένσιων στη νότια Γαλλία και τη βόρεια Ιταλία.
Ο μελετητής της ιστορίας της Ιεράς Εξέτασης, ο καθηγητής Κανονικού Δικαίου Edward Peters, αναφέρει ότι τα μεσαιωνικά εκκλησιαστικά δικαστήρια που τεχνικά ονομάζονται «εξεταστήρια» έχουν τις ρίζες τους σε διαδικασίες του Ρωμαϊκού Δικαίου του 1ου αι. π.Χ.. Αυτές οι διαδικασίες πέρασαν στο Κανονικό (εκκλησιαστικό) Δίκαιο. Η "Ιερά Εξέταση" σαν ένα πανίσχυρο φοβερό δικαστήριο που καταπίεζε τις πνευματικές και πολιτικές ελευθερίες, είναι ένα φολκλόρ που δεν υπήρξε ποτέ παρά μόνο στην πολεμική και στη λογοτεχνία.

Ισπανική

Η Ισπανική Ιερά Εξέταση συγκροτήθηκε από τον Βασιλιά Φερδινάνδο Β' της Αραγωνίας και τη Βασίλισσα Ισαβέλλα της Καστίλης το 1478, με την έγκριση του Πάπα Σίξτου του Τέταρτου. Στόχευε κυρίως τους εκχριστιανισμένους Εβραίους και Μουσουλμάνους και αργότερα τους Προτεστάντες. Μετά την εκτόνωση των θρησκευτικών διαμαχών κατά τον 17ο αιώνα, η Ισπανική Ιερά Εξέταση μετεξελίχθηκε σταδιακά σε μυστική αστυνομία ενάντια σε εσωτερικές απειλές κατά του κράτους.

Ο μύθος της Ιεράς Εξέτασης

Η σύγχρονη ιστορική έρευνα, βασισμένη σε αρχειακό υλικό, δείχνει ότι η εικόνα που έχει επικρατήσει για την Ιερά Εξέταση βασίζεται σε μύθους και προτεσταντική προπαγάνδα. Οι αφηγήσεις που τονίζουν τα βασανιστήρια και τις εκτελέσεις βασίζονται σε προπαγανδιστικό βιβλίο που τυπώθηκε από Προτεστάντες, όπου κάποιος με τον ψευδώνυμο Montanus διηγείται τί υπέστη στα χέρια της Ιεράς Εξέτασης. O Αμερικανός καθηγητής ιστορίας Τόμας Μάντεν χαρακτηρίζει τις αφηγήσεις περί την Ιερά Εξέταση "λαϊκό μύθο" και παραπέμπει σε εργασία ομάδας 30 ερευνητών πάνω στα αρχεία του Βατικανού. Σύμφωνα με αυτή, τα βασανιστήρια ήταν σπάνια και μόνο το 1% από όσους πέρασαν από δίκη εκτελέστηκαν.  Ο καθ. Stephen Haliczer (παν/μιο Illinois) βρήκε ότι στη Βαλέντσια, επί 7.000 δικασθέντων, μόνο 2% βασανίστηκαν, και αυτοί το πολύ μέχρι δύο φορές. O ίδιος αναφέρει ότι φυλακισμένοι στις πολιτικές φυλακές, σκόπιμα έκαναν βλασφημίες για να μεταφερθούν στις φυλακές της Ιεράς Εξέτασης όπου οι συνθήκες ήταν καλύτερες. Ο καθηγητής Henry Kamen υποστηρίζει ότι η Ισπανική Ιερά Εξέταση ήταν περισσότερο ανθρωπιστική από τα δικαστήρια της υπόλοιπης χριστιανικής Ευρώπης. Η εικόνα του πανίσχυρου φοβερού δικαστηρίου που καταπίεζε τις πνευματικές και πολιτικές ελευθερίες, είναι ένα φολκλόρ που δεν υπήρξε ποτέ παρά μόνο στην πολεμική και στη λογοτεχνία.

Πορτογαλική

Η Πορτογαλική Ιερά Εξέταση ιδρύθηκε στην Πορτογαλία το 1536 από τον Βασιλιά της Πορτογαλίας, Ιωάννη τον Γ΄, ως πορτογαλικό ανάλογο της πιο γνωστής Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης.

Ρωμαϊκή

Το 1542 ο Πάπας Παύλος Γ' ίδρυσε μια μόνιμη σύνοδο, στελεχωμένη με καρδιναλίους και άλλους αξιωματούχους, καθήκον της οποίας ήταν η διατήρηση και υποστήριξη της ακεραιότητας της πίστης, αλλά και η εξέταση ψευδών δογμάτων. Αυτό το σώμα, η Σύνοδος της Ιερής Έδρας ή Σύνοδος για το Δόγμα της Πίστης, μέρος της Ρωμαϊκής Κούριας, έγινε το επιβλέπον σώμα για τις τοπικές Εξετάσεις. Πιθανότατα οι πιο διάσημες υπόθεσεις που δικάστηκαν από τη Ρωμαϊκή Ιερά Εξέταση ήταν αυτή του Τζορντάνο Μπρούνο το 1600 και αυτή του Γαλιλαίου Γαλιλέι, το 1633.