Ντάνιελ Ντεφόε

Τα πρώτα χρόνια

Ο Ντάνιελ Φόε (Daniel Foe), όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, γεννήθηκε στο Λονδίνο. Αργότερα πρόσθεσε το "Ντε" (De) στο επώνυμό του και υποστήριξε ότι ήταν απόγονος της οικογένειας Ντε Μπω Φω (De Beau Faux). Ο ακριβής τόπος και η ημερομηνία γέννησής του είναι άγνωστα, με τις περισσότερες πηγές να τοποθετούν το έτος γέννησης μεταξύ του 1659 και του 1661. Τα πρώτα χρόνια της ζωής του ο Φόε βίωσε μερικά από τα πιο ασυνήθιστα γεγονότα της αγγλικής ιστορίας: το 1665, 100.000 άτομα πέθαναν από τη Μεγάλη Πανώλη του Λονδίνου και το 1666 η Μεγάλη Πυρκαγιά χτύπησε τη γειτονιά του Ντεφόε αφήνοντας όρθια μόνο τρία σπίτια, ένα εκ των οποίων ήταν το δικό του. Το 1667, όταν ο Φόε ήταν περίπου επτά ετών, ένας ολλανδικός στόλος πέρασε από τον ποταμό Τάμεση και επιτέθηκε στο Τσάθαμ. Τέλος, όταν ο Φόε ήταν περίπου δέκα ετών, η μητέρα του πέθανε.
Οι γονείς του ήτανε Πρεσβυτεριανοί σχισματικοί, γι' αυτό και ο Φόε εκπαιδεύτηκε σε σχισματική ακαδημία. Κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου, η Αγγλία δεν ήταν ανεκτική σε θέματα θρησκείας. Η θρησκευτική διαμάχη ήταν πολιτικό ζήτημα. Οι Ρωμαιοκαθολικοί ήταν φοβισμένοι και μισητοί. Οι διαφωνούντες αρνήθηκαν να εναρμονιστούν με τις υπηρεσίες της Εκκλησίας της Αγγλίας και ήταν περιφρονημένοι και καταπιεσμένοι.

Επιχειρηματική σταδιοδρομία

Ο πατέρας του Ντάνιελ, Τζέιμς Φόε, προόριζε το γιο του για τον ιερατικό κλάδο. Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι ο Ντάνιελ Φόε ήταν χριστιανός, δεν αισθανόταν μεγάλη κλίση για να γίνει κληρικός και προτίμησε να επιδοθεί στο εμπόριο. Μπήκε στον κόσμο των επιχειρήσεων ως γενικός έμπορος, πουλώντας σε διαφορετικές χρονικές στιγμές κάλτσες, μάλλινα αγαθά και κρασί. Αν και οι φιλοδοξίες του ήταν μεγάλες και αγόρασε κτήμα στην επαρχία και ένα πλοίο, σπάνια δεν είχε χρέη. Το 1684 ο Φόε παντρεύτηκε τη Μαίρη Τάφλεϊ, κόρη ενός Λονδρέζου εμπόρου, και έλαβε προίκα 3.700£. Λόγω των χρεών του και των πολιτικών προβλημάτων, ο γάμος του πιθανότατα να ήταν πολύ δύσκολος. Ωστόσο διήρκεσε 50 χρόνια και απέκτησαν μαζί οκτώ παιδιά, εκ των οποία επέζησαν τα έξι.
Το 1685 εντάχθηκε στην Εξέγερση του Μονμάουθ αλλά έλαβε χάρη. Το 1689 στέφθηκε βασιλιάς της Αγγλίας ο Γουλιέλμος Γ' και ο Φόε έγινε αμέσως ένας από τους στενούς του συμμάχους και μυστικός πράκτορας. Μερικές από τις πολιτικές του νέου βασιλιά οδήγησαν σε σύγκρουση με τη Γαλλία, με αποτέλεσμα να υποστούν ζημιές οι ευημερούσες εμπορικές δραστηριότητες του Φόε, ο οποίος είχε καθιερωθεί ως έμπορος. Το 1692, ο Φόε συνελήφθη για ένα χρέος ύψους 700£, αν και τα συνολικά του χρέη ανέρχονταν μάλλον σε 17.000£. Η στεναχώρια του ήταν μεγάλη γι' αυτό και πάντα υπεράσπιζε τους άτυχους οφειλέτες. Εν τούτοις υπάρχουν ενδείξεις ότι οι οικονομικές συναλλαγές του δεν ήταν πάντα ειλικρινείς.
Αφού αφέθηκε ελεύθερος, πιθανότατα ταξίδεψε στην Ευρώπη και τη Σκωτία και πρέπει να ήταν εκείνη την εποχή που εμπορευόταν κρασί στο Κάντιθ, στο Πόρτο και στη Λισαβόνα. Το 1695 επέστρεψε στην Αγγλία χρησιμοποιώντας το όνομα "Ντεφόε" και υπηρετώντας ως υπεύθυνος για την είσπραξη των φόρων επί των φιαλών, ενώ το 1696 λειτουργούσε ένα εργοστάσιο κεραμιδιών και τούβλων.

Τελευταία κείμενα και μυθιστορήματα

Η έκταση και τα στοιχεία της γραφής του Ντεφόε την περίοδο μετά την πτώση των Συντηρητικών το 1714 μέχρι την έκδοση του Ροβινσώνα Κρούσου το 1719 αμφισβητούνται ευρέως. Ο Ντεφόε σχολιάζει την τάση να αποδίδουν σ' αυτόν φυλλάδια άγνωστης πατρότητας, στο απολογητικό του έργο Έκκληση στην Τιμή και τη Δικαιοσύνη (Appeal to Honour and Justice, 1715) όπου υπερασπίζεται τη στάση του κατά την περίοδο που ήταν υπουργός ο Χάρλεϊ. Άλλα έργα που θεωρούνται ως προάγγελοι της μυθιστορηματικής του καριέρας είναι: Ο Οικογενειακός Εκπαιδευτής (The Family Instructor, 1715), ένα εξαιρετικά επιτυχημένο εγχειρίδιο άσκησης του θρησκευτικού καθήκοντος, Πρακτικά των Διαπραγματεύσεων του μονσιέ Μεναζέ (Minutes of the Negotiations of Monsr. Mesnager, 1717), στο οποίο υποδύεται τον Νικολά Μεναζέ, τον Γάλλο πληρεξούσιο που διαπραγματεύτηκε τη Συνθήκη της Ουτρέχτης (1713) και η Συνέχεια των Επιστολών που Γράφτηκαν από έναν Τούρκο Κατάσκοπο (A Continuation of the Letters Writ by a Turkish Spy, 1718), μία σάτιρα για την ευρωπαϊκή πολιτική και τη θρησκεία, την οποία υποτίθεται ότι έγραψε ένας Μουσουλμάνος στο Παρίσι.
Από το 1719 έως το 1724, ο Ντεφόε έγραψε τα μυθιστορήματα από τα οποία έγινε διάσημος (βλ. παρακάτω). Κατά την τελευταία δεκαετία της ζωής του, έγραψε επίσης εγχειρίδια συμπεριφοράς, μεταξύ των οποίων τη Θρησκευτική Ερωτοτροπία (Religious Courtship, 1722), τον Πλήρη Άγγλο Έμπορο (The Complete English Tradesman, 1726) και το Νέο Οικογενειακό Εκπαιδευτή (The New Family Instructor, 1727). Κυκλοφόρησε επιπλέον μία σειρά βιβλίων με θέμα την κατάρρευση της κοινωνικής τάξης, όπως Μελετώντας το Μεγάλο Νόμο της Υποταγής (The Great Law of Subordination Considered, 1724) και Η Δουλειά του Καθενός δεν είναι Δουλειά Κανενός (Everybody's Business is Nobody's Business, 1725) και έργα με υπερφυσική θεματολογία, όπως Η Πολιτική Ιστορία του Διαβόλου (The Political History of the Devil, 1726), Σύστημα Μαγείας (A System of Magick, 1726) και Ένα Δοκίμιο για την Ιστορία και την Πραγματικότητα των Φαντασμάτων (An Essay on the History and Reality of Apparitions, 1727). Τα έργα του με θέμα τα ταξίδια στο εξωτερικό και το εμπόριο περιλαμβάνουν τη Γενική Ιστορία των Ανακαλύψεων και των Βελτιώσεων (A General History of Discoveries and Improvements, 1727) και το Ναυτικό και Εμπορικό Άτλαντα (Atlas Maritimus and Commercialis, 1728). Ένα από τα σημαντικότερα έργα του είναι η Περιήγηση σε όλο το νησί της Μεγάλης Βρετανίας (A tour thro' the whole island of Great Britain, 1724–1727), η οποία παρείχε μία πανοραμική έρευνα του βρετανικού εμπορίου στις παραμονές της Βιομηχανικής Επανάστασης.

Η Ένωση Αγγλίας και Σκωτίας το 1707

Τουλάχιστον 545 τίτλοι, που κυμαίνονται από σατιρικά ποιήματα έως πολιτικά και θρησκευτικά φυλλάδια, έχουν αποδοθεί στον Ντεφόε. Εντούτοις οι Φέρμπανκ και Όουενς στο Critical Bibliography (1998) υποστηρίζουν έναν πολύ μικρότερο αριθμό (276 τίτλοι). Τα φιλόδοξα επιχειρηματικά σχέδια του Ντεφόε τον οδήγησαν σε πτώχευση το 1692, έχοντας να θρέψει μία γυναίκα και επτά παιδιά. Το 1703 δημοσίευσε ένα σατιρικό φυλλάδιο εναντίον των Συντηρητικών και υπέρ της θρησκευτικής ανεκτικότητας με τίτλο Ο Συντομότερος Δρόμος με τους Διαφωνούντες ή Προτάσεις για την Ίδρυση της Εκκλησίας. Όπως έχει συμβεί και με άλλα ειρωνικά κείμενα πριν και μετά, το φυλλάδιο αυτό παρεξηγήθηκε ευρέως και ασκήθηκε ποινική δίωξη εναντίον του συντάκτη για συκοφαντική δυσφήμιση. Καταδικάστηκε σε διαπόμπευση, πρόστιμο 200 μάρκων και προσωποκράτηση.
Σε απελπιστική κατάσταση ο Ντεφόε έγραψε στον Ουίλιαμ Πάτερσον, ιδρυτή της Τράπεζας της Αγγλίας, ο οποίος ήταν άνθρωπος της εμπιστοσύνης του Ρόμπερτ Χάρλεϊ, 1ου Κόμη της Οξφόρδης και Κόμη του Μόρτιμερ, κορυφαίου υπουργού της αγγλικής κυβέρνησης. Ο Χάρλεϊ αποδέχθηκε τις υπηρεσίες του Ντεφόε και τον απελευθέρωσε το 1703. Αμέσως εξέδωσε την Επιθεώρηση, η οποία κυκλοφορούσε αρχικά κάθε εβδομάδα και στη συνέχεια τρεις φορές την εβδομάδα, και στην οποία έγραφε ως επί το πλείστον ο ίδιος. Αυτό ήταν το κεντρικό φερέφωνο της αγγλικής κυβέρνησης που ήθελε να προωθήσει το Νομοσχέδιο για την Ένωση του 1707.
Ο Ντεφόε ξεκίνησε την εκστρατεία του στην Επιθεώρηση και σε άλλα φυλλάδια με στόχο την αγγλική γνώμη, υποστηρίζοντας ότι η ενοποίηση θα έθετε τέλος στην απειλή από το Βορρά και θα έφερνε ένα "ανεξάντλητο θησαυροφυλάκιο ανδρών" και μία νέα πολύτιμη αγορά που θα αύξανε τη δύναμη της Αγγλίας. Το Σεπτέμβριο του 1706 ο Χάρλεϊ έστειλε τον Ντεφόε ως μυστικό πράκτορα στο Εδιμβούργο για να κάνει ό,τι είναι δυνατόν για να βοηθήσει στην εξασφάλιση της συναίνεσης στη Συνθήκη της Ένωσης. Ο Ντεφόε είχε πλήρη συνείδηση του κινδύνου που διέτρεχε. Χάρη σε βιβλία όπως τα Γράμματα του Ντάνιελ Ντεφόε (The Letters of Daniel Defoe, επιμέλεια G. H. Healey, Οξφόρδη, 1955) έγιναν γνωστές πολύ περισσότερες δραστηριότητές του απ' ό,τι συνηθίζεται με τέτοιου είδους πράκτορες.
Οι πρώτες εκθέσεις του περιλάμβαναν ζωντανές περιγραφές των βίαιων διαδηλώσεων κατά της Ένωσης. "Ένας όχλος Σκωτσέζων είναι ο χειρότερος του είδους", ανέφερε. Χρόνια αργότερα, ο Τζον Κλερκ του Πένικιουκ, ένας κορυφαίος Ενωτικός, έγραψε στα απομνημονεύματά του ότι "ήταν ένας κατάσκοπος ανάμεσά μας, αλλά δεν ήταν γνωστός ως τέτοιος, διαφορετικά ο όχλος του Εδιμβούργου θα τον είχε κάνει κομμάτια".
Ο Ντεφόε ως Πρεσβυτεριανός που είχε υποφέρει στην Αγγλία για τις πεποιθήσεις του, έγινε δεκτός ως σύμβουλος στη Γενική Συνέλευση της Εκκλησίας της Σκωτίας και στις επιτροπές του Κοινοβουλίου της Σκωτίας. Στον Χάρλεϊ ανέφερε την απερισκεψία των Σκωτσέζων λέγοντας ότι δεν κίνησε καμία απολύτως υποψία ότι αλληλογραφεί με κάποιον στην Αγγλία και ότι ήταν σε θέση να επηρεάσει τις προτάσεις που τέθηκαν στο Κοινοβούλιο.
Για τη Σκωτία χρησιμοποίησε διάφορα επιχειρήματα, ακόμα και τα αντίθετα από αυτά που χρησιμοποιούσε στην Αγγλία, για παράδειγμα, αγνοώντας συνήθως το αγγλικό δόγμα της κυριαρχίας του Κοινοβουλίου λέγοντας στους Σκωτσέζους ότι μπορούσαν να έχουν απόλυτη εμπιστοσύνη στις εγγυήσεις της Συνθήκης. Μερικά από τα φυλλάδιά του γράφτηκαν δήθεν από Σκωτσέζους, παραπλανώντας ακόμα και αξιόπιστους ιστορικούς που τα επικαλέστηκαν ως αποδεικτικά στοιχεία της σκωτσέζικης κοινής γνώμης εκείνης της εποχής.
Το ίδιο ισχύει και για το βιβλίο του Ντεφόε Η Ιστορία της Ένωσης της Μεγάλης Βρετανίας, που τυπώθηκε το 1709 στο Εδιμβούργο, το οποίο μερικοί ιστορικοί εξακολουθούν να το αντιμετωπίζουν ως μία πολύτιμη πηγή πληροφοριών για τα δικά τους έργα. Το βιβλίο δεν ήταν ανώνυμο αλλά ανέφερε δύο φορές το όνομα του Ντεφόε, ο οποίος εισέπραττε δικαιώματα ως συγγραφέας του βιβλίου. Σ' αυτό, ο Ντεφόε επιχειρεί να εξηγήσει τα γεγονότα που οδήγησαν στο Νομοσχέδιο για την Ένωση του 1707 ξεκινώντας από τις 6 Δεκεμβρίου 1604 όταν παρουσιάστηκε στον βασιλιά Ιάκωβο Α' της Αγγλίας ένα προτεινόμενο σχέδιο για την ενοποίηση. Ο Ντεφόε φρόντισε να δώσει στην ιστορία του έναν αέρα αντικειμενικότητας, παρέχοντας χώρο και για επιχειρήματα κατά της Ένωσης, αλλά πάντα έχοντας ο ίδιος την τελευταία λέξη.
Αγνόησε τον κύριο αντίπαλο της Ένωσης, τον Άντριου Φλέτσερ, και δεν περιγράφει την εκτροπή του Δούκα του Χάμιλτον, τον επίσημο ηγέτη των διάφορων φατριών που ήταν αντίθετες στην Ένωση, ο οποίος φαινομενικά πρόδωσε τους πρώην συντρόφους του όταν μεταπήδησε στην Ενωτική/Κυβερνητική πλευρά στα αποφασιστικά τελικά στάδια της συζήτησης. Επίσης, δεν έκανε καμία προσπάθεια να εξηγήσει γιατί το Κοινοβούλιο της Σκωτίας, το οποίο ήταν τόσο ορμητικό για την ανεξαρτησία του από το 1703 έως το 1705, άλλαξε στάση το 1706.
Ο Ντεφόε έλαβε πολύ μικρή ανταμοιβή από τους χρηματοδότες του και φυσικά καμία αναγνώριση για τις υπηρεσίες του από την κυβέρνηση. Έκανε χρήση της εμπειρίας του από τη Σκωτία στο έργο Περιήγηση σε όλο το νησί της Μεγάλης Βρετανίας, όπου παραδέχθηκε ότι έπεσε έξω στην πρόβλεψή του ότι μετά την Ένωση θα αυξανόταν ο πληθυσμός και το εμπόριο της Σκωτίας.

Θάνατος

Ο Ντάνιελ Ντεφόε πέθανε στις 24 Απριλίου 1731 και τάφηκε στο Μπάνχιλ Φιλντς του Λονδίνου, όπου ο τάφος του είναι επισκέψιμος.
Ο Ντεφόε άφησε πίσω του σημαντικό λογοτεχνικό έργο. Κατά τη διάρκεια της ζωής του έχει υπογράψει τα κείμενά του χρησιμοποιώντας τουλάχιστον 198 ονόματα. Η ικανότητά του να ζωντανεύει συναρπαστικά κάθε περιπέτεια, τον κατατάσσει μέσα στους σημαντικότερους συγγραφείς όλων των εποχών.