Λούγαρο

Ονοματολογία

Τόσο η επιστημονική ονομασία του γένους όσο και του είδους έχουν ετυμολογικά διαφορετικές ρίζες, αλλά με την ίδια σημασία.
Η λέξη Carduelis προέρχεται από τη λατινική cardu(u)s που αναφέρεται σε γένος αγκαθωτών φυτών της οικογενείας των Συνθέτων (Asteraceae) και, που στα ελληνικά έχει αποδοθεί και ως Κάρδος «γαϊδουράγκαθο». Η ονομασία του πτηνού παραπέμπει στα συγκεκριμένα φυτά, τα οποία αποτελούν δημοφιλείς θέσεις «ποσταρίσματος» (perching), κυρίως όμως της καρδερίνας, που ανήκει στο ίδιο γένος.
Αλλά και η ονομασία του είδους spinus προέρχεται από την λατινική spina-ae «αγκάθι», παραπέμποντας στα αγκαθωτά φυτά πάνω στα οποία συχνάζει.

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά, το 1758, από τον Λινναίο στην Σουηδία ως Fringilla spinus, στο έργο του Systema Naturae. Παρ’ όλη την ευρεία -και διακεκομμένη- κατανομή του δεν εμφανίζει υποείδη, κάτι που οφείλεται σε διάφορους παράγοντες όπως η χωρική ποικιλότητα των ατόμων στις περιοχές αναπαραγωγής ανάλογα με τα χρόνια, οι μεγάλες επικράτειες διαχείμασης που προϋποθέτουν σταθερή ανταλλαγή γενετικού υλικού, , αλλά και τα θηλυκά που ωοτοκούν σε κάθε εποχή αναπαραγωγής, διαφορετικό αριθμό αβγών σε διαφορετικό τόπο ωοτοκίας.
Φυλογενετικά, ο πλησιέστερος συγγενής του είναι το αμερικανικό λούγαρο (Carduelis pinus). Τα δύο είδη έχουν κοινό πρόγονο, ο οποίος συνδέεται φυλογενετικά με τα είδη Carduelis cannabina (φανέτο) και C. flavirostris (κιτρινοραμφόσπιζα). Τα συμπεράσματα αυτά εξήχθησαν κατόπιν μελέτης μιτοχονδριακού DNA (κυτόχρωμα b), που εκπονήθηκε από Ισπανούς ερευνητές.

Γεωγραφική κατανομή

Tο είδος απαντάται σε μεγάλο τμήμα της Ευρασίας και στη βόρεια παραμεσόγειο Αφρική. Όμως, αυτές οι περιοχές χωρίζονται σε δύο εμφανή «κομμάτια», που απέχουν πολύ μεταξύ τους, καταλαμβάνοντας κάθε ακραία πλευρά της Παλαιοαρκτικής οικοζώνης: την ανατολική ακτή της Ασίας από τη μία πλευρά και την Ευροαφρικανική ζώνη από την άλλη (βλ. Χάρτη κατανομής).
Τα λούγαρα μπορούν να βρεθούν όλο το χρόνο στην Κ. Ευρώπη, ενώ αναπαράγονται  και σε κάποιες περιοχές στα νότια της ηπείρου, όπως Β. και Κ. Ισπανία, Κορσική, Β. και Ν. Ιταλία και Βαλκάνια (μέχρι την Β. Ελλάδα). Επίσης αναπαράγονται, από την Κ. Σκανδιναβία, ανατολικά προς Δ. Ρωσία.
Στην Ασία  αναπαράγονται σε δύο διακριτές ζώνες, στη ΝΚ. Σιβηρία και στο Β. Καζακστάν από την δυτική πλευρά και στην ρωσική Άπω Ανατολή, ανατολικά της λίμνης Βαϊκάλης, Θάλασσα του Οχότσκ, Καμτσάτκα, Σαχαλίνη, ΒΑ. Μογγολία και ΒΑ. Κίνα (Ν. Εσωτερική Μογγολία, Χεϊλοζάνγκ) και την απώτατη Β. Ιαπωνία , από την άλλη.
Οι κύριες περιοχές διαχείμασης, εκτός της ευρωπαϊκής ηπείρου, είναι η παραμεσόγεια ΒΔ. και ΒΑ. Αφρική, η Κύπρος, το Β. και Κ. Ισραήλ, το ΝΔ. Ιράν, η ΒΑ., Α. και ΝΑ. Κίνα, η Κορέα, όλη σχεδόν η Ιαπωνία και η Ταϊβάν. 
Πηγές:

Βιότοπος

Το κύριο ενδιαίτημα του είδους είναι οι δασικές εκτάσεις (κωνοφόρα, μικτά δάση) μέχρι ένα συγκεκριμένο υψόμετρο, κυρίως στις πλαγιές των βουνών, με ιδιαίτερη προτίμηση για τις υγρές περιοχές (όχθες ποταμών). Από τα δάση κωνοφόρων, απαντάται ιδιαίτερα σε εκείνα της ερυθρελάτης (Picea abies), για το φώλιασμα. Γι’ αυτό και οι βρετανικοί πληθυσμοί έχουν επεκταθεί σε μεγάλο βαθμό, λόγω της αύξησης στις εμπορικές φυτείες κωνοφόρων. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα προτιμάει τις περιοχές με καλλιέργειες και εκείνες με δέντρα που παρέχουν τροφή, ενώ μπορεί να επισκέπτεται και κήπους.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο η στατιστική ανάλυση των 5 πρώτων προτιμητέων οικοσυστημάτων, δίνει τα εξής αποτελέσματα: Κωνοφόρα δάση, Θαμνότοποι, Βάλτοι, Τυρφώνες και Ερεικώνες.
Στην Ελλάδα το λούγαρο ανευρίσκεται σε δασικές αλλά και πεδινές εκτάσεις, με προτίμηση στα κωνοφόρα δάση κατά την αναπαραγωγική εποχή και άλση, φράκτες, συστάδες σημύδων και σκλήθρων, κατά τη διάρκεια του χειμώνα.

Μορφολογία

Το λούγαρο είναι από τις κομψότερες σπίζες και χαρακτηρίζεται από το όμορφο κιτρινόμαυρο πτέρωμά του. Παρόλο που μπορεί -από κάποια απόσταση- να συγχέεται με τα συγγενικά του είδη, το αρσενικό ξεχωρίζει εύκολα διότι είναι η μόνη κίτρινη ευρωπαϊκή σπίζα με μαύρο στέμμα και μαύρη κηλίδα στο σαγόνι (bib).
Στο είδος εμφανίζεται φυλετικός διμορφισμός, με το αρσενικό να έχει φωτεινότερα χρώματα από το θηλυκό, ιδιαίτερα στην περιοχή του κεφαλιού. Συγκεκριμένα, έχει γκριζοπράσινη ράχη και κίτρινο ουροπύγιο. Τα ακραία πηδαλιώδη φτερά είναι κίτρινα στη βάση τους και μαύρα στο άκρο, ενώ τα κεντρικά είναι μαύρα, με αποτέλεσμα η -μάλλον κοντή και διχαλωτή- ουρά να εμφανίζεται κίτρινη στα πλάγια με μαύρο «τελείωμα». Οι πτέρυγες είναι κίτρινες με χαρακτηριστικές μαύρες ζώνες τόσο στα πρωτεύοντα ερετικά όσο και στα καλυπτήρια. Το στήθος είναι κιτρινωπό, πιο λευκό και με σκουρόχρωμες ραβδώσεις προς το υπογάστριο και την αμάρα.
Το κεφάλι του αρσενικού είναι πολύ χαρακτηριστικό, με μικρό μέγεθος και εναλλαγές κίτρινου και μαύρου. Το στέμμα είναι μαύρο, τα ωτικά καλυπτήρια και οι χαλινοί κίτρινοι, ενώ παρεμβάλλεται στενή μαυριδερή οφθαλμική γραμμή. Το σαγόνι έχει χαρακτηριστική, μικρή μαύρη κηλίδα (bib), που έχει διαφορετική μορφή και μέγεθος μεταξύ των αρσενικών και σχετίζεται με την κυριαρχία τους μέσα στην ομάδα.
Το πτέρωμα του θηλυκού είναι, γενικά, πιο ελαιόχρωμο από του αρσενικού. Το στέμμα και τα ωτικά καλυπτήρια είναι γκριζοπρασινωπά, χωρίς μαύρη κηλίδα στο σαγόνι, λευκό στήθος και ελαφρώς ριγέ υποκίτρινο ουροπύγιο. Η ράχη είναι έντονα ραβδωτή και τα ερετικά φτερά πιο γκριζόχρωμα από του αρσενικού.
Το ράμφος και των δύο φύλων είναι μυτερό, ελαφρώς κωνικό και ισχυρό, με κυρτή μέση ραχιαία γραμμή (culmen), ανταποκρινόμενο στις διατροφικές συνήθειες των πτηνών (σπερματοφάγα). Οι ταρσοί και τα πόδια είναι καφετί, ενώ η ίριδα είναι μαύρη.
Τα νεαρά άτομα έχουν παρόμοιο παρουσιαστικό με τα θηλυκά, με μουντά χρώματα στο πτέρωμα, καστανωπό άνω τμήμα ράχης και ανοικτόχρωμο κεφάλι με ραβδώσεις. Τα άκρα των πηδαλιωδών φτερών είναι οξύληκτα (τετραγωνισμένα στους ενήλικες).

Τροφή

Τα λούγαρα είναι κυρίως σπερματοφάγα αν και η διατροφή τους ποικίλλει ανάλογα με την εποχή. Καταναλώνουν την τροφή τους πάνω στα δέντρα αποφεύγοντας το έδαφος.
Το φθινόπωρο και τον χειμώνα, η διατροφή τους βασίζεται στα σπέρματα των φυλλοβόλων δέντρων, όπως της σημύδας (Betulus pendulus) και, κυρίως, των κλήθρων (Alnus sp. ). Μπορούν επίσης να επισκέπτονται καλλιεργούμενες εκτάσεις και βοσκοτόπους, όπου μαζί με άλλες σπίζες τρώνε τα σπέρματα διαφόρων ειδών της οικογένειας Asteraceae (Compositae), όπως γαϊδουράγκαθα, πικραλίδες (Taraxacum sp.), αρτεμισίες (Artemisia sp.), κενταύριες (Centaurea sp.), και άλλων ποωδών φυτών, όπως είναι τα βαλσαμόχορτα (Hypericum sp.), οι φιλιπέντουλες (Filipendula sp.) και τα αγριολάπαθα (Rumex sp.). Συχνά επισκέπτονται τεχνητές ταΐστρες για ξηρούς καρπούς.
Την άνοιξη, κατά τη διάρκεια της περιόδου αναπαραγωγής, τα λούγαρα συχνάζουν σε δάση κωνοφόρων. Τώρα, η διατροφή τους βασίζεται στα σπέρματα των δένδρων αυτών, ιδίως εκείνων που ανήκουν στα γένη Abies (έλατο), Picea (ερυθρελάτη) και Larix (λάριξ). Επίσης, τρέφονται με σπέρματα από φτελιές και λεύκες. Κατά τη σίτιση των νεοσσών, τα θηράματα περιλαμβάνουν και έντομα, κυρίως σκαθάρια, διότι οι πρωτεΐνες που περιέχουν βοηθούν τους νεοσσούς να αναπτυχθούν. Το καλοκαίρι η διατροφή τους είναι πιο πλούσια, καθώς προστίθενται και άλλα ποώδη φυτά στη διατροφή τους, κυρίως αγαθόφυτα (Chenopodium sp. ).

Πτήση

Η πτήση του λούγαρου έχει εύστοχα περιγραφεί «σαν της νυχτερίδας» (bat-like), με χαρακτηριστικά, συνεχή μικρά φτεροκοπήματα.> Μάλιστα, είναι κυματιστή (undulating) και, όταν πετάει, συνηθίζει να αρθρώνει το χαρακτηριστικό του τραγούδι. Πολλοί ορνιθολόγοι και παρατηρητές χρησιμοποιούν αυτή την πτήση, ως διαγνωστικό στοιχείο για την αναγνώριση του πτηνού.

Αναπαραγωγή

Τα ζευγάρια συνήθως σχηματίζονται κατά τη διάρκεια της χειμερινής περιόδου πριν από τη εαρινή μετανάστευση. Τα αρσενικά ανταγωνίζονται με επιθετικότητα για τα θηλυκά. Ως μέρος του φλερτ, το αρσενικό ανοίγει τα φτερά της ουράς, προσπαθώντας να «αυξήσει» το μέγεθός του και τραγουδάει επανειλημμένα. Μπορούν επίσης να εκτελούν πτήσεις ζευγαρώματος από δέντρο σε δέντρο, αν και δεν είναι τόσο εντυπωσιακές όσο των άλλων σπιζών.
Κατασκευάζουν τη φωλιά τους που, γενικά, βρίσκεται στην άκρη ενός σχετικά υψηλού κλαδιού σε κωνοφόρα δένδρα, έτσι ώστε να είναι κρυμμένη και δύσκολο να εντοπιστεί. Στην Ιβηρική Χερσόνησο κάνουν τις φωλιές τους σε έλατα (Abies alba), δασόπευκα (Pinus sylvestris) και μαυρόπευκα (P. nigra). Συνήθως φωλιάζουν κατά μικρές ομάδες (5-6 ζευγάρια), με τις φωλιές να βρίσκονται κοντά η μία στην άλλη. Η φωλιά είναι μικρή, σε σχήμα μπολ . Είναι κατασκευασμένη από μικρά κλαδιά, αποξηραμένα χόρτα, βρύα και μαλλί. Το υλικό επίστρωσης είναι ρίζες, τρίχες, φτερά, φυτικό υλικό και πούπουλα.
Η πρώτη ωοτοκία πραγματοποιείται στα μέσα Απριλίου. Το θηλυκό γεννάει (2-) 4 έως 5 (-6) αυγά, διαστάσεων 16,4 Χ 12,3 χιλιοστών σε μέγεθος και βάρους 1,3 γραμ. εκ των οποίων 5% είναι κέλυφος. Η επώαση διαρκεί μεταξύ 10 και 14 ημερών και πραγματοποιείται εξ ολοκλήρου από το θηλυκό. Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι και χρήζουν της άμεσης προστασίας των γονέων. Στην αρχή τους αναλαμβάνει το θηλυκό, ενώ το αρσενικό εφοδιάζει με τροφή. Μετά από 6-7 ημέρες συμμετέχει και το αρσενικό στην ανατροφή των νεοσσών. Οι νεοσσοί σιτίζονται με εξέμεση της τροφής  και αφήνουν τη φωλιά μετά από 15 ημέρες σε ημι-πτερωμένη κατάσταση. Στη συνέχεια, παραμένουν κοντά στην περιοχή της φωλιάς μέχρι ένα μήνα, όταν, με το πτέρωμά τους πλέον ολοκληρωμένο, διασκορπίζονται. Επακολουθεί δεύτερη ωοτοκία από τα μέσα Ιουνίου έως τα μέσα Ιουλίου.
Στην Ελλάδα, το λούγαρο έρχεται για να ξεχειμωνιάσει ή περνάει από τη χώρα κατά τις μεταναστεύσεις. Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ότι υπάρχουν μικροί αναπαραγόμενοι πληθυσμοί στα βουνά της Ροδόπης και της Πίνδου.

Κατάσταση πληθυσμού

To είδος δεν φαίνεται να διατρέχει κάποιο σοβαρό κίνδυνο, -εκτός από το γεγονός ότι αιχμαλωτίζεται συχνά για το κελάηδημά του- και αξιολογείται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC). Ωστόσο, περιλαμβάνεται στη Συνθήκη της Βέρνης (Παράρτημα ΙΙ), ως προστατευόμενο είδος.
Τους μεγαλύτερους καταγεγραμμένους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς στην Ευρώπη, διαθέτει η Ρωσία (πάνω από 2 εκατομ. άτομα), με τις Σκανδιναβικές χώρες να ακολουθούν. Τους μικρότερους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς έχουν οι Μεσογειακές χώρες.

Αιχμαλωσία

Παρόλο που το λούγαρο είναι από τα προστατευόμενα είδη που περιλαμβάνονται στη Συνθήκη της Βέρνης, αποτελεί από τα «αγαπημένα» πουλιά εκτροφής σε αιχμαλωσία. Εκτός από το θαυμάσιο κελάηδημά του, ένα ακόμη στοιχείο που το κάνει «ευάλωτο» στις προτιμήσεις των εκτροφέων, είναι ότι δεν απαιτεί ιδιαίτερη μέριμνα, ενώ δεν προσβάλλεται εύκολα από παράσιτα. Ένα από τα επιχειρήματα των εκτροφέων είναι ότι, ενώ στη φύση δεν ζουν περισσότερα από 2-4 χρόνια, σε αιχμαλωσία μπορεί να φθάσουν από 11-14 χρόνια.
Ωστόσο, δεν αναπαράγονται εύκολα στα κλουβιά, ενώ εμφανίζουν και γαστρεντερικά προβλήματα, εάν η διατροφή τους είναι ανεπαρκής. Επίσης απαιτούν σχετικά μεγάλα κλουβιά, διότι στην φύση αρέσκονται να εκτελούν μακρινές πτήσεις.
Διασταυρώνονται με τα καναρίνια, δίνοντας ενδιάμεσα άτομα (υβρίδια), κάτι που συμβαίνει και στην φύση, εκεί όπου αλληλεπικαλύπτονται οι κατανομές τους.

Λόγιες

Άλλες λόγιες ονομασίες του είδους είναι: Σπίζα η ακανθυλλίς, Σπίζα η πρασίνη, Ακανθυλίς/Ακανθίς η πρασίνη και Ακανθυλλίς/Ακανθίς η χρυσοπράσινη.