Διώξεις κατά Χριστιανών έως τον 4ο αιώνα

Στην εποχή του Χριστού (Kαινή Διαθήκη)

Ο Χριστιανισμός ξεκίνησε ως αίρεση των Εβραίων, και σύμφωνα με την Καινή Διαθήκη,  Φαρισαίοι, συμπεριλαμβανομένου του Αποστόλου Παύλου, πριν από τη μεταστροφή του στον Χριστιανισμό, δίωκαν τους πρώτους Χριστιανούς. Οι πρώτοι Χριστιανοί κήρυτταν το δεύτερο ερχομό του Μεσσία, το  οποίο δεν είναι σύμφωνο προς τις εβραϊκές θρησκευτικές διδασκαλίες.  Παρά τις μεμονωμένες μεταστροφές Εβραίων προς το Χριστιανισμό, αυτοί στη  συντριπτική τους πλειοψηφία δεν έγιναν Χριστιανοί.  Κατά μία άποψη, οι Εβραίοι έβλεπαν τις διώξεις  κατά Χριστιανών ως μέτρα  πειθαρχίας μεταξύ Εβραίων, καθώς μέχρι τον 2ο αιώνα δεν ήταν σαφής η διάκριση μεταξύ των δύο θρησκειών.   Οι Χριστιανοί, από την άλλη πλευρά, αισθάνονταν ότι διώκονται και όχι ότι  "πειθαρχούνται."
Η διχόνοια μεταξύ των Εβραίων άρχισε σχεδόν αμέσως με τις διδασκαλίες του Αγίου Στεφάνου στην Ιερουσαλήμ, ο οποίος θεωρήθηκε αποστάτης. Σύμφωνα με τις Πράξεις των Αποστόλων, ένα χρόνο μετά την Σταύρωση του Ιησού, ο Στέφανος λιθοβολήθηκε για την υποτιθέμενη  αλλαγή πίστης, με τον Σαούλ (μετέπειτα Παύλο) να επιβλέπει.
Tο 41 μ.Χ., όταν ο Αγρίππας A',  έλαβε τον τίτλο του Βασιλιά των Ιουδαίων,  συνέχισε τις διώξεις κατά τις οποίες ο Απόστολος Ιάκωβος έχασε τη ζωή του, ο Πέτρος μόλις κατάφερε να γλυτώσει και οι υπόλοιποι των αποστόλων διασκορπίστηκαν. Μετά το θάνατο του Αγρίππα, ακολούθησε  ρωμαϊκή διοίκηση και τηρήθηκε μια ουδετερότητα, έως ότου ο έπαρχος (προκουράτωρ)  Festus πέθανε και ο αρχιερέας Άννας II εκμεταλλεύτηκε το κενό εξουσίας για να επιτεθεί στην Εκκλησία και να εκτελεστεί ο Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, τότε ηγέτης των Χριστιανών της Ιερουσαλήμ. Η Καινή Διαθήκη αναφέρει ότι Απόστολος Παύλος φυλακίστηκε επανειλημμένα από τις Ρωμαϊκές αρχές, λιθοβολήθηκε από τους Φαρισαίους και αφέθηκε ημιθανής σε μία περίπτωση, και τελικά οδηγήθηκε ως κρατούμενος στη Ρώμη. Ο Απόστολος Πέτρος και άλλοι πρώτοι Χριστιανοί  επίσης, φυλακίστηκαν, ξυλοκοπήθηκαν και κακοποιήθηκαν. Η μεγάλη Εβραϊκή εξέγερση, με αφορμή τη θανάτωση 3.000 Εβραίων από τους Ρωμαίους, οδήγησε στην καταστροφή της Ιερουσαλήμ το 70 μ.Χ., στο τέλος του Δεύτερου Ναού  και την  αποδυνάμωση των Εβραίων διωκτών. Σύμφωνα με μια παλιά παράδοση της Εκκλησίας, η οποία  επί το πλείστον αμφισβητείται από τους ιστορικούς, η πρώτη Χριστιανική κοινότητα είχε προηγουμένως φύγει από την Ιερουσαλήμ προς την ήδη ειρηνική περιοχή της Πέλλας της Δεκαπόλεως.
Η Καινή Διαθήκη, και ιδιαίτερα το Ευαγγέλιο του Ιωάννη, παραδοσιακά ερμηνεύεται ότι περιέχει μαρτυρίες για την απόρριψη του Ιησού από τους Φαρισαίους και κατηγορίες για ευθύνη των Φαρισαίων για τη σταύρωσή του.  Κατά άλλη ερμηνεία, η πολεμική ρητορική ήταν μέρος της αντιπαράθεσης μεταξύ διαφορετικών σχολών της εποχής και δεν πρέπει να εκλαμβάνονται κυριολεκτικά, όπως συνέβη  αιώνες αργότερα και οδήγησε στον της Χριστιανικό αντισημιτισμό.
Ο Walter Laqueur υποστηρίζει ότι η εχθρότητα μεταξύ Χριστιανών και Εβραίων εκτείνεται σε πολλές γενεές.  Τον 4ο αιώνα, ο Ιωάννης Χρυσόστομος πίστευε ότι οι Φαρισαίοι μόνο, και όχι οι Ρωμαίοι, ήταν υπεύθυνοι για το φόνο του Ιησού. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Laqueur: "Η απαλλαγή του Πιλάτου από την ενοχή μπορεί να συνδέεται με τις ιεραποστολικές  δραστηριότητες του πρώιμου Χριστιανισμού στη Ρώμη και την επιθυμία να μην  ανταγωνιστούν αυτούς που ήθελαν να προσηλυτίσουν."

Αναφορές για Διωγμούς επί Νέρωνα

Σύμφωνα με αρκετές χριστιανικές πηγές και την παράδοση, και μερικές μη χριστιανικές πηγές, επί βασιλείας Νέρωνα έγιναν διωγμοί εναντίον των Χριστιανών. Κάποιες πηγές (όπως ο Τάκιτος) συσχετίζουν τους διωγμούς με την Μεγάλη πυρκαγιά της Ρώμης του 64 μΧ, ενώ άλλες όχι. Κατά τον ιστορικό και γερουσιαστή (senatus) Τάκιτο, ο Νέρωνας για να αποσείσει τις υποψίες ότι αυτός ήταν υπεύθυνος για την πυρκαϊά, έριξε την ευθύνη στους Χριστιανούς και εφάρμοσε αντιχριστιανικές διώξεις. Ο Τάκιτος είναι από τους πρώτους παγανιστές συγγραφείς που αναφέρει διώξεις Χριστιανών. Στα Χρονικά του έγραψε ότι "για να απαλλαγεί από τις υποψίες, ο Νέρωνας ενίσχυσε την κατηγορία και προκάλεσε τα πιο ακραία βασανιστήρια σε μια τάξη που μισούσε για τα βδελύγματά τους, αυτούς που ονομάζονται Χριστιανοί (Chrestiani) από το λαό. Ο Χριστός, από όπου προέρχεται το όνομα, υπέστη την βαρύτερη των ποινών κατά τη βασιλεία του Τιβερίου ...". Στη συνέχεια αναφέρει ότι έγινε κάθε είδους εξευτελισμός των συλληφθέντων για την πυρκαϊά. Τους σκέπαζαν με δέρματα ζώων και τους έριχναν να τους κατασπαράξουν τα σκυλιά, ή τους κάρφωναν σε σταυρούς, ή τους έκαιγαν για να χρησιμεύσουν ως φωτισμός τη νύχτα. Ο Νέρων προσέφερε τους κήπους του για το θέαμα και ο ίδιος παρακολουθούσε από ένα άρμα (Tacitus, Annales, XV). Οι θεαματικές τιμωρίες συνήθως εφαρμόζονταν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ως μέθοδος που ενέπνεε την υποστήριξη του λαού προς το καθεστώς. Με τέτοιου είδους θεάματα οι θεατές, ανεξαρτήτως τάξης, ενώνονταν μέσα σε ένα αίσθημα ανωτερότητας. Όμως κατά τον Τάκιτο, αυτές οι τιμωρίες των Χριστιανών προκάλεσαν τον οίκτο του λαού, ο οποίος αισθάνθηκε ότι δεν γίνονταν για το δημόσιο συμφέρον (non utilitate publica) αλλά λόγω της σκληρότητας του αυτοκράτορα.

O Μεγάλος Διωγμός επι Διοκλητιανού

Οι περιστασιακές διώξεις κορυφώθηκαν με τη βασιλεία του Διοκλητιανού και του Γαλερίου στο τέλος του τρίτου και στις αρχές του 4ου αιώνα.  Ξεκινώντας με μια σειρά από τέσσερα διατάγματα που απαγόρευαν τις Χριστιανικές πρακτικές και διέτασαν τη φυλάκιση των Χριστιανών ιερέων, οι διώξεις εντάθηκαν έως ότου όλοι οι Χριστιανοί της αυτοκρατορίας διατάχθηκαν να θυσιάζουν στους Ρωμαϊκούς θεούς αλλιώς αντιμετώπιζαν εκτέλεση. Λέγεται ότι πάνω από 20.000 Χριστιανοί εκτελέστηκαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Διοκλητιανού. Ένας από τους πιο εξέχοντες εκείνης της περιόδου ήταν ο Άγιος Γεώργιος, ένας Ρωμαίος στρατιώτης που αποκήρυξε το αυτοκρατορικό διάταγμα, και μπροστά από στους στρατιώτες και αξιωματούχους δήλωσε ότι είναι Χριστιανός. Αν και ο Διοκλητιανού  επίμονα δίωκε τους Χριστιανούς στο Ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας, οι συν-αυτοκράτορες της Δύσης δεν ακολούθησε τα διατάγματα, και έτσι  οι Χριστιανοί στη Γαλατία, την Ισπανία και την Βρετανία έμειναν σχεδόν ανενόχλητοι.
Η δίωξη αυτή διήρκεσε μέχρι την άνοδο του Κωνσταντίνου στην εξουσία το 313 οπότε νομιμοποιήθηκε και ο Χριστιανισμός. Επί  Θεοδοσίου Α'  στα τέλη του 4ου αιώνα, ο Χριστιανισμός έγινε η επίσημη θρησκεία της Αυτοκρατορίας. Μεσολάβησε η βασιλεία του Ιουλιανού Β' κατά την οποία προσωρινά, αποκαταστάθηκε η παραδοσιακή Ρωμαϊκή θρησκεία. 

Οικονομικές διώξεις κατά Χριστιανών

Οι εκκλησιαστικοί πατέρες και τα αγιολογικά κείμενα δίνουν έμφαση στο μαρτύριο των Χριστιανών και στην ομολογία της πίστης ενώπιον των αρχών. Υπάρχουν όμως και τεκμήρια σε παπύρους που δείχνουν ότι υπήρχαν και οικονομικές ποινές επί των Χριστιανών, οι οποίοι ανέπτυξαν και κάποιες μορφές αντίστασης. Μια από τις ποινές που επιβάλλονταν ήταν η κατάσχεση των περιουσιακών στοιχείων των Εκκλησιών, κινητών ή ακινήτων. Σώζεται αιγυπτιακός πάπυρος όπου καταγράφονται τα είδη σε χρυσό, ασήμι κλπ που κατάσχονται από εκκλησία στη σημερινή Αλγερία. Μεταξύ άλλων κατάσχονται και ιερά κείμενα που έκρυβαν κάποιοι Χριστιανοί στα σπίτια τους. Άλλη Εκκλησία φαίνεται ότι επέλεξε να κρύψει τα πολύτιμα αντικείμενα και οι αργές δεν βρήκαν κάτι πολύτιμο να κατάσχουν, ή θεωρείται πιθανό ότι δωροδοκήθηκαν οι κρατικοί υπάλληλοι. Από τον Λακτάντιο γνωρίζουμε ότι μετά τη λήξη του διωγμού, επί Λικινίου, δόθηκε διαταγή να επιστραφούν οι περιουσίες στους Χριστιανούς. Από άλλους παπύρους προκύπτει ότι κατάσχονταν και ιδιωτικές περιουσίες όπως κτήματα. Μεταξύ των μέτρων που εφαρμόζονταν κατά των Χριστιανών, ήταν και η υποχρέωση να θυσιάζουν στους θεούς αν ήθελαν να προσφύγουν σε δικαστήριο. Από τον Λακτάντιο αναφέρεται και επιβεβαιώνεται από πάπυρο
ότι στα δικαστήρια είχαν στηθεί βωμοί όπου οι πολίτες έπρεπε να θυσιάσουν μπροστά στους δικαστές. Για να το αποφύγουν αυτό, κάποιοι Χριστιανοί εξουσιοδοτούσαν κάποιον παγανιστή να κάνει τη θυσία.

Εκτιμήσεις Ιστορικών

O Frend υπολογίζει τον αριθμό όσων χριστιανών έχουν σκοτωθεί από τον «μεγάλο διωγμό» σε 3000-3500 αλλά οι Ste. Croix και Liebeschutz βρίσκουν τον αριθμό αυτό εξαιρετικά διογκωμένο. 
O καθηγητής Danny Praet υπολογίζει ότι ο καλούμενος ως «μεγάλος διωγμός» κράτησε 2 χρόνια στην Δυτική αυτοκρατορία και 10 στην Ανατολική, ενώ υπήρχε ελαστικότητα στην επιβολή των αυτοκρατορικών οδηγιών από τους κατά τόπους κυβερνήτες. Επιπλέον, οι αυτοκρατορικές αρχές ποτέ δεν επεδίωξαν να "εξαλείψουν κυριολεκτικά" τους Χριστιανούς. Σύμφωνα με τον Praet, η ιστορίες για αιματοχυσίες στην αρχαιότητα είναι υπερβολικές, ενώ παραπέμποντας σε άλλους Ιστορικούς: "Ο χριστιανός κλήρος και οι σημαντικότεροι λαϊκοί γίνανε θύματα, αλλά εκτός από εξαιρετικές περιστάσεις, οι απλοί Χριστιανοί ήταν απίθανο να γίνουν θύμα διώξεων. Φυσικά το να δοθεί ένας αριθμός, είναι δύσκολο γιατί υπήρχαν πολλά είδη καταπίεσης όπως η φυλάκιση και τα βασανιστήρια.
Η θεολόγος Κάντιτα Μος  , υποστηρίζει στο βιβλίο της «Ο μύθος των διωγμών» πως οι διωγμοί εναντίον των χριστιανών είναι μύθος ο οποίος δημιουργήθηκε στην αρχαιότητα λόγω εσωτερικών διαμαχών των χριστιανών της αρχαιότητας  Η Μος υποστηρίζει πως οι όποιες διώξεις Χριστιανών ήταν σποραδικές, πως οι ρωμαϊκές αρχές δεν κάνανε διωγμούς εναντίον των χριστιανών εκτός από μια μικρή περίοδο 12 χρόνων τους πρώτους 3 αιώνες του Χριστιανισμού, όπου τότε οι Χριστιανοί ήταν στόχος των αυτοκρατορικών αρχών. ενώ η αντίληψη του Διωγμού είναι θεμελιώδες στην κοσμοθεωρία του Χριστιανισμου, σημειώνοντας πως δημιουργεί την εντύπωση πως οι χριστιανοί είναι μια μειονότητα που αντιμετωπίζει πόλεμο- ακόμη και όταν είναι αριθμητικά οι περισσότεροι. O ιστορικός Πολ Κάβιλ (Paul Cavill)  ισχυρίζεται πως η Καινή Διαθήκη διδάσκει πως οι διώξεις είναι σύμφυτες με τον Χριστιανισμο και αυτό έδινε την αίσθηση στους πρώτους χριστιανούς ότι διώκονταν, δημιουργόντας το Χριστιανικό σύμπλεγμα δίωξης Την ίδια άποψη εκφράζει και η καθηγήτρια Θεολογίας Φραντσέσκα Σταυρακοπούλου
Το έργο της Καντιντα Μος προκάλεσε αρκετό διάλογο. H ακαδημαϊκή Θεολόγος Anne T. Thayer  σε άρθρο της στο επιστημονικό περιοδικό Interpretation  ισχυρίζεται πως η Μος έχει κάνει αρκετά καλή δουλεία με την χρήση και μελέτη των πρωτότυπων πηγών.