Έκθεση Πόρτερ

Με την ονομασία Έκθεση Πόρτερ, ή Μνημόνιο Πόρτερ φέρεται στη νεότερη ελληνική ιστορία η έκθεση που συνέταξε ο Πωλ Α. Πόρτερ, αρχηγός της αμερικανικής αποστολής στην Ελλάδα το 1947, ενόψει της οικονομικής βοήθειας του δόγματος Τρούμαν, εξ ου και το όνομά της.

Γενικά

Η έκθεση αυτή αφορούσε την πολιτική, κοινωνική και οικονομική κατάσταση της Ελλάδας τρία χρόνια μετά τον πόλεμο, όπως αυτή φαινόταν σε οποιονδήποτε ξένο παρατηρητή χωρίς να εξετάζει και να εμβαθύνει τις συνθήκες που δημιούργησαν την όποια εικόνα της. Συντάχθηκε μέσα σ' ένα περίπου μήνα και υποβλήθηκε στη συνέχεια στο Αμερικανικό Κογκρέσο, όπου ο ίδιος ο συντάκτης της την ανέλυσε. Παρά τις όποιες αρνητικές θέσεις που παρουσίαζε η έκθεση αυτή, ουσιαστικά άνοιξε το δρόμο ώστε να συμπεριληφθεί και η Ελλάδα μαζί με την Τουρκία και το Ιράν στην μεγάλη αμερικανική βοήθεια του Δόγματος Τρούμαν. Είναι γεγονός ότι η γεωπολιτική κατάσταση της εποχής εκείνης, όπως είχε διαμορφωθεί ουσιαστικά, δεν άφηνε περιθώρια αναμονής κατά την ιδέα του ψυχρού πολέμου, όπως είχε αρχίσει μεταπολεμικά να αναπτύσσεται και που σημειωτέον δεν είχε ακόμα ιδρυθεί το ΝΑΤΟ.
Ο Πωλ Πόρτερ ήταν ένας ψηλόλιγνος με ματογυάλια Αμερικανός δικηγόρος και πολιτικός που επί προεδρίας Φ. Ρούσβελτ είχε αναλάβει πρόεδρος της αμερικανικής Ομοσπονδιακής Επιτροπής Επικοινωνιών. Στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είχε ενταχθεί στο Γραφείο Διοίκησης Τιμών (ελέγχου τιμών) ως διαχειριστής αναπληρωτής, και στη συνέχεια, βοηθός διευθυντής του Γραφείου της Οικονομικής Σταθεροποίησης υπό τον Fred M. Vinson. Τον Δεκέμβριο του 1946 ο πρόεδρος των ΗΠΑ Χάρυ Τρούμαν, έχοντας δεχθεί προηγουμένως τον Έλληνα πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Τσαλδάρη, που ζητούσε εναγωνίως οικονομική βοήθεια, διόρισε τον Πόρτερ επικεφαλής της Αμερικανικής Οικονομικής Αποστολής στην Ελλάδα, με το βαθμό του πρέσβη.
 
Ο Πωλ Πόρτερ ήλθε στην Ελλάδα στις 18 Ιανουαρίου του 1947, ομολογουμένως σε μια ιδιαίτερα δύσκολη οικονομική κατάσταση, στην οποία είχε περιέλθει τότε η χώρα. Μέσα σε έξι ημέρες παραιτήθηκε η τότε κυβέρνηση, μετά από μακρά απεργία 6 ημερών των δημοσίων υπαλλήλων, και ανέλαβε την πρωθυπουργία ο εξωκοινοβουλευτικός τραπεζίτης Δημήτριος Μάξιμος σχηματίζοντας κυβέρνηση συνασπισμού (Κυβέρνηση Δημητρίου Μαξίμου 1947). Ο Πωλ Πόρτερ, εξετάζοντας την τότε ελληνική δημοσιονομική κατάσταση, συνέταξε στις 14 Φεβρουαρίου σχετική έκθεση με προτάσεις-εισηγήσεις για άμεση αναπροσαρμογή προς βελτίωση, την οποία και υπέβαλε προς τον τότε υφυπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Γουίλλιαμ Λ. Κλέιτον.  Την ίδια έκθεση υπέβαλε αργότερα στο Κογκρέσο στις 28 Μαρτίου, όπου και ο ίδιος την παρουσίασε και την ανέλυσε, παρότι είχε ανακοινωθεί επίσημα ένα δεκαπενθήμερο πριν η εφαρμογή του Δόγματος Τρούμαν για την Ελλάδα.

Η Έκθεση Πόρτερ

Το πρωτότυπο της Έκθεσης Πόρτερ βρίσκεται σήμερα, μαζί με το αρχείο του Αμερικανού επιτετραμμένου, στον ομώνυμο φάκελλο στη Βιβλιοθήκη Τρούμαν, μία από τις δεκατρείς Προεδρικές Βιβλιοθήκες των ΗΠΑ. Όλο το αρχείο Πώλ Α. Πόρτερ, αν και έχει αποχαρακτηριστεί από το 1975, διατηρεί πνευματικά δικαιώματα που έχουν εκχωρηθεί στην αμερικανική κυβέρνηση, παρέχοντας ανοικτή πρόσβαση. Το αρχείο αυτό κατά το μέρος που αφορά την Ελλάδα, το 1947, περιλαμβάνει πλήθος σημειώσεων και σύντομων βιογραφιών των τότε Ελλήνων πολιτικών, δημοσιονομικές κρίσεις, ημερολόγια Ιανουαρίου και Φεβρουαρίου του 1947, δημοσιεύματα εφημερίδων, αλληλογραφία και σχετικά μνημόνια.
Τα όσα έχουν δημοσιευτεί στην Ελλάδα προέρχονται βασικά από τις σχετικές αναφορές στην Έκθεση Πόρτερ της ελληνικής εφημερίδας «Ελευθερία» των φ. 1ης, 9ης και 10ης Μαΐου του 1947, καθώς και από μία δημοσίευση του αμερικανικού εβδομαδιαίου περιοδικού Κόλιερς (Collier's), τον Σεπτέμβριο του 1947, όπου φιλοξένησε γενικές εντυπώσεις του Πωλ Πόρτερ για την Ελλάδα. Μέρος αυτών των εντυπώσεων συμπεριέλαβε ο  Σπ. Θεοδωρόπουλος στο βιβλίο του Απ' το δόγμα Τρούμαν στο δόγμα Χούντα.

Παρατηρήσεις - Σχόλια

Το ερμηνευτικό σχήμα φτωχός λαός-ανίκανη κυβέρνηση που διαπερνάει το κείμενό του βασίζεται σε ένα πλαίσιο ιδεών σχετικά με τον ρόλο του κράτους και τη λειτουργία της  οικονομίας: δεν υπάρχει ενεργής ανάμειξη της κυβέρνησης στην οικονομία. Ο Πορτέρ είναι φορέας της αντίληψης του Νιου Ντηλ που προκρίνει την κρατική παρέμβαση κι όχι τον αυτοματισμό της προσφοράς και της ζήτησης ή τις δυνάμεις της ελεύθερης αγοράς
Οι προτάσεις του Πόρτερ δεν αποσκοπούσαν στην αναμόρφωση ή μεταρρύθμιση της οικονομίας αλλά στην αποτελεσματικότερη λειτουργία της με καταπολέμηση του πληθωρισμού και τον ισοσκελισμένο προϋπολογισμό. Οι προτάσεις του αφορούσαν δημόσιες επενδύσεις μετριοπαθείς παρεμβάσεις στην διαμόρφωση της πολιτικής των μισθών διά μέσου διαπραγματεύσεων ανάμεσα στην εργοδοσία και τους εργαζόμενους,  τον έλεγχο των τιμών, τον έλεγχο των ενοικίων και την πάταξη απόκρυψης αγαθών. Εισηγήθηκε φορολογικές μεταρρυθμίσεις με σκοπό την αύξηση του φόρου εισοδήματος, μεταρρυθμίσεις στο δημόσιο τομέα: μείωση υπουργείων και προσωπικού δημοσίων υπαλλήλων. Ακόμα περιορισμός εισαγωγών και αύξηση συναλλαγματικών διαθεσίμων της χώρας. 
Όπως επισημαίνει ο Πολυμέρης Βόγλης, «Η ανικανότητα που διαπιστώνει ο Porter, δεν οφείλεται απλά σε οριενταλιστικές προκαταλήψεις απέναντι στους Έλληνες. Οφείλεται κυρίως, σε μια θεώρηση η οποία αντιμετώπιζε τα οικονομικά προβλήματα ως ζητήματα ορθολογικής οργάνωσης και κατάλληλης διαχείρισης[...]»