Ιωάννης ο Ιταλός

Βίος

Ο Ιωάννης Ιταλός καταγόταν από την Καλαβρία. Μετά από σύντομη διαμονή στη Σικελία και αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές του στη Νότια Ιταλία, μετέβη σε νεαρή ηλικία στην Κωνσταντινούπολη κατά το 1055 για να σπουδάσει φιλοσοφία. Μετά τη μαθητεία του στη νομική σχολή των Σχολαστικών, προσκολλήθηκε στον Μιχαήλ Ψελλό, τον περίφημο θεολόγο, λόγιο και φιλόσοφο (1018-1096 περίπου). Στην Νότια Ιταλία είχε διδαχθεί την αριστοτελική φιλοσοφία ενώ από τον Μιχαήλ Ψελλό την πλατωνική φιλοσοφία. Υπήρξε ο διαπρεπέστερος και σημαντικότερος μαθητής του και τον διαδέχτηκε στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο, λαβαίνοντας (κατά πάσα πιθανότητα ήδη το 1054) τον τίτλο του Ύπατου των Φιλοσόφων, δηλαδή του «κοσμήτωρα της φιλοσοφικής σχολής της Κωνσταντινουπόλεως», όταν κατηγορήθηκε ο Ψελλός ως πλατωνιστής και αποσύρθηκε σε μοναστήρι της Μικράς Ασίας. Στη σχολή ερμήνευε έργα του Αριστοτέλη, του Πλάτωνα και των Νεοπλατωνικών και χρησιμοποιούσε την αριστοτελική μέθοδο για τη διδασκαλία της πλατωνικής φιλοσοφίας. Διακρίθηκε για την ευρύτατη φιλοσοφική του παιδεία και την εξαιρετική διαλεκτική δεινότητα που διέθετε, μολονότι περιγράφεται ότι είχε γλωσσικές αδυναμίες, πλημμελή γνώση της λογικής και εγωιστικό, ισχυρογνώμον ύφος. Οι μαρτυρίες που σώζονται για το πρόσωπο του Ιωάννη Ιταλού προέρχονται από εχθρικά διακείμενες προς αυτόν πηγές.

Αντιλήψεις

Ο Ιωάννης Ιταλός, σε μια περίοδο που γινόταν απόπειρα πνευματικής αναγέννησης του Βυζαντίου, πρωτοστάτησε στην αναβίωση της φιλοσοφίας ως αυτόνομης επιστήμης. Ο Ιωάννης πίστευε ότι η φιλοσοφία δεν ήταν μόνον η μελέτη και διδασκαλία των πολύτιμων φιλοσοφικών συστημάτων του παρελθόντος ούτε η χρήση της φιλοσοφικής μεθοδολογίας ως θεολογικού εργαλείου αλλά ότι αποτελούσε μια ζωντανή πραγματικότητα η οποία υποστηριζόταν από τη δύναμη της ανθρώπινης λογικής. Έτσι ο ίδιος δε φαίνεται να διέκρινε τη συνήθη βυζαντινή πρακτική του διαχωρισμού των πεδίων της φιλοσοφίας και της θεολογίας, αφού είναι χαρακτηριστικό πως η εκκλησία και το κράτος δεν δίωξαν ποτέ τη φιλοσοφική σκέψη, αντιθέτως την ενθάρρυναν, όσο όμως δεν οδηγούσαν σε ετεροδοξία. Στην περίπτωση του Ιταλού δηλαδή, δεν είχαμε μία προσπάθεια να ερμηνεύσει τις προεκτάσεις του δόγματος στη ζωή των ανθρώπων, αλλά επιχείρηση να υποκατασταθούν τα δόγματα. Ουσιαστικά δε χρησιμοποίησε τη μέθοδο που είχαν χρησιμοποιήσει ο Ψελλός και άλλοι φιλόσοφοι της Βυζαντινής περιόδου. Κάποιοι θα αντιλέξουν ότι τα παραδείγματα διωγμών διανόησης και εξαφάνισης βιβλίων είναι χιλιάδες, άρα και η νόρμα της περιόδου. Παραδείγματα όπως του Ιωάννη του Ιταλού και της σχολής του Πλήθωνος Γεμιστού αργότερα, είναι χαρακτηριστικά της περιόδου. Ιδιαίτερη επίδραση δέχτηκε από το έργο των Νεοπλατωνικών. Έτσι, φαίνεται ότι δεν δεχόταν την αιώνια κόλαση και την προσκύνηση των εικόνων, ενώ δεχόταν την αιωνιότητα της ύλης, την αυθυπαρξία των ιδεών και την προΰπαρξη των ψυχών και την μετεμψύχωση. Επίσης, ασχολήθηκε με την αναζήτηση της λογικής εξήγησης τού τρόπου με τον οποίο ενώθηκαν οι δύο φύσεις θεϊκή και ανθρώπινη του Ιησού Χριστού και με τον τρόπο με τον οποίο θεώθηκε η σάρκα. Θεωρούσε αυτονόητο να μπορεί κανείς να φιλοσοφεί ελεύθερα και ξεχώριζε τον φιλοσοφικό από τον θεολογικό τομέα, πιστεύοντας ότι μπορούσε να έχει κανείς διαφορετικές απόψεις στον καθένα.
Ο Ιωάννης διακήρυσσε προφανώς ότι αρκεί η πραγματική, δηλαδή κοσμική, επιστήμη ώστε να διερευνηθεί η αλήθεια, ότι η φιλοσοφική σκέψη είναι αυτόνομη, ακόμη και ξέχωρη, από τα εκκλησιαστικά δόγματα, ότι τόσο οι ιδέες όσο και η ύλη είναι αιώνιες, ότι υπάρχει παλιγγενεσία των ψυχών, ότι ισχύει το «ουδέν εξ ουδενός» των Εθνικών φιλοσόφων και δεν υπάρχει εκ του μηδενός δημιουργία και ότι τα θαύματα πρέπει να απορρίπτονται ως αντικείμενα στους φυσικούς νόμους. Είχε την άποψη ότι η κλασική θρησκευτική και η παράδοση της διανόησης παρέχουν ό,τι χρειάζεται —αν όχι και περισσότερα— ο άνθρωπος να γνωρίζει και να κατέχει ως προς τον Χριστιανισμό . Παρόλα αυτά, πίστευε ότι για να γίνουν δεκτές οι εξ αποκαλύψεως χριστιανικές αλήθειες θα έπρεπε να εναρμονισθούν πρώτα προς τις αρχές του φιλοσοφικού συστήματος που εισηγούνταν με τη βοήθεια των αριστοτελικών συλλογισμών. Όπως και ο Ψελλός, όσον αφορά τα διαλεκτικά και λογικά ζητήματα ακολουθούσε τον Αριστοτέλη, ενώ ως προς τα μεταφυσικά τις αντιλήψεις του Πλάτωνα. Ο Ιταλός τελικά μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένας πρόδρομος του σχολαστικισμού, με την έρευνα της επίλυσης των δογματικών ζητημάτων μόνο διά του λογικού.

Επίδραση της διδασκαλίας του και αντιδράσεις

Η διδασκαλία του Ιωάννη, μια απόπειρα συγκρότησης θεολογικού συστήματος με τη βοήθεια της φιλοσοφικής σκέψης, καθιστούσε μη αναγκαία την εκκλησιαστική αυθεντία και ήταν αδιάφορη προς τα χριστιανικά δόγματα. Η ανάμειξη θεολογίας και φιλοσοφίας όπως εμφανίστηκε στις απόψεις του φιλόσοφου ανησύχησαν την Εκκλησία η οποία αντέδρασε με αυξανόμενη καταστολή, πιθανώς και εξ αιτίας του πολεμικού και προσηλυτιστικού του χαρακτήρα. Η Άννα Κομνηνή τον περιγράφει με μελανά χρώματα όσον αφορά την παιδεία και τους τρόπους του.
Όντας άτομο με ευρύτητα και βαθύτητα πνεύματος και δημιουργικότητα, οι διδασκαλίες τού Ιωάννη Ιταλού ασκούσαν μεγάλη επίδραση και έγιναν αποδεκτές —εκτός από τους μαθητές του— από επιφανή μέλη της κοινωνίας και ιεράρχες —η Άννα Κομνηνή υποστηρίζει ότι ακόμη «και αυτός ο πατριάρχης Ευστράτιος Γαριδάς διέκειτο συμπαθώς προς τας δοξασίας του», ότι μαζί με άλλους αρχιερείς ήταν «θαυμασταί» του και είχαν ασπασθεί τις ιδέες του—, γεγονός που ενοχλούσε τον θρησκευόμενο αυτοκράτορα.

Εμπλοκή του Αυτοκράτορα Αλεξίου Κομνηνού

Καθώς οι αυτοκράτορες της δυναστείας των Κομνηνών έτρεφαν ιδιαίτερη εκτίμηση στη θεολογία, έτσι και ο Αλέξιος Κομνηνός εξέδωσε πραγματεία για να αντικρούσει τις δοξασίες του Ιωάννη Ιταλού, με ιδιαίτερη έμφαση στην θεανθρώπινη ύπαρξη του Ιησού Χριστού. Ο αυτοκράτορας Αλέξιος ήταν δύσπιστος προς τον Ιωάννη, λόγω της οικειότητας τού φιλοσόφου με τον προηγούμενο αυτοκράτορα, τον Μιχαήλ Ζ'. Μετά από έρευνα που διέταξε ο αυτοκράτορας υπό την πίεση θεολόγων και ιεραρχών, ο Ιωάννης κατηγορήθηκε ότι, μεταξύ άλλων, αναβίωνε την ψεύτικη διδασκαλία της αρχαίας φιλοσοφίας σχετικά με την ψυχή και σχετικά με την αιωνιότητα της ύλης και των ιδεών, καθώς επίσης ότι παραθεωρούσε τα κριτήρια της πατερικής παράδοσης για τη σχέση της ελληνικής φιλοσοφίας με την εκκλησιαστική παράδοση.

Απολογία στη Σύνοδο

Το 1077 η Ενδημούσα σύνοδος της Κωνσταντινούπολης εξέτασε το ζήτημα και θεώρησε ότι αμφισβητούνταν όχι μόνο ζητήματα χριστιανικής σωτηριολογίας αλλά και η αυθεντικότητα και το αμετάβλητο της εκκλησιαστικής παράδοσης. Η σύνοδος αναγνώρισε ότι τα «ελληνικά μαθήματα» είναι χρήσιμα και αναγκαία αλλά αποδοκίμασε την «προτίμησιν» της ελληνικής φιλοσοφίας έναντι της εκκλησιαστικής παράδοσης και την νόθευση της χριστιανικής διδασκαλίας με ακραίες φιλοσοφικές ιδέες. Ο Ιωάννης Ιταλός κλήθηκε από την σύνοδο σε απολογία και υποχρεώθηκε να αναθεματίσει όλες τις «κακοδοξίες» που του αποδίδονταν από την σύνοδο. Παρά το ότι σε αυτές δεν αναφερόταν το όνομα του Ιωάννη Ιταλού, ουσιαστικά ήταν προσωπικός ο αναθεματισμός που έγινε. Έκτοτε ο Ιωάννης συνέχισε να διδάσκει στην Ακαδημία της Κωνσταντινούπολης, επιφυλακτικότερος πλέον όταν ανέπτυσε το θέμα της σχέσης των αρχών της φιλοσοφίας προς τα εκκλησιαστικά δόγματα.

Κατηγορίες για το ζήτημα των εικόνων

Ο πρώτος κύκλος των μετέπειτα προβλημάτων ανέκυψε όταν η Ενδημούσα σύνοδος αποφάσισε να προσφέρει καθιερωμένα λατρευτικά χρυσά και αργυρά σκεύη, μαζί με τον πολύτιμο διάκοσμο κάποιων ιερών εικόνων, για να καλυφτούν οικονομικές ανάγκες που προέκυψαν από τις μάχες που έδινε ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α' Κομνηνός με τους Νορμανδούς που είχαν εισβάλει στα δυτικά της αυτοκρατορίας. Ο πατριάρχης Κωνσταντινούπολης Ευστράτιος Γαριδάς (1081-1084) υποστήριξε αυτή την απόφαση της συνόδου. Εντούτοις, ο μητροπολίτης Χαλκηδόνας Λέοντας αντέδρασε έντονα, θεωρώντας την ενέργεια αυτή ως μια νέα μορφή Εικονομαχίας. Με την απόφαση της συνόδου και του αυτοκράτορα συντάχθηκε και ο Ιωάννης, αναπτύσσοντας συλλογισμό ο οποίος έδωσε λαβή σε αντιπάλους του να τον κατηγορήσουν ως εικονομάχο και να ανακινήσουν το ζήτημα της διδασκαλίας του.

Απολογία, «Ομολογία Πίστεως» και καταδίκη του Ιωάννη

Ένας δεύτερος κύκλος θεολογικών ερίδων προέκυψε όταν συγκεντρώθηκαν σε έναν ενιαίο κατάλογο όλες οι εναντίον του διαδιδόμενες από τους αντιπάλους του κατηγορίες για «αιρετικές κακοδοξίες». Αυτός ο κατάλογος, εκτός από τις παλιότερες κατηγορίες που περιέχονταν στα 9 Κεφάλαια (1077), τόνιζε την καταγγελία περί εικονομαχικών φρονημάτων, με το τεκμήριο μάλιστα ότι ο Ιωάννης είχε ρίξει μια πέτρα σε μια εικόνα για να αποδείξει τις απόψεις του. Τον Μάρτιο του 1082 ο πατριάρχης Κωνσταντινούπολης Ευστράτιος Γαριδάς κάλεσε τον Ιωάννη Ιταλό να απολογηθεί ενώπιον της συνόδου για τις κατηγορίες που του είχαν αποδοθεί. Ο Ιωάννης υπέβαλε προς τη σύνοδο μια Ομολογία πίστεως, η οποία όμως ήταν πρόχειρη και θεολογικά ή φραστικά ασαφής. Με αυτό τον τρόπο, όμως, ο Ιωάννης θεωρήθηκε ότι α) δεν ακολούθησε την καθιερωμένη εκκλησιαστική πρακτική Ομολογία πίστεως, που ερμηνεύθηκε ως απόπειρα μη ομολογίας πίστης στις επτά Οικουμενικές συνόδους, και β) υπέπεσε σε χριστολογικές και δογματικές πλάνες, υπό την επίδραση νεοπλατωνικών ιδεών. Ολόκληρη η διδασκαλία του Ιωάννη, η οποία θεωρήθηκε ότι ήταν «αντιχριστιανική», καταδικάσθηκε και ο ίδιος τέθηκε σε περιορισμό σε μοναστήρι. Αργότερα, υποτάχθηκε στις αποφάσεις της συνόδου και αποκήρυξε δημόσια τις «κακοδοξίες» του.

Νέα Σύνοδος εξετάζει τον Ιωάννη

Το 1082, με επέμβαση του βυζαντινού αυτοκράτορα Αλεξίου Κομνηνού, συγκλήθηκε σύνοδος από τον πατριάρχη Ευστράτιο Γαριδά υπό την προεδρία του «πρωτοπροέδρου Ηρακλείας Θεοφίλου» για να ανακρίνει τον Ιωάννη. Η σύνοδος, η οποία αποτελούνταν από τον πατριάρχη, τον αυτοκράτορα και μια ομάδα επισκόπων, πατριαρχικών αξιωματούχων και επίτιμων της αυλής, τον έκρινε ένοχο αρειανικών και σαβελλιανικών διατυπώσεων καθώς και για υφέρπουσες επιρροές από τους νεοπλατωνικούς φιλοσόφους Ιάμβλιχο και Πρόκλο. Σύμφωνα με την Άννα Κομνηνή, ο Ιωάννης καταδικάστηκε κυρίως για την θέση που διατηρούσε στο ζήτημα της ένωσης των δύο φύσεων του Ιησού Χριστού. Όσον αφορά την καταδίκη του περί ψυχής, ο Ιωάννης κατηγορήθηκε ότι πίστευε α) στην πλατωνική θεωρία περί μετεμψύχωσης και β) στην αριστοτελική θεωρία περί καταστροφής των ψυχών κατά τον θάνατο· καθόσον όμως οι δύο αυτές θέσεις αλληλοαναιρούνται είναι πιθανόν ότι οι κατήγοροί του είτε δεν κατανοούσαν τα γραπτά του είτε ήθελαν απλά και μόνο να καταδικάσουν απόψεις που αρχικά είχαν διατυπωθεί από παγανιστές συγγραφείς. Το ίδιο ισχύει και για τις αλληλοαντικρουόμενες κατηγορίες περί ειδωλολατρικής λατρείας εικόνων και εικονοκλαστικότητας.
Η δεύτερη δίκη του είναι εντελώς διαφορετική. Η Άννα Κομνηνή αποδίδει πολιτική διάσταση στο ζήτημα και τον κατηγορεί ότι ήταν υπεύθυνος για την εξέγερση των αμαθών και τη μεταστροφή των μαθητών του σε επαναστάτες. Η προσαγωγή του Ιταλού έγινε ενώπιον μεικτού δικαστηρίου κοσμικών και κληρικών. Ο Αλέξιος  επιτίθεται στον Ιταλό αμφισβητώντας όχι μόνο την ειλικρίνεια του ίδιου αλλά και κάθε πιθανού συνεχιστή του, γενόμενος έτσι υπέρμαχος της Ορθοδοξίας, εμπλέκοντας μάλιστα και ζητήματα νομιμότητας Τα εναντίον του στοιχεία περιλάμβαναν εδάφια από τα κείμενά του καθώς και υποθετικές δηλώσεις και μαρτυρίες. Φαίνεται πως οι κατηγορίες περί αίρεσης που απευθύνθηκαν κατά του Ιταλού στη δίκη του 1082 ήταν ουσιαστικά αβάσιμες και ότι ο ίδιος ήταν πιθανώς αθώος από όλες τις εναντίον του κατηγορίες. Ενώ σύρθηκαν σε δίκη και πέντε από τους μαθητές του, η δίκη του  δίνει την εντύπωση ότι αφορούσε τον ίδιο και μόνο. Υπάρχουν λόγοι που υποδεικνύουν ότι η δίκη του Ιταλού είχε πολιτικά κίνητρα και ότι οι κατηγορίες εναντίον του ήταν ως ένα βαθμό κατασκευασμένες.

Συνοδικόν της Ορθοδοξίας: Αναθέματα για τη διδασκαλία του

Την 13η Μαρτίου 1082, κατά την Κυριακή της Ορθοδοξίας, διαβάστηκαν οι προτάσεις του Συνοδικού και αναθεματίστηκαν δημόσια από άμβωνος στο ναό της Αγίας Σοφίας όσοι τις αποδέχονταν, χωρίς να αναφέρεται ονομαστικά ο Ιωάννης ο Ιταλός. Ως αιτία της απουσίας του ονόματος του Ιωάννου από την αρχική μορφή του Συνοδικού, θεωρείτο η μεταμέλεια του Ιωάννη. Ο Ιωάννης Ιταλός δέχτηκε ότι το κείμενο παρουσίαζε εν μέρει τη διδασκαλία του, και αναγκάστηκε να υποβάλλει προς τη Σύνοδο ομολογία πίστης. Η ομολογία του κρίθηκε ότι ήταν φανερά διαποτισμένη από νεοπλατωνικά στοιχεία και ότι ο ίδιος είχε υποπέσει σε συγκεκριμένες θεολογικές πλάνες υπό την επίδραση αυτών των στοιχείων. Η σύγχρονη μελέτη των σχετικών στοιχείων έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ήταν μια κατ' επίφαση δίκη και ότι «το δικαστήριο διέστρεψε κάθε φράση από τα λόγια του Ιταλού για να παράγει το επιθυμητό αποτέλεσμα».
Ακολούθησε καταδίκη του σε υποχρεωτικό ισόβιο εγκλεισμό σε μοναστήρι, αφού πρώτα δέχθηκε 11 συνολικά αναθέματα, τα οποία ενσωματώθηκαν στο Συνοδικόν της Ορθοδοξίας. Ανάμεσα σε αυτά τα αναθέματα που μνημονεύονται από την εκκλησία έως σήμερα περιλαμβάνονται τα εξής: Ανάθεμα στην εφαρμογή της διαλεκτικής για τη μελέτη της φύσης του Χριστού, ανάθεμα στην πίστη στην αιωνιότητα της ύλης, ανάθεμα στην «υπεράσπιση των σοφών των Ελλήνων» που καταδικάστηκαν από συνόδους και πατέρες της εκκλησίας, ανάθεμα στην κριτική επί των θαυμάτων, ανάθεμα στην αποδοχή των ιδεών των Ελλήνων φιλοσόφων πέρα από τη μελέτη για εκπαιδευτικούς λόγους, ανάθεμα στην πίστη των πλατωνικών ιδεών, ανάθεμα στην κριτική επί του δόγματος της ανάστασης του σώματος κ.ο.κ. Τα αναθέματα που απαγγέλθηκαν κατά του Ιωάννη του Ιταλού δεν κατευθύνονταν μόνο εναντίον της συγκεκριμένης διδασκαλίας του αλλά περιλάμβαναν και μια γενικότερη καταδίκη της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας ως πηγής θεολογικής έμπνευσης και ιδεών.

Διώξεις των μαθητών του

Το γεγονός ότι δεν καταδικάστηκε προσωπικά ο Ιωάννης Ιταλός δε θεωρήθηκε ικανοποιητικό και έτσι ξέσπασαν «θορυβώδεις διαδηλώσεις», οι οποίοι πλέον κατηγορούσαν και τον πατριάρχη για έκπτωση και πλάνη. Κάτω από αυτές τις πιέσεις και με την προτροπή του αυτοκράτορα Αλέξιου Α' Κομνηνού συγκλήθηκε και πάλι σύνοδος η οποία καταδίκασε και τον Ιωάννη Ιταλό αλλά και κίνησε τη διαδικασία εναντίον των οπαδών του από τον κύκλο των μαθητών του. Έτσι, ο Ιωάννης αναγκάστηκε να υποδείξει ποιοι από τους μαθητές του ήταν σύμφωνοι με τις ιδέες του: ο Μιχαήλ ο της Ματζούς (ο οποίος είχε διοριστεί από τον πατριάρχη Ιωάννη Ξιφιλινό έξαρχος των δυτικών μοναστηριών), ο Μιχαήλ Δοξαπατρής, ο Μιχαήλ Τζηρός, ο Ιωάννης ο του Γαγγρών και ο Ευστράτιος (ο οποίος παλιότερα είχε διατελέσει πρόξιμος της σχολής του αγίου Θεοδώρου του Σφωρακίου). Όπως ο δάσκαλός τους, και αυτοί επίσης αποκήρυξαν τις θέσεις του Ιωάννη, δηλώνοντας ότι είχαν επαφές μαζί του μόνο «χάριν μαθημάτων». Κατόπιν τούτου δεν τους επέβαλε κάποια ποινή και τους επέτρεψε να συνεχίσουν το διδακτικό τους έργο. Ο Ιταλός υποχρεώθηκε να παραδεχθεί την ενοχή του, καθώς στη διάρκεια της δίκης το εχθρικό ακροατήριο προσπάθησε  ανεπιτυχώς να τον λιντσάρει. Σύμφωνα με την πάγια βυζαντινή πρακτική, εξορίστηκε σε μοναστήρι.

Επίδραση της καταδίκης της διδασκαλίας του Ιωάννη

Η καταδίκη του Ιωάνη του Ιταλού, τα κίνητρα της οποίας ήταν περισσότερο πολιτικά παρά επιστημονικά, αναστάτωσε την ευαίσθητη ισορροπία μεταξύ διανόησης και πίστης στο Βυζάντιο, επανεδραίωσε τον έλεγχο του διπόλου κράτους-εκκλησίας στο περιεχόμενο της εκπαίδευσης και έθεσε όρια στις λογικές υποθέσεις. Πιστεύεται μάλιστα πως αυτό το γεγονός περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο σήμανε την αρχή της αποδυνάμωσης της βυζαντινής κουλτούρας, που ήταν ιδιαίτερα χαρακτηριστική κατά την περίοδο των Κομνηνών. Η αφύπνιση του πνεύματος η οποία παρατηρήθηκε κατά τον 11ο αιώνα τελικά καταπνίχτηκε. Άλλωστε τα σύμβολα των οικουμενικών συνόδων, όπως και τα διατάγματα των Αυτοκρατόρων (οι βυζαντινοί) τα μεταχειρίζονταν με σεβασμό ακόμα και με κάποια δουλοπρέπεια. Αυτά προορίζονταν  να γίνουν κατανοητά και κατά περιπτώσεις να υπομνηματιστούν κατάλληλα. Αλλά ήσαν εκτός κριτικής και, με εξαίρεση όταν τα διατύπωναν σε σχέση με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των παγανιστών, δεν μπορούσαν να αμφισβητηθούν ή να παραμεριστούν. Στην πραγματικότητα αν και γενικά κατά τη Βυζαντινή περίοδο η καταπολέμηση των διανόησης δεν ήταν χαρακτηριστικό της εκκλησίας, υπήρξαν μερικές αξιομνημόνευτες περιπτώσεις, όπως του Ιωάννη του Ιταλού, που κάτι τέτοιο συνέβη.

Θεολογικές έριδες της περιόδου

Η σύνοδος ανανέωσε και πρόσθεσε νέους στους αναθεματισμούς των εννέα Κεφαλαίων τού Συνοδικού της Κυριακής της Ορθοδοξίας για την οριστική καταδίκη κάθε τάσεως εκτροπής από τα πλαίσια της πατερικής παραδόσεως στο ζήτημα της σχέσεως της ελληνικής φιλοσοφίας προς τη δογματική διδασκαλία και παράδοση της Εκκλησίας». Η Εκκλησία αποσκοπούσε στο να κοπεί κάθε δεσμός που θα διευκόλυνε κάποια μελλοντική καταφυγή στον πλατωνισμό —έκτοτε ο Πλάτωνας θεωρούνταν στο Βυζάντιο ως ο κύριος αντιπρόσωπος της φιλοσοφίας. Ταυτόχρονα, η καταδίκη αυτή τερμάτισε την προσπάθεια ανανέωσης της θεολογικής σκέψης με τη βοήθεια της φιλοσοφίας, προσανατολισμένης στην καταφατική θεολογία και εμπόδισε τη συγκρότηση συστηματικών έργων αντίστοιχων με τις λατινικές summas (θεολογικές συνόψεις).
Εντούτοις, δεν έπαψαν και πάλι οι έντονες θεολογικές ζυμώσεις. Οι διαμάχες γύρω από χριστολογικά ζητήματα που ανακινούνταν από μαθητές του Ιωάννη Ιταλού εντάθηκαν. Έτσι, οι θέσεις που διατύπωσε ο μαθητής του  Νείλος αναφορικά με την θέωση της ανθρώπινης φύσης του Ιησού Χριστού θεωρήθηκαν αιρετικές, φέρθηκαν σε δίκη ενώπιον της Ενδημούσας συνόδου το 1087 υπό τον πατριάρχη Νικόλαο Γ' τον Γραμματικό, η οποία και «αιωνίω καθυπέβαλεν αναθέματι» τον Νείλο και «τοις δογματισθείσι δυσσεβώς παρά του μονάχου Νείλου και πάσι τοις κοινωνούσιν αυτοίς». Σε "αιώνιο ανάθεμα" καταδικάσθηκε και ο μαθητής του Ιωάννη Ιταλού Βλαχερνίτης, ενώ ένας ακόμη μαθητής του, ο Ευστράτιος ο Νικαίας (1050 - 1120) το απέφυγε δηλώνοντας μεταμέλεια στη σύνοδο με την απαγόρευση να συγγράφει θεολογικές πραγματείες. Οι ακόλουθοι αυτών των θέσεων αποκαλούνταν με ονόματα όπως «φυσιθεσίτες» και «χριστολύτες». Ακολούθησαν αλλεπάλληλοι αναθεματισμοί από την Εκκλησία οι οποίοι, όμως, αν και οριοθετούσαν τα όρια μεταξύ της ορθοδοξίας και της ετεροδοξίας, δεν ανέκοπταν τις ενθουσιώδεις τάσεις που υπήρχαν γύρω από θεολογικά ζητήματα μέσα στους κύκλους των λογίων. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια, δεν ήταν εύκολο για τους Βυζαντινούς να σπουδάσουν αρχαία φιλοσοφία ούτε ήταν ανεκτή η πολυφωνία απόψεων σε σοβαρά ζητήματα.
Παρ' όλα αυτά, η ορθολογιστική κατεύθυνση που έδωσε ο Ιωάννης συνέχισε να υφίσταται, όπως έγινε φανερό από τον διάδοχό του στην έδρα της φιλοσοφικής σχολής Θεόδωρο τον Σμύρνης και από την φιλοσοφική κίνηση που εκδηλώθηκε κατά τον 12ο αιώνα. Ο Ιωάννης Ιταλός θεωρείται «πρόδρομος» τού Βαρλαάμ του Καλαβρού, πηγή κάποιων ορθολογιστικών τάσεων του Γεώργιου Γεμιστού Πλήθωνα και των αδελφών Δημήτριου και Προχόρου Κυδώνη, και των βυζαντινών ανθρωπιστών οι οποίοι έδρασαν χωρίς να τολμούν να πλησιάσουν στα όρια της φιλοσοφίας και της εκκλησιαστικής παράδοσης που είχαν τεθεί από τους συνοδικούς αναθεματισμούς κατά τον 11ο και 12ο αιώνα.