Μαύρος δρυοκολάπτης

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους (Dryocopus) είναι σύνθετη (νεο-)λατινική, γλωσσικό δάνειο από την ελληνική: δρυοκόπος < δρυς «βελανιδιά» + κόπος «κοπή» < κόπτω (πρβλ. ξυλοκόπος ) «αυτός που υλοτομεί βελανιδιές». Ωστόσο, η ονομασία του πτηνού σχετίζεται με την πρωταρχική σημασία της λέξης δρυς που σημαίνει «δένδρο»: [ΕΤΥΜ: δρυς < drŭ- (με ινδοευρωπαϊκή ρίζα) «δένδρο»] ). Επομένως, η σημασία της λέξης δρυοκόπος είναι ευρύτερη: «αυτός που υλοτομεί δένδρα», με σαφή αναφορά στην χαρακτηριστική συνήθεια του πτηνού να διατρυπά τον κορμό των δένδρων. Σημειωτέον ότι η λέξη αναφέρεται αυτούσια στον Αριστοτέλη (Ζ. Μ. 3. 1, 15) 
Η λατινική ονομασία του είδους martius σημαίνει «αυτός που σχετίζεται με τον -θεό- Άρη (Mars) , ο άρειος»  και κατ’ επέκτασιν «φιλοπόλεμος» (βλ. και Κουλτούρα). 
Η αγγλική λαϊκή ονομασία Black woodpecker, όπως και η ελληνική αναφέρονται στο χαρακτηριστικό χρώμα του πτερώματος του πτηνού.

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά, το 1758, από τον Λινναίο ως Picus martius, από την Σουηδία. 
Η συστηματική του είδους είναι αρκετά ξεκάθαρη, με την αναγνώριση δύο (2) υποειδών. Το παλαιότερο ευρωπαϊκό υποείδος D. m. pinetorum δεν αναγνωρίζεται πλέον, λόγω ελαχίστων διαφορών –κυρίως στο μέγεθος- που δεν ήσαν ικανές να στηρίξουν την κατάταξη αυτή. Τα ίδια ισχύουν και για το ασιατικό υποείδος D. m. reichenowi, που υπήρχε παλαιότερα.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Ο μαύρος δρυοκολάπτης είναι μη αποδημητικό, πλήρως καθιστικό πτηνό που, ακόμη και σε δριμείς χειμώνες παραμένει στα εδάφη αναπαραγωγής του ή κοντά σε αυτά. Μόνον τα λιγοστά αποθέματα τροφής, ίσως, τον αναγκάζουν σε μικρές μετακινήσεις. Όταν υπάρχει πολύ χιόνι περνάει από τις υψηλότερες ορεινές περιοχές προς εκείνες των κοιλάδων, ενώ το εάν εγκαταλείπονται προσωρινά οι βορειότερες περιοχές αναπαραγωγής είναι ασαφές.
Τα νεαρά πτηνά μετακινούνται συνήθως μακρύτερα, στις περισσότερες περιπτώσεις μόνο σε μικρή περιοχή, ακτίνας μικρότερης από 50 χιλιόμετρα, εάν η εκεί εγκατάσταση είναι δυνατή. Σε αντίθετη περίπτωση, μπορεί κάλλιστα να καλύψουν μεγάλες αποστάσεις περίπου 500 χιλιομέτρων, σε εξαιρετικές περιπτώσεις έως και 1000 χιλιόμετρα.
Τυχαία, περιπλανώμενα άτομα αναφέρονται από την Πορτογαλία.
Στην Ελλάδα, ο μαύρος δρυοκολάπτης είναι επιδημητικό πτηνό, που παραμένει όλο τον χρόνο στα εδάφη όπου αναπαράγεται. Η εξάπλωσή του, όμως, περιορίζεται από την Κ. Ελλάδα και βορειότερα, ακολουθώντας αυστηρά τις ορεινές γραμμές των περιοχών αυτών. Από τα νησιά, αναφέρεται μόνον στην Κεφαλονιά (βλ. λήμμα Γερμανικής Βικιπαίδειας), αλλά η πληροφορία αυτή ελέγχεται. Από την  Κύπρο δεν αναφέρεται.

Βιότοπος

Ο μαύρος δρυοκολάπτης είναι ευπροσάρμοστο είδος που είναι σε θέση να αναπαραχθεί με επιτυχία σε διαφορετικά δασικά ενδιαιτήματα. Οι βέλτιστοι οικότοποι είναι τα ορεινά και ημιορεινά δάση οξιάς (Fagus spp.), με διάσπαρτες συστάδες, κυρίως ερυθρελάτης (Picea abies) και ελάτης (Abies spp.). Ωστόσο, συχνάζει και σε μικτά δάση με βελανιδιές (Quercus spp. )και πεύκα (Pinus spp. ), όταν η πυκνότητα των πληθυσμών του είναι υψηλή. Πρακτικά, μπορεί να απαντά σε κάθε τύπο δάσους εφ' όσον τα δένδρα παρέχουν μαλακό ξύλο και υπάρχει επαρκής τροφή. Σημαντικές προϋποθέσεις, αποτελούν τα παλαιά, ηλικιωμένα δένδρα ή αυτά σε σήψη, νεκρά ή προσβεβλημένα από μύκητες ή αρθρόποδα. Επίσης, λόγω του πολύ μεγάλου χώρου δράσης του, μπορεί να αποικίζει τις περιοχές δασών εμπορικής εκμετάλλευσης. Κάτω από αυστηρές προϋποθέσεις και με επαρκή ανοχή, ανέχεται την ανθρώπινη παρουσία και φωλιάζει περιστασιακά σε μεγάλα αστικά πάρκα, κυρίως της Β. Ευρώπης. Είναι πιο πιθανό να απαντά στις παρυφές των δασών και κοντά σε κατοικημένες περιοχές κατά την μη αναπαραγωγική περίοδο.
Τα υψομετρικά επίπεδα στα οποία κινείται ποικίλλουν. Στην ΝΑ. Ελβετία απαντά στα 2.200 μέτρα, ενώ στην ασιατική οροσειρά  των Αλτάι, στα 3.500 μέτρα. Το υποείδος D. m. khamensis έχει παρατηρηθεί μέχρι και στα 4.000 μέτρα.
Η σύνθεση των δένδρων των οικοτόπων του μαύρου δρυοκολάπτη φαίνεται να έχει μόνο δευτερεύουσα σημασία. Παρομοίως, η ηλικιακή διάρθρωση των κατοικημένων δασικών περιοχών είναι πολύ διαφορετική. Στην Νορβηγία και στην περίφημη ζώνη της τάιγκα, αναπαράγεται κυρίως σε δένδρα ερυθρελάτης και λεύκας (Populus spp.), συχνά σε άκρες από ξέφωτα ή κατά μήκος ποταμών. Στις χώρες της Βαλτικής, διαβιοί σε αραιά πευκοδάση και στην Ουγγαρία, την Ισπανία και τη Γαλλία, κυρίως σε μικτά δάση οξιάς με ένα ορισμένο ποσοστό ερυθρελάτης. Σε αμιγή φυλλοβόλα δάση, απαντά μόνον στα δυτικά της κατανομής του, κυρίως στην Δ. Γαλλία.
Οι πυκνότητες των πληθυσμών του διαφέρουν σημαντικά. Σε ιδανικές συνθήκες οικοτόπων, το μέγεθος της έκτασης που καταλαμβάνει ένα ζευγάρι μπορεί να είναι μικρότερο των 100 εκταρίων. Συνήθως όμως, τα εδάφη είναι σημαντικά μεγαλύτερα. Ο μέσος όρος στις περιοχές της Κ. Ευρώπης είναι περίπου 400 στρέμματα, ενώ εκτάσεις πάνω από 1000 στρέμματα δεν είναι κάτι το ασυνήθιστο. Σε αυτές τις επιφάνειες, οι  φωλιές σε γειτονικές περιοχές είναι συνήθως περισσότερο από ένα χιλιόμετρο μακριά, η μία από την άλλη.
Στην Ελλάδα, ο μαύρος δρυοκολάπτης απαντά σε κωνοφόρα (ελατοδάση και πευκοδάση) και μικτά δάση ορεινών περιοχών (πιο βόρεια), καθώς και σε δάση οξιάς.

Μορφολογία

Ο μαύρος δρυοκολάπτης, αν και είναι πιο πιθανόν να τον ακούσει κάποιος παρά να τον δει, είναι από τα πλέον αναγνωρίσιμα πτηνά στα ενδιαιτήματα όπου συχνάζει. Με το κατάμαυρο πτέρωμα και το χαρακτηριστικό κόκκινο τμήμα του κεφαλιού  του, δεν συγχέεται με κανένα άλλο πουλί (απαραγνώριστο είδος, indistinguishable).
Είναι ο  μεγαλύτερος ευρωπαϊκός δρυοκολάπτης  και ο 2ος παγκοσμίως μετά τον ασιατικό Mulleripicus pulverulentus, διπλάσιος ή και περισσότερο από εκείνους του γένους Dendrocopos και αρκετά μεγαλύτερος από τον Picus viridis. Έχει μέγεθος κουρούνας αλλά είναι σημαντικά λεπτότερος με μακρύτερη ουρά. Οι βόρειοι πληθυσμοί τείνουν να είναι ελαφρά μεγαλύτεροι και βαρύτεροι από τους νότιους.
Το πτέρωμα είναι κατάμαυρο σε όλες τις περιοχές του, εκτός από την κορυφή του κεφαλιού, όπου στο αρσενικό υπάρχει κόκκινο στέμμα και στο θηλυκό μικρή κόκκινη περιοχή στο οπίσθιο τμήμα του στέμματος, ενώ το υπόλοιπο είναι μαύρο. Ωστόσο, με προσεκτική παρατήρηση ξεχωρίζουν ανεπαίσθητες καφετί ραβδώσεις στις παρυφές των πρωτευόντων ερετικών και πηδαλιωδών φτερών. Ειδωμένο υπό κατάλληλη γωνία πρόσπτωσης του φωτός, το πτέρωμα εμφανίζει γιαλιστερή, ανεπαίσθητα στίλβουσα απόχρωση. Τα φτερά του οπίσθιου τμήματος του στέμματος προεξέχουν υπό γωνία και δίνουν την εντύπωση μικρού λοφίου.
Το ράμφος είναι μακρύ, οξύληκτο και ανοικτό γκρίζο, αλλά με εμφανώς μαυριδερό άκρο. Οι ταρσοί και τα πόδια, στα οποία ξεχωρίζει η χαρακτηριστική ζυγοδακτυλία (2 δάκτυλοι προς τα εμπρός και 2 προς τα πίσω), είναι επίσης γκριζωπά και τα νύχια σκουρότερα. Η ίριδα των οφθαλμών έχει χαρακτηριστικό κιτρινόλευκο χρώμα που δίνει ιδιαίτερη, «λαμπερή» έκφραση στο πρόσωπο του πτηνού.
Τα θηλυκά είναι λίγο μικρότερα και ελαφρύτερα από τα αρσενικά, αλλά αυτό το στοιχείο αχρηστεύεται στην παρατήρηση πεδίου. Ωστόσο το πτέρωμά τους είναι λιγότερο «γυαλιστερό» από των αρσενικών.
Τα νεαρά είναι παρόμοια με τους ενήλικες, αλλά με λιγότερο «γυαλιστερό» πτέρωμα, πιο θαμπό κόκκινο στέμμα και με ανοιχτόχρωμο γκρι λαιμό και ράμφος. Ωστόσο τα αρσενικά ξεχωρίζουν από τα θηλυκά, πάλι από το στέμμα του κεφαλιού. Η ίριδα είναι μαύρη. Μετά το 1ο έτος της ζωής τους αποκτούν το πτέρωμα των ενηλίκων και είναι αδύνατον να ξεχωρίσουν από αυτούς.

Φυσιολογία

Το ράμφος του μαύρου δρυοκολάπτη, όπως και κάποιων άλλων ειδών, έχει μορφή σμίλης στο άκρο του και διατηρείται κοφτερό από τη συνεχή χρήση. Η μακριά κολλώδης γλώσσα, φέρει 4-5 χαρακτηριστικά ζεύγη  μυστακίων ( barbs) στο κερατινοειδές άκρο της, τα οποία στρέφονται προς τα πίσω και βοηθούν στην σύλληψη και εξαγωγή των εντόμων, βαθιά μέσα από την τρύπα που έχει διανοιγεί στο δένδρο. Επίσης, καλύπτεται από από ιξώδες έκκριμα που παράγεται από ευμεγέθεις σιελογόνους αδένες. Παρόλ’ αυτά, όταν εκτυλίσσεται έξω από το στόμα δεν ξεπερνά τα 5 εκατοστά, μήκος που θεωρείται μικρό για δρυοκολάπτη. Παλαιότερα, είχε διατυπωθεί η άποψη ότι η γλώσσα διατρυπά σαν λόγχη τις προνύμφες που βρίσκει στο δρόμο της, αλλά πιο λεπτομερείς μελέτες που δημοσιεύθηκαν το 2004 έδειξαν ότι, η γλώσσα μάλλον τυλίγεται γύρω από το θήραμα προτού τραβηχτεί έξω.
Για να αποφευχθεί βλάβη στον εγκέφαλο από τις γρήγορες και επαναλαμβανόμενες κρούσεις, έχει εξελιχθεί μια σειρά από προσαρμογές για να προστατεύεται ο εγκέφαλος. Αυτές περιλαμβάνουν το μικρό μέγεθος του εγκεφάλου, την διευθέτησή του μέσα στο κρανίο (η οποία μεγιστοποιεί την επιφάνεια επαφής μεταξύ του εγκεφάλου και του κρανίου) και τη σύντομη διάρκεια της επαφής. Επίσης ένα (1) χιλιοστό του δευτερολέπτου πριν από την επαφή με το ξύλο, μια παχιά σκαρδαμυκτική μεμβράνη κλείνει και προστατεύει τον οφθαλμό από τα ρινίσματα ξύλου που εκτινάσσονται. Τα ρουθούνια προστατεύονται επίσης, επειδή έχουν μορφή σχισμής και καλύπτονται από ειδικά φτερά.

Τροφή

Οι μαύροι δρυοκολάπτες είναι  εντομοφάγα πτηνά, τρεφόμενοι κυρίως με μυρμήγκια. Το ποσοστό του φυτικού υλικού στο διαιτολόγιό τους είναι ελάχιστο έως ασήμαντο, και περιλαμβάνει λίγους καρπούς, καθώς και σπέρματα κωνοφόρων. Από τα μυρμήγκια προτιμά τα μεγάλα είδη (ενήλικα άτομα, νύμφες και προνύμφες), ιδιαίτερα των γενών Camponotus, Formica, Lasius και Myrmica.  Αυτά,  μπορεί εποχικά να αποτελούν μέχρι και το 90% της συνολικής δίαιτας και, μάλιστα, αποτελούν την τροφή επιλογής των νεοσών του δρυοκολάπτη κατά την αναπαραγωγική περίοδο.
Εκτός από μυρμήγκια, διάφορα σκαθάρια, ιδιαίτερα εκείνα στα στάδια ανάπτυξής τους, ιδιαίτερα των οικογενειών Scolytinae και Cerambycidae, αποτελούν μέρος του διαιτολογίου. Οι προνύμφες του υμενόπτερου Urocerus gigas είναι από τα προτιμώμενα θηράματα, αλλά και διάφορα άλλα είδη εντόμων μπορεί να είναι σημαντικά. Μόνο σχετικά σπάνια, δίπτερα, λεπιδόπτερα, αράχνες και μικρά σαλιγκάρια συμπληρώνουν το διαιτολόγιο.
Σε εξαιρετικές περιπτώσεις έλλειψης τροφής, οι μαύροι δρυοκολάπτες φαίνεται να καταναλώνουν μικρά σπονδυλωτά, όπως σαλαμάνδρες ή νεοσσούς και αυγά άλλων ειδών που φωλιάζουν σε τρύπες.
Σημειωτέον ότι, όχι μόνον στα δένδρα αλλά και στις μεγάλες φωλιές των μυρμηγκιών, γίνεται η αναζήτησή τους. Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο να συγκεντρώνονται πολλοί μαζί -πολλές φορές μαζί με άλλα είδη δρυοκολαπτών- και να λυμαίνονται τα ανοίγματα στο έδαφος όπου φτιάχνουν τις φωλιές τους τα υμενόπτερα. Αυτό μπορεί να συμβαίνει ιδιαίτερα τον χειμώνα, ακόμη και όταν υπάρχει στρώμα χιονιού πάνω από τις φωλιές.

Ηθολογία

Όπως όλα τα συγγενικά είδη, ο μαύρος δρυοκολάπτης είναι ημερόβιο πτηνό, με την διάρκεια της δραστηριότητας να αντιστοιχεί, χονδρικά, στην διάρκεια της ηλιακής ημέρας. Τα θηλυκά δραστηριοποιούνται, κατά μέσον όρο, λίγο αργότερα στην περιοχή κουρνιάσματος από ό, τι τα αρσενικά. Οι αιχμές δραστηριότητας είναι στις ώρες νωρίς το πρωί και αργά το απόγευμα, ενώ -εκτός της περιόδου αναπαραγωγής-, υπάρχει ανάμεσα ένα σχετικά μεγάλο «διάλειμμα» ανάπαυσης. Οι μαύροι δρυοκολάπτες συνήθως κουρνιάζουν την νύκτα σε εγκαταλειμμένες φωλιές. Μερικές φορές, ψάχνουν υπό αντίξοες καιρικές συνθήκες κατά τη διάρκεια της ημέρας, κοιλότητες για να κουρνιάσουν. Ο μαύρος δρυοκολάπτης συχνά περνάει αρκετό χρόνο (μέχρι και δύο ώρες), κοντά ή και πάνω στο έδαφος πηδώντας από τον ένα πεσμένο κορμό στον άλλον, αναζητώντας την τροφή του.

«Τυμπάνισμα»

Ο μαύρος δρυοκολάπτης «τυμπανίζει» (drums)  για διάφορους λόγους και όχι μόνον για να αναζητήσει την τροφή του, όπως ευρέως πιστεύεται. Μάλιστα, ο κύριος λόγος είναι η οριοθέτηση του ζωτικού του χώρου, τον οποίο «διακηρύσσει» με αυτό τον τρόπο. Επίσης, με αυτό τον τρόπο μπορεί να καλεί το ταίρι του. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το τυμπάνισμα (drumming) του δρυοκολάπτη, αντικαθιστά το τραγούδι των ωδικών πτηνών.
Ο ήχος παράγεται από τον κορμό του δένδρου που πελεκά το πτηνό, ο οποίος στην πλειονότητα των περιπτώσεων είναι κούφιος στο εσωτερικό του και λειτουργεί ως αντηχείο. Το τυμπάνισμα ακούγεται πολύ δυνατά και σε μεγάλη απόσταση (2-4 χιλιόμετρα) και, επειδή πραγματοποιείται ταχύτατα (έως 17 κτυπήματα/δευτερόλεπτο ! ) και ανά κοντινά χρονικά διαστήματα (1,75-3 δευτερόλεπτα) έχει παρομοιαστεί εύστοχα, ως ριπή πολυβόλου (sic). Συνήθως υπάρχει επιτάχυνση προς το τέλος κάθε «ριπής».
Και τα δύο φύλα τυμπανίζουν, αλλά τα θηλυκά πιο σπάνια και συνήθως πιο αργά και με μικρότερη ένταση. Σε αντίθεση με τα θηλυκά, τα αρσενικά προτιμούν να τυμπανίζουν σε μεγάλα δένδρα που μπορεί συχνά να απέχουν πάνω από ένα (1) χιλιόμετρο από την θέση φωλιάσματος ή κουρνιάσματος.

Πελέκηση ξύλου και οικολογική σημασία

Οι μαύροι δρυοκολάπτες όπως και τα άλλα συγγενικά είδη της οικογενείας, χρησιμοποιούν το ισχυρό ράμφος τους για να πελεκούν ή/και να τρυπάνε το ξύλο του κορμού των δέντρων, είτε για να ανακαλύπτουν την λεία τους, είτε για την κατασκευή της φωλιάς τους (βλ. και Αναπαραγωγή), είτε για την οριοθέτηση του ζωτικού τους χώρου.
Για τον σκοπό αυτό, ο μαύρος δρυοκολαπτης διαθέτει ειδικά προσαρμοσμένο λαιμό με πολύ ισχυρούς μυς, που τού επιτρέπουν να επιφέρει συνεχή και δυνατά, κρουστικά και διατρητικά κτυπήματα στον φλοιό. Το ράμφος του δηλαδή λειτουργεί στην κυριολεξία ως κρουστικό δράπανο (sic). Λόγω του μεγάλου μήκους του ράμφους και της δύναμης των μυών της περιοχής, μπορεί να έχει πρόσβαση στα θηράματα, αρκετά βαθιά μέσα στο δέντρο. Για να τοποθετηθεί σωστά, έχει σχετικά μικρούς κοντόχοντρους ταρσούς, πόδια εφοδιασμένα με δακτύλους τοποθετημένους σύμφωνα με την διευθέτηση της ζυγοδακτυλίας, μεγάλα, αιχμηρά νύχια και πολύ σκληρά πηδαλιώδη φτερά στην ουρά, ιδιαίτερα εκείνα που απαρτίζουν το κεντρικό ζεύγος. 
Το πουλί επιλέγει κατά προτίμηση γέρικα ή ασθενικά δένδρα (στην πλειονότητα των περιπτώσεων οξιές), που μπορεί να έχουν προσβληθεί από μυκητιάσεις και να βρίσκονται σε κατάσταση σήψης αλλά, ελλείψει αυτών, στρέφεται και σε υγιή δένδρα. Η διάνοιξη των οπών μπορεί να πραγματοποιείται σε διάφορα σημεία του ίδιου δένδρου, μέχρι να βρεθεί η κατάλληλη θέση. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, το έργο του δρυοκολάπτη, «προδίδεται» από τον σωρό ρινισμάτων ξύλου στη βάση του δένδρου.
Η σημασία της διάνοιξης οπών στα δένδρα είναι πολύ μεγάλης οικολογικής σημασίας για όλα τα είδη πτηνών και θηλαστικών που φωλιάζουν στα οικοσυστήματα του δρυοκολάπτη, παρέχοντάς τους «έτοιμη κατοικία» και, ως εκ τούτου, θεωρείται ότι είναι «ακρογωνιαίος λίθος» σε πολλά ενδιαιτήματα του φάσματος κατανομής του. Επί πλέον, ελέγχει τους πληθυσμούς των ξυλοφάγων εντόμων με τα οποία τρέφεται, συμβάλλοντας στην προστασία των δέντρων.

Πτήση

Ο μαύρος δρυοκολάπτης χαρακτηρίζεται από την ευθεία και «βαριά» πτήση του, αντίθετα από την κυματιστή (undulating) πτήση των άλλων δρυοκολαπτών, που γίνεται μάλλον αδέξια με το κεφάλι ανασηκωμένο. Πάντως, παρά την ευθεία πτήση του, συχνά κάνει απρόσμενες καθοδικές κινήσεις (dippings). Οι πτέρυγές τους παράγουν έντονο ήχο και, ειδικά όταν πετάνε σε κλειστές στροφές, ακούγονται μέχρι και 30 μέτρα μακριά. Από πολλούς ερευνητές έχει αναφερθεί ότι, το πέταγμά του μοιάζει με εκείνο του καρυοθραύστη.
Παρά το κάπως αδέξιο «στυλ» πτήσης τους, οι μαύροι δρυοκολάπτες είναι ανθεκτικοί αεροπόροι που δεν διστάζουν να διανύσουν μεγαλύτερες αποστάσεις και, σε περίπτωση ανάγκης, να πετάξουν πάνω από ανοικτό νερό, όπως συμβαίνει με τους πληθυσμούς των νησιών της Βαλτικής.

Ζωτικός χώρος

Όπως συμβαίνει με πολλά άλλα είδη, ο ζωτικός χώρος του μαύρου δρυοκολάπτη δεν είναι σαφώς καθορισμένος. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι περιοχές αναζήτησης τροφής είναι αρκετά μεγάλες, χωρίς να αλληλοεπικαλύπτονται και να προκαλούν συγκρούσεις μεταξύ των «ιδιοκτητών» τους. Αλλά ακόμη και στην αντίθετη περίπτωση, τα αρσενικά δεν είναι επιθετικά, όταν υπάρχουν άφθονες πηγές τροφής. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της ερωτοτροπίας και την εποχή αναπαραγωγής, η περιοχή γύρω από τη φωλιά γίνεται πεδίο αντιπαράθεσης, με τα πουλιά να τυμπανίζουν έντονα, υπερασπιζόμενα τον χώρο τους. Μάλιστα, είναι αξιοσημείωτο ότι τα θηλυκά είναι πιο επιθετικά προς άλλα θηλυκά, από ότι τα αρσενικά. Οι «μάχες» είναι περισσότερο τελετουργικά δρώμενα παρά πραγματικές αντιπαραθέσεις και, συνήθως, τα προβλήματα λύνονται μόνο με φωνές.
Παραδόξως για ένα πτηνό του μεγέθους του, η διεκδίκηση του ζωτικού χώρου από άλλα πτηνά (όχι δρυοκολάπτες) είναι μάλλον «μαλθακή». Για παράδειγμα, η αντιπαράθεση με τον αιγωλιό (Aegolius funereus) που συνηθίζει να φωλιάζει στις ίδιες θέσεις στα μεγάλα γεωγραφικά πλάτη, καταλήγει σχεδόν πάντοτε με την υποχώρηση του δρυοκολάπτη. Μόνον όταν, ήδη έχουν γεννηθεί τα αβγά, η υπεράσπιση της φωλιάς γίνεται με σθεναρό τρόπο.

Φώλιασμα

Οι μαύροι δρυοκολάπτες αποκτούν σεξουαλική ωριμότητα, ήδη από το τέλος τους 1ου έτους ζωής τους. Είναι μονογαμικά πτηνά και αρχίζουν τα τελετουργικά ερωτοτροπίας από τον Μάρτιο, αν και σε κάποιες περιοχές αυτό μπορεί να συμβαίνει από τα τέλη Ιανουαρίου.
Στην Κ. Ευρώπη, οι περισσότεροι μαύροι δρυοκολάπτες προτιμούν τις οξιές, ειδικά την δασική οξιά (Fagus sylvatica), για την διάνοιξη της οπής, όπου θα κατασκευαστεί η φωλιά. Τα δένδρα μπορεί να βρίσκονται σε οποιαδήποτε θέση στον οικότοπο, αρκεί να εξασφαλίζεται ελεύθερη προσέγγιση και επαρκής περιμετρική ορατότητα, με τις πλαγιές και τις τοποθεσίες κοντά στο νερό να προτιμώνται ιδιαίτερα. Εκτός από την οξιά, σειρά από άλλα φυλλοβόλα και κωνοφόρα αποτελούν υποψήφια για πελέκηση δένδρα, όπως η ερυθρελάτη, το πεύκο, το έλατο, η βελανιδιά, η λεύκα (στην Β. Ευρώπη, ιδίως η Populus tremula), ο φράξος, το σφενδάμι και το σκλήθρο.
Ο κύριος λόγος για την προτίμηση της οξιάς, είναι ο υψηλός της θόλος (canopy) και η σχετική αντοχή της στην θραύση, η οποία εξασφαλίζει τη μακροχρόνια χρήση της φωλιάς. Μελέτη στην Βάδη-Βυρτεμβέργη  έδειξε ότι, σε 378 οπές, οι 185 ήσαν πάνω σε δασικές οξιές, οι 113 σε έλατα, οι 52 σε μαυρόπευκα και οι 28 σε σφενδάμια.
Οι περισσότερες οπές είχαν διανοιγεί σε σημαντικά ύψη από το έδαφος, μεταξύ 10 και 20 μέτρων και, μόνο πολύ σπάνια, σε ύψος μικρότερο από 5 μέτρα. Εκτός από την ηλικία των δένδρων, ιδιαίτερα η διάμετρος του κορμού στην περιοχή της οπής είναι σημαντική, που πρέπει να είναι πάντοτε μεγαλύτερη από 40 εκατοστά. Οι περισσότερες οπές δημιουργούνται τον Μάρτιο και τον Απρίλιο, με τα νέα ζευγάρια να ανοίγουν καινούργιες, σε αντίθεση με τα παλαιότερα ζευγάρια που πηγαίνουν σε εκείνες που είχαν δημιουργήσει στα περασμένα χρόνια. Η οπή εισόδου που ανοίγουν οι μαύροι δρυοκολάπτες, έχει ελαφρώς μεγαλύτερο ύψος από ό, τι πλάτος, με την κάτω ακμή να είναι συνήθως υπό κλίση, έτσι ώστε το νερό της βροχής να ρέει προς τα έξω. Συχνά, χρησιμοποιείται ένα αδύνατο σημείο στον κορμό για την διάνοιξη της οπής, η οποία έχει διαστάσεις 12.8 × 8.6 εκατοστά, περίπου. Το βάθος της ποικίλλει από 30 έως 60 εκ., περίπου, ενώ το πλάτος στο εσωτερικό της, σπάνια πέφτει κάτω από 25 εκ. Εννοείται ότι, οι καλύτερες φωλιές χρησιμοποιούνται για πολλά χρόνια.
Στην κατασκευή της φωλιάς συμμετέχουν και τα δύο φύλα, με την «εσωτερική επίστρωση» να προορίζεται μάλλον για τα αρσενικά. Για την ολοκλήρωση μιας νέας φωλιάς (διάνοιξη οπής, κατασκευή και εσωτερική επίστρωση φωλιάς) χρειάζονται περίπου 4 εβδομάδες, αλλά σε περίπτωση αντικατάστασης παλαιότερης, η καινούργια φωλιά μπορεί να ολοκληρωθεί σε λιγότερο από 10 ημέρες. Από τη στιγμή που έχει γίνει η τρύπα, με περαιτέρω πελέκηση δημιουργείται ο  «θάλαμος ωοτοκίας», με μόνη επίστρωση τα ρινίσματα ξύλου που παρήχθησαν σε όλη την διαδικασία.

Ωοτοκία

Οι μαύροι δρυοκολάπτες ωοτοκούν άπαξ σε κάθε περίοδο φωλιάσματος, η οποία αρχίζει στην Κ. Ευρώπη τον Απρίλιο. Η έναρξη της ωοτοκίας μπορεί να καθυστερήσει σημαντικά από τυχόν παρενόχληση στον χώρο φωλιάσματος, τόσο που, μπορεί να μετατεθεί ακόμη και στις αρχές Ιουνίου. Σπάνια, και μόνον σε απώλεια της πρώτης γέννας, πραγματοποιείται και δεύτερη, κάτι που εξηγεί την παρουσία νεοσσών που παρατηρούνται τον Αύγουστο.
Η γέννα αποτελείται από 4 (2-6) (σπανότατα μέχρι 9 ) αβγά με διαστάσεις 33,9 × 24,8 χιλιοστά και μέσο βάρος 13 γραμμάρια. Λαμβάνοντας υπόψιν το μέγεθος του μαύρου δρυοκολάπτη, τα αυγά είναι πολύ μικρά και ελαφριά. Τα διαστήματα εναπόθεσης είναι ανά δύο ημέρες και η εκκόλαψη αρχίζει μετά το τελευταίο αβγό. Οι νεοσσοί εκκολάπτονται ανά σχετικά μεγάλα χρονικά διαστήματα έως και τρεις ημέρες, γεγονός που οδηγεί αναπόφευκτα σε διαφορές στην ανάπτυξη των νεοσσών. Η περίοδος επώασης είναι κατά μέσον όρο 13 ημέρες, στην οποία παίρνουν μέρος και οι δύο εταίροι και, όπως συμβαίνει με όλους σχεδόν τους δρυοκολάπτες, το αρσενικό συμμετέχει περισσότερο. 
Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι και, κατά τη διάρκεια των πρώτων 8 ημερών, τροφοδοτούνται συνεχώς ανά, σχετικά, σύντομα χρονικά διαστήματα με πολτό κυρίως από μυρμήγκια και προνύμφες μυρμηγκιών. Ειδικά το αρσενικό διανυκτερεύει μέσα στην φωλιά για όλο αυτό το διάστημα. Αργότερα, οι γονείς απομακρύνονται για περισσότερο διάστημα προς αναζήτηση λείας και φροντίζουν για την απομάκρυνση των περιττωμάτων από την φωλιά. Από την 17η ημέρα οι νεοσσοί εμφανίζονται στην είσοδο της οπής, όπου και «παραδίδεται» το φαγητό. Συνολικά, η διάρκεια της πτέρωσης (fledging) ποικίλλει και κυμαίνεται από 25 έως 31 ημέρες.
Μετά την αναχώρηση από την φωλιά, η οικογένεια χωρίζεται σε δύο ομάδες, εκάστη των οποίων εποπτεύεται από έναν (1) γονέα. Η διάρκεια επιτήρησης των νεαρών πουλιών είναι πολύ διαφορετική, αλλά διαρκεί τουλάχιστον 4 έως 5 εβδομάδες.  Η συνολική επιτυχία αναπαραγωγής στον μαύρο δρυοκολάπτη θεωρείται υψηλή, με τα ποσοστά απώλειας σε αρκετούς πληθυσμούς που μελετήθηκαν, να είναι κάτω από 15%. Μετά την αναπαραγωγή, οι δρυοκολάπτες διασπείρονται σε τοπική κλίμακα. Ωστόσο, εκτεταμένες μετακινήσεις των νεαρών πτηνών, μέχρι και 100 χιλιόμετρα, είναι γνωστές.
Στην Ελλάδα, ο μαύρος δρυοκολάπτης είναι επιδημητικός και φωλιάζει  σε ορεινές δασικές θέσεις, στην βόρεια (μικτά δάση) και κεντρική επικράτεια (πευκοδάση και ελατοδάση), αλλά είναι μόνον τοπικά κοινός.

Χρήση της φωλιάς από άλλα είδη

Στην Ευρώπη, 58 (!) είδη από διαφορετικές ομοταξίες βρέθηκαν να κάνουν χρήση στις οπές που ανοίγει ο μαύρος δρυοκολάπτης, καθιστώντας τον από τα σημαντικότερα πτηνά, από οικολογική άποψη. Ανάμεσα σε αυτά είναι το φασσοπερίστερο, η κάργια , το ψαρόνι, διάφορα είδη από κουκουβάγιες, ακόμη και πάπιες όπως ο χηνοπρίστης και η βουκεφάλα. Πολλές νυχτερίδες, συμπεριλαμβανομένων και ορισμένων εξαιρετικά απειλούμενων ειδών, κάνουν χρήση των οπών που ανοίγει ο μαύρος δρυοκολάπτης. Από τα θηλαστικά, συμπεριλαμβάνονται σκίουροι, μυωξοί και διάφορα κουνάβια. Επιπλέον, έντομα όπως σφήκες, μέλισσες, μπάμπουρες και βέσπες βρέθηκαν να κάνουν χρήση των οπών.

Απειλές

Εκτός από τους φυσικούς τους θηρευτές, ιδιαίτερα στους νεοσσούς, που είναι κυρίως γεράκια και κουνάβια και, λιγότερο συχνά, μπούφοι, δεν υπάρχουν επικίνδυνοι θηρευτές για τους μαύρους δρυοκολάπτες. Αρκετά νεαρά πτηνά έχουν ένα ατύχημα κατά τους πρώτους μήνες της ζωής του, ή υποφέρουν από έλλειψη τροφής κατά τη διάρκεια του 1ου χειμώνα. Επίσης και στους ενήλικες, κάποιοι δριμείς χειμώνες, ιδίως το πολύ χιόνι , προκαλούν προβλήματα στην εύρεση τροφής και αρκετά πουλιά πεθαίνουν από το κρύο. Η λαθροθηρία από τον άνθρωπο δεν φαίνεται να παίζει κάποιον σημαντικό ρόλο.

Κατάσταση πληθυσμού

Προς το τέλος του 19ου αιώνα, νέες, ξεχωριστές περιοχές έχουν δημιουργηθεί από το είδος σε πολλά μέρη της Ευρώπης, πιθανότατα εκείνες με σοβαρές αλλαγές στα δασικά περιβάλλοντα, ειδικά από την μετατροπή των χαμηλών και μεσαίων δασών σε υψηλά δάση, και τις περιοχές φύτευσης με κωνοφόρα, ειδικά με έλατα. Αυτή η επέκταση παρατηρήθηκε για πρώτη φορά στις ορεινές περιοχές και συνεχίστηκε στις πεδινότερες. Μέχρι το 1920, το βόρειο τμήμα της Γερμανίας, του Βελγίου, των Κάτω Χωρών και της ανατολικής Αυστρίας είχε αποικιστεί από τον μαύρο δρυοκολάπτη, ενώ στη δεκαετία του 1960 ευρείες περιοχές της Γαλλίας -όπου το είδος εξακολουθεί να επεκτείνεται-, καθώς και σε οικισμούς στη Δανία και τη μεγάλη Ουγγρική Πεδιάδα. Μεγάλους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς, διαθέτουν η Γερμανία, η Αυστρία και η Ελβετία.
To είδος δεν φαίνεται να διατρέχει κάποιο σοβαρό κίνδυνο, εκτός από τους προαναφερθέντες και αξιολογείται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN.

Κουλτούρα

Ο μαύρος δρυοκολάπτης δεν είχε κάποιο σημαντικό ρόλο στη μυθολογία της αρχαιότητας και των αρχών του Μεσαίωνα. Ωστόσο, όπως η επιστημονική ονομασία του (βλ. Ονοματολογία) υπονοεί, είχε σχετιστεί με τον Άρη, θεό του πολέμου. Αυτό μπορεί να οφείλεται στην ισχύ του, αλλά και στο ότι Άρης ήταν για τους αρχαίους Ρωμαίους θεός της γονιμότητας και των δασών.
Ένας δρυοκολάπτης, ίσως ο μαύρος, εμφανίζεται ήδη στους βασικούς μύθους της Ρώμης μαζί με την λύκαινα, τον Ρέμο και τον Ρωμύλο. Στην αρχαία Ελλάδα, ήταν ένα από τα πτηνά που χρησιμοποιούνταν στην οιωνοσκοπία. Σε διάφορους λαούς της Σιβηρίας το αίμα του θεωρήθηκε ως φάρμακο, ενώ στο Χοκάιντο της Ιαπωνίας λατρευόταν ως θεότητα.
Στην Γερμανία ήταν «Πτηνό της Χρονιάς» για το έτος 1981 και στην Ελβετία, το 2011.

Λόγιες

Άλλες λόγιες ονομασίες του είδους είναι Δρυοκολάπτης ο μαύρος και Δρυοκολάπτης ο μέλας.

Λαϊκές

Ο Μαύρος δρυοκολάπτης απαντά στον ελλαδικό χώρο και με τις ονομασίες Μαυροτσικλιτάρα  (παλαιότερη επίσημη λαϊκή ονομασία), Δενδροφάγος, Ξυλοφάγος, Πελεκάς , Δενδροκόπος  και Μαυροδρυοκόπος.