Τσαλαπετεινός

Συστηματική ταξινομική

Η συστηματική ιεράρχηση του πτηνού, περιλαμβάνει μονοτυπικά taxa, από το επίπεδο της οικογένειας μέχρι το επίπεδο του είδους. Κάποιοι, μάλιστα, ερευνητές θεωρούν ότι, πρέπει και η οικογένεια Εποπίδες (Upupidae) να ταξινομηθεί σε δική της -μονοτυπική- τάξη, την Εποπόμορφα (Upupiformes), κάτι που δεν έχει γίνει αποδεκτό, τουλάχιστον προς το παρόν.
Έτσι, ο τσαλαπετεινός εξακολουθεί να κατατάσσεται στα Κορακιόμορφα Coraciiformes, όπου περιλαμβάνονται επίσης οι αλκυόνες, οι μελισσοφάγοι, οι χαλκοκουρούνες, κ.α. Στενή σχέση μεταξύ του τσαλαπετεινού και των αφρικανικών πτηνών της οικογένειας Phoeniculidae υποστηρίζεται από την μοναδική φύση του ακουστικού αναβολέα τους.
Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά, το 1758, από τον Λινναίο στη Σουηδία), στο έργο του Systema Naturae με την σημερινή του ονομασία. Τα καταγεγραμμένα απολιθώματα του είδους είναι πολύ ελλιπή, με τα παλαιότερα να προέρχονται από το Τεταρτογενές. Τα απολιθώματα των συγγενικών ειδών είναι παλαιότερα, με εκείνα της οικογένειας Phoeniculidae να χρονολογούνται από το Μειόκαινο, ενώ εκείνα της -εξαφανισμένης σήμερα- συγγενικής οικογένειας, Messelirrisoridae, από το Ηώκαινο.
Είναι το μοναδικό σωζόμενο μέλος της οικογένειας, αν και ορισμένοι ερευνητές θεωρούν κάποια από τα υποείδη ως ξεχωριστά είδη (βλ. Πίνακα κατανομής υποειδών). Κάποτε υπήρχε και δεύτερο, ευρέως αποδεκτό είδος, ο Τσαλαπετεινός της Αγίας Ελένης (Upupa antaios), που ζούσε στο νησί της Αγίας Ελένης, αλλά εξαφανίστηκε τον 16ο αιώνα, προφανώς εξ αιτίας εισαχθέντων ξενικών ειδών.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Όπως φαίνεται στον πίνακα κατανομής υποειδών, ο τσαλαπετεινός είναι σε άλλα τμήματα της επικρατείας του καθιστικό και σε κάποια άλλα, πλήρως μεταναστευτικό είδος, ενώ δύο υποείδη θεωρούνται ενδημικά. Λίγα άτομα έχουν αναφερθεί να αναπαράγονται στην Ν. Αγγλία, κατά τη διάρκεια θερμών, ξηρών καλοκαιριών με αφθονία τροφής (έντομα).
Το ευρωπαϊκό υποείδος μεταναστεύει σχεδόν καθολικά στη ζώνη σαβάνας νότια της Σαχάρας. Στην Ανατολική Αφρική, το εκεί υποείδος διαχειμάζει σε οροπέδια μέχρι τα 3500 μέτρα. Μικροί πληθυσμοί (νότια Ισπανία, Βαλεαρίδες Νήσοι και Σικελία) διαχειμάζουν στην περιοχή αναπαραγωγής. Στην Κ. Ευρώπη, η φθινοπωρινή αποδημία αρχίζει στα τέλη Ιουλίου, με κορύφωση στα μέσα Αυγούστου. Οι τσαλαπετεινοί ταξιδεύουν κυρίως μοναχικά και κατά τις βραδινές ώρες. Τα πρώτα πτηνά καταφθάνουν στις ευρωπαϊκές περιοχές αναπαραγωγής τους από τα μέσα Μαρτίου μέχρι το τελευταίο τρίτο του Απριλίου.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από την Φινλανδία, την Ιρλανδία, την Ισλανδία, τα Σβάλμπαρντ και την Νορβηγία, την Ιαπωνία, τις Μαλδίβες και τις Φιλιππίνες, τις Σεϋχέλλες και το Μπρουνέι, αλλά και από τις ΗΠΑ (Τζόρτζια, Αλάσκα).
Στην Ελλάδα, ο τσαλαπετεινός έρχεται μετά την άνοιξη (Μάρτιος) για να αναπαραχθεί. Μαζί με τα χελιδόνια, συνδέεται με τον ερχομό της άνοιξης. Απαντάται σε όλη την επικράτεια (κυρίως Β. και Κ. Ελλάδα), μέχρι τον Σεπτέμβριο, περίπου, αλλά και ως διαβατικό πτηνό κατά τις μεταναστεύσεις. Αναφέρεται και ως διαβατικό πτηνό από την Κρήτη. Στην Κύπρο αναφέρεται ως κοινό διαβατικό πτηνό, αλλά λίγα ζευγάρια παραμένουν και φωλιάζουν το καλοκαίρι, στα ορεινά.

Βιότοπος

Ο τσαλαπετεινός έχει δύο βασικές απαιτήσεις από τα ενδιαιτήματά του: γυμνά ή με αραιή βλάστηση εδάφη για την αναζήτηση της τροφής του και κάθετες επιφάνειες με σχισμές ή κοιλότητες, όπως δένδρα, βράχια, ή ακόμη και τοίχους, για να φωλιάζει (βλ. και Αναπαραγωγή). Οι απαιτήσεις αυτές μπορούν να παρέχονται σε ευρύ φάσμα οικοσυστημάτων, γι’ αυτό και ο τσαλαπετεινός διαβιοί σε ποικίλα ενδιαιτήματα όπως ερεικώνες, δασικές στέπες, σαβάνες και λιβάδια, καθώς και δασικά ξέφωτα. Οι πληθυσμοί της Μαδαγασκάρης κάνουν χρήση πιο πυκνών, πρωτογενών δασών.
Ωστόσο, η σταδιακή μετατροπή των φυσικών οικοτόπων από τον άνθρωπο για διάφορους γεωργικούς σκοπούς, έχει οδηγήσει τους τσαλαπετεινούς σε πιο «κοινά» ενδιαιτήματα, όπως ελαιώνες, οπωρώνες, αμπελώνες, πάρκα και χωράφια, αν και είναι λιγότερο κοινοί -και μειώνονται συνεχώς- σε εντατικά καλλιεργούμενες εκτάσεις.
Οι τσαλαπετεινοί κάνουν εποχικές μετακινήσεις ανάλογα με τις βροχές σε ορισμένες περιοχές, όπως στην Σρι Λάνκα και το Δυτικό Γκατς στην Ινδία. Το υψόμετρο μετακίνησής τους, επίσης, μπορεί να ποικίλλει. Στα Αλτάι του Καζακστάν φθάνει τα 1.600 μέτρα και στα όρη Τιέν Σαν τα 2.000 μ. Στο Νεπάλ αναπαράγεται στα 1.500 μέτρα, ενώ τα καλοκαίρια ανεβαίνει στα 4.400 μ. Κατά τη διάρκεια της μετανάστευσης παρατηρείται στα 5.900 μ., ενώ ένα (1) άτομο καταγράφηκε στα 6.400 μ. στο Έβερεστ, κατά την πρώτη ορειβατική αποστολή στα Ιμαλάια.
Στην Ελλάδα, ο τσαλαπετεινός απαντάται σε ποικιλία ενδιαιτημάτων, όπως άλση, κήπους, αγρούς, ελαιώνες, αμπελώνες, κήπους με δένδρα, λιβάδια και δασωμένες περιοχές  ή αστικές περιοχές με πάρκα. Τον χειμώνα μπορεί να συχνάζει σε πιο ανοικτές περιοχές.

Μορφολογία

Ο τσαλαπετεινός είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες «φιγούρες» της ελληνικής και, όχι μόνον, ορνιθοπανίδας, με τα χαρακτηριστικά χρώματα και το λοφίο του, που όταν το ανορθώνει, ξεχωρίζει από μακρινή απόσταση. Σε γενικές γραμμές, πρόκειται για μεσαίου μεγέθους πτηνό πού, όπως όλα τα Κορακιόμορφα, έχει ιδιαίτερο ράμφος και χαρακτηριστικά χρώματα.
Χαρακτηριστικές είναι οι έντονα αποστρογγυλεμένες πτέρυγες με τις ασπρόμαυρες εναλλασσόμενες λωρίδες, οι οποίες «δημιουργούνται» από τις αντίστοιχες εναλλασσόμενες ασπρόμαυρες ζώνες των δευτερευόντων ερετικών φτερών. Οι λωρίδες αυτές είναι ιδιαίτερα ορατές κατά την πτήση, και δημιουργούν έντονη αντίθεση με τα ξεχωριστά φαιοκίτρινα εγκλείσματα. Αντίθετα, τα πρωτεύοντα ερετικά φτερά, έχουν μόνο μία (1) τέτοια ασπρόμαυρη ζώνη. Το άνω τμήμα της ράχης (mantle) είναι καφέ, ενώ η ουρά είναι μαύρη με ευρεία λευκή ζώνη κοντά στη βάση της. Το στήθος είναι ρόδινο-μπεζ, στο χρώμα του κρασιού  και το κάτω μέρος υπόλευκο.
Το ράμφος είναι μακρύ και στενό, λεπταίνει μάλιστα σταδιακά από την βάση προς την άκρη του. Είναι έντονα καμπυλωτό προς τα κάτω και το χρώμα του είναι μαυριδερό, με ελαφρά κιτρινόχρωμη βάση. Το μυϊκό σύστημα της κεφαλής, τού επιτρέπει να είναι ανοικτό όταν βυθίζεται στο έδαφος για αναζήτηση θηραμάτων.
Το, επίσης, χαρακτηριστικό λοφίο που αποτελείται από μακριά κανελλί φτερά προς το χρώμα της σκουριάς με ασπρόμαυρες άκρες, είναι πολύ εντυπωσιακό όταν είναι ανασηκωμένο σε σχήμα βεντάλιας, κάτι που συμβαίνει συνήθως, όταν το πουλί αναζητά την τροφή του ή βρίσκεται σε κατάσταση διέγερσης, ή προσγειώνεται.
Τα φύλα είναι παρόμοια, με τα θηλυκά ελαφρώς μικρότερα και λίγο πιο ματ σε χρωματισμούς. Το άνω τμήμα της ράχης του αρσενικού στερείται της ροζέ απόχρωσης του θηλυκού, ενώ οι πλευρές (flanks) και το στήθος του έχουν λιγότερες σκούρες γραμμές από του θηλυκού. Το κεφάλι και ο τράχηλος του αρσενικού εμφανίζονται με πιο «καθαρά», καλώς οριοθετημένα χρώματα. Ωστόσο στις περισσότερες περιπτώσεις, τα δύο φύλα μπορούν να ξεχωρίσουν μόνον όταν παρατηρούνται και τα δύο μαζί.
Τα νεαρά άτομα είναι παρόμοια με τα θηλυκά, με πιο γκρίζα φτερά στην ωμοπλάτη (scapulars), και μικρότερο λοφίο.

Τροφή

Η διατροφή του τσαλαπετεινού αποτελείται κυρίως από έντομα, αν και μπορεί, επίσης, να συμπεριλαμβάνει σκουλήκια, σαλιγκάρια, αράχνες  μικρά ερπετά, βατράχους και φυτικό υλικό, όπως σπέρματα και σωροκάρπια. Σπάνια επιτίθεται σε μικρούς νεοσσούς άλλων πουλιών. Γενικά, πάντως, κατατάσσεται στα εντομοφάγα είδη.
Στα έντομα, συμπεριλαμβάνονται κυρίως γρύλοι, ακρίδες, σκαθάρια, ψαλίδες, τζιτζίκια, μυρμήγκια και ημίπτερα. Αυτά μπορεί να κυμαίνονται από 10 έως 150 χιλιοστά σε μήκος, με προτιμώμενο μέγεθος, περίπου τα 20-30 χιλιοστά. Τα μεγαλύτερα από αυτά, θανατώνονται με κτυπήματα πάνω στο έδαφος ή σε μια πέτρα, ενώ αφαιρούνται τα δύσπεπτα μέρη του σώματος, όπως τα φτερά και τα πόδια.
Γενικά, αναζητεί την τροφή του μοναχικά, συνήθως στο έδαφος, με τη βοήθεια της όρασης, ενώ σπάνια χρησιμοποιεί και την ακοή του. Τού αρέσει ιδιαίτερα, το γυμνό ή με κοντό χορτάρι, επίπεδο έδαφος. Μπορεί να τρέφεται και στον αέρα, εκεί όπου οι ισχυρές του πτέρυγες τον καθιστούν γρήγορο και ευέλικτο, για την καταδίωξη των εντόμων που πετούν κατά σμήνη.
Στις περισσότερες περιπτώσεις δρασκελίζει γρήγορα ανοικτές εκτάσεις, ενώ περιοδικά κάνει στάσεις για να βυθίσει το ράμφος του στο έδαφος, σχεδόν σε όλο το μήκος του. Με αυτόν τον τρόπο αναζητά και βρίσκει προνύμφες και νύμφες εντόμων, κυρίως όμως γρυλοτάλπες που η ανάσυρσή τους υποβοηθείται από τα ισχυρά πόδια του. Πολλές φορές, τα ίχνη που αφήνει το ράμφος του στο έδαφος, μια μικρή στρογγυλή τρύπα ανά μικρές αποστάσεις, προδίδoυν την παρουσία του στην περιοχή. Επίσης, οι τσαλαπετεινοί αναζητούν έντομα ανασκαλίζοντας σωρούς φύλλων, ή ακόμη χρησιμοποιούν το ράμφος τους για να αναποδογυρίζουν πέτρες ή να αποκολλούν τον φλοιό δένδρων.

Πτήση

Ο τσαλαπετεινός έχει πλατιές και στρογγυλεμένες πτέρυγες -μεγαλύτερες στους βόρειους πληθυσμούς-, που τού δίνουν τη δυνατότητα για ισχυρά φτεροκοπήματα. Η πτήση του είναι χαρακτηριστική και κυματιστή και έχει παρομοιαστεί σαν εκείνη της πεταλούδας, με τις πτέρυγες να παραμένουν μισόκλειστες στο τέλος των φτερουγισμάτων και, λόγω του γρήγορου ρυθμού τους. Μάλιστα αυτή η αίσθηση επιτείνεται από τις ασπρόμαυρες πτέρυγες που τού δίνουν την εμφάνιση «γιγάντιας νυχτοπεταλούδας». Μερικοί παρατηρητές παρομοιάζουν την πτήση του με εκείνη του δρυοκολάπτη. Ανάμεσα στα βασικά φτεροκοπήματα υπάρχουν κάποια περισσότερο σύντομα, έτσι ώστε η πτήση να εμφανίζεται ασταθής και άνιση. Υποψία αερολίσθησης (gliding).

Ηθολογία

Πρόκειται για καχύποπτο -όχι δειλό-, επιφυλακτικό με τους ανθρώπους πτηνό που, παρά το χαρακτηριστικό παρουσιαστικό του, δεν παρατηρείται πολύ εύκολα στο φυσικό του περιβάλλον. Όταν ποστάρει (perching), χρησιμοποιεί, θάμνους, βράχια ή κτήρια.
Οι τσαλαπετεινοί, για καιρό, πιστευόταν ότι υιοθετούσαν αμυντική στάση, απλώνοντας τις πτέρυγές τους και την ουρά χαμηλά πάνω από το έδαφος και στρέφοντας το κεφάλι προς τα επάνω. Ωστόσο, αργότερα δείχτηκε ότι απλώς συνηθίζουν να κάνουν «ηλιοθεραπεία», όπως συχνά καθαρίζουν με το ράμφος το πτέρωμά τους (preening). Μπορούν επίσης να απολαμβάνουν αμμόλουτρα.
Ο τσαλαπετεινός περνάει τον περισσότερο από τον χρόνο του στο έδαφος, ενώ ανασηκώνει και κατεβάζει το λοφίο του συχνά. Τρέχει πολύ καλά και γρήγορα, με συνεχείς αλλαγές κατεύθυνσης.

Ζωτικός χώρος

Η αναπαραγωγική περίοδος αρχίζει τέλη Απριλίου στα νότια τμήματα της κατανομής και στα μέσα Μαΐου, στα βόρεια. Ειδικά στα Κανάρια νησιά, μπορεί να ξεκινάει από τον Ιανουάριο. Οι τσαλαπετεινοί είναι μόνον εν μέρει μονογαμικά πτηνά, διότι οι εταίροι ζευγαρώνουν μόνο για μία (1) αναπαραγωγική περίοδο. Διεκδικούν έντονα τον ζωτικό τους χώρο, με το αρσενικό να φωνάζει συχνά για να τον κατοχυρώσει. Οι αντιπαραθέσεις μεταξύ των αρσενικών είναι συχνές και, μερικές φορές, σκληρές, ενώ στις διαμάχες μπορεί να συμμετέχουν και τα θηλυκά. Τα πουλιά προσπαθούν να «μαχαιρώσουν» τον αντίπαλο με τα ισχυρά τους ράμφη και, περιστασιακά, κάποια άτομα τυφλώνονται στις μάχες.

Καθεστώς προστασίας

Συμπεριλαμβάνεται στα είδη του Παραρτήματος ΙΙ της Σύμβασης της Βέρνης για τη διατήρηση της ευρωπαϊκής άγριας ζωής και των φυσικών βιοτόπων.

Κουλτούρα

Το χαρακτηριστικό παρουσιαστικό των τσαλαπετεινών είχε επίδραση στα έθιμα των λαών, στο μεγαλύτερο τμήμα της γεωγραφικής κατανομής τους. Είχαν θεωρηθεί ιερά πτηνά στην Αρχαία Αίγυπτο, και η μορφή τους απεικονίζεται στους τοίχους τάφων και ναών. Κάτι παρόμοιο συνέβη και στην μινωική Κρήτη. Στην κωμωδία του Αριστοφάνη Όρνιθες, ο τσαλαπετεινός κατέχει περίοπτη θέση.
Ο πλέον γνωστός μύθος αναφέρεται στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου (βιβλίο 6), όπου ο βασιλιάς της Θράκης Τηρέας βιάζει την Φιλομήλα, την αδελφή της συζύγου του Πρόκνης και κόβει την γλώσσα της. Για εκδίκηση, η Πρόκνη σκοτώνει τον γιο τους, Ίτυ και τον «σερβίρει» ως φαγητό στον πατέρα του. Όταν ο Τηρέας βλέπει το κεφάλι του αγοριού, πιάνει ένα σπαθί, αλλά όπως ο ίδιος προσπαθεί να σκοτώσει τις δύο γυναίκες, αυτές μεταμορφώνονται σε πουλιά- η Πρόκνη σε χελιδόνι και η Φιλομήλα σε αηδόνι. Ο ίδιος ο Τηρέας μεταμορφώνεται σε τσαλαπετεινό (κατά μίαν άλλη μετάφραση σε καλημάνα).
Στην Αγία Γραφή, (Λευιτικό 11:1319), οι τσαλαπετεινοί κατατάσσονται μεταξύ των ζώων που είναι «ακάθαρτα» και δεν πρέπει να καταναλώνονται. Επίσης, αναφέρονται στο Δευτερονόμιο (14:18 [20]) ως μη εδώδιμοι (kosher). Αναφέρονται και στο Κοράνι, ενώ η παράδοση του Ισλάμ πιστεύει ότι ένας τσαλαπετεινός έσωσε τον Μωϋσή και τα τέκνα του Ισραήλ από τον γίγαντα Ογκ (Og), όταν πέρασαν την Ερυθρά Θάλασσα.
Eίχαν θεωρηθεί ως σύμβολο της αρετής στην Περσία. Ένας τσαλαπετεινός ήταν ο ηγέτης των πτηνών στο περσικό βιβλίο ποιημάτων «Η Διάσκεψη των Πουλιών». Αντίθετα, ήταν κλέφτες στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, και προάγγελοι του πολέμου στη Σκανδιναβία. Στην εσθονική παράδοση, είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι με τον θάνατο και τον Κάτω Κόσμο, ενώ η φωνή τους πιστεύεται ότι είναι οιωνός θανάτου για πολλούς ανθρώπους ή ζώα.
Ο τσαλαπετεινός επιλέχθηκε ως το εθνικό πτηνό του Ισραήλ, τον Μάιο του 2008, σε συνδυασμό με την 60η επέτειο της ίδρυσης του κράτους, μετά από εθνική δημοσκόπηση σε 155.000 πολίτες. Είναι το επίσημο πτηνό της επαρχίας Πουντζάμπ της Ινδίας, ενώ εμφανίζεται στον λογότυπο του Πανεπιστημίου του Γιοχάνεσμπουργκ και είναι η επίσημη αθλητική μασκότ του Πανεπιστημίου. Επίσης, αποτελεί τον πρωταγωνιστή πολλών τραγουδιών και η μορφή του απικονίζεται σε γραμματόσημα διαφόρων κρατών.

Άλλες ονομασίες

Ο Τσαλαπετεινός απαντάται στον ελλαδικό χώρο με πολλές ακόμη ονομασίες: Αγριοκοκκοράκι/Αγριοκοκκόρι/Αγριοκόκκορας, Εποπάς, Κατσουλοπετείναρο, Κουκλοπετεινός (Κρήτη), Κουτσαλεχτοράκι, Μουμουζέλα και Μπουμζέλα (Νιοχώρι Αιτωλίας), Μπαμζέλι, Μπαμπζάρα, Μπούμτισας (Θεσσαλία), Ξυλοκόκκορας, Πάπουζας (Ακαρνανία), Παρδαλέκτορας, Παρδαλόπτερος, Πίπιζα, Πούπος και Πουπουξιός ή Πουπούξιος (Κύπρος).