Τα Ψηλά Βουνά

Πρόσωπα

Πρωταγωνιστές του βιβλίου είναι η φύση και τα στοιχεία της· το βουνό, τα δέντρα και το ποτάμι. 
Κανένα από τα παιδιά της ομάδας δεν πρωταγωνιστεί αν και ξεχωρίζουν ο ρομαντικός Φάνης, ο δυναμικός Αντρέας, ο λαίμαργος Φουντούλης.
Η απουσία ενηλίκων απ' την πλευρά των παιδιών είναι αισθητή. Οι συμμαθητές είναι κάτω από τη χαλαρή εποπτεία του κυρ‑Στέφανου, που τα βοηθά. Σημαντικό ρόλο έχει και ο δασάρχης. Οι γονείς απουσιάζουν τελείως (μόνο δίνουν την άδεια στα παιδιά στο κεφάλαιο 2). 
Αντίθετα οι ντόπιοι περιγράφονται με λεπτομέρεια, κυρίως οι βλάχοι τσοπάνηδες που είναι αναπόσταστο μέρος του βουνού: ο περήφανος τσέλιγκας Γεροθανάσης (κεφ.31) και τα εγγόνια του: ο Λάμπρος, ένα ικανό τσοπανόπουλο, η όμορφη Αφρόδω. Οι διάφοροι τύποι του χωριού: ο Κώστας ο κορφολόγος (κεφ.35) που συλλέγει βοτάνια, ο Ζαβοπαναγής που όλο τσακώνεται (κεφ.24), ο μυλωνάς -πάντα μεθυσμένος- (κεφ.45), ο ράφτης (κεφ.9), ο μπαλωματής (κεφ.19), ο Θύμιος ο κουδουνάς (κεφ.55). Οι Πουρναρίτες (κάτοικοι του χωριού Πουρνάρι) είναι οι εχθροί του δάσους, που «τὸ εἶχαν ἐπάγγελμα νὰ ζοῦνε ρημάζοντας τὸ δάσος» (κεφ.34) καταστρέφοντας αλόγιστα τα δέντρα για να πάρουν το ρετσίνι τους.
Κορίτσια δεν υπάρχουν στην παρέα των παιδιών (είναι μαθητές σχολείου αρρένων). Συναρπαστική γυναικεία παρουσία στο έργο είναι η Αφρόδω που «τόσο χαριτωμένο χαμόγελο εἶχε» (κεφ.15). Ο γάμος της δίνει χαρά και λύπη στους μικρούς θαυμαστές της («Ἔπειτα φίλησε καὶ τὰ παιδιά [...] Δάκρυσε ὁ Φουντούλης. Δάκρυσε ὁ Φάνης [...] Ἀφρόδω, καλή μας Ἀφρόδω!» (κεφ.75). Άλλοι γυναικείοι χαρακτήρες είναι η γρια-Χάρμαινα (κεφ.25), η γυναίκα του μυλωνά (κεφ.45).
Σε πρόσωπα μεταμορφώνονται και τα ζώα, που μας μιλούν σε πρώτο πρόσωπο: η αλεπού (κεφ.21), ο σκύλος (κεφ.76), ο λύκος (κεφ.58).

Εικονογράφηση

Το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης ήταν έγχρωμο. Η μαυρόασπρη εικονογράφηση έγινε από το ζωγράφο και γλύπτη Πέτρο Ρούμπο. Ο ίδιος ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου έκαμε αρκετά σχέδια. Ήταν άλλωστε λάτρης των καλών τεχνών. Το 1918, χρονιά της έκδοσης του βιβλίου, έγινε διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης.
Στις αναθεωρημένες μεταγενέστερες εκδόσεις οι εικονογράφοι είναι διαφορετικοί.

Θεματολογία

Για τη συγγραφή κάθε αναγνωστικού της Μεταρρύθμισης του 1917, η συντακτική επιτροπή των βιβλίων έθεσε βασικές αρχές και κατευθύνσεις. Οι κεντρικές ιδέες του βιβλίου θα ήταν το συλλογικό πνεύμα, η κοινοτική αλληλεγγύη, η ατομική αυθυπαρξία και η αγάπη της φύσης και του βουνού. Κοντά σ' αυτές καλλιεργούνται και άλλες αξίες παιδαγωγικού χαρακτήρα.
Η καλλιέργεια οικολογικής συνείδησης για την προστασία των φυσικών πόρων είναι βασικό μήνυμα του βιβλίου. (κεφ. 36, 42, 64). Τα παιδιά γίνονται δασοφύλακες και επιβραβεύονται. Συγχρόνως, μαθαίνουν να συνεργάζονται και να λειτουργούν σαν ομάδα («Καθένας ἐργάστηκε γιὰ τὸν ἐαυτό του, ἀλλὰ καὶ γιὰ ὅλους· ὅλοι πάλι δούλεψαν γιὰ τὸν ἕνα.» κεφ.16). Τονίζεται η αλληλεγγύη («Ὁ ἕνας θὰ ἔδινε γιὰ τὸν ἄλλο τὴ ζωή του.» κεφ.52) και η σημασία της κοινωνικής συνεισφοράς. Έντονο είναι το μήνυμα της κοινωνικής ισότητας («Ὁ δρόμος εἶναι γιὰ ὅλο τὸν κόσμο. Εἶναι γιὰ τὸν πλούσιο καὶ τὸ φτωχό, γιὰ τὸν ἄρχοντα καὶ τὸ ζητιάνο.» κεφ.17), της δικαιοσύνης και της τιμιότητας. Η ανεξαρτητοποίηση του ατόμου, ο απογαλακτισμός και το δυνάμωμα του χαρακτήρα γίνεται μέσα από την αυτοεξυπηρέτηση, την πρωτοβουλία. Η θρησκευτική ευλάβεια κυριαρχεί στα κεφάλαια για την επίσκεψη στο μοναστήρι, γεμάτα συγκίνηση και κατάνυξη. Παρ' όλ' αυτά, το βιβλίο κατηγορήθηκε για έλλειψη θρησκευτικότητας.
Αυτή η ηθογραφία του Παπαντωνίου είναι μια πινακοθήκη των ανθρώπινων τύπων, των επαγγελμάτων, της ζωής στο ελληνικό χωριό. Δεν γίνονται διακρίσεις για την καταγωγή και τη φυλή. Τα παιδιά ενδιαφέρονται για τη ζωή των βλάχων της περιοχής, τη γλώσσα τους, τα έθιμά τους και συνδέονται μαζί τους. Η αναφορά στον 'Αραπόβραχο' που είναι ο 'μπαμπούλας' των θρύλων της περιοχής παρουσιάζεται ως δεισιδαιμονία (κεφάλαια 1, 25, 52, 53).
 H θέση της γυναίκας της εποχής, ξενίζει τον αναγνώστη κατοπινών αιώνων. Η γυναίκα του ράφτη απαντά στον άντρα της: «Ἀφέντη, ὅ τι ὁρίσης καλὰ ὡρισμένο» (κεφ.9) συμφωνώντας πειθήνια.
Η καταπολέμηση του αναλφαβητισμού ήταν μείζον αίτημα της εποχής. Τα παιδιά διδάσκουν το βλαχόπουλο, το Λάμπρο. Το πρώτο του γραφτό, συγκινητικό στην απλότητα και τη δύναμή του (κεφ.70).

Γλώσσα και στυλ

Η γλώσσα του βιβλίου (η δημοτική της εποχής με το ήτα της υποτακτικής) ήταν ένα πραγματικό σκάνδαλο για το 1918, μέσα στην πολεμική ατμόσφαιρα του γλωσσικού ζητήματος. Χτυπήθηκε από τους καθαρευουσιάνους και περιπαίχτηκε για τις λέξεις που σχετίζονται με τη ζωή στο βουνό και την κτηνοτροφία. Για τη διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας, που ποτέ πριν δεν είχε διδαχθεί στα σχολεία, γράφτηκαν οδηγίες Γραμματικής από τον Τριανταφυλλίδη και ολιγοσέλιδος Οδηγός διδασκαλίας ειδικά για τα Ψηλά Βουνά. Έγιναν και σεμινάρια στους δασκάλους. 
Τρεις φορές μόνο υπάρχει αναφορά σε κείμενο γραμμένο σε καθαρεύουσα· δύο φορές σε θρησκευτικό κείμενο (κεφ. 27, 72) και στον ονειροκρίτη που διαβάζει ο ψάλτης (κεφ.63).
Αξιοσημείωτη είναι η αναφορά στη βλάχικη γλώσσα. «Ἔλεγε τὰ πρόβατα π ρ ά τ α, τὸ ροῦχο  σ κ τ ί, τὸ πάλι τὸ ἔλεγε μ ά τ α καὶ τὰ γίδια τὰ ἴ δ ι α» (κεφ.15).
Η περιγραφή γίνεται μέσα σε μια βουκολική ατμόσφαιρα, με απλή, μικροπερίοδη, αλλά γλαφυρή περιγραφή του τοπίου. Οι διάλογοι είναι συχνοί. Παρ' όλο που το βιβλίο είναι γραμμένο σε τριτοπρόσωπη γραφή (μας μιλά ο συγγραφέας), συχνά μεταπηδά σε πρωτοπρόσωπη (προσωπικές σκέψεις των παιδιών, μα και ζώων· μας μιλά η αλεπού, ο λύκος, ο σκύλος). Χαρακτηρίζεται από αποφυγή διδακτισμού (ο συγγραφέας περνά τα μηνύματά του αβίαστα μέσα από την πλοκή), ποιητική περιγραφή της φύσης, τρυφερότητα και χιούμορ.

Ιστορικό

Τα Ψηλά Βουνά εκδόθηκαν στην ταραγμένη εποχή των Βαλκανικών Πολέμων και των αντιπαραθέσεων για το γλωσσικό ζήτημα.
1917: Γλωσσοεκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του 1917: Η επαναστατική προσωρινή κυβέρνηση του Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη εισάγει τη δημοτική γλώσσα στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού σχολείου.  Μετά το σχηματισμό κυβέρνησης στην Αθήνα ακολουθούν Βασιλικά Διατάγματα για την εκπαίδευση και την έγκριση νέων αναγνωστικών στη δημοτική γλώσσα. Κυκλοφορούν 13 νέα αναγνωστικά «εἰς τὴν κοινὴν ὁμιλουμένην (δημοτικὴν) γλῶσσαν, ἀπηλλαγμένην παντὸς ἀρχαϊσμοῦ ἢ ἰδιωτισμοῦ. [...] ἁπλᾶ καὶ σαφῆ κατὰ τὴν γλῶσσαν καὶ τὸ ὕφος.» (Νόμος 1332/1918).
1918, Οκτώβριος. Η συντακτική επιτροπή εγκρίνει Τα Ψηλά Βουνά για την Γ' Δημοτικού (άδεια κυκλοφορίας, Δεκέμβριος 1918). Κυκλοφορούν το Γενάρη του 1919. Οι προγραμματικές ιδέες για τη συγγραφή των αναγνωστικών διατυπώθηκαν στο Πρακτικόν της συντακτικής επιτροπής.
Για τη διδασκαλία των νέων αναγνωστικών έγιναν ειδικά σεμινάρια στους δασκάλους. Εκτός από τα φυλλάδια Γραμματικής, τυπώθηκε και στάλθηκε σε όλα τα σχολεία, ξεχωριστό φυλλάδιο με τίτλο Ὀδηγίαι διὰ τὴν διδασκαλίαν τοῦ ἀναγνωστικοῦ τῆς Γ' δημοτικοῦ, 'Τὰ ψηλὰ βουνά'.
Ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου συμμετέχει επίσης στη συντακτική επιτροπή που δημιούργησε Το Αλφαβητάρι με τον Ήλιο.
Σημειώνεται, ότι την εποχή των Ψηλών Βουνών (1918), οι μαθητές αγόραζαν τα βιβλία (η τιμή της 1ης έκδοσης του βιβλίου ήταν 2,50 δραχμές). Η νομοθεσία της Μεταρρύθμισης δεν όριζε ένα μόνον αναγνωστικό υποχρεωτικό για κάθε τάξη, αλλά έδινε δυνατότητα επιλογής στους διδάσκοντες ανάμεσα σε εγκεκριμένα αναγνωστικά.

Κριτική και αντιδράσεις

Το βιβλίο επαινέθηκε από πολλούς λογοτέχνες και κριτικούς όπως ο Κωστής Παλαμάς και Γρηγόριος Ξενόπουλος.
Τα αναγνωστικά της Μεταρρύθμισης και ειδικά τα Ψηλά Βουνά ξεσήκωσαν θύελλα διαμαρτυριών από τους αντιδημοτικιστές, κυρίως από καθηγητές, όπως οι Γεώργιος Χατζιδάκις και Ανδρέας Σκιάς. Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, τότε Ανώτερος Επόπτης Δημοτικής Εκπαίδευσης, απάντησε λεπτομερώς το 1919 στο έργο του Quo‑usque tandem. 
Ο Γεώργιος Χατζιδάκις, καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, αντιδημοτικιστής, και δάσκαλος του Τριανταφυλλίδη, καταδίκασε τη γλώσσα όλων των νέων αναγνωστικών, όπως ήταν αναμενόμενο, και ειδικότερα τον ιδεολογικό προσανατολισμό των Ψηλών Βουνών στο βιβλίο του "Γενηθήτω φῶς. Ὁ μαλλιαρισμὸς εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα" (1920). Σ' αυτό ο Χατζιδάκις κάνει συνολική κριτική του βιβλίου κατηγορώντας το για μπολσεβικισμό, για έλλειψη θρησκευτικότητας και φιλοπατρίας και για απουσία αναφοράς στο θεσμό της οικογένειας. Παράλληλα υποστηρίζει ότι η δημοτική δεν πρέπει να διδάσκεται στο σχολείο ενώ προχωρεί σε ενδεικτική εξέταση του περιεχομένου του βιβλίου με ειρωνικές παρατηρήσεις. Επιπλέον κατακρίνει τη γλώσσα, τη γραμματική, την ποικιλία των γραμματικών τύπων, τους ιδιωματισμούς, πολλές λέξεις που τις θεωρεί ξένες αλλά και τα σχέδια του Παπαντωνίου που τον ενόχλησαν. Διατυπώνει την άποψη ότι τα κείμενα των αναγνωστικών πρέπει να είναι γραμμένα από παιδαγωγούς με διδασκαλική πείρα και «οὐχὶ ὑπὸ τοῦ πρώτου τυχόντος».
Μετά την ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920, η νέα κυβέρνηση της Ηνωμένης Αντιπολιτεύσεως συστήνει την "Επιτροπεία" που συντάσσει τη γνωστή Έκθεση για τα αναγνωστικά της Μεταρρύθμισης απαγορεύοντάς τα και ρίχνοντάς τα "στην πυρά". Συντάκτες της ήταν ο αντιδημοτικιστής Ανδρέας Σκιάς, καθηγητής πανεπιστημίου, και άλλα μέλη της εκπαιδευτικής κοινότητας. Η Έκθεση εξηγεί για ποιο λόγο η διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας στο σχολείο είναι επιβλαβής («ἀπαισία μαλλιαρὴ γλῶσσα») και καταδικάζει τη γραμματική που είχε εκδοθεί: «Ἡ γνώμη τῆς Ἐπιτροπείας εἶναι, ὅτι ἡ τερατώδης αὕτη γραμματικὴ πρέπει νὰ καῇ.» (σελ.35)
Μετά, ασκεί έλεγχο σε ένα-ένα τα αναγνωστικά της Μεταρρύθμισης· ανάμεσα σ' αυτά και στα Ψηλά Βουνά για τα οποία γράφει: «ἐμφανίζουσι τήν τε θρησκείαν καὶ τὸν Ἑλληνισμόν ὑπὸ μορφὴν γελοίαν καὶ βάρβαρον, ἵνα ἑμποιήσωσιν ἀποστροφὴν πρὸς ἀμφότερα, ὥστε οἱ παῖδες νὰ ἀσπασθῶσιν ὕστερον τὰς ἰδέας, πρὸς ἃς ἄγουσι τὰ Ψηλὰ Βουνά, ἤτοι τὸν μπολσεβικισμόν.» (σελ.52). Ακολουθεί αναλυτική καταδίκη του βιβλίου στις σελίδες 56 έως και 73, με επιχειρήματα παρόμοια με αυτά του Χατζιδάκι.
Ο Τριανταφυλλίδης γράφει το 1921 την αντέκθεσή του στο βιβλίο του Πριν καούν όπου καταπιάνεται με ένα-ένα επιχείρημα της Έκθεσης της Επιτροπείας εναντίον των νέων αναγνωστικών της Μεταρρύθμισης, με πλουσιότατο υπομνηματισμό. Μιλά για την «ἄδικη τυφλωμένη κρίση» της Επιτροπείας, που «προτείνει καὶ ἀξιώνει νὰ καοῦν σὰν τὰ πιὸ 'ἐξαμβλωματικὰ' βιβλία» (σ.229). Παραθέτει ενδεικτικά αποσπάσματα των νέων και των παλιών αναγνωστικών για σύγκριση.  Ειδικά για "Τα Ψηλά Βουνά" γράφει:
«πρώτη φορὰ εἶδαν δάσκαλοι ἕλληνες νὰ ρουφιέται ἀναγνωστικὸ ἑλληνικὸ ἀπὸ τοὺς μικροὺς των μαθητές -ὄχι μόνο βουνίσιους- μέσα σὲ λίγες μέρες» (σ.288) «πρώτη φορὰ ζωντάνεψαν μέσα στὸ ἑλληνικὸ σχολεῖο μὲ τέτοιο καὶ μὲ τόσο πλούσιο τρόπο ἕνα κομμάτι Ἑλλάδα, τὸ ἑλληνικό βουνό» (σ.266). Δέχεται ως σωστή την παρατήρηση για την απουσία της οικογένειας και την αποκλειστικότητα της βουνίσιας ζωής. Υπεραμύνεται της λογοτεχνικής αξίας του βιβλίου.
Για κάθε λέξη που κατηγορήθηκε, δίνει παραδείγματα χρήσης της (σ.196) και αναλύει θέματα γραμματικής (σ.203-204). Θυμίζει τις διορθώσεις που έγιναν στη 2η έκδοση, που οι επικριτές αγνόησαν.

Κατοπινά χρόνια

Το βιβλίο επαναφέρθηκε ως αναγνωστικό της Γ' Δημοτικού το 1929, με αλλαγές (Βλ. Εκδόσεις). Το 1933 για τη Δ' Δημοτικού.
Διδάχθηκε επίσης και από την έκδοση του 1974.
Το μυθιστόρημα δε σταμάτησε να επανεκδίδεται (συνήθως στην αναθεωρημένη του παραλλαγή).