Μεγάλη Άρκτος

Ονομασίες και ιστορία

Ως αρχή μπορεί κάποιος να ανατρέξει στους στίχους της Οδύσσειας, όπου αναφέρεται η Άρκτος,
(στο μεταξύ όμως, χάρη στη μετάπτωση του γήινου άξονα, έχει απομακρυνθεί από τον βόρειο ουράνιο πόλο κι έτσι δεν είναι πλέον αειφανής αστερισμός από το μεγαλύτερο μέρος της Μεσογείου, ούτε ως προς το τμήμα της «κατσαρόλας»). Οι υπόλοιποι πολύ βόρειοι αστερισμοί δεν είχαν ακόμα εφευρεθεί την εποχή του Ομήρου και έτσι δικαιολογείται η λέξη «μόνο» του ομηρικού στίχου. Η ίδια ομηρική άποψη της Άρκτου απαντάται και κατά την περιγραφή της Ασπίδας του Αχιλλέως.
Παρότι ο αστερισμός είχε πολλές ονομασίες και μυθικές συσχετίσεις, σχεδόν παντού ήταν μια θηλυκή αρκούδα (άρκτος). Οι Γερμανοί πάντως, και από αυτούς οι Αγγλοσάξονες, τον ονόμαζαν Wagen, αμάξι, από όπου και το λαϊκό αγγλικό Wain ή Charle's Wain, (Άμαξα του Καρόλου) επί εποχής του Σαίξπηρ. Βέβαια και ο Άρατος στα Φαινόμενα γράφει: «Δυο Αρκούδες, λεγόμενες Άμαξες, γυρίζουν γύρω του, η καθεμιά στη θέση της.». Ο κυρίαρχος μύθος μιλά για τη Νύμφη Καλλιστώ, που αγαπήθηκε από τον Δία και μεταμορφώθηκε σε αρκούδα από τη ζηλιάρα Ήρα, οπότε ο Δίας την εξύψωσε στους ουρανούς. Η Μικρά Άρκτος είναι ο γιος της Αρκάς κατά τον Οβίδιο (μολονότι σύμφωνα με άλλο μύθο ο Αρκάς είναι ο Βοώτης). Μία άλλη εκδοχή πάντως θέλει τον αστερισμό απεικόνιση της Αρτέμιδος, που ήταν γνωστή με το επίθετο «Καλλίστη». Ο Λαλάντ όμως ετυμολογούσε το όνομα από το φοινικικό Kalitsah ή Chalitsa, που σημαίνει «ασφάλεια», αφού η παρατήρηση της Μεγάλης Άρκτου βοηθούσε στην ασφάλεια των ταξιδιών των ναυτικών.
Τα ονόματα Lycaonia, Lycaonia Arctos προέρχονται από τον Λυκάονα, πατέρα της Καλλιστούς, ενώ το Dianae Comes επειδή οι Νύμφες ήταν ακόλουθοι της Αρτέμιδος. Ποιητικοί τίτλοι ήταν οι Virgo Nonacrina και Tegeaea Virgo, από τις πόλεις Νωνακρίς και Τεγέα της Αρκαδίας. Τα Parrhasis, Parrhasia Virgo, Parrhasides Stellae από μια αρχαία φυλή, με πιθανή την επίδραση του φοινικικού Parrasis (= «Οδηγός Αστήρ», ομόρριζο με το Pharashah των Εβραίων). Ο Σοφοκλής στον Οιδίποδα αποκαλεί τη Μεγάλη Άρκτο «Αρκάδιον αστέρα», από την πατρίδα της Καλλιστούς. Υπάρχουν εξάλλου και πανάρχαια αργυρά νομίσματα από τη Μαντίνεια φέροντα άρκτο ως μητέρα. Η τελείως διαφορετική εκδοχή του Αράτου προέρχεται από πανάρχαια παράδοση της Νάξου, κατά την οποία οι Άρκτοι ήταν οι Κρητικές τροφοί του βρέφους Δία, που στη συνέχεια υψώθηκαν στους ουρανούς για την αφοσίωση στο καθήκον τους. Από αυτή την εκδοχή έχουμε το Cretaeae sive Arctoe του Γερμανικού. Μεταγενέστερη μεταλλαγή αντικαθιστά τις τροφούς με τις Κρητικές Νύμφες Ελίκη και Μέλισσα. Τα Έλιξ και Ελίκη απαντούν ως ονόματα για τον ίδιο τον αστερισμό, επειδή «ελίσσεται» γύρω από τον πόλο (Απολλώνιος ο Ρόδιος). Αλλά ο Γερμανικός, όπως και ο Υγίνος, χρησιμοποιούν και τους αρσενικούς τύπους Ursus και Arctus.
Η εβραϊκή λέξη Ash ή Ayish στο Βιβλίο του Ιώβ (θ΄9, λη΄32), αναφερόμενη μάλλον στο τετράγωνο της Μεγάλης Άρκτου ως, υποτίθεται, νεκροφόρο τράπεζα, μεταφράσθηκε σε «Πλειάς» και «Έσπερος» από τους Εβδομήκοντα, και... Αρκτούρος στις δυτικές μεταφράσεις. Αλλά στη συνέχεια οι Εβραίοι υιοθέτησαν το ελληνικό όνομα ως Dobh, οι Φοίνικες ως Dub και οι Άραβες ως Al Dubb al Akbar (= η Μεγάλη Αρκούδα). Το περίεργο είναι ότι και Ινδιάνοι της Αμερικής αποκαλούσαν την «κατσαρόλα» αρκούδα (Okuari και Paukunawa στις γλώσσες τους), παρά το ότι ελάχιστα μοιάζει στο ζώο, όπως μαρτυρείται από τους Λε Κλερκ (1691), Cotton Mather (1712) κ.ά.. Τουλάχιστον η απίθανα μακριά για αρκούδα ουρά ήταν γι´αυτούς «Οι Τρεις Κυνηγοί» ή «Ο Κυνηγός με τα δύο σκυλιά του», που κυνηγούσαν την αρκούδα.
Το υπερβολικό μήκος της ουράς αιτιολογείται ως εξής από τον Thomas Hood τον 15ο αιώνα με διαλογικό διδακτικό τρόπο:
«Σπουδαστής: Απορώ γιατί η ουρά της θα 'πρεπε να 'ναι τόσο μακριά. Δάσκαλος: Φαντάσου ότι ο Δίας, φοβούμενος να πλησιάσει κοντά στα δόντια της, άρπαξε την ουρά της και από αυτή την τράβηξε πάνω στον ουρανό. Κι έτσι, επειδή και η ίδια ήταν πολύ βαριά και η απόσταση από τη γη στον ουρανό πολύ μεγάλη, υπήρχε μεγάλη πιθανότητα να ξεχειλώσει η ουρά της. Λόγο άλλο δεν γνωρίζω κανένα.»
Μία πιθανή ερμηνεία της συσχετίσεως με αρκούδα είναι ότι στα Σανσκριτικά, μητέρα των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών, η λέξη Riksha σημαίνει σε δύο διαφορετικά γένη «αρκούδα» και «άστρο» (ή «λαμπρό»). Επίσης, ως ρήμα, «λάμπω». Παρατηρούμε ότι σε λαούς που δεν χρησιμοποιούν ινδοευρωπαϊκές γλώσσες υπάρχει απόκλιση από την αρκούδα, π.χ. στη Συρία η Μεγάλη Άρκτος ήταν αγριόχοιρος, στους Λάπωνες Sarw (τάρανδος) και στη Φινλανδία η προφορική παράδοση θέλει τους αστέρες των δύο Άρκτων, ιδίως τον Πολικό, να παριστάνουν νεαρές και όμορφες παρθένες με υψηλή δεξιότητα στο γνέσιμο και στην ύφανση. Πάντως, το μεγάλο Φινλανδικό έπος Καλεβάλα δίνει μεγάλη σημασία στη Μεγάλη Άρκτο, την οποία αποκαλεί Otawa.
Ως προς την, παράλληλη με την Άρκτο, χρήση του ονόματος «Άμαξα», ο Άρατος παραθέτει ότι η λέξη προέρχεται από το άμα = «μαζί» και το άξων (ο γήινος άξονας). Η «άμαξα» επομένως είναι ο αστερισμός του οποίου οι αστέρες περιφέρονται όλοι μαζί γύρω από έναν άξονα, εκείνον που περνά από τον Βόρειο Ουράνιο Πόλο (πρβλ. και τον σανσκριτικό θεό Akshivan, τον «Οδηγό του Άξονος»). Πολύ αργότερα, όταν η άμαξα έχει πια πάρει την έννοια του κάρρου, ο Ησύχιος δίνει το όνομα Άγαννα, από το «άγειν» αλλά και από το ακκαδικό Aganna / Akanna = «Κύριος των Ουρανών» για τους αστέρες της Άμαξας. Παρόμοια ηχεί και η εβραϊκή λέξη για την άμαξα, Ajala, που αναφέρεται για τον αστερισμό από τον Aben Ezra. Οι Ρωμαίοι βέβαια μετέφρασαν και αυτή τη σημασία ως Currus, Plaustrum, Plostrum magnum, Plaustra Parrhasis. Επιστρέφουμε έτσι, με τα Stori Vagn / Karls Vagn των Σκανδιναβών, στο βορειοευρωπαϊκό-αγγλοσαξονικό Charle's Wain. Αυτός ο Karl ήταν αρχικά ο Θωρ, ο βασιλιάς των θεών και άρα αντίστοιχος του Δία. Κάποτε ήταν και η Άμαξα του Όντιν, του πατέρα του Θωρ. Αλλά στο Charle's Wain οι Αγγλοσάξονες εννοούν τον Καρλομάγνο. Στους νεότερους χρόνους βέβαια ο απλός γερμανικός λαός άρχισε να αποκαλεί τη Μεγάλη Άρκτο απλώς Himmel Wagen, το άρμα με το οποίο ο Προφήτης Ηλίας ταξίδεψε στους ουρανούς. Εντελώς όμοιο και το πολωνικό Woz Niebeski (= Ουράνια Άμαξα).
Επίσης, συχνή αγγλική λαϊκή ονομασία για την Μεγάλη Άρκτο (πάντα το τμήμα της «κατσαρόλας») είναι «το Αλέτρι» (the Plough), που αντικατοπτρίζεται στη νεοελληνική λαϊκή ονομασία για τον αστερισμό: Αλετροπόδι. Ο J.F. Hewitt βλέπει το όνομα «Ουράνιο Αλέτρι» ακόμα και στην προϊστορική Ινδία. Ωστόσο, το συνηθέστερο λαϊκό όνομα έως σήμερα στις ΗΠΑ είναι Big Dipper (= Μεγάλη Κουτάλα), μολονότι πιο επιτυχημένο είναι το παλαιότερο Butcher's Cleaver (ο Μπαλτάς του Χασάπη). Στη Γαλλία ο λαός την ονομάζει Casserole (κατσαρόλα).
Τα περσικά ονόματα του αστερισμού ήταν Hafturengh, Heft Averengh ή Heft Rengh, διευκρινιζόμενα από το Mihin (= μεγάλη). Στην αρχαία Αίγυπτο ήταν ο Μηρός του ταύρου ή η Κνήμη, όπως και αναπαρίσταται στην πλανισφαίρα Δενδερά και στον ναό του Εντφού. Στο Βιβλίο των Νεκρών διαβάζουμε: «ο αστερισμός του Μηρού στον βόρειο ουρανό». Και έτσι αναφέρεται σε επιγραφές στους τάφους των βασιλέων. Οι αστέρες του, ειδικότερα κάποιος από αυτούς, ονομάζονταν «μεσχέτ» και αντιπροσώπευαν τον κακό κόκκινο θεό Σηθ, στην πρωταρχική μορφή τον σκύλο του Σηθ ή τον Τυφώνα. Στην ελληνιστική εποχή, όταν η Αίγυπτος επηρεάσθηκε από την Ελλάδα, η δική μας Άμαξα θεωρήθηκε ως η Άμαξα του Όσιρι.
Ο Αλ Μπιρούνι αφιέρωσε ολόκληρο κεφάλαιο του έργου του για την Ινδία στα 7 άστρα της «κατσαρόλας», που εκεί ονομάζονταν Saptar Shayar, οι Επτά Ερημίτες, με την ευσεβή γυναίκα Al Suha (τον αστέρα Αλκόρ), όλοι υψωθέντες σε πολύ υψηλότερο μέρος από τους υπόλοιπους αστέρες, «κοντά στον Vas, στην αγνή γυναίκα Vumdhati». Η Varaha Mihira γράφει: «Η βόρεια περιοχή είναι διακοσμημένη με αυτά τα άστρα όπως μια όμορφη γυναίκα στολίζεται με ένα περιδέραιο μαργαριταριών ή λευκών ανθέων λωτού όμορφα πλεγμένων. Έτσι στολισμένα, είναι σαν παρθένες που χορεύουν και περιφέρονται γύρω από τον πόλο.»
Στην Κίνα οι Tsei Sing, οι Επτά Αστέρες της «κατσαρόλας», ήταν γνωστοί ως «η Κυβέρνηση» ή Pih Tow, το Βόρειο Μέτρο. Κατά τον αστρονόμο John Reeves οι 4 αστέρες του τετραπλεύρου ήταν ο Tien Li, ο Ουράνιος Λόγος, ενώ ο Βρετανός ιεραπόστολος Joseph Edkins στο έργο του Religion in China γράφει ότι θεωρούσαν το τετράπλευρο ως την κατοικία της Tow Moo, θεάς των Ταοϊστών.
Κατά τις ιουδαιο-χριστιανικές αναπαραστάσεις των ουράνιων μορφών (κυρίως 17ος αιώνας) η Μεγάλη Άρκτος προσομοιώθηκε από τον Ιούλιο Σίλερ με τον Αρχάγγελο Μιχαήλ και από τον Καίσιο με μια από τις αρκούδες που έστειλε ο Ελισαίος να τιμωρήσουν τους διώκτες του ή με το άρμα που έδωσε ο Φαραώ στον Ιωσήφ.
Στη νεότερη ελληνική λαϊκή παράδοση, η Μεγάλη Άρκτος ονομάζεται Αναποδοκάραβο από την ομοιότητά της με ανάποδο καράβι: Οι 4 αστέρες του τραπεζίου της παριστούν το κύτος του πλοίου και οι τρεις της ουράς τον πρόβολό του.
Ο Άγγλος ποιητής Έντμουντ Σπένσερ (1552-1599) δείχνει τη χρήση της Μεγάλης Άρκτου ως ουράνιου ρολογιού: "By this the northern wagoner had set / His sevenfold teme behind the steadfast starre". Η από τον Όμηρο χρονολογούμενη χρήση της στη ναυτιλία συνεχίσθηκε και στις ερήμους της Αραβίας, «μέσα από τις οποίες οι ταξιδιώτες κατευθύνουν από τις Άρκτους την πορεία τους, με τον ίδιο τρόπο που γίνεται στη θάλασσα» (Διόδωρος ο Σικελιώτης). Ο Σοφοκλής γράφει κάτι παρόμοιο, υποστηρίζοντας ότι η Άρκτος κατευθύνει τους ταξιδιώτες γενικά.
Οι αστρολόγοι της εποχής του Σαίξπηρ όμως απέδιδαν στη Μεγάλη Άρκτο κακές επιδράσεις, και ο Εδμόνδος στον Βασιλιά Ληρ λέει ειρωνικά πως «η γέννησή μου συνέβη κάτω από τη Μεγάλη Άρκτο, έτσι έπεται ότι είμαι σκληρός και λάγνος».
Η Αρκτική περιοχή της Γης ονομάσθηκε έτσι από το γεγονός ότι οι Άρκτοι εκεί φαίνονται όλη την πολική νύκτα να περιφέρονται γύρω από το ζενίθ. Στη συνέχεια, η αντιδιαμετρική περιοχή ονομάσθηκε Ανταρκτική ή Ανταρκτίδα.