Σφαγή του Τλατελόλκο

Παρασκήνιο

Στις 26 Ιουλίου του 1968, φοιτητές και μαθητές διαδήλωσαν στο κέντρο της Πόλης του Μεξικού υπέρ της Κούβας. Η αστυνομία παρενέβη να τους διαλύσει με εξαιρετικά βίαιο τρόπο. Δεκάδες χιλιάδες φοιτητές απάντησαν κατεβαίνοντας σε διαδηλώσεις συμπαράστασης προς τους τουλάχιστον 700 φοιτητές που συνελήφθησαν.
Το κέντρο της Πόλης του Μεξικού μεταβλήθηκε σε πεδίο μάχης. Φοιτητές και μαθητές έστηναν φλεγόμενα οδοφράγματα από λεωφορεία και αυτοκίνητα. Τεθωρακισμένα οχήματα και άρματα μάχης αναπτύχθηκαν στους δρόμους της Πόλης του Μεξικού, η οποία έπαυσε πλέον να δίνει την εντύπωση μιας πόλης σε αναταραχή. Η κατάσταση παρέπεμπε σε εικόνες εμφυλίου πολέμου. Στις 30 Ιουλίου χιλιάδες μαθητές και φοιτητές συγκρούστηκαν βίαια με την αστυνομία και τον στρατό. Ο απολογισμός θυμάτων ήταν σίγουρα βαρύς: περισσότεροι από 300 τραυματίες, στην πλειονότητά τους φοιτητές, αν και στην πόλη οργίαζαν οι φήμες για πολλούς, άγνωστο πόσους, νεκρούς. Οι μέθοδοι του στρατού και των ειδικών δυνάμεων της αστυνομίας, των διαβόητων "Γραναδέρος", δεν άφηναν περιθώριο για αυταπάτες. Σε ένα λύκειο, παράρτημα του πανεπιστημίου της Πόλης του Μεξικού, οι στρατιώτες εισέβαλαν ρίχνοντας την κεντρική πύλη με βολή μπαζούκας.
Για το επίσημο κράτος και τον ελεγχόμενο από αυτό Τύπο δεν υπήρχαν αμφιβολίες: η εξέγερση ήταν έργο "κομμουνιστών και κατ' επάγγελμα ταραχοποιών στοιχείων". Όπως όμως συμβαίνει συχνά όταν τα αίτια της εξέγερσης είναι βαθύτερα, η βιαιότητα της καταστολής δεν λειτούργησε αποτρεπτικά και μέχρι το τέλος Ιουλίου, ολόκληρο το εκπαιδευτικό σύστημα της πρωτεύουσας παρέλυσε, καθώς οι διαδηλωτές έκλεισαν και κατέλαβαν όλα τα σχολεία και πανεπιστήμια της Πόλης του Μεξικού.
Οι ξένοι ανταποκριτές που ζούσαν και εργάζονταν στο Μεξικό επισήμαναν ενδιαφέροντα στοιχεία όπως ότι περίπου 60% του πληθυσμού της χώρας ήταν κάτω των 20 ετών, μια τεράστια πηγή ζωτικότητας εγκλωβισμένη σε ένα βαθύτατα προβληματικό οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον. Άλλωστε, οι νέοι που κατελάμβαναν πανεπιστήμια και σχολές, που έστηναν οδοφράγματα και πολεμούσαν με την αστυνομία και τον στρατό στους δρόμους της Πόλης του Μεξικού δεν αποτελούσαν το λούμπεν προλεταριάτο κάποιας παρηκμασμένης βιομηχανικής οικονομίας. Στη συντριπτική τους πλειονότητα ήταν τα παιδιά της μέσης και ανώτερης τάξης, εκείνοι που έβλεπαν τα όνειρά τους για το μέλλον να υπονομεύονται από την αδυναμία του κόμματος που αυτοαποκαλείτο ταυτόχρονα θεσμικό και επαναστατικό να οδηγήσει τη χώρα προς το μέλλον.
Υπό τις συνθήκες αυτές δεν είναι καθόλου παράξενο που έφτασε και στο Μεξικό η φοιτητική αναταραχή που την ίδια περίοδο τάραζε Ευρώπη και Αμερική μεταφέροντας και τα σύμβολά της: στη σχολή Οικονομικών του Εθνικού Πανεπιστημίου, το οποίο αποτέλεσε και τον πυρήνα της εξέγερσης, οι τοίχοι γέμισαν με ρητά του Μάο Τσετούνγκ. Το μεγάλο αμφιθέατρο της φιλοσοφικής σχολής μετονομάστηκε από τους φοιτητές σε Αμφιθέατρο Ερνέστο Τσε Γκεβάρα, οι αίθουσες διδασκαλίας ονομάστηκαν "Αίθουσα Λένιν", "Αίθουσα Χο Τσι Μινχ" κ.ο.κ.
Επικεφαλής του αγώνα τέθηκε η Εθνική Απεργιακή Επιτροπή, μία μάλλον άμορφη ομάδα 150-200 φοιτητών που συναντιόντουσαν κρυφά, έδιναν συνεντεύξεις Τύπου με τα πρόσωπα καλυμμένα και απαιτούσαν περισσότερη δημοκρατία και λιγότερο αυταρχισμό. Παράλληλα, με ορμητήριο το Πανεπιστήμιο, οργάνωναν "μπριγάδες" που όργωναν την Πόλη του Μεξικού για να ξεσηκώσουν τον πληθυσμό.
Οι ταραχές συνεχίστηκαν σχεδόν επί καθημερινής βάσεως ολόκληρο το καλοκαίρι μέχρι που στις 18 Σεπτεμβρίου ο στρατός εισέβαλε στο πανεπιστήμιο για "να προστατεύσει την αυτονομία του", όπως ανακοινώθηκε επισήμως. Εκατοντάδες φοιτητές και καθηγητές συνελήφθησαν, αλλά οι ταραχές επεκτάθηκαν αμέσως στο κέντρο της πόλης. Κάθε βράδυ, από τις 21 ως τις 24 Σεπτεμβρίου φοιτητές και αστυνομίας αντάλλαζαν βόμβες Μολότοφ, πέτρες και δακρυγόνα, αλλά σταδιακά η βία των αρχών εξωθούσε τους εξεγερμένους στα άκρα: στα κλασικά όπλα των διαδηλωτών προστέθηκαν σε ολοένα και μεγαλύτερους αριθμούς οι καραμπίνες και οι νεκροί πολλαπλασιάζονταν. Έτσι, το βράδυ της 23ης Σεπτεμβρίου τρία άτομα έχασαν τη ζωή τους και δεκάδες τραυματίστηκαν στο βορειοδυτικό τμήμα της πόλης, κατά τη διάρκεια ολονύκτιων, βιαιότατων συγκρούσεων που για πρώτη φορά εξελίχθηκαν σε κανονική ανταλλαγή πυρών. Συνολικά οι νεκροί ξεπέρασαν τους 30.
Εάν, σαν από φυσική αντίδραση στην αιματοχυσία η κατάσταση εκτονώθηκε για λίγες ημέρες, αποδείχθηκε πως αυτό δεν ήταν παρά η ηρεμία πριν από την τελευταία και μεγαλύτερη θύελλα. Το επίκεντρο αυτή τη φορά ήταν η λεγόμενη Πλατεία των Τριών Πολιτισμών, καθώς σε απόσταση αναπνοής ορθώνονται ένας ναός των Αζτέκων, μια παλαιά εκκλησία της αποικιακής περιόδου και το υπερμοντέρνο συγκρότημα του υπουργείου Εξωτερικών.

Η σφαγή

Στις 2 Οκτωβρίου, περίπου δεκαπέντε χιλιάδες φοιτητές συγκεντρώθηκαν στην πλατεία με σκοπό να πραγματοποιήσουν μεγάλη πορεία για την απομάκρυνση του στρατού από τους χώρους του Εθνικού Πολυτεχνικού Ινστιτούτου. Με το πέρασμα της ώρας, η αστυνομία ενισχύθηκε από ισχυρές δυνάμεις του στρατού και τα πάντα ήταν έτοιμα για την τελική αναμέτρηση.
Η πορεία ήταν έτοιμη να αρχίσει, όταν με μεγάφωνα οι ηγέτες των φοιτητών απηύθυναν απελπισμένη έκκληση: "Διαλυθείτε, διαλυθείτε, χιλιάδες στρατιώτες μάς έχουν περικυκλώσει! Διαλυθείτε για να μη χυθεί αίμα". Δευτερόλεπτα αργότερα τέσσερις πράσινες φωτοβολίδες φώτισαν την πλατεία. Ένας στρατιώτης εμφανίστηκε στη γωνία της εκκλησίας και αμέσως ακούστηκε ένας πυροβολισμός. Τον πρώτο αυτό πυροβολισμό διαδέχτηκε το ξερό κροτάλισμα δεκάδων πολυβόλων και ο ήχος των πυροβόλων των αρμάτων μάχης που έζωσαν την πλατεία. Οι στρατιώτες όρμησαν με εφ' όπλου λόγχη και με την υποστήριξη των τεθωρακισμένων και ελικοπτέρων που φώτιζαν τη σκηνή με δεκάδες φωτοβολίδες. Έντρομοι ορισμένοι διαδηλωτές προσπαθούσαν να σπάσουν τον κλοιό του στρατού, αλλά εκεί τους κτυπούσαν, στην καλύτερη περίπτωση με τους υποκόπανους, αλλά συνήθως τους τρυπούσαν με τις ξιφολόγχες.

Αντιδράσεις

Την Παρασκευή 4 Οκτωβρίου, οι εικόνες που περιέγραψαν οι εφημερίδες για την κατάσταση στην Πόλη του Μεξικού, όπου μετά από μία εβδομάδα επρόκειτο να αρχίσουν οι Ολυμπιακοί Αγώνες, ήταν συγκλονιστικές. "Οδομαχίαι εις Μεξικόν με εκατοντάδες θυμάτων - Η μεξικανική πρωτεύουσα στρατοκρατείται προς αναχαίτισιν των αναρχικών", έγραψε στους τίτλους της η Ακρόπολις. "Στο νεκροτομείο σήμερα σαράντα νεκροί- όλοι πολίτες, οι περισσότεροι νέοι. Στα νοσοκομεία εκατοντάδες οι τραυματίες από τις σφαίρες των δυνάμεων της τάξεως και από τους υποκοπάνους των όπλων του στρατού. Στις φυλακές δύο περίπου χιλιάδες άτομα", έγραψε η Απογευματινή, και συνέχισε: "Οι τοίχοι της περιοχής της Πλατείας των Τριών Πολιτισμών, στο κέντρο της πόλεως, βαμμένοι κόκκινοι από το αίμα. Τα παράθυρα των γύρω κτιρίων διάτρητα από τις σφαίρες". "Ο στρατός τελικώς κατώρθωσε να εκπορθήση τας οχυρωμένας υπό των φοιτητών συνοικίας, αφού έκανε χρήσιν και πυροβόλων. Άρματα μάχης και τεθωρακισμένα οχήματα περιεπόλουν χθες εις τας οδούς της Πόλεως του Μεξικού", ανέφερε σε πιο πολεμικό τόνο η Νέα Πολιτεία.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, εντύπωση προκάλεσε η δήλωση του προέδρου της Ολυμπιακής Επιτροπής Έιβερι Μπράντεϊτζ, η οποία δημοσιεύτηκε ακριβώς κάτω από τα ρεπορτάζ της σφαγής: "Τίποτα δεν θα εμποδίση, την 12ην Οκτωβρίου, την ειρηνικήν είσοδον της ολυμπιακής φλογός εις το στάδιον και την διεξαγωγήν των αγώνων που θα επακολουθήσουν".
Ολόκληρος ο κόσμος διάβαζε σοκαρισμένος περιγραφές που μετέδιδαν τα διεθνή ειδησεογραφική πρακτορεία όπως η ακόλουθη: "Σφαίρες σφύριζαν από παντού. Από δεξιά, από αριστερά, από πάνω μας. Άκουσα μερικούς να κλαίνε. Μια σφαίρα τρύπησε κάποιον σωλήνα του νερού. Μέσα σε λίγη ώρα όλοι ήμαστε μούσκεμα από το νερό, που γινόταν κόκκινο από το αίμα. Τα πιστόλια ήταν γυρισμένα πάνω μας. Αισθανόμουν σαν ποντικός που πνίγεται. Μας έβαλαν να καθήσουμε στην πλατεία και μετά 10 λεπτά με άφησαν να φύγω. Οι φοιτητές, οι στρατιώτες και το αίμα έμειναν...".
"190 οι νεκροί της σφαγής", μετέδιδε ο παγκόσμιος Τύπος μετά από δύο 24ωρα, ενώ η κυβέρνηση του Μεξικού ισχυριζόταν ότι οι νεκροί ήταν μόνο 40. Τελικά, όπως αποκαλύφθηκε αργότερα, οι νεκροί ήταν ακόμη περισσότεροι -γύρω στους 300.