Δημοκρατικός συγκεντρωτισμός

Σύγκριση με άλλους τύπους δημοκρατικής λήψης αποφάσεων

Συγκρινόμενη με άλλους τύπους δημοκρατικής λήψης αποφάσεων, η οργάνωση με βάση τον δημοκρατικό συγκεντρωτισμό είναι εξαιρετικά ανθεκτική σε εχθρικές προσπάθειες διείσδυσης, προβοκάτσιας και διάσπασης από εξωτερικές απειλές: «Εάν όλα τα μέλη ενός κόμματος υποστηρίζουν τη γραμμή του κόμματος στο κοινό, θα είναι πολύ πιο δύσκολο για πράκτορες να δημιουργήσουν ψευδείς διαμάχες από έξω» . Για αυτόν το λόγο ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός έχει γίνει μια δημοφιλής μέθοδος οργάνωσης για πολλές πολιτικές και μη κυβερνητικές οργανώσεις, πέραν των μαρξιστικών πολιτικών κομμάτων.

Το ιδρυτικό κείμενο

Το κείμενο «Τι Να Κάνουμε» του 1902  αναγνωρίζεται ως το ιδρυτικό κείμενο του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού. Εκείνο τον καιρό, ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός ερμηνευόταν γενικά ως ένα σύνολο αρχών για την οργάνωση ενός επαναστατικού κόμματος εργατών. Το μοντέλο του Λένιν για ένα τέτοιο κόμμα, το οποίο περιέγραψε επανειλημμένως ως «δημοκρατικό συγκεντρωτικό», ήταν το Γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα.
Η θεωρία του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού ήταν μια από τις αιτίες του σχίσματος μεταξύ των Μπολσεβίκων και των Μενσεβίκων. Οι Μενσεβίκοι υποστήριζαν μια λιγότερο άκαμπτη κομματική πειθαρχία μέσα στο Ρωσικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα το 1903, όπως και ο Λέων Τρότσκι, στο «Τα Πολιτικά μας Καθήκοντα», παρόλο που πείστηκε για τον δημοκρατικό συγκεντρωτισμό το 1917 κατά τη Ρωσική Επανάσταση.

Η εφαρμογή στη Σοβιετική Ένωση και στον υπόλοιπο κόσμο

Μετά την επιτυχή εδραίωση της εξουσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος στη Ρωσία, που ακολούθησε την Οκτωβριανή Επανάσταση και τον Ρωσικό Εμφύλιο Πόλεμο, η μπολσεβίκικη ηγεσία, συμπεριλαμβανομένου του Λένιν, εισήγαγε μια κατ' επίφασιν «προσωρινή» απαγόρευση στον φραξιονισμό μέσα στο κόμμα το 1921, χρησιμοποιώντας τον ίδιο τον μηχανισμό του «δημοκρατικού συγκεντρωτισμού». Μετά από αυτό η αμεσοδημοκρατική λειτουργία των σοβιέτ ατρόφησε και πλέον υπήρχε όλο και λιγότερη επικοινωνία μεταξύ των Μπολσεβίκων και του ρωσικού πληθυσμού. Τελικά υπήρχε πολύ λίγη ελευθερία συζήτησης ακόμα και μέσα στο κόμμα, με την εξαίρεση των μελών του διευθύνοντος Πολιτμπιρό (Πολιτικού Γραφείου). Αυτές οι εξελίξεις οδήγησαν εξωτερικούς παρατηρητές να αμφισβητήσουν το αν η δημοκρατική πτυχή του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού μπορεί να διατηρηθεί σε βάθος χρόνου, ή αναπόφευκτα οδηγεί σε ακραίο συγκεντρωτισμό και απολυταρχία, όπως συνέβη στην ΕΣΣΔ με τον σταλινισμό.
Πάντως, μέχρι το 10ο Συνέδριο των μπολσεβίκων (1921) επιτρέπονταν και η κατάθεση διαφορετικών πλατφορμών στα Συνέδρια, και η δημόσια αντιπαράθεση πριν και μετά από αυτά. Όπως επιτρέπονταν και οι τάσεις άλλωστε. Στο 10ο Συνέδριο πάρθηκε η απόφαση για απαγόρευση των τάσεων (προσωρινή την χαρακτήρισε ο Λένιν) όχι όμως και του δικαιώματος κατάθεσης ξεχωριστών πλατφορμών. Σταδιακά όμως η σταλινική φράξια που ηγεμόνευσε στο ΚΚΣΕ επανανοηματοδότησε την έννοια "δημοκρατικός συγκεντρωτισμός" δίνοντας της το σημερινό της νόημα: Απαγόρευση τάσεων, πλατφορμών και δημόσιας συζήτησης (εκτός της προσυνεδριακής περιόδου). Η νοοτροπία αυτή επιβλήθηκε δια μέσω της Κομμουνιστικής Διεθνούς σε όλα τα ΚΚ. Θεωρείται δε από πολλούς κομμουνιστές και δυνάμεις του κομμουνιστικού κινήματος πως η μετέπειτα επανανοηματοδότηση του όρου "δημοκρατικός συγκεντρωτισμός", συνέβαλλε στον γραφειοκρατικό εκφυλισμό των ΚΚ σε Ανατολή και Δύση, ενώ δεν προσέφερε τίποτα στην πολιτική αποτελεσματικότητα αυτών.

Σήμερα

Σήμερα ορισμένες δυνάμεις του κομμουνιστικού κινήματος αποτιμώντας την εμπειρία από την εφαρμογή των αρχών του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού όπως αυτός νοηματοδοτήθηκε τελικά, λειτουργούν με βάση την "δημοκρατική ενότητα δράσης" η οποία διατείνεται από τις εξής αρχές: α. Δυνατότητα κατάθεσης στο Συνέδριο διαφορετικών πλατφορμών από τις επίσημες Θέσεις, β. Δημόσια συζήτηση των πλατφορμών, γ. Λήψη των αποφάσεων με κατάθεση των διαφορετικών πλατφορμών στη διαδικασία της ψηφοφορίας, δ. Εφαρμογή ως πολιτική όλου του κόμματος των αποφάσεων της πλειοψηφίας.