Αγκριτζέντο

Αρχαιότητα

Ο Ακράγαντας ιδρύθηκε σε ένα οροπέδιο που βλέπει στην θάλασσα με δύο γειτονικούς ποταμούς και μια κορυφογραμμή που έχει τον ρόλο της φυσικής οχύρωσης. Οι αρχαίοι Έλληνες έποικοι ήρθαν από την Τζέλα (582 π.Χ.- 580 π.Χ.), έδωσαν στον νέο οικισμό το όνομα "Ακράγαντας" από τον ομώνυμο γειτονικό ποταμό. Η πόλη εξελίχτηκε ταχύτητα και έγινε από τις κορυφαίες πόλεις της Μεγάλης Ελλάδας. Τον 6ο αιώνα π.Χ. έφτασε στην κορυφή της ακμής του όταν κυβέρνησαν οι Τύραννοι Φάλαρις για 16 χρόνια και ο Θήρων ο Ακραγαντίνος, όταν ανατράπηκε ο γιος του Θήρων Θρασυδαίος του Ακράγαντα ανακηρύχτηκε δημοκρατία. Ο πληθυσμός της πόλης έφτασε εκείνη την εποχή στους 100.000 - 200.000 κατοίκους. Εδώ γεννήθηκε ο Εμπεδοκλής, σημαντικός προσωκρατικός φιλόσοφος. 
Η πόλη παρέμεινε ουδέτερη στην σύγκρουση ανάμεσα στην Αρχαία Αθήνα και τις Συρακούσες αλλά τελικά καταστράφηκε από την Καρχηδόνα (406 π.Χ.). Ο Ακράγαντας δεν ανέκτησε ποτέ την περασμένη ισχύ του, πέρασε μονάχα μια περίοδο ακμής όταν κυβέρνησε ο Κορίνθιος στρατηγός Τιμολέων (4ος αιώνας π.Χ.), την επανίδρυσε με αποίκους από την Ηλέα (Ηπείρου). Ο Φιντίας του Αγκριτζέντο έγινε τύραννος και ίδρυσε στο ακρωτήριο Εκνόμο μια νέα πόλη που της έδωσε το όνομα "Φιντιάδα" την σημερινή Λικάτα (282 π.Χ.), ισοπέδωσε την Τζέλα και μετέφερε τους κατοίκους στην νέα πόλη (280 π.Χ.).

Ρωμαϊκή αυτοκρατορία

Όταν ξέσπασε ο Α΄ Καρχηδονιακός Πόλεμος η πόλη διεκδικήθηκε από την Ρωμαϊκή Δημοκρατία και την Καρχηδόνα. Οι Ρωμαίοι πολιόρκησαν τον Ακράγαντα (262 π.Χ.) και τον κατέλαβαν αφού νίκησαν μια δύναμη Καρχηδονίων (261 π.Χ.), πούλησαν ολόκληρο τον πληθυσμό της πόλης σαν δούλους. Οι Καρχηδόνιοι ανακατέλαβαν προσωρινά την πόλη (255 π.Χ.) αλλά στην τελική ειρήνη που υπεγράφη ανάμεσα στις δύο πόλεις ο Ακράγαντας παραχωρήθηκε στην Ρώμη. Ο Ακράγαντας είχε σημαντικές απώλειες όταν ξέσπασε ο Β΄ Καρχηδονιακός Πόλεμος (218 π.Χ. - 201 π.Χ.) αφού τόσο η Ρώμη όσο και η Καρχηδόνα προσπαθούσαν να τον ελέγξουν. Οι Ρωμαίοι τον κατέλαβαν οριστικά (210 π.Χ.) τον μετονόμασαν σε "Αγκριτζέντο" και πέρασε μεγάλη περίοδο ευημερίας για πολλούς αιώνες. Όταν πέθανε ο Ιούλιος Καίσαρ (44 π.Χ.) οι κάτοικοι του δέχτηκαν τον τίτλο του Ρωμαίου πολίτη.

Μεσαίωνας

Όταν έπεσε η Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία την πόλη κατέκτησαν οι Βάνδαλοι, οι Οστρογότθοι και τελικά η Βυζαντινή αυτοκρατορία. Την περίοδο αυτή οι κάτοικοι εγκατέλειψαν τα χαμηλότερα τμήματα της πόλης και εγκαταστάθηκαν στην Ακρόπολη, η πιθανότερη αιτία να γλυτώσουν από τις επιδρομές που έκαναν εκείνη την εποχή οι Σαρακηνοί. Οι Άραβες κατέκτησαν τελικά την πόλη (828) και της έδωσαν το όνομα "Κερκέντ" στα Αραβικά.
Όταν κατέκτησαν την πόλη οι Νορμανδοί άλλαξαν το Αραβικό όνομα της Κερκέντ σε "Τζιρτζέντι". Ο Ρογήρος Α΄ της Σικελίας τοποθέτησε Λατίνο επίσκοπο (1087), οι Νορμανδοί έκτισαν επιπλέον το "κάστρο του Ακριτζέντο" για να ελέγξουν την περιοχή. Ο πληθυσμός παρουσίασε πτώση σε ολόκληρο τον Μεσαίωνα αλλά η πόλη επέζησε μέχρι τον 18ο αιώνα.

Ιταλική ενοποίηση

Mε την "Εκστρατεία των Χιλίων" του Τζουζέπε Γκαριμπάλντι στην Σικελία το Αγκριτζέντο τον υποστήριξε με τις υπόλοιπες Σικελικές πόλεις, στην συνέχεια συμμετείχε στην Ιταλική ενοποίηση (1860). Ο Μπενίτο Μουσολίνι με διάταγμα (12 Ιουλίου 1927) εισήγαγε την τελική σημερινή Λατινική της ονομασία. Η απόφαση αυτή προκάλεσε πολλές αντιδράσεις επειδή πολλοί την απέδωσαν σαν σύμβολο του Φασισμού. Με εισήγηση του περίφημου συγγραφέα Αντρέα Καμιλλέρι που καταγόταν από το Αγκριτζέντο το ιστορικό κέντρο της πόλης πήρε το όνομα "Τζιρτζέντι" (2016).
 Η πόλη γνώρισε μεγάλες καταστροφές από βομβαρδισμούς όταν ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο θεατρικός συγγραφέας Λουίτζι Πιραντέλλο κατάγεται από τον Ακράγαντα, γεννημένος στη γειτονιά "Χάος".