Γιοάχιμ Γιούτεβελ

Βίος

Ο Γιούτεβελ γεννήθηκε και πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Ουτρέχτη, όπου και απεβίωσε. Ήταν γιος ενός υαλουργού και υαλογράφου, που είχε εγκατασταθεί στην πόλη το 1566. Σύμφωνα με τον Κάρελ φαν Μάντερ ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ως υαλουργός και χαράκτης γυαλιού στο εργαστήριο του πατέρα του. Το 1586 άρχισε ένα τετραετές ταξίδι ζώντας στην Ιταλία και στη Γαλλία, στην τελευταία φιλοξενούμενος στην οικία του επισκόπου του Σαιν Μαλό Σαρλ ντε Μπουργκνέφ ντε Κυσέ (Charles de Bourgneuf de Cucé). Στην  Ιταλία είχε ως βάση την Πάντοβα, κοντά στη Βενετία, και στα πρώτα του έργα δείχνει ότι ήταν ενήμερος για τη δεύτερη Σχολή του Φοντεναιμπλώ, αποτέλεσμα μάλλον της εκεί επίσκεψής του.
Επιστρέφοντας στην Ουτρέχτη γύρω στα 1590 (ή το αργότερο στα 1592) ο Γιούτεβελ δημιούργησε εργαστήριο και εντάχθηκε στη Συντεχνία των σελλοποιών (στην οποία ανήκαν οι ζωγράφοι της Ουτρέχτης) ως ζωγράφος και άρχισε να δημιουργεί πίνακες, σχέδια, χαρακτικά και υαλογραφίες. Αργότερα αποτέλεσε ένα από τα ιδρυτικά μέλη της Συντεχνίας του Αγίου Λουκά (συντεχνία των ζωγράφων) της Ουτρέχτης. Δεν έζησε ποτέ αλλού και φαίνεται ότι δεν ταξίδεψε ξανά εκτός Ολλανδίας. Κάποιος σύγχρονος ευγενής της Ουτρέχτης, ο οποίος φαίνεται πως ήξερε καλά τον καλλιτέχνη και το έργο του, τον επαίνεσε επίσης για τη δεξιότητά του στη γλυπτική, αλλά δεν είναι γνωστά δείγματα παρόμοιας ενασχόλησής του.
Νυμφεύτηκε την Κριστίνα Γιούτεβελ φαν Χάλεν (Christina Wtewael van Halen, 1568–1629) της οποίας το πορτρέτο (1601) αποτελεί ζευγάρι με την αυτοπροσωπογραφία του (εμφανίζεται στο πλαίσιο πληροφοριών). Το 1596 απέκτησαν ένα γιο, τον Πέτερ Γιούτεβελ, ο οποίος έγινε επίσης ζωγράφος. Ο δεύτερος γιος τους, Γιαν, μπορεί να έγινε επίσης ζωγράφος καθώς, αντίθετα από τον Πέτερ, καταγράφεται στη Συντεχνία ύστερα από τον θάνατο του πατέρα του. Ο Γιοάχιμ φον Σάντραρτ επισκεπτόμενος την Ουτρέχτη το 1626 παραπονέθηκε ότι ο Πέτερ και ο πατέρας του παραμελούσαν τη ζωγραφική για χάρη του εμπορίου λινού. Στα πορτρέτα που ζωγράφισε απεικονίζοντας τους γιους του, ο Πέτερ εμφανίζεται ως ζωγράφος ενώ ο Γιαν ως "ανθρωπιστής" που κρατά ένα βιβλίο. Ο Πέτερ απεβίωσε, πλούσιος, το 1660, έχοντας ανακατασκευάσει την πατρική οικία το 1639, ένα χρόνο μετά τον θάνατο του πατέρα του.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1620 ο Γιοάχιμ ζωγράφισε πορτρέτα και των δύο γιων του, με χρονολογία 1628, της θυγατέρας του Εύα (1607-1635) και το πορτρέτο της άλλης του θυγατέρας με τον σύζυγό της Γιόχαν Πάτερ, με χρονολογία 1626. Όλοι αυτοί οι πίνακες βρίσκονται στην Ουτρέχτη. Τα αρχεία ταφής δείχνουν ότι απέκτησε κι άλλα παιδιά, με άγνωστες χρονολογίες γεννήσεων, που πέθαναν σε μικρή ηλικία. Οι πίνακές του εκτείνονται χρονολογικά από το 1592 ως το 1628, δηλ. από ηλικίες 26 ως 62 ετών.
Από το 1610 ήταν μέλος στο δημοτικό συμβούλιο της πόλης και αργότερα του δόθηκε ισόβια έδρα σε αυτό από τον Μάουριτς, πρίγκηπα της Οράγγης (Maurits van Oranje) για την αφοσίωσή του στον αγώνα κατά των "Remonstrants". Με τον ίδιο τρόπο ανταμείφθηκε και ο αδελφός του και η Ουτρέχτη είχε ως κανόνα να μη συνυπάρχουν στο συμβούλιο δύο αδέλφια. Έτσι δεν κατέλαβε την έδρα παρά μόνο το 1632, όταν ο αδελφός του απεβίωσε. Παρά τον μεγάλο όγκο υπαρχόντων τεκμηρίων, ο κορυφαίος λόγιος που ασχολήθηκε με το έργο του, έγραψε: "Ο Γιούτεβελ, ως άνθρωπος, παραμένει ανεξιχνίαστος".

Εξέλιξη

Σπούδασε ζωγραφική με τον μανιεριστή του Χάαρλεμ Γιόος ντε Μπέερ, ο οποίος εκπαίδευσε επίσης τον Άμπραχαμ Μπλούμερτ, επίσης από την Ουτρέχτη και γεννημένο το ίδιο έτος με τον Γιούτεβελ. Η σταδιοδρομία του Μπλούμερτ αργότερα είχε σοβαρές διαφορές με αυτή του Γιούτεβελ, καθώς έγινε σημαντικός δάσκαλος, υπό τον οποίο σπούδασαν ζωγραφική οι "Καραβατζιστές της Ουτρέχτης". Άλλαξε, επίσης, σημαντικά το ύφος του, που ανακλούσε σημαντικές επιδράσεις από την Ιταλία αλλά και την ίδια την Ολλανδία. Αντίθετα, εκτός από τον γιο του Πέτερ, ο Γιούτεβελ είχε μόνο τρεις καταγεγραμμένους μαθητές και για μεγάλα χρονικά διαστήματα δεν είχε βοηθό. Πιθανώς του προσέφεραν μικρή βοήθεια για τους μικρούς πίνακες σε χαλκό και κανείς από αυτούς δεν έγινε γνωστός. Ο Γιούτεβελ έγινα έτσι ένας από τους ιδρυτές της γενιάς ζωγράφων της Ουτρέχτης: Πριν, η πόλη ήταν κέντρο γλυπτικής, όπως ταίριαζε σε μια πόλη που την κυβερνούσε ο επίσκοπός της, αλλά δεν ήταν γνωστή ως κέντρο ζωγραφικής. Ενώ η φήμη του Γιούτεβελ μπορεί να ωφέλησε άλλους ζωγράφους της Ουτρέχτης, το δικό του ύφος παρέμεινε πολύ "πεπαλαιωμένο" ώστε να τους ασκήσει επίδραση.
Το ύφος του Γιούτεβελ παρέμεινε εν πολλοίς απαράλλαχτο, αν και τα χρώματά του μεταβλήθηκαν από τα "όξινα" παστέλ των πρώτων του έργψν σε ισχυρότερες σκιάσεις μετά το 1615 και ορισμένες επιδράσεις του ύφους του Καραβάτζιο είναι ορατές στα τελευταία του έργα. Η αλλαγή αυτή του ύφους είναι ορατή στο μεγαλύτερο σε διαστάσεις έργο του "Η Ανάσταση του Λαζάρου" (158 x 208 εκ.), σήμερα στο μουσείο της Λιλ, το οποίο αγοράστηκε ως έργο του Σπράνγκερ το 1900. Σε αυτό εμφανίζει μεταβολή από τις ακραίες στάσεις και χρωματισμούς του 1590, ακόμη κι από τη σχεδίαση που χρησιμοποιούσε ως πρότυπο (modello). Στην απεικόνιση μετακινήθηκε από τις μικρές κεφαλές και τα υπερβολικά μακριά πόδια, τυπικά στον μανιερισμό τόσο της Ιταλίας όσο και του Βορρά.

Πορτρέτα, θρησκευτικά και οικονομολογικά θέματα

Αντίθετα, τα λίγα πορτρέτα που ζωγράφισε είναι σχεδόν αποκλειστικά μελών της οικογένειάς του και είναι σε πιο συμβατικό και περισσότερο ρεαλιστικό ύφος, αν συγκριθούν με τους κορυφαίους προσωπογράφους της Ουτρέχτης της εποχής, όπως ο Πάουλους Μορέιλσε, του οποίου τα έργα πρέπει να ήταν πολύ γνωστά στον Γιούτεβελ. Όλη του η οικογένεια απεικονίζεται σε μικρά, ατομικά πορτρέτα δικής του κατασκευής. Ζωγράφισε, επίσης, μερικές φανταστικές σκηνές - σε διαστάσεις το μισό των πραγματικών - που απεικονίζουν αγίους και θεότητες, μόνους ή σε μικρές ομάδες, όπως η ομάδα πινάκων με τους "Τέσσερις Ευαγγελιστές", σήμερα διεσπαρμένη σε διάφορα μουσεία. Ο "Βάκχος" αποτελούσε ζευγάρι με τη "Δήμητρα" και πιθανόν και με την, χαμένη πλέον, "Αφροδίτη". Αυτά πιθανόν ήταν τα τελευταία του έργα και εμφανίζουν επίδραση από τον Καραβάτζιο, καθώς οι μεγάλες μόνες μορφές είναι τοποθετημένες έτσι ώστε να φαίνονται πολύ κοντά στον θεατή.
Στη βιογραφία του από τον Κάρελ φαν Μάντερ εκφράζεται λύπη γιατί η επιχείρηση με το λινάρι τον απασχολεί για μεγάλο χρονικό διάστημα και καταγράφει παραδείγματα πινάκων του στις συλλογές δύο επιφανών Ολλανδών συλλεκτών. Πολλοί πίνακες του Μπλούμερτ είχαν δημιουργηθεί ως παραγγελίες της "κρυφής" Καθολικής Εκκλησίας schuilkerk της Ουτρέχτης, η οποία διέθετε σημαντικό Καθολικό πληθυσμό, ο οποίος δεν είχε το προνόμιο της ελεύθερης άσκησης λατρείας. Δεν υπάρχει ούτε μαρτυρία ούτε υποδείξεις από λογίους ότι οι θρησκευτικοί πίνακες του Γιούτεβελ δημιουργήθηκαν γι' αυτή την αγορά, αντίθετα υποτίθεται ότι ζωγραφίστηκαν για τις οικίες πλουσίων, όπως και οι άλλοι του πίνακες. Ανάμεσα στα θρησκευτικά του θέματα είναι η "Ανάσταση του Λαζάρου", την οποία ζωγράφισε τουλάχιστον δύο φορές, στην οποία δίνει εξειδικευμένη Προτεσταντική ερμηνεία του συγχρόνου του Προτεσταντισμού με την οποία αποδίδεται η αποτελεσματικότητα των δύο από τις πέντε αρχές του Προτεσταντισμού, η sola gratia και η sola fide ή "η δικαίωση μέσω της πίστης μόνον", καθώς η ενέργεια του Ιησού να επαναφέρει τον Λάζαρο στη ζωή παρουσιάζεται στα Ευαγγέλια ως άσχετη με το τί είχε πράξει ο Λάζαρος ώστε να το αξίζει.

Πίνακες μυθολογικού περιεχομένου

Ο ερωτισμός στα μυθολογικά έργα του ήταν τολμηρός για την εποχή του και ορισμένοι από τους μικρούς του πίνακες πιθανόν δεν εκτέθηκαν δημόσια από τους πλούσιους συλλέκτες που τα είχαν αποκτήσει, όπως έγινε αργότερα σε μουσεία. Δύο από τα προπαρασκευαστικά σχεδιάσματα των δύο παραλλαγών του πίνακα Ο Άρης και η Αφροδίτη αιφνιδιάζονται "κουτσουρεύτηκαν" αργότερα από τους ιδιοκτήτες τους ώστε να διαγραφούν τμήματα των σωμάτων των δύο εραστών, ενώ η παραλλαγή στο Mauritshuis, τμήμα του βασιλικού δώρου, δεν εκτέθηκε το 1920 με την αιτιολογία ότι "πρέπει να προστατευτεί το ανώριμο κοινό από τον εαυτό του". Παρέμεινε σε αποθήκες και μάλλον βρώμικος μέχρι τη δεκαετία του 1980 οπότε, όταν το Μουσείο Γκεττύ απέκτησε τη δική του παραλλαγή στο ίδιο θέμα, καθαρίστηκε και τέθηκε σε δημόσια θέα για να ακολουθήσει σύντομα τις επιλογές αριστουργημάτων που το μουσείο δάνειζε για κάποιο διάστημα σε άλλα μουσεία. Η παραλλαγή στο Γκεττύ ως τότε αποτελούσε τμήμα ιδιωτικών συλλογών, που σημαίνει ότι δεν εξετίθετο δημόσια, γεγονός που εξηγεί τη διατήρησή της σε θαυμάσια κατάσταση. Άλλα έργα του Γιούτεβελ επίσης αλλάχτηκαν (με επικάλυψη χρωμάτων) για ν' αποκρυβούν ερωτικές ανατομικές λεπτομέρειες. Ο Γιούτεβελ είχε κι άλλους τρόπους για να δημιουργεί αισθησιακή ατμόσφαιρα, όπως τα ροζ στόμια μεγάλων κοχυλιών που συχνά βρίσκονται στο έδαφος κάτω από γυμνές γυναίκες, όπως στην Ανδρομέδα (Μουσείο του Λούβρου) ή στην Κρίση του Πάρι της Εθνικής Πινακοθήκης.
Οι απεικονίσεις ερωτικών θεμάτων από πλευράς του δεν είναι απλά "γαργαλιστικές" αλλά, όπως σε πολλά παρόμοια έργα Ολλανδών, απεικονίζουν θέματα που επιτρέπουν και ηθικοπλαστικές ερμηνείες. Η Άν Λόουενταλ (Anne W. Lowenthal), η πλέον αφοσιωμένη μελετήτρια του Γιούτεβελ, έχει αναλύσει μερικές από τις απεικονίσεις του στο θέμα Ο Λωτ και οι θυγατέρες του, χρονολογούμενες σε διαφορετικές χρονικές περιόδους της ζωής του και προτείνει ότι η μεταχείριση του θέματος έχει γίνει έτσι, ώστε να υπαινίσσεται διάφορες πιθανές ερμηνείες της βιβλικής ιστορίας και να θέτει ένα "ηθικό δίλημμα" στον θεατή. Τα αγαπημένα του θέματα είχαν χρησιμοποιηθεί και σε προγενέστερες περιόδους, ειδικά στον μανιερισμό, αλλά οι επιλογές του φαίνεται ότι επιδεικνύουν σκόπιμη παράλειψη των πλέον οικείων, όπως η προτίμησή του στην Προσκύνηση των Βοσκών απέναντι στην πιο κοινή Προσκύνηση των Μάγων.
Περίπου το 30% των πινάκων του έχουν μυθολογικό θέμα, ιστορικά ασύνηθες ποσοστό, ακόμη και για τον μανιερισμό του Βορρά, κάτι που δεν ξεπεράστηκε πριν από τον Νικολά Πουσέν. Από τις απεικονίσεις του δεν λείπουν ρεαλιστικά στοιχεία: Η επίπλωση, τα μεταλλικά αντικείμενα και άλλα παρόμοια στοιχεία συχνά είναι πολύ προσεκτικές αναπαραστάσεις των προϊόντων πολυτελείας της εποχής του και τα πρόσωπα των Ολύμπιων θεοτήτων του συχνά δεν είναι ιδεώδη αλλά μοιάζουν πολύ με Ολλανδούς, ώστε ο θεατής "συχνά βλέπει μορφές με σάρκα και οστά σε περίεργες περιστάσεις παρά φαντασιοκοπίες που έχουν χροιά ζωντανής παρατήρησης". Η ολλανδική θεωρία της τέχνης της εποχής του αναγνώριζε δύο τρόπους απεικόνισης: Την "ρεαλιστική", naer het leven (επί λέξει "κοντά στη ζωή") και την "ιδεατή" uyt den geest (επί λέξει "από το πνεύμα"). Οι τρόποι αυτοί συνδέονταν αντίστοιχα με τα "χαμηλής στάθμης" θέματα και την απεικόνιση ιστορικών θεμάτων, αλλά ήταν χαρακτηριστικό του Γιούτεβελ να τους συνδυάζει και τους δύο σε ένα μόνον έργο.
Μεταξύ των αγαπημένων του θεμάτων, το "Συμπόσιο των Θεών", τυπικά εξειδικευόμενο είτε στον γάμο Έρωτα και Ψυχής είτε στον γάμο του Πηλέα με την Θέτιδα, εμφανίστηκε αρκετές φορές και στην ιταλική τέχνη της Αναγέννησης, αλλά έγινε ιδιαίτερα αγαπητό στη ζωγραφική του μανιερισμού του Βορρά. Αυτό φαίνεται να προέρχεται από ένα μεγάλο χαρακτικό του Χέντρικ Χόλτζιους του 1587 στο Χάαρλεμ από ένα σχέδιο του Μπαρτολομέους Σπράνγκερ (σήμερα στο Ρέικσμουζεουμ), το οποίο ο Κάρελ φαν Μάντερ έφερε πίσω από την Πράγα, όπου ο Σπράνγκερ ήταν ο ζωγράφος της Αυλής του αυτοκράτορα Ροδόλφου Β΄. "Το συμπόσιο των θεών στον γάμο του Έρωτα και της Ψυχής" ήταν τόσο μεγάλο (43 x 85,4 εκ.) ώστε χρειάστηκαν για τη δημιουργία του τρεις χωριστές πλάκες. Εμφανίζονται περισσότερες από 80 μορφές, τοποθετημένες σε σύννεφο πάνω από ένα "τοπίο του Κόσμου" που απεικονίζεται κάτω του. Η σύνθεση δανείζεται στοιχεία τόσο από τον Ραφαήλ όσο και από τον Τζούλιο Ρομάνο.
"Ο αιφνιδιασμός του Άρη και της Αφροδίτης" προέρχεται από τον Οβίδιο και αποτελούσε μια από τις σκηνές που κοσμούσαν εικονογραφημένες εκδόσεις. Η προσέγγιση του Γιούτεβελ στο θέμα μπορεί επίσης να ανιχνευθεί στους Σπράνγκερ και Χόλτζιους και ένα σχέδιο του τελευταίου (σήμερα στο Μουσείο Γκεττύ) πλησιάζει πολύ ορισμένες από τις συνθέσεις του Γιούτεβελ, με συνωστισμό από μορφές να αιωρούνται πάνω από μια περίτεχνη κλίνη. Τα σχέδια του Μπλούμερτ είναι επίσης πιθανόν να τον επηρέασαν.

Συλλογές

Η μεγαλύτερη συλλογή έργων του, που περιλαμβάνει αυτοπροσωπογραφία του (1601) και ορισμένα άλλα πορτρέτα των μελών της οικογενείας του, βρίσκονται στο Centraal Museum της Ουτρέχτης, στο οποίο και δόθηκαν από μέλη της οικογένειας του καλλιτέχνη που είχαν απομείνει μέχρι τις πρόσφατες δεκαετίες. Ορισμένα έργα του βρίσκονται σε ολλανδικά, γερμανικά, βρετανικά και αμερικανικά μουσεία, αλλά πολλά παραμένουν σε ιδιωτικές συλλογές.

Φωτοθήκη

Μεγάλου μεγέθους πίνακες
Μικρότερου μεγέθους πίνακες