Χρυσοπηγή Αχαΐας

Τοπική Κοινότητα Χρυσοπηγής

Η Τοπική Κοινότητα Χρυσοπηγής (άλλοτε ανεξάρτητη Κοινότητα) αποτελείται από τους σχεδόν ενωμένους οικισμούς Χρυσοπηγή και Άνω Χρυσοπηγή, που στην πραγματικότητα είναι δύο ευρύτερες γειτονιές του χωριού. Ο οικισμός της Χρυσοπηγής καλείται και Κάτω Χρυσοπηγή, χωρίς να είναι επίσημη ονομασία. Η Τοπική Κοινότητα Χρυσοπηγής έχει έκταση που καταλαμβάνει 12.881 στρέμματα και μόνιμο πληθυσμό 183 κατοίκους σύμφωνα με την Απογραφή του 2011 (54 κατοίκους η Άνω Χρυσοπηγή και 129 κατοίκους η Χρυσοπηγή).
Γειτονιές του χωριού είναι τα Τσουτσαίικα, το Λάκκωμα, οι Μουρίτσες και η Χαλκιώσσα.
Λοιπά στοιχεία
Στα επίσημα κρατικά έγγραφα, καταστάσεις απογραφών κ.λπ., ο οικισμός ονομάζεται Χρυσοπηγή. Οι κάτοικοι του χωριού -και πιθανόν και της ευρύτερης περιοχής- αποκαλούν την Χρυσοπηγή ως Κάτω Χρυσοπηγή και θεωρώντας ενιαίο χώρο και χωριό την Άνω και την Κάτω Χρυσοπηγή. Στην πραγματικότητα η Άνω και Κάτω Χρυσοπηγή αποτελούν τις δύο μεγαλύτερες γειτονιές του χωριού Χρυσοπηγή.

Ονομασία

Σχετικά με την παλιά ονομασία του χωριού "Σποδιάνα" δεν υπάρχει σαφής εξήγηση και ετυμολογία της και ούτε κάποια συγκεκριμένη και αδιαμφισβήτητη εκδοχή για την προέλευσή της. Παρόλα αυτά υπάρχουν διάφορες απόψεις και εκδοχές, σύμφωνα με τις οποίες η ονομασία ανάγεται πολλούς αιώνες πριν έως και την αρχαιότητα. Κάποιες από τις γνωστότερες είναι οι εξής:
α) Ότι πρόκειται για ονομασία προερχόμενη από το Τιμάριο της Ζουλιάνας, που αναφέρεται ήδη από το 1275 στο γαλλικό Χρονικό του Μορέως, περιοχή στην Βαρωνία της Χαλανδρίτσας του Πριγκιπάτου της Αχαΐας.
β) Σύμφωνα με τον ιστορικό Στέφανο Θωμόπουλο, η ονομασία ετυμολογείται από το "Σπονδείον Διάνας" και αναφέρει ότι οι ντόπιοι του μιλούσαν για την "βρύση της Άννας", βρύση που ονομάζεται της Κυράννας (ή και Κυριάννας ή Κεριάννας) από τους ντόπιους, ενώ αναφέρει επίσης και φρέαρ που οι ντόπιοι ονομάζουν "Πηγάδι της Διάνας". Με αυτήν την εκδοχή που έχουν συμφωνήσει και άλλοι νεότεροι ιστορικοί, η (παραπάνω) άποψη που λέει πως η ονομασία που προήλθε από το τιμάριο αντιστρέφεται και αυτό αντλεί το όνομα του από την περιοχή απλά με παραφθορά της λέξης, κάτι που είναι σύνηθες και για την απόδοση σε άλλη γλώσσα.

Ιστορία

Εικάζεται πως η περιοχή κατοικείται από την αρχαιότητα, σύμφωνα με κάποιες ενδείξεις.
Το χωριό βρίσκεται στην ιστορική περιοχή των Νεζερών, αποτελώντας ένα από τα λεγόμενα Νεζεροχώρια, ονομασία γνωστή ακόμα και σήμερα.
Το χωριό αναφέρεται στην ιστορική ενετική απογραφή Γκριμάνι (Grimani) του 1700 ως "Diana di Nexero (Σποδιάνα Νεζερού)" με 12 οικογένειες (ή 46 κατοίκους).
Κατά τα Ορλωφικά, την εξέγερση του 1770, ο Σουλεϊμάν Τζιαπάρι μαζί με τους Τουρκαλβανούς στρατιώτες του πυρπόλησαν το χωριό καθώς και το μοναστήρι της Χρυσοποδαρίτισσας, έπειτα από σθεναρή άρνηση των ντόπιων να παραδοθούν και να προσκυνήσουν. Στις αρχές του Μαΐου του 1826 ο Ιμπραήμ Πασάς πυρπόλησε το χωριό και κατέστρεψε ολοσχερώς το μοναστήρι, στα πλαίσια της εκστρατείας του και προσπάθειας κατάπνιξης της Επανάστασης του ’21. Παρά όλες αυτές τις καταστροφές που υπέστη, μερικά χρόνια αργότερα, κατά την επιστημονική έρευνα της γαλλικής αποστολής του στρατηγού Μαιζώνος (1829-1830) αναφέρεται ότι το χωριό έχει 27 οικογένειες. Το 1840 είχε 242 κατοίκους.
Το χωριό αποτέλεσε την ιδιαίτερη πατρίδα και γενέτειρα αρκετών σημαντικών προσωπικοτήτων και επιφανών αντρών του παρελθόντος, ενώ υπήρξε και καταφύγιο πολλών αγωνιστών της Επανάστασης του ’21, όπως των ντόπιων Νίκα, Πετρούτσου, Σκιαδά, καθώς και των Τριταιιτών Γιαννιά και Μαντά, και άλλων.
Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, το 1713 το χωριό είχε δική του ενορία, όπως και το 1830. Το 1903 αναφέρεται ότι απείχε 3½ ώρες από την Χαλανδρίτσα και πως διέθετε γραμματείον. Το 1930 αναφέρεται ότι είχε δημόσιο δάσος 500 ελάτων.
Στις 29 Απριλίου του 1944, στα τέλη της Κατοχής, το χωριό πυρπολήθηκε από τα ναζιστικά γερμανικά στρατεύματα με αποτέλεσμα την καταστροφή του, από την οποία όλοι οι κάτοικοι έμειναν άστεγοι γι' αρκετά χρόνια μέχρι να ανοικοδομήσουν ξανά τα σπίτια τους και επήλθαν σε μεγάλη φτώχεια για αρκετό διάστημα.
Έπειτα από την λήξη του Εμφυλίου Πολέμου, στις αρχές της δεκαετίας του 1950, το χωριό απέκτησε συγκοινωνιακό δίκτυο και σύνδεση μέσω οδικού άξονα με άλλες περιοχές. Ωστόσο, ο δρόμος που φτάνει μέχρι το χωριό, αρχικά και ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια παρουσίαζε διάφορα τεχνικά προβλήματα με την αύξηση αυτών να είναι κατά την χειμερινή περίοδο όπως είναι φυσικό, ενώ ασφαλτοστρώθηκε αρκετά χρόνια αργότερα.
Στο χωριό παλαιότερα και μέχρι τις αρχές του 21ου αιώνα λειτουργούσε δημοτικό σχολείο.

Βυζάντιο-Λατινοκρατία-Τουρκοκρατία

Η περιοχή της Χρυσοπηγής, αποτελούσε μέρος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από την σύστασή αυτής έως και τις αρχές του 13ου αιώνα.
Κατά την Δ΄ Σταυροφορία, όπου, ακολουθώντας την τύχη και πολλών άλλων όμορων και γενικά ελληνικών περιοχών, πέρασε στην κυριαρχία των Φράγκων. Αποτέλεσε μέρος της Βαρωνίας Χαλανδρίτσας που ιδρύθηκε από τον ηγεμόνα Γουλιέλμο Β΄ Βιλλεαρδουίνο και ήταν υποτελές του Πριγκιπάτου Αχαΐας.
Έως τα μέσα του 15ου αιώνα η περιοχή ήταν υπό συνεχή Φραγκοκρατία αλλά εκείνη την περίοδο οι Βυζαντινοί ανάκτησαν τα εδάφη του Πριγκιπάτου Αχαΐας και η περιοχή αποτέλεσε μέρος Δεσποτάτου Μορέως, τμήματος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ωστόσο οι Βυζαντινοί κράτησαν για λίγο αυτήν την φορά την περιοχή, αφού η Πελοπόννησος ύστερα από λίγα χρόνια καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς, ενώ παράλληλα είχε ήδη ξεκινήσει το τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Επί Τουρκοκρατίας, καθώς και της ενδιάμεσης Β΄ Ενετοκρατίας (1685-1715), η περιοχή αποτέλεσε τμήμα της Επαρχίας Καλαβρύτων, έδαφος της οποίας αποτελούσαν και για λίγα χρόνια μετά την Απελευθέρωση (1821).

Αξιοθέατα

Στο χωριό υπάρχουν αρκετά αξιοθέατα μεταξύ των οποίων: τα παραδοσιακά πέτρινα σπίτια και οι διάσπαρτες πέτρινες βρύσες, όπως η βρύση -κατασκευασμένη τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα- στην όμορφη κεντρική πλατεία του χωριού με τα πανύψηλα πλατάνια, οι ναοί και τα ξωκλήσια του, όπως και το μοναστήρι των Νεζερών. Μέσα στην (άνω) κοιλάδα του ποταμού Πείρου υπάρχει ο παραδοσιακός νερόμυλος, που έχει ανακαινιστεί και βρίσκεται σε άριστη κατάσταση, το παλιό Χάνι του Σκιαδά και το πέτρινο γεφύρι, μεσαιωνικής κατασκευής, που διατηρείται σε πάρα πολύ καλή κατάσταση. Επίσης, στην περιοχή Δρυμώνας βρίσκεται το παλιό Χάνι του Γαννικόπουλου.
Στην περιοχή μπορεί κανείς να απολαύσει το ορεινό φυσικό τοπίο, την θέα, την ηρεμία, καθώς και την άγρια φυσική ομορφιά που χαρίζονται απλόχερα στον επισκέπτη και στον καθένα γενικότερα. Στην περιοχή υπάρχει πλήθος επιβλητικών βράχων και σπηλιών.
Επιπλέον από το χωριό ξεκινάει, μεταξύ άλλων, ένα μονοπάτι που οδηγεί -μέσω και της πλαγιάς του Πλατύ (ευρύτερη θέση) που δεσπόζει επιβλητικά άνωθεν του χωριού- και καταλήγει στην αξιοθαύμαστη τοποθεσία Χιονότρυπα, που βρίσκεται ψηλά στα αλπικά λιβάδια του Ερυμάνθου, όπου από εκεί ακόμα μπορεί κανείς να συνεχίσει την ανάβαση και να φτάσει στην ψηλότερη κορυφή του ορεινού όγκου τον Ωλονό (ή Ωλενο), όπως και σε άλλες γύρω τοποθεσίες.

Οικονομία

Οι κάτοικοι της περιοχής απασχολούνται με τον πρωτογενής τομέα παραγωγής και κυρίως με την κτηνοτροφία και την γεωργία, ενώ σε πολύ μικρότερη κλίμακα και με την μελισσοκομία. Στο χωριό επίσης υπάρχει καφενείο. Παλαιότερα στην περιοχή λειτουργούσε τυροκομείο και νερόμυλος.

Πολιτιστικά

Στο χωριό δραστηριοποιείται πολιτιστικός σύλλογος την επωνυμία Πολιτιστικός Σύλλογος Χρυσοπηγής "Η Σποδιάνα" και ο οποίος ιδρύθηκε με την νομική του μορφή στις 19 Φεβρουαρίου του 2003. Αριθμεί πάνω 200 μέλη και διοικείται από το εκάστοτε επταμελές διοικητικό συμβούλιο (Δ.Σ.) που διαθέτει επιπλέον πέντε αναπληρωματικά μέλη και το οποίο εκλέγεται από την γενική συνέλευση και έχει διάρκεια θητείας δύο ετών. Είναι ιδιαίτερα ενεργός με μεγάλο έργο συμβολής σε πολλούς τομείς.
Το πανηγύρι του χωριού διοργανώνεται κάθε χρόνο στις 29 Αυγούστου, ανήμερα της θρησκευτικής εορτής της Αποτομής της Τιμίας Κεφαλής του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, όπου γιορτάζει τοπικός ομώνυμος Ιερός Ναός. Στο χωριό επίσης πραγματοποιείται κάθε χρόνο και κατά καιρούς και μια πληθώρα άλλων εκδηλώσεων που συνήθως αρμόδιος για την διοργάνωση τους είναι ο τοπικός πολιτιστικός σύλλογος.