Βελεστίνο

Ονομασία

Το Βελεστίνο βρίσκεται στο χώρο, όπου ήταν οι αρχαίες Φερές και όπως υποστηρίζεται από γλωσσολόγους μάλλον από εκεί προέρχεται και το σημερινό τοπωνύμιο: "Φερές→Βελές→Βελεστίνο", χωρίς να γνωρίζουμε επακριβώς πότε έγινε αυτή η αλλαγή.
Πάντως τον 12ο αιώνα καταγράφεται το Βελεστίνο κατά την Φραγκοκρατία μετά το 1204, όταν δίνεται η περιοχή Βελεστίνου στον γερμανικής καταγωγής ονομαστό ιππότη Βαρώνο Βερτόλδο του Κατσενελεμπόγκεν, που είναι γνωστός στα έγγραφα του ΙΓ΄ αιώνα ως Βαρώνος του Βελεστίνου.
Δείγμα της ακμής του Βελεστίνου αποτελεί το γεγονός ότι το 1256 ήταν έδρα Επισκοπής. Μετά την κατάλυση της Φραγκοκρατίας σε υπόμνημα, 15 Οκτωβρίου 1256, του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Αρσενίου, αναφέρεται η επισκοπή Βελεστίνου και ο επίσκοπός της Μιχαήλ. Γι' αυτό και το 2003 η Εκκλησία της Ελλάδος επί Αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου έδωσε τον τίτλο της πάλαι ποτέ διαλαμψάσης "Επισκοπής Βελεστίνου" στον αρχιμανδρίτη της Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος Δαμασκηνό Καζανάκη "Δαμασκηνός, Επίσκοπος Βελεστίνου.

Οθωμανική κυριαρχία

Το Βελεστίνο, όπως και η Θεσσαλία γενικότερα, κατακτήθηκε το 1423 από τον Τουρχάν Βέη, στρατηγό του Σουλτάνου Μουράτ Β΄και έτσι άρχισε η τεσσεράμισι αιώνων σκλαβιά. Οι κατακτητές Οθωμανοί εγκαταστάθηκαν στο έφορο μέρος του νοτιοανατολικού Βελεστίνου, όπου βρίσκονται οι μπαξέδες. Εκεί ήταν και το νεκροταφείο τους, του οποίου το τοπωνύμιο "Μνήματα" παραμένει μέχρι σήμερα. Οι Χριστιανοί εγκαταστάθηκαν στα υψώματα του βορειοδυτικού μέρους του Βελεστίνου, στο επονομαζόμενο Βαρούσι, εκτεινόμενο μέχρι τις υπώρειες του λόγου Μαλούκα, και με ξεχωριστό νεκροταφείο, χρησιμοποιούμενο μέχρι και σήμερα από τους κατοίκους του Βελεστίνου. Από τους Οθωμανούς το Βελεστίνο αποκαλούνταν ως "Jenihisar" και αναγράφεται σε σχετικούς χάρτες.
Σχετικά με την συμπεριφορά των Οθωμανών του Βελεστίνου αυτή χαρακτηρίζεται πολύ σκληρή από τον Ρήγα Βελεστινλή το 1797, όπως επίσης από τον περιηγητή William Leake, ο οποίος είχε περάσει το 1809 από το Βελεστίνο 
Από το Βελεστίνο κατάγονταν ο λόγιος διδάσκαλος Νικόδημος Μαζαράκης Φεραίος (1630-1782), ο οποίος δίδαξε στην Αθήνα, το Καρπενήσι, την Άρτα, τα Ιωάννινα και είχε γράψει μια Γραμματική, της οποίας χειρόγραφα βρίσκονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος και της Ρουμανίας. Μάλιστα από τις επιστολές του μαθαίνουμε ότι έναν αιώνα πριν από τον Ρήγα Βελεστινλή, το 1675, στο Βελεστίνο λειτουργούσε Ελληνικό σχολείο.
Από το Βελεστίνο πέρασε και ο Σουηδός περιηγητής J.J. Björnståhl, ο οποίος σημείωνε το 1779 πως "οι άνθρωποι του χωριού μου είπαν, ότι στα παλαιότερα χρόνια οι Βενετοί είχαν υφαντουργείο και ότι το μέρος ονομαζότανε Κιουτσούκ Βενετία, ή Μικρή Βενετία. Φαίνεται πως οι Βενετοί έμειναν εδώ την εποχή που εξουσίαζαν το Βόλο". Διατηρείται μέχρι σήμερα στο Βελεστίνο το τοπωνύμιο "Ταμπάχανας" κοντά στην Υπέρεια Κρήνη-Κεφαλόβρυσο και εκεί θα ήταν το υφαντουργείο.
Ο επαναστάτης και διαφωτιστής Ρήγας Βελεστινλής (1757-1798), ο οποίος παρέμεινε στη γενέτειρά του κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες της ζωής του, εκτός των άλλων έχει για πρώτη φορά το Βελεστίνο το 1797 στη ¨Χάρτα της Ελλάδος". Στο τέταρτο φύλλο της, δίπλα στον τίτλο της και πάνω από το τοπογραφικό διάγραμμα των Αθηνών, τιμώντας κατ' αυτόν τον τρόπο τη γενέτειρά του, καταχώρισε το τοπογραφικό διάγραμμα του Βελεστίνου με πολλά στοιχεία από τις αρχαιότητες και την εποχή του. Γι' αυτό και θεωρείται ως ο πρώτος αρχαιολόγος του νεότερου Ελληνισμού. Παρέθεσε και αρχαία κείμενα, που μνημονεύουν την Υπέρεια Κρήνη και τις Φερές. Επί πλέον στα έργα του παρέθεσε και άλλα στοιχεία για τη γενέτειρά του, όπως στο"Φυσικής απάνθισμα", Βιέννη 1797 κι στο "Νέος Ανάχαρσις", Βιέννη 1797.
Δεύτερη και μάλιστα πανοραματική απεικόνιση του μεγαλύτερου μέρους τυ Βελεστίνου έγινε το 1806 από τον Ιταλό ζωγράφο περιηγητή Simone Pomardi (1760-1830),  ο οποίος επί πλέον απεικόνισε σε χαλκογραφία την Υπέρεια Κρήνη (Κεφαλόβρυσο), όπως και ο έτερος συν-περιηγητής Edward Dodwell σε έγχρωμη χαλκογραφία. Διακρίνονται εκτός των άλλων και τρεις μιναρέδες, οι οποίοι μετά την απελευθέρωση γκρεμίστηκαν , ενώ ο ευρισκόμενο στην Υπέρεια Κρήνη παρέμεινε μέχρι το 1926.
Ο μνημονευθείς περιηγητής William Leake πέρασε από το Βελεστίνο το 1809 και στο έργο του έχει κάνει σχετική εκτενή περιγραφή του χώρου, των κατοίκων και της Υπέρειας Κρήνης (Κεφαλόβρυσο). Σημειώνουμε ότι το Βελεστίνο καταστράφηκε το 1785 από τις επιδρομές των Τουρκαλβανών, οι οποίοι είχαν εκδιωχθεί από την Πελοπόννησο μετά τα Ορλωφικά και στη συνέχεια ρήμαζαν τις περιοχές της στερεάς Ελλάδας και της Θεσσαλίας.
Ένας δάσκαλο καταγόμενος από το Βελεστίνο και διαμένων στο Βουκουρέστι συγκαταλέγεται στου συνδρομητές σε βιβλίο του Κωνσταντίνου Κούμα, "Ο ελογιμώτατος Λουκάς Νικολάου Βελεστινλής".
Κατά την Επανάσταση του 1821 σημαντικό γεγονός υπήρξε η επίθεση των επαναστατών του Πηλίου εναντίον των Τούρκων του Βελεστίνου και η σύγκληση προς τιμήν του Ρήγα της συνέλευσής τους στο Βελεστίνο, που αποκλήθηκε "Βουλή της Θετταλομαγνησίας, 11 Μαϊου 1821", με πρόεδρο τον Άνθιμο Γαζή και Γραμματέα τον Φίλιππο Ιωάννου, το μετέπειτα καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα Οθωμανικά όμως στρατεύματα κατέφθασαν από τη Λάρισα και κατέστρεψαν το Βελεστίνο.
Από την εποχή της Οθωμανικής κυριαρχίας έχουν παραμείνει μέχρι σήμερα στο Βελεστινο τα τοπωνύμια "Τσιφλίκι" και "Ταμπάχανας", όπως επίσης και υπολείμματα από το σύστημα ύδρευσης του Βελεστίνου του 17ου αιώνα, οι πήλινες σωλήνες μεταφοράς του νερού από την περιοχή Κράνοβο του Βελεστίνου με τις τρεις καμάρες σε χειμάρρους για τη στήριξη των υδροσωλήνων.

Το Βελεστίνο μετά την απελευθέρωση του 1881

Μετά την απόφαση της πρεσβευτικής συνδιάσκεψης της Κωνσταντινουπόλεως, 24 Μαϊου 1881, η Θεσσαλία ενσωματώθηκε στο Ελληνικό κράτος. Κατά τη γενομένη στη συνέχεια πρώτη απογραφή ο πληθυσμός του Βελεστίνου ανέρχονταν σε 856 άτομα, ενώ ένα χρόνο πιο πριν, το 1880, οι Οθωμανοί ανέρχονταν σε περίπου χίλιους και οι Έλληνες σε εκατόν πενήντα. Ο πληθυσμός τριπλασιάστηκε γρήγορα και στην απογραφή του 1889 ανήλθε στους 2389 κατοίκους.
Με την απελευθέρωση αρχίζει να πραγματοποιείται η μόνιμη εγκατάσταση των δίγλωσσων Βλάχων ποιμένων στην περιοχή του αγίου Χαραλάμπους και ανάπτυξη της συνοικίας "Βλάχικα". Μέχρι τότε ως μόνιμη κατοικία είχαν το Περιβόλι Γρεβενών και κατά το χειμώνα νοίκιαζαν τα σπίτια των Τούρκων του Βελεστίνου, που βρίσκονταν στο νοτιοανατολικό μέρος του Βελεστίνου. 
Σημαντική ήταν η ανάπτυξη το 1882 των υδρόμυλων και η δημιουργία του πρώτου στη χώρα εργοστασίου συνδυάζοντας ατμοκίνηση και υδραυλική ενέργεια παρασκευής αρίστων αλεύρων και όλων των ειδών μακαρονοποιϊας. 
Επίσης, στο Βελεστίνο λειτούργησε Υποδιδασκαλείο για την κάλυψη των αναγκών σε δασκάλους της περιοχής της Θεσσαλίας. Το 1885 αποφασίστηκε δια Βασιλικού Διατάγματος η ετήσια εμπορική πανήγυρις στο Βελεστίνο να γίνεται κατά την 8η Σεπτεμβρίου, που διατηρείται μέχρι σήμερα.
Στο Βελεστίνο διεξήχθησαν οι μόνες νικηφόρες μάχες κατά τον Ελληνοτουρκικό πόλεμο  του 1897. Τα ελληνικά στρατεύματα υπό την ηγεσία του συνταγματάρχη Κωνσταντίνου Σμολένσκη τίμησαν τα ελληνικά όπλα. Ωστόσο, ο πόλεμος είχε καταστρεπτικά αποτελέσματα στο Βελεστίνο, στον οικιστικό ιστό, ιδιαίτερα εκεί όπου διεξήχθησαν οι πολεμικές επιχειρήσεις κατά τον Απρίλιο του 1897, καθώς και στο εργοστάσιο αλεύρων και ειδών μακαρονοποϊας. Συγκινητική ήταν η ενέργεια του πατέρα του νεκρού λοχία Αντωνίου Γρηγοράκη, δικηγόρου, στη μνήμη του οποίου την επομένη χρονιά, το 1898, έστησε αναμνηστική στήλη στο σημείο όπου σκοτώθηκε ο γιος του και έτσι δημιουργήθηκε στο Βελεστίνο το τοπωνύμιο "Γρηγοράκη".

20ος αιώνας

Μετά την Μικρασιατική καταστροφή του 1922 εγκαθίστανται στο Βελεστίνο Μικρασιάτες, στους οποίους δόθηκαν σχετικά οικόπεδα σε συγκεκριμένο χώρο, καθιερώνοντας έτσι το νέο τοπωνύμιο"Συνοικισμός". Παράλληλα αναπτύσσεται η νέα αλευροβιομηχανία των αδελφών Πάντου.
Δύο σημαντικά καταστροφικά γεγονότα στιγμάτισαν την τοπική ιστορία του Βελεστίνου. Το ένα ήταν το κάψιμο της Αγοράς του Βελεστίνου το 1943 από τα στρατεύματα Κατοχής των Γερμανών. Το άλλο ήταν ο καταστροφικός σεισμός της 8ης Μαρτίου 1957, κατά τον οποίο όλα τα κτίρια γκρεμίστηκαν και έτσι το Βελεστίνο ανοικοδομήθηκε με αντισεισμικά κτίρια και με νέο σχέδιο πολεοδομικό με αποτέλεσμα να τεθεί η βάση για τη σύγχρονη μορφή του.
Σημαντικό ωστόσο γεγονός για το Βελεστίνο υπήρξε η ευόδωση των προσπαθειών των κατοίκων για την λειτουργία Γυμνασίου. Το Σχολικό έτος 1952-53 άρχισε να λειτουργεί ως Παράρτημα του 1ου Γυμνασίου Βόλου και από το Σχολικό έτος 1961-62 ήταν αυτοτελές ως Γυμνάσιο Βελεστίνου. Οι μαθητές και από τα γύρω χωριά είχαν τη δυνατότητα να παρακολουθήσαν τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Η λειτουργία του Γυμνασίου συνέβαλε καθοριστικά στην δυνατότητα των μαθητών της περιοχής Βελεστίνου να συνεχίσουν τις σπουδές στα Πανεπιστήμια της χώρας. 
Ένα άλλο θλιβερό γεγονός, που συνέβη στα τέλη του εικοστού αιώνα, ήταν η προοδευτική μείωση του νερού της Υπέρειας Κρήνης (Κεφαλόβρυσο) από την αυξανόμενη άντληση των υπόγειων νερών με τις γεωτρήσεις και την αλόγιστη χρήση για τα "αργύρια" των γεωργικών επιδοτήσεων. Έτσι το 1998, κατά το επετειακό έτος εορτασμού των 200 χρόνων από το μαρτυρικό θανάτου του Ρήγα Βελεστινλή, χάθηκε και η τελευταία σταγόνα της. Αποξηράνθηκε το "ζωντανό" μνημείο που αναφέρεται ακόμη και από τους αρχαίους συγγραφείς και  μνημονεύεται από τον Ρήγα.

Σύγχρονη εποχή

Το Βελεστίνο παρουσιάζει έντονη εμπορική, γεωργική και κτηνοτροφική δραστηριότητα. Λειτουργούν Υποκαταστήματα Τραπεζών, Υποθηκοφυλάκειο, Αστυνομικό Τμήμα, Κέντρο Υγείας, Λύκειο, Γυμνάσιο, Επαγγελματικό Λύκειο, δύο Δημοτικά Σχολεία και δύο Νηπιαγωγεία. Είναι η έδρα του Δήμου Ρήγα Φεραίου, ενός εκ των επτά Δήμων του Νομού Μαγνησίας. Επίσης, είναι η έδρα της Αρχιερατικής Περιφέρειας Βελεστίνου και λειτουργούν τρεις ενοριακοί Ναοί, Αγίου Κωνσταντίνου, Κοιμήσεως της Θεοτόκου και Αγίου Αθανασίου και υπάρχουν ακόμη οι Ναοί Αγίου Χαραλάμπους και Αγίου Μηνά.Πρόσφατα ανεγέρθηκε από τον Σύλλογο Μικρασιατών και Ποντίων Βελεστίνου ο Ιερός Ναός του Αγίου Βασιλείου.
Σημαντικό επιστημονικό και πολιτιστικό γεγονός για το Βελεστίνο και την γύρω περιοχή αποτελεί από το 1986 η διοργάνωση σε συνεργασία με τον Δήμο κάθε πέντε χρόνια του Διεθνούς Συνεδρίου "Φεραί-Βελεστίνο-Ρήγας", από την ομώνυμη Επιστημονική Εταιρεία εδρεύουσα στην Αθήνα, με τη συμμετοχή επιστημόνων από την Ελλάδα και το Εξωτερικό και την αντίστοιχη έκδοση των Πρακτικών των έξι προηγούμενων Συνεδρίων με τίτλο "Υπέρεια". Το 2017 διοργανώθηκε το έβδομο σχετικό Συνέδριο με τη συμμετοχή 93 επιστημόνων.
Στο Βελεστίνο δραστηριοποιούνται οι παρακάτω πολιτιστικού φορείς: Ορθόδοξος Χριστιανικός Σύλλογος "Άγιος Γεδεών" διαθέτοντας και σχετική Βιβλιοθήκη, Σύλλογος Περιβολιωτών Μαγνησίας, Σύλλογος Μικρασιατών και Ποντίων Βελεστίνου, Σύλλογος Φίλων Αρχαίου Θεάτρου Φερών "Άλκηστις", Σύλλογος Νεολαίας Βελεστίνου "Ενοδία", Σύλλογος Γυναικών Βελεστίνου "Υπέρεια Κρήνη", Πολιτιστικός Σύλλογος "Άγιος Αθανάσιος", και η Θεατρική Ομάδα "Αειράνη" του Δήμου Ρήγα Φεραίου με παρουσιάσεις 1-2 έργων ετησίως. Επίσης δραστηριοποιείται ο Αθλητικός Ποδοσφαιρικός Σύλλογος "Ρήγας Φεραίος", που ιδρύθηκε το 1926, καθώς και ο Αθλητικός Σύλλογος του Ταικβοντό "Ωρίων". 
Κατά την προπάθεια δημιουργίας του Μουσείου Γεωργικών Εργαλείων και Παραδοσιακής Τεχνολογίας Βελεστίνου συγκεντρώθηκαν πάνω από 2500 αντικείμενα,τα οποία βρίσκονται σε αποθηκευτικό χώρο και αναζητείται ένας κατάλληλος χώρος ώστε να εκτεθούν με επιστημονικό τρόπο και να είναι διαθέσιμα για σχετική επίσκεψη. 
Μνημεία Βελεστίνου. Οι σπουδαίες αρχαιότητες των Φερών, που έχουν ανευρεθεί μέχρι σήμερα στο Βελεστίνο βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείου του Βόλου και των Αθηνών. Στο Βελεστίνο μπορεί κανείς να επισκεφθεί τα αρχαία τείχη των Φερών, το Ιερό του Θαυλίου Διός,τους Μυκηναϊκούς Τάφους, το αποκαλυφθέν Μνημείο στην Υπέρεια Κρήνη κ.ά. Έχει εκπονηθεί σχετικό Πρόγραμμα με τίτλο "Ιστορικό και Αρχαιολογικό Πάρκο Φερών-Βελεστίνου".
Για τη γενέτειρα του επαναστάτη και εθνεγέρτη Ρήγα Βελεστινλή αμέσως μετά την απελευθέρωση του 1881 έγιναν προσπάθειες να ανεγερθεί στο Βελεστίνο σχετικό Μνημείο προς τιμήν του. Αρχικά τοποθετήθηκε στο χώρο όπου ήταν το "Σπίτι του Ρήγα" ένας μαρμαρένιος "Σταυρός', και όπου από όλη την Ελλάδα προσέτρεχαν να αποτείσουν τον οφειλόμενο φόρο τιμής στον πρωτομάρτυρα της ελευθερίας. Αργότερα το 1926 με τις προσπάθειες του ποιητή Σπύρου Ματσούκα στήθηκε η Προτομή του Ρήγα και το 1980 ανεγέρθηκε τελικά ο ανδριάντας του.
Δύο Μνημεία έχουν στηθεί σχετικά με τον πόλεμο του 1897. Στη ομώνυμη πλατεία του Βελεστίνου το 1991 από τον Σύλλογο Βελεστινιωτών Αθηνών στήθηκε το απέριττο "Μνημείο Σμολένσκη", προς τιμήν του συνταγματάρχη Κωνσταντίνου Σμολένσκη, που τίμησε τα ελληνικά όπλα στον άτυχο εκείνο πόλεμο, και το "Μνημείου Γρηγοράκη", η στήλη την οποία έστησε ο πατέρας στο γιο του, στο σημείο όπου σκοτώθηκε.
Στον Δήμο Ρήγα Φεραίου, εκτός από τα Άπαντα τα έργα του Ρήγα, που επανεκδόθηκαν από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα και το 2007 ακόμη και σε ψηφιακό δίσκο (CD-ROM), υπάρχει επί πλέον ένα από τα 54 καταγεγραμμένα πρωτότυπα αντίτυπα της θαυμάσιας δωδεκάφυλλης "Χάρτας της Ελλάδος", το οποίο εκτίθεται σε ειδικά επισκέψιμο διαμορφωμένο χώρο.