Ζγκοζέλετς

Μεσαίωνας

Μέχρι το 1945, οι σύγχρονες πόλεις Ζγκοζέλετς και Γκέρλιτς ήταν μια ενιαία οντότητα: μέχρι εκείνο το σημείο είχαν κοινή ιστορία.  Η ημερομηνία της ίδρυσης της πόλης είναι άγνωστη. Το Ζγκοζέλετς/Γκέρλιτς αναφέρεται για πρώτη φορά το 1071 ως ένα μικρό σορβικό χωριό με το όνομα Γκόρελιτς στην Άνω Λουσατία. Το Ζγκοζέλετς κατακτήθηκε από τον πολωνό δούκα και μέλλοντα βασιλιά Μπόλεσουαφ Α΄ το 1002. Η πόλη ήταν μέρος της Πολωνίας μέχρι το 1031 κατά την βασιλεία του Μπολέσουαφ Α΄ και του Μιέσκο Β΄. Το 1031 η πόλη υποτάχθηκε ξανά στο μαργραβιάτο του Μάισεν, ενώ λίγο αργότερα εντάχθηκε στην Βοημία. Στον 13ο αιώνα το χωριό μετατράπηκε σταδιακά σε πόλη. Έγινε πλούσιο λόγω της τοποθεσίας της στην οδό Ρεγία, μιας αρχαίας και μεσαιωνικής εμπορικής οδού. Το 1319 η πόλη εντάχθηκε στο δουκάτο του Γιαβόρ και αργότερα επανεντάχθηκε στη Βοημία. 
Στους επόμενους αιώνες, από το 1346, ήταν πλούσιο μέλος της Ένωσης Έξι Πόλεων της Άνω Λουσατίας, η οποία αποτελούταν από τις πόλεις Μπάουτσεν, Γκέρλιτς, Κάμεντς, Λούμπαν, Λέμπαου, Τσίταου. Η πόλη Γκόρλιτσε στη νότια Πολωνία ιδρύθηκε κατά την βασιλεία του Καζιμίρου του Μέγα από Γερμανούς αποίκους πρώην κατοίκους του Γκέρλιτς, κατά την διάρκεια των τελευταίων φάσεων της επέκτασης των Γερμανών προς ανατολάς (σε αυτή τη περίπτωση έγινε από τους Γερμανούς των Δασών).

Σύγχρονη εποχή

Στον 15ο αιώνα, η πόλη κατακτήθηκε από τους Ούγγρους, ωστόσο λίγο αργότερα επέστρεψε στη Βοημία. Αφού υπέφερε για χρόνια κατά τον Τριαντακονταετή πόλεμο, το 1635 η Άνω Λουσατία, συμπεριλαμβανομένου του Γκέρλιτς, πέρασε στην Σαξονία. Από το 1697 η πόλη κυβερνόταν από πολωνούς βασιλείς και σάξονες εκλέκτορες. Η μία από τις δύο κύριες διαδρομές που συνέδεαν τη Βαρσοβία με τη Δρέσδη περνούσε από τη πόλη εκείνη την εποχή.
Το 1815, μετά τους Ναπολεόντιους πολέμους, το Γκέρλιτς πέρασε στην Πρωσία σύμφωνα με το Συνέδριο της Βιέννης. Το 1871, η πόλη έγινε μέρος της Γερμανικής επαρχίας της Πρωσίας, μετά την Γερμανική ενοποίηση του 1871. Το Γκέρλιτς ήταν μέρος της πρωσσικής επαρχίας της Σιλεσίας από το 1815 έως το 1945. Από το 1919 έως το 1938 και από το 1941 έως το 1945, η πόλη ήταν μέρος της Κάτω Σιλεσίας, επαρχίας του Ελεύθερου κράτους της Πρωσίας της Γερμανίας. 
Κατά την διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στην πόλη βρισκόταν ένα γερμανικό στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου, το Στάλαχ 8-Α.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Η συνθήκη του Ζγκοζέλετς υπεγράφη μεταξύ της Πολωνίας και της Ανατολικής Γερμανίας στο κοινοτικό κέντρο της πόλης το 1950. Η γραμμή Όντερ-Νάισσε ορίστηκε ως το σύνορο μεταξύ Πολωνίας και Ανατολικής Γερμανίας. Το Γκέρλιτς, το οποίο βρισκόταν στον Νάισσε, διαιρέθηκε μεταξύ των δύο χωρών. Το γερμανικό μέρος διατήρησε την ονομασία Γκέρλιτς, ενώ το πολωνικό τμήμα ονομάστηκε Ζγκοζέλετς. Οι Γερμανοί και Σόρβοι κάτοικοι της πόλης απελάθηκαν, ενώ η πόλη κατοικήθηκε από Πολωνούς και Έλληνες. 
Ξεκινώντας από το 1948, περίπου 10.000 πρόσφυγες του ελληνικού εμφυλίου πολέμου, κυρίως κομμουνιστές παρτιζάνοι, έγιναν δεκτοί στην Πολωνία και μετοίκησαν κυρίως στο Ζγκοζέλετς. Υπήρχαν ελληνικά σχολεία, ελληνικό γηροκομείο, και εργοστάσιο στο οποίο εργάζονταν Έλληνες. Η πλειοψηφία των προσφύγων επέστρεψαν στην Ελλάδα, αλλά μια μειοψηφία τους παραμένει στην πόλη μέχρι σήμερα (δείτε Έλληνες της Πολωνίας). Η ελληνική κοινότητα του Ζγκοζέλετς συνέβαλε στην κατασκευή της Ορθόδοξης Εκκλησίας Αγ. Κωνσταντίνου και Ελένης το 2002. Από το 1999, στην πόλη λαμβάνει χώρα ένα Διεθνές Φεστιβάλ Ελληνικού Τραγουδιού.
Από την πτώση του κομμουνισμού το 1989, το Ζγκοζέλετς και το Γκέρλιτς έχουν αναπτύξει στενή πολιτική σχέση. Δύο από τις δεκάδες γέφυρες που διέσχιζαν τον Νάισε είχαν ανατιναχθεί από τις υποχωρούμενες γερμανικές δυνάμεις κατά το τέλος του Β΄ΠΠ, ωστόσο αυτές οι γέφυρες έχουν ανακατασκευαστεί. Ένα δρομολόγιο λεωφορείου συνδέει τις δύο πόλεις. Υπάρχει κοινή αστική διοίκηση και ετήσεις κοινές συνεδριάσεις των δημοτικών συμβουλίων του Γκέρλιτς και του Ζγκοζέλετς. Το 2006 οι δύο πόλεις προτάθηκαν για τον τίτλο της Ευρωπαϊκής Πρωτεύουσας Πολιτισμού 2010. Ελπιζόταν ότι η κριτική επιτροπή θα πειστεί από την ιδέα της πολωνογερμανικής συνεργασίας, ωστόσο ο τίτλος πέρασε στο Έσσεν, με το Γκέρλιτς/Ζγκοζέλετς να τερματίζουν στη δεύτερη θέση.

Μεταφορές

Το Ζγκοζέλετς εξυπηρετείται από τους σιδηροδρομικούς σταθμούς Ζγκοζέλετς (στο νότιο τμήμα της πόλης) και Ζγκοζέλετς Μιάστο (στο ανατολικό τμήμα της πόλης)

Αθλητισμός

Η ομάδα ανδρών του συλλόγου καλαθοσφαίρισης Τούρουφ Ζγκοζέλετς έπαιζε στην πρώτη κατηγορία καλαθοσφαίρισης Πολωνίας μέχρι το 2018. Το 2014 κέρδισε για πρώτη φορά το πρωτάθλημα και συμμετείχε στην Ευρωλίγκα.