Κλεοφών

Η προσωπική ζωή του

Στο πρόσωπο του Κλεοφώντα υπήρξε μεγάλη πόλωση τόσο στα ταραγμένα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου, όσο και αργότερα, όταν πολιτικοί και ψηφοφόροι ήθελαν να αποσείσουν τις ευθύνες για τα λάθη που είχαν γίνει στη διάρκειά του. Αυτό είχε σαν συνέπεια οι περισσότερες αναφορές στον Κλεοφώντα να εστιάζονται με ομοιομορφία και επαναλήψεις σε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του και να μην υπάρχει βεβαιότητα για πολλά στοιχεία της ζωής του. Επιπλέον, κυριάρχησαν μετά την εκτέλεσή του οι ολιγαρχικοί, που ήταν φανατικοί προσωπικοί εχθροί του και αυτό επηρέασε και την αντικειμενική παρουσίαση των γεγονότων.
Γνωρίζουμε ότι μάλλον ήταν παντρεμένος με μία γυναίκα που λεγόταν Ξαλαβακχώ και ότι πρέπει να είχε παιδιά, αφού αναφέρεται από το Λυσία ότι «οι συγγενείς που άφησε πίσω του είναι δεδηλωμένα πένητες» -κάτι που δεν θα αναφερόταν για γονείς ή θείους παρά για την κατιούσα γραμμή, τα παιδιά. Γνωρίζουμε επίσης ότι ο πατέρας του και πιθανόν ο ίδιος ήταν έμπορος, και ασχολείτο αρχικά τουλάχιστον με το εμπόριο λυρών αλλά ούτε γι’ αυτό υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα, μια που πιθανόν ο όρος «λυριτζής» χρησιμοποιείτο ίσως με μεταφορική έννοια για να τον υποβιβάσει –οι ολιγαρχικοί αλλά και οι πλούσιοι δημοκράτες θεωρούσαν τότε ότι απαξίωναν τους οπαδούς της άμεσης δημοκρατίας με παρεμφερείς χαρακτηρισμούς και έλεγαν για παράδειγμα τον Κλέωνα βυρσοδέψη, τον Ευκράτη λιναρέμπορο, τον Υπέρβολο λυχνοπωλητή, τον Λυσικλή ζωέμπορο κ.λπ. Ο Αισχίνης φτάνει στο σημείο να χαρακτηρίσει τον Κλεοφώντα και δούλο για να τον συγκρίνει με τον εχθρό του Δημοσθένη στην αντίστοιχη διαμάχη που προκάλεσε αργότερα στην Αθήνα ο Φίλιππος της Μακεδονίας
Παρόμοιες αμφισβητήσεις εκφράζονταν και για την καταγωγή του. Άλλοι επιμένουν ότι ήταν αδιαμφισβήτητα Αθηναίος πολίτης αλλά οι περισσότεροι επιμένουν ότι η μητέρα του ήταν από τη Θράκη και τον αναφέρουν ως «ημιβάρβαρο» ο δε Αριστοφάνης κοροϊδεύει και την χωριάτικη (ή βάρβαρη) προφορά του. Τέλος τον κατηγορούν για λαοπλάνο που μοίραζε λεφτά στο λαό για να πηγαίνει με τα νερά του, αλλά οι δύο οβολοί που εισηγήθηκε ο Κλεοφών και δόθηκαν στους πολίτες ήταν ένα είδος απαραίτητου «επιδόματος φτώχειας» της εποχής εκείνης, επειδή οι Αθηναίοι πεινούσαν κυριολεκτικά και πολλοί ζευγίτες ή και ιππείς είχαν «υποβιβαστεί» στην τάξη των θητών. Χωρίς να παύει να είναι μέτρο που πιθανόν εξυπηρετούσε τον Κλεοφώντα πολιτικά, δεν έπαυε να είναι αναγκαία επιχορήγηση για την επιβίωση μεγάλης μερίδας του πληθυσμού. Αυτά τα χρήματα σύμφωνα με ορισμένες πηγές δίνονταν ως βοήθημα για να μπορούν οι Αθηναίοι να μετέχουν στη συνέλευση της Εκκλησίας του δήμου και σε αυτή την περίπτωση οπωσδήποτε ο Κλεοφών γνώριζε ότι όσο δημοκρατικό και φιλανθρωπικό κι αν ήταν το συγκεκριμένο μέτρο, δεν έπαυε να επηρεάζει την ψήφο των ευεργετούμενων. Άλλοι υποστηρίζουν ότι οι δύο οβολοί δεν είχαν σχέση με την παρουσία στην Εκκλησία του δήμου και χορηγούνταν για να μπορούν να παρακολουθούν όλοι οι Αθηναίοι τις παραστάσεις στο θέατρο και να ψυχαγωγούνται μέσα στη δυστυχία τους. Δεν είναι γενικά βέβαιο ποιοι και για ποιον λόγο έπαιρναν αυτό το βοήθημα.

Ο θάνατός του

Το 405 ήταν μια πολύ άσχημη χρονιά για την Αθήνα. Ήδη από το 406 και ακόμα περισσότερο τώρα, οι κωμωδιογράφοι και άλλοι συγγραφείς έπνεαν μένεα κατά του Κλεοφώντα και άλλων πολιτών που ήταν φανατικοί πολέμιοι της ειρήνης. Ειδικά ο Κλεοφών είχε γίνει αντικείμενο οξύτατης κριτικής και σάτιρας. Τον ανέφερε ο Ευριπίδης χωρίς να λέει το όνομά του, ως έναν αλλόφρονα που δεν ήξερε πότε να κλείσει το στόμα του, “από αυτούς που αργά ή γρήγορα μεγάλο κακό κάνουν στην πόλη», ο κωμωδιογράφος Πλάτωνας στη σάτιρα «Κλεοφών» που δεν διασώθηκε και ο Αριστοφάνης στους Βατράχους και στις Θεσμοφοριάζουσες, όπου μάλιστα προέτρεπε «δώστε στον Κλεοφώντα και στους ομοίους του σκοινί (να κρεμαστούν) και κώνειο» ή «στείλτε τον στην πατρίδα του να κάνει εκεί πολέμους»
Οι ολιγαρχικοί εκμεταλλεύτηκαν το κλίμα των ημερών προκειμένου να απαλλαγούν από την ηγεσία του κόμματος των δημοκρατικών τόσο για προσωπικούς λόγους, όσο και για πολιτικούς –θεωρούσαν δηλαδή ότι η ειρήνη θα ήταν αδύνατη όσο ζούσαν συγκεκριμένα πρόσωπα. Παρότι κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα τι θα είχε συμβεί αν οι Αθηναίοι είχαν δεχτεί τις ειρηνευτικές προτάσεις (πιθανόν δηλαδή πάλι να αντιμετώπιζαν την ίδια εξαχρείωση), ο δήμος πείσθηκε ότι θα ήταν καλύτερα για όλους αν είχαν δεχτεί.
Αυτό συνέβη κυρίως επειδή μετά την ήττα στους Αιγός Ποταμούς ο Λύσανδρος κατευθύνθηκε στην Αθήνα για να την πολιορκήσει και οι Αθηναίοι άρχισαν πια να πεθαίνουν από την πείνα. Χωρίς να έχουν ακόμα αποφασίσει να συνθηκολογήσουν, έστειλαν πρεσβεία στη Σπάρτη για να βολιδοσκοπήσει την κατάσταση και να διαπραγματευθεί, επειδή έβλεπαν τα περιθώρια να στενεύουν. Οι έφοροι απάντησαν ότι θα διαπραγματεύονταν "αν είχαν ενδείξεις ότι οι Αθηναίοι ζητούν πράγματι ειρήνη" και ως τέτοια ένδειξη (ότι είχαν καμφθεί οι φιλοπόλεμοι) έθεσαν το γκρέμισμα των τειχών. Ο Κλεοφών και άλλοι είπαν ότι άπαξ και γκρεμιστούν τα τείχη οι Πελοποννήσιοι και οι σύμμαχοί τους θα τους εξανδραποδίσουν και θα καταστρέψουν την Αθήνα. Πέρασε μάλιστα και νόμος που απαγόρευε να αναφέρεται σε οποιαδήποτε πρόταση ειρήνευσης η φράση "γκρέμισμα των τειχών". Οι αντίπαλοι του Κλεοφώντα κατάλαβαν τότε ότι όσο ζούσε δεν υπήρχε περιθώριο για ειρήνη.
Ο Αισχίνης, πολλές δεκαετίες αργότερα, ανέφερε για την παρέμβαση του Κλεοφώντα, ότι «αυτός ο σκλάβος που ξεγέλασε τους Αθηναίους και έγινε πολίτης, παρέσυρε το δήμο τότε (όπως προσπαθούν και τώρα να σας παρασύρουν άλλοι όμοιοί του) και ενώ οι Σπαρτιάτες μας άφηναν να κρατήσουμε όχι μόνον την Αττική, αλλά και τη Λήμνο και την Ίμβρο και τη Σκύρο, αυτός παρέσυρε το λαό σε λανθασμένες αποφάσεις τριγυρνώντας και φωνάζοντας ότι θα έκοβε με το σπαθί του το λαιμό όποιου τολμούσε να μιλήσει για ειρήνη» Αυτά τα λόγια πάντως σήμερα θεωρούνται υπερβολικά, γιατί είναι γνωστό ότι μετά την εκτέλεση του Κλεοφώντα, οι Αθηναίοι και πάλι απρόθυμα δέχτηκαν την ειρήνη και η συνθηκολόγηση υπερψηφίστηκε με οριακή πλειοψηφία, κάτι που αποδεικνύει ότι ο λαός γενικά δεν χρειαζόταν απειλές για να αρνείται την συνθηκολόγηση.
Οταν πάντως οι Αθηναίοι που ήθελαν την ειρήνη κατάλαβαν ότι έπρεπε να απαλλαγούν από τον Κλεοφώντα και άλλους της ίδιας νοοτροπίας, δρομολόγησαν συλλήψεις. Ένας ολιγαρχικός, ο Σάτυρος από την Κηφισιά πρότεινε να κατηγορηθεί ειδικά ο Κλεοφών για παραμέληση των στρατιωτικών καθηκόντων του. Ο Κλεοφών όντως συνελήφθη -άλλοι διέφυγαν. Η κατηγορία που τον βάρυνε ήταν πως παρέλειψε μια νύχτα να παρουσιαστεί στο στρατόπεδο και κοιμήθηκε στο σπίτι του. Αυτό όμως δεν αρκούσε για να καταδικαστεί ως λιποτάκτης και προδότης σε θάνατο, οπότε για να εξασφαλίσουν οι διώκτες του την καταδίκη του, δωροδόκησαν ή πίεσαν κάποιον Νικόμαχο που ήταν αντιγραφέας νόμων και αυτός παρουσίασε την ημέρα της δίκης έναν ανύπαρκτο νόμο σύμφωνα με τον οποίο μπορούσαν να συμμετάσχουν ως ένορκοι στη δίκη μέλη της (ολιγαρχικής τότε) Βουλής. Στη δίκη ο Κριτίας μέμφθηκε μεταξύ άλλων την καταγωγή του Κλεοφώντα και εκείνος μέμφθηκε τη δική του επικαλούμενος το Σόλωνα και ειπώθηκαν πολλά άλλα για τα οποία δεν έχουμε όμως στοιχεία. Τελικά ο Κλεοφών, αφού ουσιαστικά δικάστηκε από τους εχθρούς του, καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε.