Γενικά Αρχεία του Κράτους

Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (συντομογραφία Γ.Α.Κ.) αποτελούν αυτοτελή δημόσια Υπηρεσία, που λειτουργεί σύμφωνα με τις διατάξεις του νέου Νόμου  
(Ν.4610/2019) που ψηφίστηκε πρόσφατα και η οποία υπάγεται απευθείας στον Υπουργό Παιδείας και Θρησκευμάτων (άρθρο 169). Τα Γ.Α.Κ. συνιστούν ενιαία Υπηρεσία, η οποία συγκροτείται από την Κεντρική Υπηρεσία (Κ.Υ.), με 7 Διευθύνσεις, 54 Τμήματα Περιφερειακών Υπηρεσιών και 7 Αρχειοφυλακεία. 
Η Υπηρεσία διευθύνεται από το Γενικό Διευθυντή των Γενικών Αρχείων του Κράτους και εποπτεύεται από συλλογικό όργανο που φέρει τον τίτλο "Εφορεία των Γενικών Αρχείων του Κράτους". 
Στα Γ.Α.Κ. λειτουργεί Κεντρική Υπηρεσία (Κ.Υ.) σε επίπεδο Γενικής Διεύθυνσης, της οποίας προΐσταται ο Γενικός Διευθυντής (Γ.Δ.) των Γ.Α.Κ. 
Η Κ.Υ. είναι αρμόδια για την εποπτεία και το συντο­νισμό των επιμέρους Διευθύνσεων και Τμημάτων, σε κεντρικό και περιφερειακό επίπεδο, και τη λήψη κάθε είδους μέτρου για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας της λειτουργίας των Υπηρεσιών.
Η Γενική Διεύθυνση των Γ.Α.Κ. αποτελείται από τις εξής οργανικές μονάδες:
α) Διεύθυνση Πρόσκτησης και Επεξεργασίας Αρχείων.
β) Διεύθυνση Αρχειακής Έρευνας, Προβολής, Επικοι­νωνίας, Συντήρησης και Διατήρησης αρχείων.
γ) Διεύθυνση Διοικητικών και Τεχνικών Υπηρεσιών.
δ) Διεύθυνση Συντονισμού Περιφερειακών Υπηρεσιών (Π.Υ.), στην οποία υπάγονται τα επιμέρους τμήματα των Π.Υ. των Γ.Α.Κ.
ε) Διεύθυνση Γ.Α.Κ. - Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, στο οποίο υπάγεται το Τμήμα Αρχείου Χαρτογραφικής Κληρονομιάς (Α.Χ.Α.Κ.), σύμφωνα με το άρθρο 5 του Ν.4109/2013 (Α΄ 176).
στ) Διεύθυνση Γ.Α.Κ. – Αρχεία Κέρκυρας, στην οποία υπάγεται και το Αρχειοφυλακείο Παξών, όπως μετονο­μάζεται εφεξής το «Γ.Α.Κ. – Τοπικό Αρχείο Παξών» με έδρα τους Παξούς.
ζ) Διεύθυνση Γ.Α.Κ. – Ιστορικό Αρχείο Ηπείρου. 

Σύμφωνα με το άρθρο 174 του Ν.4610/2019, λειτουργούν 54 Τμήματα ανά την Ελλάδα, τα οποία αποτελούν τις Περιφερειακές Υπηρεσίες (Π.Υ.) των Γ.Α.Κ., όπως επίσης και 7 Αρχειοφυλακεία.

Ιστορικό

Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821 οι επαναστατημένοι Έλληνες προσπάθησαν να συγκροτήσουν μια "Κεντρική Διοίκηση" για να διαχειρίζεται τη νομοθετική, δικαστική και εκτελεστική εξουσία, καθώς η τουρκική διοίκηση είχε καταλυθεί και απομακρυνθεί από τις ελληνοκρατούμενες περιοχές. Ιδρύθηκαν έτσι τα "Μινιστέρια" (πρόδρομοι των σημερινών Υπουργείων), που αργότερα μετονομάσθηκαν σε Γραμματείες. Το 1829 δημιουργείται η ειδική υπηρεσία συγκέντρωσης των τεκμηρίων που δημιουργούσαν οι Γραμματείες. Η Υπηρεσία αυτή ονομάστηκε "Αρχειοφυλακείον της Επικρατείας". Η Υπηρεσία αυτή διαλύθηκε το 1833 και κάθε Γραμματεία πήρε πίσω τα τεκμήρια που είχε εναποθέσει σε αυτήν. Κάθε Γραμματεία τηρεί δικό της αρχείο μέχρι το 1836. Το έτος αυτό το Ελεγκτικό Συνέδριο οργανώνει το δικό του αρχείο και οι Γραμματείες εναποθέτουν εκεί τα αρχεία τους.
Το 1846 η Ελληνική Βουλή αποφασίζει να συγκεντρώσει σε ειδικό χώρο και να ταξινομήσει τα αρχεία των Εθνοσυνελεύσεων, ενώ το 1855 εκδίδει τα "Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας".  
Οργανωμένη Υπηρεσία αποκλειστικά υπεύθυνη με τη συγκέντρωση, διαφύλαξη, ταξινόμηση και έκδοση των αρχείων εξακολουθεί να μην υφίσταται μέχρι το 1914.  
Το έτος αυτό η Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου ψηφίζει στη Βουλή το Νόμο 380, με τον οποίο ιδρύεται "Υπηρεσία των Αρχείων του Κράτους". Βασικοί υποκινητές του Νόμου ήταν ο Γιάννης Βλαχογιάννης, σημαντικός ιστορικός της εποχής και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Σπυρίδων Λάμπρος. Ο Βλαχογιάννης δώρισε στη νεοσύστατη Υπηρεσία την πολύτιμη προσωπική του συλλογή τεκμηρίων και ανέλαβε πρώτος Διευθυντής της. Έφορος της Υπηρεσίας ορίστηκε τότε ο Νικόλαος Πολίτης Το υπουργείο εσωτερικών, αποθέτοντας τα δικά του αρχεία στην Υπηρεσία απέθεσε και τα αντίστοιχα αρχεία των "Αρχειοφυλακείων" που υπήρχαν ανά ένα σε κάθε νησί των Επτανήσων, αλλά και των αρχειοφυλακείων Σάμου και Κρήτης. 
Η Υπηρεσία αναδιοργανώνεται με το Νόμο 2027 του 1939 και λειτουργεί έτσι μέχρι το 1991. Μέχρι τότε δεν διέθετε ακόμη δικό της κτήριο και αναγκαζόταν να μισθώνει κτήρια και αποθήκες για να στεγάσει το προσωπικό και το υλικό της. 
Το 1991 ψηφίζεται ο Ν.1946 καταργώντας τον 2027, ως "Νόμος αριθ. 1946: Γενικά Αρχεία του Κράτους (Γ.Α.Κ.) και άλλες διατάξεις". 
Στο Νόμο αυτό περιλαμβάνεται και ο εξής ορισμός του αρχείου:
Αρχείο, κατά την έννοια του νόμου αυτού, είναι το σύνολο των μαρτυριών και των εγγράφων, αδιακρίτως χρονολογίας, σχήματος και ύλης, που σχετίζονται με τη δραστηριότητα του Κράτους, δημόσιων ή ιδιωτικών οργανισμών ή νομικών ή φυσικών προσώπων ή ομάδων φυσικών προσώπων
Ο ίδιος Νόμος απαγορεύει την εξαγωγή από τη χώρα αρχείων που έχουν χαρακτηριστεί ως "εθνικής σημασίας". Οργανώνει την Υπηρεσία σε Τμήματα και δημιουργεί Παραρτήματά της στις έδρες όλων των Νομών που ως τότε δεν υπήρχαν. Με το Ν.2846/2000 καταργείται η ως τότε αυτοτελής Υπηρεσία "Αρχείο Πρωθυπουργού, Υπουργών και Γενικής Γραμματείας της Κυβέρνησης" και υπάγεται στην Κεντρική Υπηρεσία των Γενικών Αρχείων του Κράτους.
Στις 7 Μαϊου 2019 ψηφίζεται ο νέος Νόμος (Ν.4610/201) των Γενικών Αρχείων του Κράτους.

Το κτήριο της Κεντρικής Υπηρεσίας των Γενικών Αρχείων του Κράτους

Το στεγαστικό πρόβλημα της Κεντρικής Υπηρεσίας (Κ.Υ.) των Γενικών Αρχείων του Κράτους (Γ.Α.Κ.), οξύτατο για πολλές δεκαετίες, βρήκε τη λύση του με τη λειτουργία του νέου κτηρίου στο Ψυχικό.
Από την ίδρυση των Γ.Α.Κ., μέχρι τα εγκαίνια του νέου κτηρίου (10.11.2003), η Υπηρεσία στεγάστηκε στο υπόγειο της Ακαδημίας Αθηνών, στο υπόγειο του κτηρίου της Παλαιάς Βουλής, σε διάφορα κτήρια των Αθηνών (κτήριο οδού Θεάτρου, κτήριο οδού Ερμού, κτήριο Καλλιθέας). Για την οικοδόμηση του κτηρίου σε οικόπεδο του ελληνικού δημοσίου καθοριστική υπήρξε η οικονομική συμβολή του Πρόδρομου Αθανασιάδη - Μποδοσάκη.
Το αρχιτεκτονικό σχέδιο του κτηρίου της Κ.Υ. των Γ.Α.Κ., προϊόν της συνεργασίας των αρχιτεκτόνων Δ. Δακανάλη, Σ. Μπουμπιώτη, Α. Τσιγκούνη και Χ. Φλώρου, πήρε το πρώτο βραβείο σε σχετικό πανελλήνιο διαγωνισμό του 1978. Η καθυστέρηση υλοποίησης της μελέτης, εκ των πραγμάτων έθεσε θέμα εκσυγχρονισμού της ώστε να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες απαιτήσεις. Το 1997 εγκρίθηκε η αναπροσαρμογή τμήματος της αρχιτεκτονικής μελέτης και του συνόλου σχεδόν των ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων. Μετά τους σεισμούς του 1999, παρότι δεν υπήρξαν ζημίες, ενισχύθηκε ο στατικός φορέας του κτηρίου και ξεκίνησε η τελευταία φάση ολοκλήρωσης του έργου. Η κατασκευή ουσιαστικά ολοκληρώθηκε στην τριετία 2000-2003 υπό την εποπτεία του ΟΣΚ. Ο εξοπλισμός (κινητές αρχειοθήκες, έπιπλα κτλ.) αποτελεί δωρεά του Ιδρύματος Μποδοσάκη. 
Το κτήριο με τις εκσυγχρονισμένες κτηριακές υποδομές σύμφωνα με τις διεθνείς προδιαγραφές στέγασης των αρχείων είναι χτισμένο στην πλαγιά ενός λόφου έχει πρόσβαση σε τρεις δρόμους. Η Κεντρική Υπηρεσία των Γ.Α.Κ. εξασφαλίζει την απρόσκοπτη και ασφαλή πρόσβαση στο κτήριο των ατόμων που αντιμετωπίζουν πρόβλημα κινητικότητας.Το ορατό του τμήμα είναι επενδυμένο με λευκό μάρμαρο και έχει μεγάλες επιφάνειες από γυαλί. Έχει δύο εισόδους, 30 θέσεις στάθμευσης και περιμετρικά κήπο με χλοοτάπητα.Η οικοδομή, συνολικού εμβαδού 6.500 μ2, είναι οργανωμένη σε έξι επάλληλες στάθμες (Α-ΣΤ, αρχίζοντας από κάτω): Τα αρχειοστάσια βρίσκονται στις στάθμες Α, B και Γ. Στην πίσω πλευρά της στάθμης Γ ( πάνω από το έδαφος) υπάρχει η είσοδος για το αρχειακό υλικό, ο θάλαμος απεντόμωσης, οι αίθουσες ταξινόμησης και τα εργαστήρια συντήρησης, βιβλιοδεσίας και φωτογράφησης.
Αναγνωστήριο και Βιβλιοθήκη 
Ο χώρος του Αναγνωστηρίου και της Βιβλιοθήκης (ΣΤ στάθμη) βρίσκονται στο πιο προνομιακό σημείο του κτηρίου. Στις δύο πλευρές του ενιαίου χώρου, μεγάλες γυάλινες επιφάνειες επιτρέπουν στον επισκέπτη τη θέα προς ένα μεγάλο τμήμα της Αθήνας. Το φυσικό φως δίνει μια ευχάριστη αίσθηση στους αναγνώστες, αλλά είναι επιβλαβές για το αρχειακό υλικό που μελετούν. Για το λόγο αυτό τα τζάμια έχουν επενδυθεί με ειδικές μεμβράνες που αποτρέπουν τη δίοδο της UV ακτινοβολίας.Στο αναγνωστήριο μπορούν να μελετούν ταυτόχρονα 70 άτομα. Έχουν προβλεφθεί 5 θέσεις με μικροφίλμ ανάγνωσης και εκτύπωσης (microfilm reader printer), 10 με Η/Υ συνδεδεμένους στο δίκτυο των Γ.Α.Κ. Σε όλες τις θέσεις εργασίας υπάρχουν πρίζες ώστε οι ερευνητές να μπορούν να χρησιμοποιούν τους προσωπικούς τους υπολογιστές (laptops). Στον εξοπλισμό του Αναγνωστηρίου περιλαμβάνεται και ειδικό έπιπλο μελέτης χαρτών και σχεδίων. 
Διατίθεται, επίσης, δωρεάν ασύρματη πρόσβαση (wifi). 
Υποστηρικτικές τεχνολογίες για άτομα με αναπηρία (ΑμεΑ)
Ο χώρος του Αναγνωστηρίου και της Βιβλιοθήκης της Κεντρικής Υπηρεσίας, με βάση την αρχή της ισότιμης πρόσβασης στην πληροφορία, έχει επεκτείνει τις υπηρεσίες του σε άτομα με αναπηρία (ΑμεΑ) και, συγκεκριμένα, σε χρήστες με αισθητηριακές αναπηρίες όρασης και κινητικές αναπηρίες.
Αίθουσα πολλαπλών χρήσεων
Η αίθουσα διαλέξεων έχει χωρητικότητα 100 ατόμων και διαθέτει ασύρματο εξοπλισμό αυτόματης μετάφρασης.Τα καθίσματα είναι κινητά και η αίθουσα μπορεί να μετατραπεί, ανάλογα με τις ανάγκες, σε αίθουσα σεμιναρίων ή εκθεσιακό χώρο.
Αρχιτεκτονική φυσιογνωμία
Το κτήριο της Κ.Υ. των Γ.Α.Κ., λόγω της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας του, επιλέχθηκε από το θεσμό του Open House ως ένα δημόσιο κτίσμα με ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον. Από το 2014-2016, πραγματοποιήθηκαν ξεναγήσεις για το κοινό στους χώρους του κτηρίου, οι οποίες έδωσαν την ευκαιρία στο ευρύ κοινό να γνωρίσει από κοντά ένα ειδικού σκοπού και διεθνών προδιαγραφών κτήριο. 
Σύνδεση τέχνης, αρχιτεκτονικής και αρχείων 
Το 2012, στο πλαίσιο εορτασμού της Διεθνούς Ημέρας Αρχείων παρουσιάστηκε στο προαύλιο χώρο των Γ.Α.Κ. το υδροκινητικό έργο του Γ. Ζογγολόπουλου «Τρεις Κύκλοι 1978». Μέσα από τη συνεργασία της τέχνης, της αρχιτεκτονικής και των αρχείων, δημιουργήθηκε ένα πολιτιστικό τοπόσημο, όπου το ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής κτήριο των Γ.Α.Κ. συνυπάρχει αρμονικά με δύο έργα τέχνης, το υδροκινητικό έργο του Γεωργίου Ζογγολόπουλου «Οι τρεις Κύκλοι» και το έργο του Μιχάλη Κατζουράκη η «Συνάντηση» που κοσμεί την μικρή πλατεία που βρίσκεται διαγώνια δεξιά της εισόδου του κτηρίου των Γ.Α.Κ.

Εφορεία των Γενικών Αρχείων του Κράτους

Στην Υπηρεσία των Γ.Α.Κ. λειτουργεί συλλογικό όργανο με τον τίτλο "Εφορεία των Γενικών Αρχείων του Κράτους". Η σύνθεση της Εφορείας είναι εννεαμελής και αποτελείται από τον Πρόεδρο και από οκτώ μέλη, τα οποία έχουν αποδεδειγμένα ασχοληθεί με θέματα αρχείων και έχουν δημοσιεύσει αρχειακές έρευνες και μελέτες ή έρευνες και μελέτες της μεσαιωνικής και νεότερης ελληνικής ιστορίας και από τον Προϊστάμενο της αρμόδιας για τα Γ.Α.Κ. Υπηρεσίας του. Στις συνεδριάσεις της Εφορείας μετέχει και ο Γενικός Διευθυντής των Γ.Α.Κ. ως εισηγητής χωρίς ψήφο. Η θητεία της Εφορείας είναι τριετής. Η λειτουργία και οι αρμοδιότητες της Εφορείας καθορίζονται από το άρθρο 186 του Ν.4610/2019.

Γενικός Διευθυντής των Γενικών Αρχείων του Κράτους

Ο Προϊστάμενος της Κεντρικής Υπηρεσίας (Κ.Υ.) των Γ.Α.Κ. κατέχει τον βαθμό του Γενικού Διευθυντή (Γ.Δ.) και προΐσταται της αυτοτελούς υπηρεσίας των Γ.Α.Κ. Η θέση του Γενικού Διευθυντή είναι πλήρους και αποκλειστικής απασχόλησης. Είναι επιστημονικός και διοικητικός Προϊστάμενος της Κ.Υ. και των Περιφερειακών Υπηρεσιών (Π.Υ.). Η θητεία του είναι τετραετής και ανανεώσιμη μία (1) φορά ύστερα από θετική εισήγηση της Εφορείας των Γ.Α.Κ. Η θητεία του απερχόμενου Γενικού Διευθυντή παρατείνεται μέχρι την ανάληψη καθηκόντων του νέου Γενικού Διευθυντή (Ν.4610/2019).

Περιφερειακές Υπηρεσίες

Σύμφωνα με το Ν.4610/2019 (άρθρο 174) οι Περιφερειακές Υπηρεσίες (Π.Υ.) των Γενικών Αρχείων του Κράτους (Γ.Α.Κ.) λειτουργούν σε επίπεδο Τμήματος και εποπτεύονται από τη Διεύθυνση Συντονισμού Περιφερειακών Υπηρεσιών (Π.Υ.) της Κεντρικής Υπηρεσίας των Γ.Α.Κ. Προσφέρουν ουσιαστικό έργο στις τοπικές κοινωνίες που δραστηριοποιούνται. 
Η δράση τους είναι πολύ σημαντική τόσο για την εύρυθμη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης, όσο και για την προβολή της τοπικής κοινωνίας μέσω της ανάδειξης των αρχειακών συλλογών τους.     
Ειδικότερα:
1. επισημαίνουν, καταγράφουν, ταξινομούν και καταλογογραφούν αρχεία δημόσια και ιδιωτικά. Δημοσιεύουν τους καταλόγους σε ειδικές αρχειακές εκδόσεις ή σε ηλεκτρονική μορφή.
2. εξυπηρετούν τους πολίτες, δικηγόρους, συμβολαιογράφους, υπηρεσίες, που αναζητούν συμβόλαια, ληξιαρχικές πράξεις και άλλα δημόσια έγγραφα.
3. προσπαθούν να συντηρήσουν και να διασώσουν σπάνια και πολύτιμα για την ιστορία του τόπου τεκμήρια.
4. διαμορφώνουν κατάλληλες συνθήκες με βάση το αρχειακό υλικό για την ανάπτυξη της ιστορικής έρευνας στον εκάστοτε Νομό.
5. εξυπηρετούν τους ερευνητές, επιστήμονες, ιστορικούς, και όχι μόνο, με το να τους διαθέτουν το πρωτογενές υλικό των αρχειακών ενοτήτων της και τους καταλόγους αρχείων που έχουν συνταχθεί, ενισχύοντας με κάθε δυνατό τρόπο έρευνες και μελέτες της τοπικής ιστορίας.
6. αξιοποιούν το αρχειακό υλικό και οργανώνουν εκπαιδευτικές επισκέψεις, φέρνοντας σε επαφή μαθητές και πηγές τοπικής ιστορίας.