Βαλτόκιρκος

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους, Circus, είναι εκλατινισμένη απόδοση της ελληνικής Κίρκος η οποία, πιθανότατα, είναι προϊόν ονοματοποιίας (πρβλ. κρεξ «πουλάδα»).  
Ο όρος cyaneus (cȳănĕus, -a, -um) στην επιστημονική ονομασία του είδους προέρχεται από την ελληνική, κυανούς ή κύανος  «σκούρος κυανός, κυανός στο χρώμα της θάλασσας» και, μάλιστα, είναι καταγραμμένη με αναφορά στον Πλίνιο  (cyaneo colore avis, Plin. 10, 32, 47, § 89: stagna, Prud. Psych. 858),  Ο όρος παραπέμπει στην ελαφρά κυανογκρίζα απόχρωση του φτερώματος, αλλά βέβαια, κατ’ουδένα τρόπο μπορεί να θεωρηθεί ότι ο χρωματισμός του πτηνού είναι κυανός.  
Η αγγλική ονομασία του είδους (Hen Harrier), σχετίζεται με τις διατροφικές του προτιμήσεις στα ορνιθόμορφα,  ενώ η ελληνική παραπέμπει στον κυριότερο οικότοπο του πτηνού.

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε από τον Λινναίο, ως Falco cyaneus, το 1766 και μεταφέρθηκε στο γένος Circus από τον  Γάλλο φυσιοδίφη, Μ. Λασεπέντ (Bernard-Germain-Étienne de La Ville-sur-Illon, comte de Lacépède, 1756 – 1825), το 1799
Μερικοί ερευνητές θεωρούν ότι, το αμερικανικό υποείδος Circus cyaneus hudsonius πρέπει να αναβαθμιστεί στο ξεχωριστό είδος Circus hudsonius.  Όμως, η άποψη αυτή, δεν έχει γίνει αποδεκτή παγκοσμίως,  και η Διεθνής Ορνιθολογική Επιτροπή, έχει έντονες αμφιβολίες για την υιοθέτησή της.  Σύμφωνα με  μοριακές μελέτες, οι γενετικές διαφορές μεταξύ των δύο υποειδών είναι πολύ μικρές, επομένως, μέχρι τώρα δεν παρέχεται κάποια στέρεη βάση για μια σαφή απόφαση υπέρ του διαχωρισμού τους.

Γεωγραφική κατανομή

Το είδος εμφανίζει ευρύ φάσμα κατανομής κυρίως στο Βόρειο ημισφαίριο, ενώ κατά την μετανάστευση απαντά και στην Κεντρική Αμερική (οικοζώνες: Παλαιαρκτική, Αφροτροπική Ινδομαλαϊκή, Νεαρκτική και Νεοτροπική).

Περιοχές αναπαραγωγής

Ο βαλτόκιρκος αναπαράγεται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, είτε ως μόνιμος (επιδημητικός) κάτοικος, είτε ως καλοκαιρινός επισκέπτης και απουσιάζει μόνον από την Ισλανδία. Οι περιοχές αναπαραγωγής στην Ασία, βρίσκονται σχεδόν αποκλειστικά σε όλη τη Σιβηρία, όπου ματαναστεύει τους καλοκαιρινούς μήνες, καθώς και σε περιοχές του Καζακστάν, της Μογγολίας και της ΒΑ Κίνας. Στην Αμερική, η αναπαραγωγή γίνεται όλο το χρόνο ή/και το καλοκαίρι σε όλο σχεδόν τον Καναδά και τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, συμπεριλαμβανομένης της Αλάσκας.

Τροφή

Οι καλαμόκιρκοι κυνηγούν κατά κύριο λόγο μικρά θηλαστικά-έως και 95%- ,  όπως κάνουν οι περισσότεροι κίρκοι. Τα προτιμώμενα είδη θηραμάτων μπορεί να περιλαμβάνουν  ποντίκια, χωραφοπόντικες, αρουραίους και σκίουρους εδάφους. Ωστόσο, και πουλιά θηρεύονται αρκετές φορές, ειδικά από τα αρσενικά, όπως στρουθιόμορφα (σπουργίτια, κορυδαλλοί, κελάδες), μικρά παρυδάτια και νεοσσοί των υδρόβιων πτηνών και ορνιθόμορφων. Η συμπλήρωση της διατροφής, κατά καιρούς, γίνεται με αμφίβια (βάτραχοι), ερπετά και έντομα (κυρίως Ορθόπτερα). 
Μεγαλύτερα θηράματα, όπως κουνέλια και πάπιες συλλαμβάνονται μερικές φορές, με τις δεύτερες, να έχει παρατηρηθεί ότι, οι βαλτόκιρκοι προσπαθούν να τις θανατώσουν με πνιγμό κάτω από την επιφάνεια του νερού.

Πτήση

Ο βαλτόκιρκος εμφανίζει το χαρακτηριστικό πέταγμα των κίρκων, πετάει δηλαδή χαμηλά πάνω από το έδαφος, με τις πτέρυγες ανορθωμένες σε σχήμα V. Το πέταγμά του είναι λίγο «ελαφρύτερο» από του καλαμόκιρκου,  αλλά με γρηγορότερα φτεροκοπήματα.

Φωλιά και γέννα

Είτε το αρσενικό ή το θηλυκό επιλέγει την περιοχή φωλιάσματος, ενώ και οι δύο εταίροι συμμετέχουν στην κατασκευή της φωλιάς, που διαρκεί από αρκετές ημέρες έως αρκετές εβδομάδες. Μάλιστα, κάποια ζευγάρια συνεχίζουν να προσθέτουν υλικό, ακόμη και κατά την διάρκεια της επώασης και, μερικές φορές, έως ότου οι νεοσσοί είναι τριών έως τεσσάρων εβδομάδων σε ηλικία.  Στα προτιμώμενα αναπαραγωγικά ενδιαιτήματα (βλ. Βιότοπος), η φωλιά κατασκευάζεται  πάνω στο έδαφος ή σε ένα σωρό από χώμα ή χόρτα και, συνήθως, υπό κάλυψη σε υψηλή βλάστηση ή θάμνους. Παρά το γεγονός ότι, συχνά επιστρέφουν στην ίδια ευρύτερη περιοχή, οι βαλτόκιρκοι δεν χρησιμοποιούν την ίδια φωλιά κάθε χρόνο. Κάποιες φορές, τα ζευγαρώματα γίνονται σε χαλαρές, ολιγομελείς αποικίες.  Το κτίσιμο της φωλιάς γίνεται κυρίως από το θηλυκό, σε ένα ξερό σημείο, με την τοποθέτηση ενός λεπτού στρώματος από μικρά κλαδιά ή καλάμια, επιστρωμένο με γρασίδι. Αν η κατασκευή γίνει πάνω σε υγρό έδαφος, τότε η φωλιά είναι συνήθως μεγαλύτερη. 
Η γέννα αποτελείται από (3-) 4 έως 6, κάποιες φορές μέχρι και 12 υποελλειπτικά αβγά, διαστάσεων 46,2 Χ 35,3 χιλιοστών και βάρους 31 γραμμαρίων, εκ των οποίων ποσοστό 8% είναι κέλυφος.  Η εναπόθεση γίνεται με διαστήματα 2 ή και περισσοτέρων ημερών και η επώαση  -που ξεκινάει είτε από το δεύτερο είτε από το τέταρτο αβγό-, πραγματοποιείται αποκλειστικά από το θηλυκό, και διαρκεί 29-39 ημέρες, με το αρσενικό να εφοδιάζει με τροφή.

Προσδόκιμο επιβίωσης

Λίγες πληροφορίες είναι διαθέσιμες σχετικά με το προσδόκιμο ζωής στους βαλτόκιρκους. Είναι γνωστό ότι η μεγαλύτερη καταγεγραμμένη διάρκεια ζωής ήταν 16 έτη και 5 μήνες, αλλά,ακόμη και οι ενήλικες, ζουν σπάνια περισσότερο από 8 χρόνια, με τη θνησιμότητα στα πρώιμα στάδια της ζωής να συνδέεται με τη θήρευση. Την φωλιά τους λυμαίνονται ρακούν, κουνάβια, ασβοί, αλεπούδες, κορακοειδή, σκύλοι και  κουκουβάγιες. 
Εάν κάποιο αρπακτικό πλησιάσει, και οι δύο γονείς αντιδρούν επιθετικά, με κραυγές συναγερμού και χτυπήματα με τα νύχια. Οι βαλτόμπουφοι είναι οι κύριοι φυσικοί εχθροί του είδους, αφού μοιράζονται τα ίδια ενδιαιτήματα και θηράματα, καθώς επίσης και έχοντας μια εξίσου ευρεία περιοχή εξάπλωσης. Περιστασιακά, κατά την αναζήτηση τροφής, τόσο οι βαλτόκιρκοι όσο και οι βαλτόμπουφοι, παρενοχλούν ο ένας τον άλλο μέχρι το θύμα να ρίξει τη λεία του και να κλαπεί, μια πρακτική που είναι γνωστή ως κλεπτοπαρασιτισμός (kleptoparasitism). Συνηθέστερα, οι επιτιθέμενοι επιδρομείς είναι οι βαλτόκιρκοι, παρά το αντίστροφο.

Κατάσταση πληθυσμού

Οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί του βαλτόκιρκου είχαν μειωθεί σε πολλές περιοχές μεταξύ του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, λόγω της εκτεταμένης καταστροφής των αρχικών οικοτόπων με την αποστράγγιση και την εντατική γεωργική χρήση των πεδινών περιοχών, των τυρφώνων και χέρσων εδαφών, καθώς και από τη γενική εντατικοποίηση της χρήσης των ανοικτών τοπίων. Ενώ τα πληθυσμικά αποθέματα, στην Δ. και ΝΔ. Ευρώπη, έχουν σταθεροποιηθεί κυρίως μετά το 1990, σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και η Ισπανία, , εν τούτοις, ο βαλτόκιρκος είναι πλέον σε μεγάλο βαθμό εξαφανισμένος στην κεντρική ευρωπαϊκή ενδοχώρα. Στις Κάτω Χώρες και την Γερμανία, από τα μέσα του 20ού αιώνα, καταβάλλεται προπάθεια  για τη δημιουργία και διατήρηση μικρών πληθυσμών στα νησιά της Βόρειας Θάλασσας ενώ, επίσης, στην Πολωνία υπάρχουν ακόμη μικροί πληθυσμοί στις ποτάμιες πεδιάδες.
Παρόλ’ αυτά, ο βαλτόκιρκος σήμερα κατατάσσεται ως είδος Ελαχίστης ανησυχίας (LC) από την IUCN. 
Τους μεγαλύτερους καταγεγραμμένους αναπαραγόμενους πληθυσμούς στην Ευρώπη, διαθέτουν η Ρωσία (χώρα-«κλειδί»), η Γαλλία, η Φινλανδία, η Ισπανία και η Σουηδία.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Οι βαλτόκιρκοι απαντούν σε όλη την επικράτεια είτε ως χειμερινοί επισκέπτες -κυρίως-, είτε ως διαβατικά μεταναστευτικά πτηνά, κατά το ταξίδι τους προς νοτιότερες περιοχές. Ωστόσο, παρατηρούνται σε ικανοποιητικούς αριθμούς, μόνο κατά την εαρινή μετανάστευση (αρχές Μαρτίου-αρχές Μαΐου), ενώ κατά την φθινοπωρινή είναι λίγο ή πολύ σπάνιοι. Σε μελέτη του 1987 στην Θράκη, από ένα σύνολο 90 μεταναστευτικών ατόμων, ποσοστό 41% ήταν ενήλικα αρσενικά και 59 %, ενήλικα θηλυκά ή νεαρά. Πολύ σπάνια παρατηρούνται βαλτόκιρκοι καταμεσίς του καλοκαιριού.

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο, o Βαλτόκιρκος απαντά και με τις ονομασίες Λιμνογέρακο, Περιστερογέρακο.  Χειμωνόκιρκος και Ορνιθοσιάχινο (Κύπρος).