Πετροτριλίδα

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του είδους oedicnemus είναι ελληνική: οιδίκνημος ΕΤΥΜ αρχ. < οίδι- (< οίδώ ≪πρήζομαι≫) + κνήμη, οπότε αρχική σημ. = «αυτός που έχει πρησμένες κνήμες» και, σχετίζεται με τα εξογκωμένα γόνατα του πτηνού.
Για την αγγλική ονομασία του επί μέρους επιθέματος curlew, επικρατούν δύο απόψεις. Σύμφωνα με την πρώτη άποψη, η λέξη έχει μεταμεσαιωνικές ρίζες (1300-1500) και προέρχεται από την αγγλογαλλική λέξη curleu , -ισοδύναμη με τη μεσαιωνική γαλλική corleu- που έχει ηχητική προέλευση και αντιστοιχεί στη χαρακτηριστική φωνή του πτηνού, που ακούγεται ιδιαίτερα τη νύχτα.
Σύμφωνα με τη δεύτερη άποψη, υπάρχει η ετυμολογία curlew<corliu = δρομέας<corre = τρέχω, με σαφή αναφορά στο γρήγορο βάδισμα, τρέξιμο του πτηνού, οπότε η αγγλική ονομασία του είδους Stone-curlew (πρώτη αναφορά το 1667), αλλά και η ελληνική, παραπέμπουν στα ξηρά, πετρώδη ενδιαιτήματά του και, τη συνήθεια που έχει να κινείται γρήγορα μέσα σ’αυτά.

Συστηματική Ταξινομική

Η ταξινομική του είδους είναι αρκετά ξεκάθαρη, με μοναδική διαφωνία για το εάν το taxon Burhinus oedicnemus indicus, (Salvadori, 1865) πρέπει να αναβαθμιστεί σε είδος, όπως ήδη το αποδέχεται η ITIS. Παρά ταύτα, επειδή η κατάσταση δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί, το συγκεκριμένο taxon θα θεωρείται επί του παρόντος ως υποείδος.

Γεωγραφική κατανομή

Η πετροτριλίδα απαντά σε όλο τον Παλαιό Κόσμο, και στις τρεις μορφές μετακίνησης (επιδημητικό, αποδημητικό, διαβατικό), αλλά είναι πολύ περιορισμένο τοπικά στις περισσότερες περιοχές της επικρατείας του. Στην Ευρασία, τα δυτικά όρια της εξάπλωσής του, βρίσκονται στον Ατλαντικό (Κανάρια) και τα ανατολικά στην περιοχή της Ινδοκίνας, τα βόρεια στην κεντρική Αγγλία, τη Ρωσία και το Καζακστάν, ενώ τα νότια φθάνουν μέχρι τη Σρι Λάνκα.
Στην Αφρική, απαντά σε διάσπαρτες περιοχές από τον Ατλαντικό (Σενεγάλη, Μαυριτανία, μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα και νότια μέχρι την Κένυα.

Περιοχές αναπαραγωγής

Λίγες είναι οι περιοχές όπου ζει και αναπαράγεται καθ´όλη τη διάρκεια του έτους (επιδημητικό), τόσο στην Ευρασία, κυρίως στην Ιβηρική Χερσόνησο, στη Μέση Ανατολή και στην ινδική υποήπειρο, όσο και στην Αφρική, κυρίως σε παραμεσόγειες περιοχές του Μαρόκου και της Αλγερίας και, σε όλη σχεδόν την Αίγυπτο.
Ως καλοκαιρινός αναπαραγόμενος επισκέπτης, απαντά σε περισσότερες περιοχές, από τη δυτική Γαλλία και την Αγγλία, έως την Ουκρανία, τις νότιες περιοχές του Βόλγα, τον Εύξεινο Πόντο, τα Βαλκάνια και την Κύπρο, το Ιράκ, το Ιράν και το Πακιστάν, ενώ προς βορράν φθάνει μέχρι το Καζακστάν και τα σύνορα Μογγολίας και Κίνας, πάντοτε όμως περιορισμένο τοπικά ως είδος.
Στην Αφρική, υπάρχουν κάποιοι καλοκαιρινοί θύλακες αναπαραγωγής στο Μαρόκο, την Αλγερία, την Τυνησία, και τη Λιβύη.

Περιοχές διαχείμασης

Οι περιοχές διαχείμασης βρίσκονται νότια των περιοχών αναπαραγωγής, ανάλογα με το γεωγραφικό πλάτος. Στην Ευρώπη λίγες είναι οι περιοχές αυτές, ενώ οι περισσότερες βρίσκονται στην Αραβική Χερσόνησο και στην Αφρική.

Μεταναστευτικές οδοί

Οι πληθυσμοί της πετροτριλίδας είναι τόσο επιδημητικοί όσο και μεταναστευτικοί, ανάλογα με το υποείδος. Για παράδειγμα, οι πληθυσμοί των Καναρίων Νήσων είναι μόνιμοι ή μετακινούνται σε μικρή απόσταση. Οι κεντροασιατικοί πληθυσμοί μεταναστεύουν νότια και νοτιοδυτικά προς την Αραβική Χερσόνησο και την ανατολική Αφρική, ιδίως στο νότιο Σουδάν, την Ερυθραία και τη Σομαλία. Η μεταναστευτική συμπεριφορά των ευρωπαϊκών πληθυσμών είναι ανομοιόμορφη. Σχεδόν όλοι οι πληθυσμοί της ηπειρωτικής Ευρώπης είναι αποδημητικοί, αλλά ορισμένοι έχουν την τάση να παραμένουν μόνιμα στα εδάφη αναπαραγωγής, όπως λ.χ. εκείνοι της Αγγλίας (ιδιαίτερα τα νεαρά πουλιά δεύτερης γενεάς). Οι περιοχές διαχείμασης των περισσοτέρων πληθυσμών της Ευρώπης βρίσκονται στη βόρεια περιοχή της Μεσογείου και στη νοτιο-δυτική Γαλλία, σε πολλές περιπτώσεις, ωστόσο, τα πουλιά συνεχίζουν το ταξίδι τους και, μπορεί να φθάσουν μέχρι τη δυτικής Αφρική και το Σαχέλ.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από την Ισλανδία, τη Φινλανδία, το Λάος και τη Νιγηρία.
Από τα μέσα Ιουλίου, οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί αφήνουν τους τόπους αναπαραγωγής τους και συγκεντρώνονται σε μεταναστευτικές ομάδες. Η πρώτη έξοδος γίνεται προς περιοχές, όπου τα πουλιά αλλάζουν το πρώτο τους πτέρωμα και, στη συνέχεια (περίπου από τα μέσα Σεπτεμβρίου), αυτά τα σμήνη ξεκινάνε το πραγματικό ταξίδι τους. Η επιστροφή από τις περιοχές διαχείμασης προς την Ευρώπη, αρχίζει στα τέλη Ιανουαρίου, αλλά ολοκληρώνεται τη δεύτερη ή την τρίτη δεκαετία του Απριλίου.
Στην Ελλάδα, η πετροτριλίδα φωλιάζει κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες, αλλά απαντά, σπανιότερα, και ως επιδημητικό ή διαχειμάζον πτηνό. Επομένως είναι ένα μερικώς μεταναστευτικό είδος για τη χώρα.

Βιότοπος

Η πετροτριλίδα συχνάζει σε ξηρές, βραχώδεις περιοχές με μόνο χαμηλή ή πολύ χαμηλή βλάστηση. Στην Ευρώπη, αυτές είναι κυρίως χέρσες εκτάσεις, παράκτιες αμμοθίνες, αμμώδη και πολύ αραιά δάση, ξηρά λιβάδια και όχθες ποταμών με άμμο ή χαλίκια. Δευτερευόντως, ολοένα και περισσότερο, ανευρίσκεται σε υποβαθμισμένα ενδιαιτήματα, όπως ζώνες στρατιωτικής εκπαίδευσης, χαλικόλακκους ή εγκαταλελειμμένες περιοχές εξόρυξης (λατομεία). Περιστασιακά, μπορεί να συχνάζει σε γεωργικές εκτάσεις.
Οι περιοχές αναπαραγωγής της βρίσκονται σε γυμνές ανοικτές εκτάσεις, ρεικότοπους με χαμηλή βλάστηση, αμμώδη εδάφη ή με βότσαλα. Πιο σπάνια, μπορεί να φωλιάσει ανάμεσα σε θάμνους, διάσπαρτα δένδρα ή ανοικτές δασικές εκτάσεις.
Στην Ελλάδα μπορεί να συχνάζει, επίσης, κοντά σε λιμνοθάλασσες, λίμνες και τενάγη, το δε χειμώνα και κοντά στη θάλασσα.

Μορφολογία

Η πετροτριλίδα είναι ένα εύκολα αναγνωρίσιμο πτηνό και, σε αυτό συμβάλλουν εκτός των άλλων, το μεγάλο κεφάλι με τα χαρακτηριστικά μάτια και οι εξογκώσεις στην άρθρωση της ταρσοκνήμης. Είναι πουλί με συμπαγές σώμα και μακριά πόδια, ενώ το πτέρωμά του έχει το χρώμα του εδάφους, με χαρακτηριστικές σκούρες μπεζ ραβδώσεις, ειδικά στο λαιμό και το στήθος. Η κάτω επιφάνεια είναι ανοικτόχρωμη και, μερικές φορές σχεδόν λευκή. Το κεφάλι είναι από τα πλέον διακριτά μέρη της πετροτριλίδας, μεγάλο και σχετικά αποστρογγυλευμένο, όπως και τα επίσης μεγάλα μάτια με εντυπωσιακή κίτρινη ίριδα που, έχουν χαρακτηριστεί ότι δίνουν την αίσθηση «βλέμματος ερπετού». Το κοντό, ισχυρό ράμφος, έχει χρώμα κίτρινο και καταλήγει σε μαύρη άκρη.
Αξιοσημείωτοι είναι επίσης οι ισχυροί κιτρινωποί ταρσοί (ταρσομετατάρσιο) οι οποίοι, στην άρθρωσή τους με την ταρσοκνήμη φέρουν εμφανή εξογκώματα, από τα οποία προήλθε και η λόγια ονομασία του είδους.
Τα φύλα δεν διαφέρουν στο μέγεθος ή στο χρώμα του πτερώματος. Ακόμη και τα νεαρά πουλιά μοιάζουν με τους ενήλικες, όπως, δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ αναπαραγωγικού και μη-αναπαραγωγικού πτερώματος. Οι πτέρυγες, όταν είναι κλειστές, δείχνουν μία χαρακτηριστική λευκή ζώνη που, κατά την πτήση μοιάζει σαν να είναι διπλή και έρχεται σε έντονη αντίθεση με τις μαυριδερές άκρες των πρωτευόντων ερετικών φτερών. Αυτή η ζώνη είναι λιγότερο έντονη στο θηλυκό.

Τροφή

Οι πετροτριλίδες είναι πουλιά που αναζητούν την τροφή τους κατά τη διάρκεια του λυκόφωτος ή των βραδυνών ωρών, αλλά δεν είναι ασυνήθιστο ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της περιόδου αναπαραγωγής, να το κάνουν και κατά τη διάρκεια της ημέρας (βλ. Ηθολογία). Η λεία αναζητείται στην επιφάνεια του εδάφους, τόσο οπτικά όσο και ακουστικά. Το πουλί την ακολουθεί για κάποια απόσταση περπατώντας ή, εάν χρειαστεί, με μικρές πτήσεις, ενώ έχει παρατηρηθεί να αναποδογυρίζει μικρές πέτρες για να βρει τυχόν θηράματα.
Το διαιτολόγιο αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από ζωική τροφή και, μόνο κατά πολύ περιορισμένο ποσοστό, από σπόρους, φυτά και φυτικά τμήματα. Κυρίως συλλαμβάνονται έντομα όλων των ειδών, χερσαία μαλάκια, σκώληκες, αράχνες και ισόποδα. Μικρές σαύρες και φίδια ανήκουν επίσης στο φάσμα θηραμάτων, όπως και μικρά πουλιά και τα αβγά τους και, διάφορα μικρά θηλαστικά.

Κατάσταση πληθυσμού

Από τα μέσα του 20ού αιώνα, οι κεντροευρωπαϊκοί πληθυσμοί της πετροτριλίδας, κατέρρευσαν στην κυριολεξία. Η εξέλιξη αυτή προήλθε κυρίως από την καταστροφή των κατάλληλων βιοτόπων αναπαραγωγής, τη διευθέτηση της ροής των ποταμών και την μετατροπή πρώην ακαλλιέργητων εκτάσεων σε καλλιέργειες ή οδικές αρτηρίες. Υπήρχαν, επίσης, οχλήσεις στις υπόλοιπες περιοχές αναπαραγωγής και, όλο και περισσότερο, μικρότερες ευκαιρίες επιβίωσης στις περιοχές διαχείμασης.
Σήμερα, στην κεντρική Ευρώπη, υπάρχουν υγιείς πληθυσμοί μόνο στην Ουγγαρία και στην Αλσατία μικροί μεν, αλλά σταθεροί. Στις Κάτω Χώρες και την Πολωνία θεωρείται εξαφανισμένο είδος, άκρως απειλούμενο στη Γερμανία και την Τσεχία. Στις δύο τελευταίες χώρες, ωστόσο, είναι πιθανό, να αρχίζουν να ανακάμπτουν κάποια άτομα αναπαραγωγής. Στην Αυστρία, ένας πολύ μικρός πληθυσμός από 15-20 αναπαραγόμενα ζευγάρια, φαίνεται να προσπαθεί να επιβιώσει.
Στη υπόλοιπη Ευρώπη τα πράγματα είναι σαφώς καλύτερα, με τους μεγαλύτερους και πιο σταθερούς πληθυσμούς να βρίσκονται στην Ισπανία και τη Γαλλία (περίπου 50.000 αναπαραγωγικά ζευγάρια). Δεν υπάρχουν ενδείξεις για μείωση στον παγκόσμιο πληθυσμό, ιδιαίτερα εκείνο στην κεντρική Ασία και τη νότια Ρωσία.
Η IUCN, έχει χαρακτηρίσει το είδος ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC), παγκοσμίως, αλλά με τάση καθοδική.
Για την Ελλάδα τα στοιχεία είναι ελλιπή και, δεν είναι γνωστό εάν απειλείται άμεσα. Πάντως, τα ενδιαιτήματά της απειλούνται από τις συνεχόμενες αλλαγές στη χρήση τους (μετατροπή σε καλλιέργειες, σκουπιδότοπους), από τα μπαζώματα και την υπερβόσκηση.
Η βιολογία και η οικολογία της πετροτριλίδας, παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ελάχιστα γνωστές. Είναι αναγκαία η απογραφή του πληθυσμού, κυρίως όσων ζευγαριών φωλιάζουν στην ενδοχώρα μακριά από υγροτόπους, καθώς και η λήψη μέτρων προστασίας για αποφυγή περαιτέρω υποβάθμισης των οικοτόπων της.
Ειδικά για την Ελλάδα το είδος κατατάσσεται στα Τρωτά (Vulnerable, VU)