Επεισόδιο του Πετριτσίου

Ιστορικό επεισοδίου

Σύμφωνα με τις σχετικές πληροφορίες, που είδαν το φως της δημοσιότητας δύο εικοσιτετράωρα αργότερα, περί τις μεσημβρινές ώρες της 19ης Οκτωβρίου και ημέρα Δευτέρα, το 69ο συνοριακό φυλάκιο στο όρος Κερκίνη (Μπέλλες) παρά τη διάβαση Δεμίρ Καπού δέχθηκε αιφνίδια πυρά από Βούλγαρους στρατιώτες του έναντι φυλακίου, από τα οποία φονεύτηκαν δύο Έλληνες στρατιώτες. Ανταποδίδοντας τα πυρά Έλληνες στρατιώτες φόνευσαν τρεις Βούλγαρους. Ακούγοντας τους πυροβολισμούς ο προϊστάμενος του φυλακίου και διοικητής του λόχου προκαλύψεως λοχαγός (ΠΖ) Χ. Βασιλειάδης, που είχε έδρα στο μεθοριακό χωριό Άνω Πορόια Σερρών, έσπευσε αμέσως στο φυλάκιο και κρατώντας λευκή σημαία εισήλθε στο βουλγαρικό έδαφος προς διαπραγμάτευση, όπου και δέχθηκε θανάσιμη σφαίρα στο στήθος. Ακολούθησε συμπλοκή, όπου καταλήφθηκε το φυλάκιο από Βούλγαρους στρατιώτες.
 
Λαμβάνοντας γνώση του όλου συμβάντος ο διοικητής του οικείου τάγματος προκαλύψεως αντισυνταγματάρχης Α. Σέργιος έθεσε σε συναγερμό όλα τα παρακείμενα φυλάκια. Τις απογευματινές ώρες το υπό τον υποστράτηγο Ν. Ζαφειρίου Γ΄ Σώμα Στρατού (Θεσσαλονίκη) και το Δ΄ Σώμα Στρατού (Καβάλα), καθώς και η υπό τον συν/ρχη ΠΒ Παπαϊωάννου 6η Μεραρχία (Σέρρες), ήταν ήδη ενήμερες, έχοντας τεθεί σε ετοιμότητα απώθησης πιθανής βουλγαρικής προσβολής, ενημερώνοντας σχετικά τον τότε αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού υποστράτηγο Π. Σαρρηγιάννη, ο οποίος με τη σειρά του έσπευσε και ενημέρωσε τον πρωθυπουργό και υπουργό Στρατιωτικών Θ. Πάγκαλο. Κατά τη συνεργασία αυτή, όπου συμμετείχε και ο υφυπουργός Στρατιωτικών Κ. Νίδερ, αποφασίσθηκε τελικά όλες οι παραπάνω στρατιωτικές μονάδες να λάβουν "πάντα τα ενδεικνυόμενα μέτρα", με δεδομένο ότι δεν υπήρξε συνέχεια εκ μέρους των Βουλγάρων.

Ελληνική αντιμετώπιση

Την επομένη του επεισοδίου περιήλθαν στην ελληνική κυβέρνηση πληροφορίες περί κινήσεων βουλγαρικών στρατευμάτων κοντά στην ελληνοβουλγαρική μεθόριο. Πολεμικό αεροσκάφος που απογειώθηκε από τη Θεσσαλονίκη και διενήργησε κατόπτευση της περιοχής ανέφερε παρουσία μικρής σχετικά δύναμης βουλγαρικού τακτικού στρατού στα μετόπισθεν των συνόρων, που αφορούσε το βουλγαρικό τάγμα προκάλυψης, αντίστοιχο με το ελληνικό, ενώ μια περιορισμένη ομάδα είχε καταλάβει τη διάβαση του Δεμίρ Καπού. Μέχρι τις βραδυνές ώρες η βουλγαρική πρεσβεία στην Αθήνα δήλωνε άγνοια του επεισοδίου και ότι δεν είχε καμία ενημέρωση από τη Σόφια, γεγονός που οδήγησε τον Πάγκαλο στην άποψη -όπως δήλωσε σε δημοσιογράφους- ότι η εν λόγω επίθεση στο ελληνικό φυλάκιο ήταν πράξη παρακυβερνητικής οργάνωσης Βουλγαρομακεδόνων αυτονομιστών, καταλήγοντας στις δηλώσεις του «ελπίζω ότι το επεισόδιο δεν θα έχει έκτασιν, αλλά πάντως δεν θα μείνει άνευ συνεπειών». Παράλληλα και ο τότε νεδιορισθείς Γενικός Διοικητής Μακεδονίας, πρώην υπουργός Εσωτερικών Α. Παναγιωτόπουλος δήλωσε: "Η επίθεσης των Βουλγάρων ήταν εντελώς αδικαιολόγητος. Ελάβαμεν πάντα τα μέτρα όπως επιβάλωμεν αμέσως τον σεβασμόν εις τους προδοτικώς φονεύσαντας τον αξιωματικόν μας. Η κοινή γνώμη ας είναι απολύτως ήσυχος. Η Κυβέρνησις είναι εις θέσιν να συντρίψει ανοικτιρμόνως τοιαύτας αποπείρας και να επιβάλη τον σεβασμόν των ξένων προς την χώραν μας".

Εισβολή στο βουλγαρικό έδαφος

Η ανατολή του ηλίου στις 22 Οκτωβρίου βρήκε σε εξέλιξη ελληνική στρατιωτική επιχείρηση εντός του βουλγαρικού εδάφους, όπου δύο στρατιωτικές φάλαγγες δύναμης ενός συντάγματος η κάθε μία και ενισχυμένες με στοιχεία πυροβολικού, κινούμενες παράλληλα μεταξύ τους, ακολουθούσαν βορειοδυτική κατεύθυνση σε βάθος 10 χλμ. από τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Τις εν λόγω φάλαγγες συγκροτούσαν το 19ο και 21ο σύνταγμα πεζικού, αμφότερα της VIης Μεραρχίας Πεζικού (Σερρών), που τις βραδυνές ώρες της προηγουμένης είχαν συγκεντρωθεί παρά το οχυρό Ρούπελ. Κατά το λυκαυγές εκτελώντας διαταγή προέλασης, διαβαίνοντας τη γέφυρα Κούλα του Στρυμόνα που βρίσκεται ανατολικότερα της διάβασης Δεμίρ Καπού, εισήλθαν στο βουλγαρικό έδαφος με αντικειμενικό σκοπό (όπως έγινε αργότερα γνωστό) αφενός την περικύκλωση του βουλγαρικού μεθοριακού τάγματος προκάλυψης και αφετέρου την κατάληψη επίκαιρων υψωμάτων περί την κωμόπολη του Πετριτσίου. Τις μεσημβρινές ώρες αμφότεροι οι σκοποί είχαν επιτευχθεί πλήρως. Βέβαια η όλη επιχείρηση που σχεδιάστηκε και οργανώθηκε από το Γ΄ Σώμα Στρατού (Θεσσαλονίκης) πραγματοποιήθηκε γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι στην εν λόγω περιοχή δεν υπήρχε αξιόλογος βουλγαρικός στρατιωτικός σχηματισμός και συνεπώς δεν θα προβαλλόταν ουσιαστική αντίσταση.
Συγκεκριμένα η δεξιά φάλαγγα υπό τον συνταγματάρχη Θεόφιλο Βουτσινά έχοντας προελάσει 25 χλμ. εντός του βουλγαρικού εδάφους, περί το μεσημέρι κατέλαβε τα επίκαιρα υψώματα ανατολικά του Πετριτσίου και στη συνέχεια, αφού ορίσθηκαν προφυλακές, στάλθηκαν ανιχνευτικές περίπολοι στα γύρω χωριά. Η ανιχνευτική περίπολος που εισήλθε στο Πετρίτσι ήρθε αντιμέτωπη με μια διλοχία, που μόλις είχε φθάσει στο σιδηροδρομικό σταθμό για την ενίσχυση του βουλγαρικού τάγματος προκάλυψης. Ακολούθησε σθεναρή μάχη με κανονιοβολισμό των βουλγαρικών θέσεων, γεγονός που ανάγκασε τη διλοχία να τραπεί σε φυγή. Από την εν λόγω μάχη οι ελληνικές απώλειες ήταν 5 νεκροί (1 αξιωματικός και 4 οπλίτες, μεταξύ των οποίων ο σαλπιγκτής της περιπόλου) και 9 τραυματίες (1 αξιωματικός και 8 οπλίτες). Παράλληλα το βουλγαρικό τάγμα προκάλυψης προκειμένου ν΄ αποφύγει περικύκλωση από την υπό τον συν/ρχη Παπαϊωάννου έτερη φάλαγγα, υποχώρησε βορειοδυτικότερα στο εσωτερικό του βουλγαρικού εδάφους. Ομοίως η βουλγαρική ομάδα που είχε καταλάβει το ελληνικό φυλάκιο τράπηκε σε φυγή. Όταν έγιναν τούτα γνωστά στην Αθήνα, δόθηκε εντολή από τον Θ. Πάγκαλο προς τις δύο φάλαγγες να σταματήσουν την προέλαση και να παραμείνουν στη θέση τους αναμένοντας διαταγές.

Βουλγαρική αντίδραση

Η παραπάνω αιφνίδια και απροκάλυπτη ελληνική προέλαση - εισβολή των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων εντός του βουλγαρικού εδάφους, πριν ακόμα εξακριβωθούν τα πραγματικά αίτια του επεισοδίου, ήταν επόμενο να προκαλέσει αρχικά την έκπληξη της βουλγαρικής κυβέρνησης. Μόλις ενημερώθηκε σχετικά ο Βασιλεύς Βόρις Γ΄ κάλεσε τον πρωθυπουργό Αλεξάντερ Τσανκόφ για τη διευθέτηση του ζητήματος δια της διπλωματικής οδού και μόνο, εφιστώντας την προσοχή του υπουργού των Εξωτερικών, πρώην συνταγματάρχη, Χρίστο Βολκόφ για αποκλεισμό προς το παρόν οποιασδήποτε στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Ουσιαστικά την τακτική αυτή υπαγόρευε η δεινή κατάσταση που είχε περιέλθει η Βουλγαρία μετά την συνθήκη του Νεϊγύ, που έφθανε ακόμα και στην αποστρατιωτικοποίησή της.
 
Ακολούθησε πολύωρο υπουργικό συμβούλιο, το οποίο υιοθετώντας την άποψη του βασιλιά αποφάσισε την μεσολάβηση της Ρουμανίας, όπου ο Τσακόφ τηλεγραφώντας στον Ρουμάνο υπουργό Εξωτερικών Δούκα, ζήτησε επίσημα την μεσολάβησή του στην Αθήνα για συγκρότηση μικτής ανακριτικής επιτροπής

Το απόγευμα της ίδιας ημέρας το βουλγαρικό πρακτορείο ειδήσεων άρχισε να μεταδίδει το γεγονός της εισβολής των Ελλήνων, χαρακτηρίζοντας εξ εαυτού την ρηματική διακοίνωση ως τελεσίγραφο, αναφέροντας ότι το επεισόδιο ξεκίνησε από τους Έλληνες που πρώτοι άρχισαν να πυροβολούν και κάνοντας μνεία στην επίμονη άρνηση της ελληνικής πλευράς για σύσταση μικτής επιτροπής έρευνας των αιτίων. Επίσης συμπλήρωνε ότι οι εισβολείς Έλληνες, αφού βομβάρδισαν το Πετρίτσι, παρέμεναν στρατοπεδευμένοι στην γύρω περιοχή. Η βουλγαρική αυτή θέση όπως ήταν φυσικό έστρεψε το επίκεντρο του ενδιαφέροντος από το μεθοριακό επεισόδιο στα γεγονότα του Πετριτσίου -εξ ου και το ομώνυμο ζήτημα- που βεβαίως θορύβησε πρώτιστα τις κυβερνήσεις των όμορων χωρών.
Λίγες ώρες μετά την παραπάνω μετάδοση έσπευσαν στο ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών τόσο οι πρέσβεις της Αγγλίας, Αλβανίας, Γαλλίας, Γερμανίας, Ισπανίας, Ιταλίας και Ρουμανίας προκειμένου να ενημερωθούν σχετικά, όσο και ο πρέσβης της Σερβίας Γαβρίλοβιτς, ο οποίος και δήλωσε στη συνέχεια ότι η Σερβία παραμένει πιστή σύμμαχος της Ελλάδας. Ο δε στρατιωτικός ακόλουθος της τουρκικής πρεσβείας Χουσνή-μπεης μετέβη στο Γενικό Επιτελείο Στρατού, όπου και ενημερώθηκε σχετικά από τον ίδιο τον αρχηγό. Ακολούθως ο επιτετραμμένος της Βουλγαρίας στην Αθήνα επικοινωνώντας τηλεφωνικά με τον Α/ΓΕΣ διαβεβαίωσε, σύμφωνα με νεότερο τηλεγράφημα από Σόφια, ότι η βουλγαρική κυβέρνηση ήδη διέταξε την κατάπαυση του πυρός σε όλα τα σημεία επαφής βουλγαρικού με ελληνικού στρατού, ζητώντας όμοια ενέργεια εκ μέρους της Ελλάδας. Στη συνέχεια ο Α/ΓΕΣ καλώντας τους δημοσιογράφους έκανε τις ακόλουθες δηλώσεις: «Το στρατιωτικόν ημών έργον έληξε. Κατόπιν κυβερνητικής αποφάσεως τα προελάσαντα ελληνικά στρατεύματα διέκοψαν την προέλασίν των αναμένοντα νέας διαταγάς, παραμένοντα στις καταληφθείσες θέσεις δια λόγους ασφαλείας, όσο θα συνεχίζονται αι διπλωματικαί συνεννοήσεις». Τις βραδυνές ώρες ο πρωθυπουργός Θ. Πάγκαλος αντικρούοντας τους βουλγαρικούς ισχυρισμούς επανέλαβε τις δηλώσεις που είχε κάνει νωρίτερα σε κατ΄ ιδίαν συνάντηση στον Βούλγαρο επιτετραμμένο, ότι η ρηματική διακοίνωση μπορεί να είχε αυστηρό χαρακτήρα, πλην όμως σε καμία περίπτωση δεν επείχε θέση τελεσιγράφου και ότι δεν βομβαρδίστηκε το Πετρίτσι, αλλά μόνο ο χώρος του σιδηροδρομικού σταθμού με δύο βολές.

Διαμεσολάβηση Ρουμανίας

Σε συνέχεια των παραπάνω η ελληνική κυβέρνηση σε ένδειξη ειρηνικής διάθεσης αποδέχθηκε τη διαμεσολάβηση της Ρουμανίας στην ελληνοβουλγαρική διένεξη, αίτημα που υπέβαλε ο πρέσβης της Ρουμανίας στην Αθήνα Λάντα ντι Ρασκάνο μετά την επί τούτου επίσκεψη του στον πρωθυπουργό και τον υπουργό Εξωτερικών, για συγκρότηση μικτής εξεταστικής ελληνοβουλγαρικής επιτροπής. Επ΄ αυτού ορίσθηκαν άμεσα και οι εκατέρωθεν στρατιωτικοί επιτελείς της εξεταστικής επιτροπής, που θα μετέβαιναν στο χώρο του επεισοδίου.

Εργασίες Συμβουλίου

Σύμφωνα με προγενέστερη απόφαση της ΚτΕ (22 Σεπτεμβρίου του 1922) το Συμβούλιο της ΚτΕ ήταν δεκαμελές, οριζόμενο από διαπιστευμένους τεσσάρων μόνιμων μελών (Αγγλίας, Γαλλίας, Ιαπωνίας και Ιταλίας) και έξι παροδικών (μη μόνιμων) χωρών μελών, με τριετή θητεία. Έτσι την περίοδο της εξέτασης της ελληνοβουλγαρικής διένεξης (1925) το Συμβούλιο της ΚτΕ απάρτιζαν τα ακόλουθα πρόσωπα κατά χώρα: ο ΥΠΕΞ της Γαλλίας, πρόεδρος του Συμβουλίου, ο Ν. Τσάμπερλεν (Αγγλίας), ο Σταλόγια (Ιταλίας), ο Ιαχύι (Ιαπωνίας), ο Ύμανς (Βελγίου), ο Φράνκο (Βραζιλίας), ο Κινόνες ντε Λεόν (Ισπανίας), ο Γκιούνι (Ουρουγουάης), ο Ούντεν (Σουηδίας) και ο Οζοβύκι (Τσεχοσλοβακίας).
 Χώρος συνεδριάσεων ήταν το Υπουργείο Εξωτερικών της Γαλλίας, γνωστότερο ως "Κε ντ΄ Ορσέ", εκ της θέσης του επί της ομώνυμης προκυμαίας του Σηκουάνα, στο Παρίσι.
 Οι εργασίες - συνεδριάσεις του Συμβουλίου ορίστηκαν σε δύο χρονικά στάδια, ένα προκαταρκτικό για το διήμερο 26 και 27 Οκτωβρίου για την τυπική γνωριμία των μελών και την απαραίτητη σχετική ενημέρωση επί του ζητήματος και από τις 28 Οκτωβρίου το κύριο στάδιο με την παρουσία των επίσημων εκπροσώπων της Ελλάδας και Βουλγαρίας.

Απόφαση Συμβουλίου - ΚτΕ

Μετά το επεισόδιο η Ελλάδα αξίωσε από τη Βουλγαρία ηθική και υλική αποζημίωση. Η Βουλγαρία απέρριψε το ελληνικό διάβημα και προσέφυγε στην Κοινωνία των Εθνών, η οποία ζήτησε άμεση κατάπαυση των εχθροπραξιών και αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων από το βουλγαρικό έδαφος. Η ΚτΕ υποχρέωσε την Ελλάδα να πληρώσει 30 εκατομμύρια λέβα ως αποζημίωση και τη Βουλγαρία να αποζημιώσει την οικογένεια ενός Έλληνα αξιωματικού που είχε δολοφονηθεί. Επίσης εισηγήθηκε την λήψη μέτρων για την αποφυγή παρόμοιων επεισοδίων, μεταξύ των οποίων την τοποθέτηση ξένων παρατηρητών. Ο Πάγκαλος στα απομνημονεύματά του ισχυρίζεται ότι μετά από αυτό το "ράπισμα" οι βουλγαρικές επιδρομές σταμάτησαν και υπήρξε ασφάλεια στην ελληνοβουλγαρική μεθόριο επί δεκαπενταετία. Πράγματι τα επεισόδια ελαττώθηκαν και η κρίση μεταξύ των δύο κρατών εκτονώθηκε. Η αποζημίωση καταβλήθκε από την Ελλάδα και οι Σουηδοί παρατηρητές αποχώρησαν στο τέλος του 1927.  Οι συνολικές απώλειες του πολέμου ήταν περίπου 50 άτομα. Η Ελλάδα διαμαρτυρήθηκε για την ανισότητα μεταχείρισης σε σχέση με εκείνη της Ιταλίας κατά την εισβολή ιταλικών δυνάμεων στην Κέρκυρα το 1923, ως αντίποινα για το φόνο του Ιταλού στρατηγού Ενρίκο Τελλίνι, καθώς επιθεωρούσε τα Ελληνοαλβανικά σύνορα.

Παραλειπόμενα

Παρότι ο τότε Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Παύλος Κουντουριώτης είχε επιστρέψει στην Αθήνα από την Ύδρα με πολεμικό πλοίο ανήμερα του επεισοδίου, τίποτε δεν δημοσιεύτηκε που να πιστοποιεί ότι ενημερώθηκε είτε συγκάλεσε ή έλαβε μέρος σε συμβούλιο περί αυτού. Κυρίαρχο πολιτικό ζήτημα την εποχή εκείνη στην Ελλάδα ήταν ο προσδιορισμός της διενέργειας ελεύθερων εκλογών για τις 7 Μαρτίου του 1926, απόφαση που λήφθηκε από τον δικτάτορα Θ. Πάγκαλο, εν απουσία όμως κάποιων υπουργών που βρίσκονταν στη Θεσσαλονίκη (Κ. Ρέντης, Α. Ταβουλάρης και Γ. Μπούμπουλης) στα εγκαίνια της "Ελεύθερης ζώνης Θεσσαλονίκης". Στην Αθήνα ο Σ. Μερκούρης είχε ξεκινήσει τον προεκλογικό του αγώνα για τις επικείμενες δημοτικές εκλογές, έχοντας κύριους αντιπάλους τους Α. Κανελλόπουλο και Σ. Πάτση, ενώ στη διεθνή σκηνή δέσποζε η δημοσίευση των κειμένων των συνθηκών του Λοκάρνο, όπου Αγγλία, Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία και Ιταλία συνομολόγησαν την εγγύηση τόσο των βελγογερμανικών, όσο και των γαλλογερμανικών συνόρων. Στη Βουλγαρία καταγγέλθηκε η κυβέρνηση για εσωτερικές αυθαιρεσίες, ενώ παράλληλα υπεγράφη βουλγαρο-τουρκική συνθήκη ειρήνης, εμπορίου και ελεύθερης διακίνησης των πολιτών τους. Στην Κωνσταντινούπολη η ημιεπίσημη εφημερίδα "Δημοκρατία" με άρθρο της, μεμφόμενη την ελληνική κυβέρνηση για τη μεγάλη βραδύτητα στο ζήτημα των τουρκικών κτημάτων και διεγείροντας την κοινή γνώμη, προκαλούσε την τουρκική κυβέρνηση, εφόσον συνεχισθεί αυτό, να προβεί στην κατάληψη των κτημάτων των Ελλήνων στην Τουρκία. Στην Ιταλία ο Μουσολίνι απειλούσε με εξαφάνιση τα πολιτικά κόμματα, κάνοντας λόγο για χειρουργική μάχαιρα. Τέλος οι Δωδεκανήσιοι Αθηνών, Πειραιώς και Περιχώρων με ψήφισμά τους ζητούσαν την απελευθέρωση της πατρίδας τους από την ιταλική κατοχή.

Όταν έγινε γνωστή η παραίτηση του Κ. Ρέντη κατά την εξέλιξη του επεισοδίου του Πετριτσίου, άρχισε να διαδίδεται στην Αθήνα ευρύτατα ότι οι υπουργοί της κυβέρνησης του Πάγκαλου άρχισαν να παραιτούνται ο ένας μετά τον άλλο. Το γεγονός αυτό θορύβησε ιδιαίτερα τον Θ. Πάγκαλο, ο οποίος και έδωσε εντολή για δίωξη και κλείσιμο οποιασδήποτε εφημερίδας δημοσίευε τέτοιες διαδόσεις.

Στις 25 Οκτωβρίου διενεργήθηκαν δημοτικές εκλογές. Τις πρώτες πρωινές ώρες συνελήφθη στην Αθήνα ο καταζητούμενος πρώην αρχηγός της Επανάστασης Νικόλαος Πλαστήρας, που οδηγήθηκε αρχικά στον Ναύσταθμο Σαλαμίνας, απ΄ όπου κατ΄ εντολήν του δικτάτορα Θ. Πάγκαλου απελάθηκε εντός της ημέρας στην Ιταλία. Η τουρκική κυβέρνηση του Ισμέτ Πασά σε αντίποινα της μη εισέτι επικύρωσης εκ μέρους της Ελλάδας των ελληνοτουρκικών συμφωνιών, διέταξε την δήμευση των περιουσιών των απουσιαζόντων Ελλήνων τουρκικής υπηκοότητας, χαρακτηρίζοντας αυτούς ως "φυγάδες".