Γκιουμρί

Από την αρχαιότητα στον 19ο αιώνα

Σύμφωνα με ανασκαφές, η ευρύτερη περιοχή του Γκιουμρί φαίνεται να κατοικήθηκε από την τρίτη χιλιετία π.Χ, ενώ στο δυτικό τμήμα της σημερινής πόλης εντοπίζονται τα ερείπια του αρχαίου οικισμού Κουμαϊρί, ο οποίος αναφέρεται για πρώτη φορά το 774 π.Χ. και εικάζεται πως ιδρύθηκε από τους Κιμμέριους ή τους Χουρρίτες. Μνεία στον οικισμό γίνεται εκ νέου κατά τον 13ο αιώνα, ενώ αναλυτικές πληροφορίες για την εξέλιξή του είναι διαθέσιμες από τον 19ο αιώνα και έπειτα. Συγκεκριμένα, μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα επρόκειτο για μικρό χωριό που ήταν γνωστό ως Κουμαϊρί, ενώ το 1813 προσαρτήθηκε, βάσει της συνθήκης του Γκουλιστάν, από την Περσική Αυτοκρατορία των Κατζάρων στη Ρωσική Αυτοκρατορία.

Σύγχρονη ιστορία

Ως έδαφος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας γνώρισε σημαντική οικονομική ανάπτυξη λόγω της στρατηγικής του θέσης και αποτέλεσε πόλο έλξης για πληθυσμούς διαφόρων εθνικοτήτων (κατά κύριο λόγο Αρμενίων προσφύγων από τη Δυτική ή Οθωμανική Αρμενία και Ρώσων στρατιωτών). Ο πληθυσμός της πόλης περιλάμβανε κυρίως Αρμένιους, οι οποίοι αποτελούσαν τη συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων και διακρίνονταν σε πρόσφυγες, γηγενείς, καθώς και καθολικούς. Ακόμη υπήρχαν κοινότητες Ρώσων, μουσουλμάνων, Ελλήνων, ρομά κ.ά. 
Το 1831 ο πληθυσμός του Κουμαϊρί ανερχόταν σε περίπου 3.400 κατοίκους. Το 1836 εκπονήθηκε το πρώτο αρχιτεκτονικό σχέδιο της πόλης και παράλληλα ολοκληρώθηκε η ανέγερση του νέου φρουρίου. Το επόμενο έτος, η πόλη μετονομάστηκε από τον τσάρο Νικόλαο σε Αλεξαντροπόλ προς τιμήν της συζύγου του, Αλεξάνδρας.  
Ενδιάμεσα η πόλη είχε αρχίσει να επεκτείνεται μέσω της δημιουργίας νέων συνοικιών. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονταν η ρωσική συνοικία στα νότια, η μουσουλμανική στα νοτιοανατολικά και οι αντίστοιχες των Ελλήνων, των ρομά και των καθολικών στα βόρεια. Παράλληλα, οι γηγενείς κατοικούσαν κυρίως στη συνοικία Ντζόρι, ενώ τα οικονομικά ασθενέστερα στρώματα ζούσαν στην περιοχή Χογκχεπλάν. Το 1899, πραγματοποιήθηκε η σιδηροδρομική σύνδεση του Αλεξαντροπόλ με την Τιφλίδα, καθιστώντας το την πρώτη πόλη της Αρμενίας που συμπεριλαμβανόταν στο ρωσικό σιδηροδρομικό δίκτυο. 
To 1905, στα πλαίσια της Ρωσικής επανάστασης, πραγματοποιήθηκαν εντός της πόλης συγκρούσεις ανάμεσα στα τσαρικά στρατεύματα και τους ντόπιους επαναστάτες. Λίγα χρόνια αργότερα, στις αρχές του 1916, κατέφυγαν στο Αλεξαντροπόλ περίπου 30.000 Αρμένιοι πρόσφυγες από τα εδάφη Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ως συνέπεια της εφαρμοζόμενης γενοκτονίας από πλευράς των Νεότουρκων. 
Το 1918 συμπεριλήφθηκε στα εδάφη του πρώτου ανεξάρτητου αρμενικού κράτους, ενώ τον Μάιο του 1920 απετέλεσε το επίκεντρο βραχύβιας κομμουνιστικής εξέγερσης που κατεστάλη από τις κυβερνητικές δυνάμεις. Λίγους μήνες μετά, κατά τη διάρκεια του τουρκοαρμενικού πολέμου, οι πολυάριθμες και καλύτερα εξοπλισμένες κεμαλικές δυνάμεις κατέλαβαν το Αλεξαντρόπολ, το οποίο κράτησαν επί σειρά μηνών μέχρι την απόσυρσή τους μετά από σοβιετικό τελεσίγραφο (ενδιάμεσα είχε πραγματοποιηθεί και σοβιετική εισβολή που είχε οδηγήσει στη διάλυση του αρμενικού κράτους). Κατά την πεντάμηνη κατοχή του Αλεξαντρόπολ από τα τουρκικά στρατεύματα σημειώθηκαν διώξεις και σφαγές σε βάρος του αρμενικού στοιχείου. Η σοβιετική κυριαρχία στην πόλη εδραιώθηκε οριστικά την 29η Νοεμβρίου του 1920. 
Το 1924 η πόλη μετονομάστηκε από Αλεξαντροπόλ σε Λενινακάν προς τιμήν του Σοβιετικού ηγέτη Λένιν, που απεβίωσε νωρίτερα το ίδιο έτος. Τον Οκτώβριο του 1926 υπέστη μεγάλες καταστροφές εξαιτίας ισχυρού σεισμού, ενώ τις επόμενες δεκαετίες αναδείχτηκε στη δεύτερη μεγαλύτερη βιομηχανική περιοχή της Αρμενίας μετά το Γερεβάν, με ιδιαίτερα ανεπτυγμένους τους τομείς της υφαντουργίας, της βιομηχανίας τροφίμων και της βιομηχανίας κατασκευής μηχανών. Η επέκταση της πόλης κατά τη σοβιετική περίοδο έγινε πάνω σε σχέδια αρχικά του αρχιτέκτονα Αλεξάντερ Ταμανιάν και κατόπιν των Μ. Μασμανιάν, Γ. Ισαμπακιάν κ.ά.
Στις 7 Δεκεμβρίου του 1988 η πόλη χτυπήθηκε από νέο καταστροφικό σεισμό που οδήγησε στην ισοπέδωσή της και τον θάνατο χιλιάδων κατοίκων. Το 1990 ανέκτησε την αρχική του ονομασία (Κουμαϊρί) και από το 1992 είναι γνωστό ως Γκιουμρί.
Η πόλη διετέλεσε πολιτιστική πρωτεύουσα της Κοινοπολιτείας Ανεξάρτητων Κρατών για το 2013.

Αστικοποίηση

Το δημοτικό διαμέρισμα της παλαιάς πόλης, το οποίο οι κάτοικοι ονομάζουν βάσει της αρχικής ονομασίας της πόλεως, Κουμαϊρί, αποτελεί, με τον σημαντικό αριθμό των, χρονολογούμενων από τον 18ο-19ο αιώνα, κτιρίων του μία από τις μοναδικές τοποθεσίες της χώρας, όπου είναι δυνατή η επίσκεψη πόλεως η οποία να αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της αρχιτεκτονικής της συγκεκριμένης περιόδου. Πρόκειται για μία από τις σπάνιες περιοχές οι οποίες επιβίωσαν των δύο τελευταίων σεισμών. Πράγματι, οι νεότερες συνοικίες, ανεγερθείσες κατά τη διάρκεια της σοβιετικής περιόδου, χρειάστηκε να ανακατασκευαστούν εκ νέου, με νέες πολυκατοικίες, νέα πάρκα και νέους δρόμους. Ωστόσο, λόγω της βραδύτητας των εργασιών, καθώς και της έλλειψης χρημάτων, το κύριο πρόβλημα το οποίο αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι του Γκιουμρί παραμένει η έλλειψη στέγης. Το 2006, ο αριθμός των ατόμων τα οποία ζούσαν εντός πρόχειρων καταλυμάτων εκτιμάτο στις 7.000.

Πολιτισμός

Ένα εργαστήριο παραγωγής χειροποίητων κεραμικών και τοιχοταπήτων του Γκιουμρί προσπαθεί να επαναφέρει τις συγκεκριμένες δύο μορφές ποιοτικής τοπικής παραδοσιακής τέχνης.

Μουσεία

Καθώς το Γκιουμρί είναι η γενέτειρα, καθώς και η πόλη όπου έζησε ο ποιητής Χοβχαννές Σιράζ, είναι επόμενο να φιλοξενεί μουσείο εντός της πρώην κατοικίας του τελευταίου. Έτερη κατοικία-μουσείο είναι εκείνο ενός άλλου ποιητή, συγχρόνου του Σιράζ, του Αβετίκ Ισσαχακιάν. Οι συγκεκριμένες δύο κατοικίες, πέραν της ζωντανής μαρτυρίας που αποτελούν για την ιδιαιτέρως πλούσια πολιτισμική ζωή των τελών του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, αποτελούν, επίσης, χαρακτηριστικά παραδείγματα της αρχιτεκτονικής της συγκεκριμένης περιόδου.
Ιδρυθέν το 1997, το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης του Γκιουμρί (Gyumri Centre of Contemporary Art (GCCA)) προσπαθεί να παρουσιάσει έργα, καθώς και καλλιτεχνικές παραστάσεις Αρμενίων και διεθνών καλλιτεχνών. Από την ημερομηνία της ιδρύσεώς του, αποτελεί τον μοναδικό οργανισμό ολόκληρης της ΚΑΚ ο οποίος έχει προχωρήσει στην διοργάνωση διεθνών μπιενάλε σύγχρονης τέχνης (η πρώτη εξ'αυτών έλαβε χώρα το 1998) παρομοίου μεγέθους.

Αθλητισμός

Η πόλη του Γκιουμρί διαθέτει ποδοσφαιρικό σύλλογο, την Σιράκ ΦΚ Γκιουμρί, ιδρυθείσα το 1958, περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας η πόλη ονομαζόταν, ακόμη, Λενινακάν. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, έλαβε την ονομασία «Ολίμπια Λενινακάν», την οποία και διατήρησε έως το 1991 και την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος. Έκτοτε, ο σύλλογος, η ιδιοκτησία του οποίου, έως τότε, ανήκε στο Κράτος, χρηματοδοτείται μέσω ιδιωτικών κεφαλαίων ποδοσφαιρόφιλων. 
Η έδρα του συλλόγου, το Δημοτικό Στάδιο του Γκιουμρί, ανεγερθέν το 1924, είναι χωρητικότητας της τάξεως των 3.000 θεατών.