Χριστόφορος Άγγελος

Βιογραφικά στοιχεία

Η ζωή του Χριστόφορου Άγγελου μπορεί να ανασυγκροτηθεί μόνο σχηματικά και αποσπασματικά. Βασική διαθέσιμη βιογραφική πηγή αποτελεί ένα έργο του, που εκδόθηκε στην Οξφόρδη το 1617, στα ελληνικά και στα αγγλικά, με τον τίτλο: Πόνησις Χριστοφόρου του Αγγέλου, Έλληνος, του πολλών πληγών και μαστίγων γευσαμένου αδίκως παρά των Τουρκών διά την εις Χριστόν πίστιν.

Τα πρώτα χρόνια

Από επιστολή που δημοσιεύει ο ίδιος στο τέλος της ανατύπωσης του Πόνησις, στα 1620, γεννήθηκε στη Γαστούνη της Πελοποννήσου. Από τον τόπο του έφυγε νεάζων τη ηλικία, (τουτέστιν, από πέντε και δεκαέτου), διά την των διδασκάλων απορίαν, διότι θέλησε χάριν λόγου τε και παιδείας σπουδάσαι. Άρχισε να ταξιδεύει στην Ελλάδα, κατά καιρόν σπουδάζων, και που μεν πολύ, που δε ολίγον. Το 1606 ή 1607 έφθασε στην Αθήνα για να συνεχίσει τις σπουδές του. Στο Πόνησις αναφέρει ότι όταν ἐφθασε εκεί έλειπε είκοσι χρόνια από την πατρίδα του, άρα ήταν περίπου 35 χρονών.

Η περίοδος παραμονής στην Αθήνα

Στην Αθήνα μαθήτευσε σε έναν διάσημο δάσκαλο, τον οποίο όμως μισούσε ο οθωμανός διοικητής. Όταν ο Χριστόφορος Άγγελος έφθασε στην Αθήνα φορούσε μοναχικό ράσο. Πότε όμως εντάχθηκε στο μοναστικό σχήμα δεν αναφέρεται σε καμία έντυπη έκδοση των έργων του, ενώ στην ιδιόχειρη σημείωση στο τέλος του χειρογράφου της αγγλικής μετάφρασης του Πόνησις σημειώνει: Χριστόφορος Άγγελος έλλην πελοποννήσιος μοναχός τη τάξει του αγίου Βασιλείου του μεγάλου....
Το κόκκινο χρώμα του ράσου του και το στενόμακρο γένι του, που δεν έμοιαζε με των χριστιανών κληρικών, κατέστησαν τον Άγγελο ύποπτο στις οθωμανικές αρχές των Αθηνών. Συνελήφθη και φυλακίστηκε ως Ισπανός. Η δίκη του έγινε την παραμονή του μπαϊραμιού (Ιούλιος). Οι Οθωμανοί δικαστές του ζήτησαν να αλλαξοπιστήσει. Ο Άγγελος αρνήθηκε να μεταστραφεί στον μουσουλμανισμό και προτίμησε να υποστεί τη φυλακή και τα βασανιστήρια. Με ζωηρή περιγραφή και εικόνες, ο Άγγελος διηγείται τα βασανιστήρια που υπέστη: ...και ούτοι ήρξαντο τύπτειν με μετά ραπίδων, ως φαίνεται εν τω σχήματι, δύο άνδρες υγραίνοντες τας ραπίδας των εν αλμυρώ ύδατι, και όταν ο είς άνω έφερε την μίαν ραπίδα ο έτερος κατέφερε την ετέραν ραπίδα.
Μισοπεθαμένος, και αφού κατακρατήθηκαν τα βιβλία του και τα χρήματά του, αφέθηκε ελεύθερος. Μετά από μία εβδομάδα κυκλοφόρησε η φήμη ότι θα συλληφθεί και θα του ζητηθεί ή να αλλαξοπιστήσει εντός μίας ώρας ή να φονευθεί. Με τη βοήθεια μερικών φίλων του κατόρθωσε να φύγει από την Αθήνα. Στο δρόμο συναντήθηκε με μερικούς εμπείρους εμπόρους, που του πρότειναν να μεταβεί στην Αγγλία, ότι οι Άγγλοι αγαπώσι τους Έλληνας και τα γράμματα των Ελλήνων σφόδρα, και ότι έστι μοναρχία, και ευρίσκονται εκεί και πολλοί αγαθώτατοι και σοφώτατοι, και ελεύθεροι άνδρες, ενώ τα πράγματα δεν είναι ήρεμα ούτε στη Γερμανία, ούτε στη Γαλλία, ούτε στην Ιταλία.

Η περίοδος παραμονής στην Αγγλία

Χωρίς να έχουμε περαιτέρω λεπτομέρειες του ταξιδιού του, η αφήγηση συνεχίζεται από την άφιξη στο Γιάρμουθ της Αγγλίας μέσω Φλάνδρας, όπου έφθασε το 1608, και είχε την τύχη να συναντήσει τον επίσκοπο της περιοχής. Ο επίσκοπος του φέρθηκε με ευμένεια, του χάρισε ένα χρυσό νόμισμα και τον έστειλε στο πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ, όπου έμεινε περίπου δύο χρόνια. Εκεί σπούδασε και απέκτησε φιλικούς δεσμούς με διάφορους από τους καθηγητές του, και ιδίως τον μεταφραστή Τζον Ρίτσαρντσον, στον οποίο αφιερώνει τα διάφορα έργα του.
Λόγω του υγρού κλίματος υπέφερε από δύσπνοια και οι γιατροί του συνέστησαν να μεταβεί στην Οξφόρδη, όπου το κλίμα ήταν καλύτερο. Εξοπλισμένος με συστατική επιστολή από το Κολλέγιο της Τριάδος (Trinity College), με ημερομηνία 10 Μαΐου 1610, έγινε δεκτός στο κολέγιο Μπάλλιολ  του πανεπιστημίου της Οξφόρδης, όπου συνέχισε τις σπουδές του.
Καθ' όλη την διάρκεια που έζησε στην Βρετανία, ανέπτυξε έντονη δραστηριότητα στην πρόκληση ενδιαφέροντος των Βρετανών για την κατάσταση στην Ελλάδα, καθώς και έντονη αντιοθωμανική και αντιισλαμική δραστηριότητα, κάτι που ταίριαζε με την γενικότερη εξωτερική πολιτική που ακολουθούσε ο οίκος των Στιούαρτ, αλλά και τις μαρτυρίες τις οποίες έφερναν πίσω οι Άγγλοι ταξιδιώτες. Κατά την δραστηριοποίηση του αυτή ο Άγγελος εκθείαζε την Βρετανία ως το καταφύγιο των κατατρεγμένων Ελλήνων, αλλά και την παρομοίαζε και ως τον συνεχιστή της αρχαίας Ελλάδας, αναφέροντας πως η Αγία Ελένη (μητέρα του Κωνσταντίνου Α´) ήταν βρετανικής καταγωγής, μύθος ο οποίος ήταν διαδεδομένος στην Βρετανία ήδη από την εποχή του Τζέφρεϊ του Μονμάουθ (11ος αιώνας) ο οποίος είχε διαδώσει τον μύθο ο οποίος προϋπήρχε και πιο πριν. Επιπλέον περιέγραψε με λεπτομέρεια τα δεινά που αντιμετώπιζαν οι Έλληνες όπως το παιδομάζωμα, και οι διάφοροι κατατρεγμοί κατά τις αναφορές του. Οι τοποθετήσεις αυτές έβρισκαν ευρεία απήχηση καθώς το φιλελληνικό αίσθημα ήταν υπαρκτό την εποχή εκείνη σε όλη την χώρα, όπως και ο φόβος για την γενικότερη εξάπλωση των Οθωμανών προς την Ευρώπη. Επιπλέον ο Άγγελος δεν ήταν ο μοναδικός Έλληνας μετανάστης, ήταν ο πρώτος όμως στην Οξφόρδη όπου είχε καταφέρει να γίνει αρκετά δημοφιλής. Υπήρχε και μερίδα Βρετανών οι οποίοι έβλεπαν με καχυποψία τους Έλληνες, καθώς είχαν υπάρξει περιπτώσεις κλοπών ή απάτης εκμεταλλευόμενοι την φιλευσπλαχνία και βοήθεια που τους είχε δοθεί, ο Άγγελος ωστόσο χαρακτηριζόταν ως διαφορετικός από τις περιπτώσεις αυτές.Για κάποια περίοδο δίδαξε ελληνικά επίσης και στο Κάντερμπερι, καθώς και διατηρούσε επικοινωνία με τον πατριάρχη Αλεξανδρείας Μητροφάνη Κριτόπουλο.
Το πρώτο γνωστό του σύγγραμα είναι η αυτοβιογραφία του στην οποία εξιστορεί την ζωή του και τις κακουχίες του υπό την Οθωμανική αυτοκρατορία, και κατόπιν τα υπόλοιπα επικεντρώθηκαν στην προσέγγιση και κοινά σημεία μεταξύ Βρετανών και Ελλήνων, καθώς και στο έντονο αντιοθωμανικό αίσθημα. Στα συγγράμματα του υπήρξαν επίσης κάποιοι ασυνήθιστοι ισχυρισμοί, όπως το ότι μέσω υπολογισμών που αναφέρει πως έκανε ο τελευταίος των Μωαμεθανών θα καταστρεφόταν το 1876.

Θάνατος

Ο Χριστόφορος Άγγελος απεβίωσε την 1η Φεβρουαρίου 1638, σε ηλικία 67 περίπου ετών και άφησε πίσω του τη φήμη ενός αγνού Έλληνα και ενός τίμιου και άκακου ανθρώπου. Ετάφη στην αυλή της εκκλησίας του Αγίου Αββά (Saint Ebbe) την επομένη του θανάτου του. Στο Πρακτικό της εκκλησίας υπάρχει η εξής καταχώρηση για τον θάνατό του: Christopher Angell a Greeke borned in Peloponesse he was duried 2 of February 1638. Επίσης, στο Κολέγιο Μπάλλιολ, στον κατάλογο του Άντριουθ Κλαρκ (Andrew Clark, 114v) υπάρχει το ακόλουθο σημείωμα: Christopher Angel, a Greek bur at st. Ebbe's 2 Fb. 1638/9.

Εργογραφία

Το συγγραφικό έργο του Χριστόφορου Άγγελου, το οποίο μάλιστα κατόρθωσε να λάβει μία θέση στα αγγλικά γράμματα, μπορεί να θεωρηθεί ως το μέσο για την πρώτη φιλολογική επαφή των βρετανικών πανεπιστημίων με τη νεοελληνική πραγματικότητα της περιόδου. Εκτός από τα τέσσερα συγγράμματα, που περιγράφονται παρακάτω, του αποδίδονται ακόμη τρία, τα οποία όμως δεν έχουν εντοπιστεί μέχρι σήμερα. Πρόκειται για τα εξής έργα: α) Βιβλίον περί των αγίων Μυστηρίων, β) Ερμηνεία των ιερών Μυστηρίων, γ) Εξήγησις του αγίου Συμβόλου.

Οι παραστάσεις του Πόνησις

Το φυλλάδιο του Πόνησις εμπεριέχει δύο παραστάσεις, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό βιβλιογραφικά, αφού η έκδοση θεωρείται ως η πρώτη εικονογραφημένη παραγωγή των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων της Οξφόρδης (Oxford University Press). Η πρώτη παράσταση, με τον συγγραφέα Χριστόφορο Άγγελο σε φάλαγγα να ραβδίζεται από δύο μουσουλμάνους, ανταποκρίνεται στο πρώτο αυτοβιογραφικό μέρος του κειμένου. Η δεύτερη παράσταση σχετίζεται με το δεύτερο μέρος, όπου ο συγγραφέας καταθέτει μία Επιστολή εγκωμιαστική της Αγγλίας και πάντων των κατοικούντων εν αυτή, παρουσιάζοντας εικονογραφικά την Αγγλία σε εμβληματική μορφή.
Τα αρχικά σχέδια, ιδιαίτερα κακότεχνα, βρίσκονται σε χειρόγραφο (20x15 εκ.) της αγγλικής μετάφρασης του Πόνησις, που είναι θησαυρισμένο στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη (χφ 121.1). Είναι σχεδιασμένα, τουλάχιστον το πρώτο, πιθανώς από το χέρι του ίδιου του συγγραφέα. Παράλληλα, στο ελληνικό τυπογραφικό δοκίμιο, που βρίσκεται στο Κολλέγιο του Corpus Christi, στην Οξφόρδη, οι παραστάσεις είναι καλύτερα σχεδιασμένες, μάλλον από χέρι κάποιου ερασιτέχνη σχεδιαστή ή φίλου του Χριστόφορου Άγγελου.
Το πρώτο σχέδιο απεικονίζει τον συντάκτη του Πόνησις Χριστόφορο Άγγελο να είναι δεμένος σε ξύλινο πλαίσιο και να δέχεται ραβδισμούς από δύο Οθωμανούς. Βρίσκεται σχεδιασμένο σε ξεχωριστό χαρτί (8x9 εκ.), που είναι προσαρτημένο στο φ. 3r του αγγλικού χειρογράφου της Γενναδείου, ενώ εκείνο του ελληνικού τυπογραφικού δοκιμίου του Corpus Christi College βρίσκεται στο φ. Α3r. Στην ελληνική έντυπη έκδοση του 1617 η παράσταση είναι τοποθετημένη στο φ. Α3r.
Ένα κείμενο που συνοδεύει τη σελίδα της παράστασης προσπαθεί να εγγυηθεί για την ειλικρίνεια του συγγραφέα σχετικά με το μαρτύριο που περιγράφεται: Επειδή μάρτυρας ώδε ουκ έχω, ίνα κατά το παρόν μαρτυρώσι την αλήθειαν του πάθους μου, τούτου ένεκα αυτόν τον αιώνιον Πατέρα τε και Θεόν των όλων τίθημι μάρτυρα και δικαστήν. Τούτω τω τρόπω ο Θεός ο αιώνιος, τιμωρήσοι με εν τω νυνί αιώνι, και εν τω μέλλοντι, εάν μη ούτως έπαθον παρά των Τουρκών αδίκως, διά την εις Χριστόν πίστιν, ως γράφεται η υπόθεσις.
Το περιγραφικό κείμενο που συνοδεύει το σχέδιο είναι: Είχον γαρ ξύλα παχέα, καθά στηρίγματα οίκου επί της γης, και εν εκείνοις εδέσμευσάν με, και ούτως ήρξαντο τύπτειν με μετά ραπίδων, ως φαίνεται εν τω σχήματι, δύο άνδρες υγραίνοντες τας ραπίδας εν αλμυρώ ύδατι, και όταν ο είς άνω έφερε την μίαν ραπίδα ο έτερος κατέφερε την ετέραν ραπίδα τύπτοντές με, ίνα μηδαμώς έχω τινά ανάπαυσιν, και ίνα αλγή με σφόδρα.

Στην ψευδεπίγραφη έκδοση του 1618 (=1620) έχουμε επανασχεδιασμό της παράστασης, η οποία, εκτός από τις αλλαγές στο σχέδιο, αποκτάει πλαίσιο και την ακόλουθη λεζάντα: These signifie two Turkes, beating Christopher Angelo with two Cudgels on each side of him, one strikes him on the head, and the other on the side. And hee remayned one houre dead, as the Athenians told him, after he was revived.
Το δεύτερο σχέδιο απεικονίζει μια εμβληματική μορφή της Αγγλίας, η οποία παριστάνεται με έναν κορμό ανθρώπινου σώματος με στέμμα, δίπλα στον οποίο βρίσκεται μία ιδιαίτερα μικρόσωμη μορφή σε στάση ικεσίας. Στο χειρόγραφο της Γενναδείου το ξεχωριστό φύλλο της παράσταση βρίσκεται προσαρτημένο στο φ. 4v (15x15 εκ.), ενώ στο τυπογραφικό δοκίμιο του Corpus Christi College είναι επικολλημένο στο φ. Α6v, πίσω από τη σελίδα των σφαλμάτων (errata).
Η παράσταση του αγγλικού χειρογράφου της Γενναδείου είναι σχεδιασμένη μάλλον από το ίδιο χέρι με εκείνη του τυπογραφικού δοκιμίου και σχεδόν πανομοιότυπη. Οι διαφορές που εντοπίζονται αφορούν στις μορφές που βρίσκονται εκατέρωθεν της εμβληματικής κεντρικής μορφής της Αγγλίας. Στο χφ 121.1 της Γενναδείου έχουμε τρεις μορφές, μία στα δεξιά και δύο στα αριστερά της κεντρικής μορφής. Η μορφή στα δεξιά συμβολίζει τον Χριστόφορο Άγγελο κατά την αποβίβασή του στο λιμάνι του Γιάρμουθ. Οι μορφές στα αριστερά αντιπροσωπεύουν την επισκοπική συνοδεία που υποδέχτηκε τον Άγγελο στην Αγγλία. Η πρώτη μορφή, που απεικονίζεται με ράβδο, ράσο και καπέλο, προφανώς είναι ο επίσκοπος που υποδέχτηκε τον Άγγελο, ενώ η δεύτερη μορφή, που είναι σβησμένη με μελάνι ώστε να μην συμπεριληφθεί στην παράσταση της έντυπης έκδοσης, παριστάνει τη συνοδεία του επισκόπου. Η παράσταση συνοδεύεται από επεξηγηματικές επιγραφές (σώμα, πηγούνι, μάτια, μαλλιά, στέμμα, μικρόσωμη μορφή) στα αγγλικά. Και το σχέδιο του τυπογραφικού δοκιμίου συνοδεύεται από επεξηγηματικό κίμενο, στα ελληνικά. Η σβησμένη μορφή του χειρογράφου απουσιάζει από το δοκίμιο, ενώ η μορφή του έλληνα μετατοπίζεται στην άλλη πλευρά, τώρα με σκούφο και φουστανέλα.
Οι επιγραφές πιθανώς προορίζονταν για την ξυλογραφία του εντύπου, αλλά αυτό ήταν πέρα από τις ικανότητες είτε του ξυλογράφου είτε του τυπογράφου, γι' αυτό και τελικά παραλείπονται. Στο έντυπο μάλιστα έχει παραλειφθεί και η άλλη μορφή, παραμένοντας τελικά μόνο ο έλληνας, ο οποίος κατευθύνεται προς την Αγγλία για να βρει καταφυγή.
Στις εκδόσεις του 1617 (ελληνική και αγγλική) η παράσταση είναι η ίδια, ενώ στην έκδοση του 1618 επαναχαράσσεται, περιβάλλεται από ελλειψοειδές πλαίσιο, η κεντρική μορφή αποκτάει άκρα και ο Έλληνας βρίσκεται κρεμασμένος από το δεξί της χέρι. Στην ψευδεπίγραφη έκδοση του 1618 (=1620) η παράσταση επαναχαράχθηκε εκ νέου. Τώρα τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά δεν είναι τόσο σχηματικά, η μορφή είναι καλυμμένη με χειριδωτό και ποδήρη χιτώνα, ενώ στο κεφάλι φέρει τρίλοβη κορώνα. Η μορφή του έλληνα τοποθετείται στα αριστερά, σε αντίθεση με τα άλλα έντυπα. Δεδομένου ότι αυτή η έκδοση αναμφίβολα προοριζόταν στο να προσελκύσει τη μητροπολιτική φιλανθρωπία, κάποια αναφορά στο Λονδίνο ήταν απαραίτητη. Τώρα το στόμα δηλώνει το Λονδίνο και η μύτη τον ποταμό Τάμεση.
Ο τύπος της παράστασης δεν είναι καινούριος. Χρησιμοποιείται και από άλλους συγγραφείς της περιόδου της τουρκοκρατίας. Σε μια έκδοση Βενετίας του 1686, που αποτελεί μετάφραση από τα λατινικά του ιστορικού βιβλίου, γνωστού ως Ιουστίνος, ο μεταφραστής Ιωάννης Μάκολας ο Αθηναίος, λέει χαρακτηριστικά για την Ελλάδα, την Αττική και την πόλη των Αθηνών: Η γνώμη γουν του Φίλωνος Ιουδαίου κατά τινα τρόπον φαίνεται να ήτον μία προφητική φωνή, όστις τον περίγειον τούτον άπαντα κόσμον ως έν τι σώμα ζώου είναι φησί, κεφαλήν δε σώματος την Ελλάδα καλεί, οφθαλμόν δε κεφαλής την Αττικήν, και κόρην αυτού οφθαλμού τας χρυσάς μοι Αθήνας, το περιέχον εν ταύταις της σοφίας αινιττόμενος.