Μετατόπιση συμφώνων στις γερμανικές γλώσσες

Η μετατόπιση συμφώνων προσδιορίζει δύο μεγάλες ομάδες φωνητικών μεταβολών στις τευτονικές ή πρωτογερμανικές γλώσσες, οι οποίες αφορούν σε φωνητική μετακίνηση (γερμ. Lautverschiebung), δηλαδή σε τροπή μιας ολόκληρης κατηγορίας συμφώνων σε μία άλλη. Οι εν λόγω αλλαγές καθόρισαν εν πολλοίς τη σημερινή εικόνα των γερμανικών γλωσσών και αποτέλεσαν ένα από τα πρώτα πεδία έρευνας της ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας. Οι κανονικότητες που ανακαλύφθηκαν από τους γλωσσολόγους έθεσαν τα θεμέλια για τον ορισμό τού φωνητικού νόμου (Lautgesetz), καθώς και για την έννοια της εσωτερικής και εξωτερικής επανασύνθεσης ή αποκατάστασης (Rekonstruktion).

Δεύτερη μετατόπιση συμφώνων - Οι τέσσερεις φάσεις

Ως δεύτερη μετατόπιση συμφώνων (γερμ. zweite Lautverschiebung) προσδιορίζεται στη συγκριτική γλωσσολογία μια σειρά φωνολογικών μεταβολών, η οποία συνέβη στις νότιες διαλέκτους των δυτικών γερμανικών γλωσσών, πιθανώς μεταξύ 3ου και 5ου αι. μ.Χ., και σχεδόν ολοκληρώθηκε πριν από τα πρώτα γραπτά μνημεία τής Άνω Γερμανικής (9ος αιώνας). Ως αποτέλεσμα, η γλώσσα που προέκυψε, γνωστή ως Παλαιά Άνω Γερμανική (αγγλ. Old High German), διακρίνεται σαφώς από τις υπόλοιπες ηπειρωτικές δυτικογερμανικές γλώσσες, οι οποίες ως επί το πλείστον δεν παρουσιάζουν τη μετατόπιση, και από την Παλαιά Αγγλική, η οποία έμεινε εξ ολοκλήρου ανεπηρέαστη. Η μετατόπιση χώρισε ουσιαστικά τις γερμανικές γλώσσες σε δύο ομάδες: την Κάτω Γερμανική στον βορρά (που δεν επηρεάστηκε) και την Άνω Γερμανική στον νότο (που επηρεάστηκε).
Ο Γερμανός γλωσσολόγος Jakob Grimm υπήρξε επίσης εκείνος που συστηματοποίησε το υλικό και εξήρε τις προϋποθέσεις εφαρμογής αυτής της δεύτερης μετατόπισης (όπως και της πρώτης).

Χρονολόγηση

Για την ακριβή χρονολόγηση της δεύτερης συμφωνικής μετατόπισης στην Άνω Γερμανική έχουν διατυπωθεί διάφορες υποθέσεις, οι οποίες αντλούν την αξιοπιστία τους από γλωσσογεωγραφικά δεδομένα, καθώς και από τη σχετική χρονολόγηση. Οι υποθέσεις που παρουσιάστηκαν κατά την αναφορά των τεσσάρων φάσεων βασίζονται στον γλωσσογεωγραφικό Άτλαντα της γερμανικής γλώσσας (Atlas zur deutschen Sprache, σελ. 63). Εντούτοις, η επεξεργασία των στοιχείων έχει οδηγήσει άλλους γλωσσολόγους να υποθέσουν ότι οι τρεις πρώτες φάσεις είχαν πολύ μικρή χρονική απόσταση μεταξύ τους και είχαν ολοκληρωθεί στην αλεμανική επικράτεια κατά το 600 μ.Χ., από όπου εξαπλώθηκαν προς βορράν σε διάστημα δύο ή τριών αιώνων.
Στην πραγματικότητα, μόνο η Φάση 4 μπορεί να χρονολογηθεί επακριβώς χάρις στα γραπτά μνημεία τής Παλαιάς Άνω Γερμανικής και, όπως ήδη σημειώθηκε, τοποθετείται στον 9ο και 10ο αιώνα. Ωστόσο, μερικές ιστορικές συμπτώσεις είναι δυνατόν να προσφέρουν στοιχεία και για τις υπόλοιπες φάσεις. Επί παραδείγματι, το γεγονός ότι ο κατακτητής Αττίλας ονομάζεται στη Γερμανική Etzel αποδεικνύει ότι η Φάση 2 θα πρέπει να ήταν σε ισχύ μετά την ουγγρική εισβολή τον 5ο αιώνα. Ακόμη, το γεγονός ότι ορισμένα λατινικά δάνεια παρουσιάζουν τη συμφωνική μετατόπιση στις γερμανικές λέξεις (λ.χ. λατ. strāta (via) «λιθόστρωτος δρόμος» > ΠΑΓ strāza > γερμ. Straße, αλλά αγγλ. street, ολλ. straat), ενώ άλλα δεν την παρουσιάζουν (λ.χ. αρχ. ποινή > λατ. poena > ΠΑΓ pīn > γερμ. Pein «βάσανο», επίσης αγγλ. pain «πόνος»), μας επιτρέπει να τοποθετήσουμε ορισμένες φωνητικές μεταβολές πριν ή μετά την πιθανή περίοδο εισόδου τού δανείου (ως terminus post / ante quem). Παρ’ όλα αυτά, η πλέον χρήσιμη πηγή χρονολογικών δεδομένων είναι οι γερμανικές λέξεις που απαντούν ή παρατίθενται σε λατινικά κείμενα της ύστερολατινικής ή πρώιμης μεσαιωνικής περιόδου.
Ακόμη και υπό αυτές τις συνθήκες, η ακριβής χρονολόγηση δυσχεραίνεται από την άγνοιά μας για τον τρόπο διαδόσεως των μεταβολών. Κάθε τροπή θα μπορούσε να έχει ξεκινήσει με μία λέξη ή με ομάδα λέξεων σε ορισμένη τοποθεσία και κατόπιν να επεκταθεί μέσω του φαινομένου που αποκαλούμε λεξική διάχυση (αγγλ. lexical diffusion) σε όλες τις λέξεις με όμοια φωνολογική δομή και να εξαπλωθεί έκτοτε σε ευρύτερες γεωγραφικές ζώνες με το πέρασμα του χρόνου.
Η σχετική χρονολόγηση των Φάσεων 2, 3 και 4 μπορεί εύκολα να προσδιοριστεί, αν παρατηρήσουμε ότι η τροπή [t] > [tz] πρέπει να προηγήθηκε της τροπής [d] > [t], η οποία με τη σειρά της πρέπει να προηγήθηκε της τροπής [þ] > [d], ειδάλλως οι λέξεις με αρχικό [þ] θα είχαν υποστεί τσιτακισμό ή προστριβοποίηση (affrication) περνώντας από όλα τα προαναφερθέντα στάδια.
Οι νεότερες θεωρίες έχουν προχωρήσει περαιτέρω στη διατύπωση της αποκαλούμενης Ανατολικογερμανικής υπόθεσης (East Germanic hypothesis), η οποία συνδυάζει γεωγραφικά και χρονολογικά δεδομένα.
Συγκεκριμένα, παρατηρήθηκε ότι ορισμένες συμφωνικές μεταβολές που ανήκουν στις Φάσεις 2, 3 απαντούν επίσης στη Λομβαρδική, πρώιμη μεσαιωνική γερμανική γλώσσα τής Β. Ιταλίας, η οποία διατηρήθηκε σε ρουνικά αποσπάσματα του 6ου και 7ου αιώνα. Δυστυχώς, τα λομβαρδικά κείμενα δεν επαρκούν για έγκυρη ταξινόμηση της συγκεκριμένης γλώσσας. Παραμένει, ως εκ τούτου, αβέβαιο αν οι μεταβολές που απαντούν στα αποσπάσματα αυτά είναι συστηματικές και καθολικές ή σποραδικές. Αν δεχθούμε την πρώτη υπόθεση, αυτό θα σήμαινε ότι η αηχοποίηση των κλειστών (δηλαδή [b] > [p]) άρχισε στη Β. Ιταλία ή εξαπλώθηκε τόσο προς νότον όσο και προς βορράν. Ορισμένοι θεωρούν ότι η τροπή παρουσιάστηκε στη γερμανική επικράτεια ως αποτέλεσμα επαφών με Λομβαρδούς. Αν αυτό ισχύει, θα μας υποχρέωνε να συμπεράνουμε ότι η Φάση 3 άρχισε προς το τέλος τού 6ου αιώνα, νωρίτερα από τις καθιερωμένες εκτιμήσεις, αλλά χωρίς κατ’ ανάγκην να επηρεάσει τη γερμανική επικράτεια ήδη έκτοτε. Εντούτοις, επειδή η Λομβαρδική ανήκει στις Ανατολικές Γερμανικές γλώσσες και δεν αποτελεί μέρος τού γερμανικού διαλεκτικού συνεχούς (continuum), είναι εξίσου πιθανόν να πρόκειται για ανεξάρτητη, παράλληλη εξέλιξη.
Ομοίως, ο Waterman έστρεψε την προσοχή σε μια μεταβολή ανάλογη προς τη Φάση 4 και υποστήριξε ότι έλαβε χώρα στη Γοτθική (επίσης Ανατολικογερμανική γλώσσα) ήδη από τον 3ο αιώνα. Υποθέτει ότι η μετατόπιση διαδόθηκε από τη Γοτθική στην Άνω Γερμανική ως αποτέλεσμα των μετακινήσεων των Βησιγότθων προς δυσμάς (περ. 375-500 μ.Χ.). Όπως και με τη λομβαρδική υπόθεση, πρόκειται για ενδιαφέρουσα πιθανότητα, αλλά οι γνώσεις μας επί του παρόντος δεν μας επιτρέπουν να θέσουμε την οριστική κατακλείδα σε αυτό το ζήτημα.