Ουγκαριτικά θρησκευτικά κείμενα

Το ιστορικό της εύρεσης των κειμένων

Μία απλή σύμπτωση ήταν αυτή που προκάλεσε το ξεκίνημα των επίσημων ανασκαφών. Το Μάρτιο του 1928, κάποιος Σύρος χωρικός, όργωνε το χωράφι του που βρισκόταν κοντά στον όρμο Minet el-Beida. Κατά σύμπτωση, το άροτρό του έπεσε σε κάποιο εμπόδιο και όταν ο χωρικός κοίταξε να δει τι ήταν αυτό, ανακαλύπτει ότι το εμπόδιο δεν ήταν άλλο από μια πέτρινη πλάκα. Καθώς προσπαθεί να την ξεθάψει για να την ανασύρει, βλέπει ότι η πλάκα αυτή ήταν το σκέπασμα ενός τάφου που είχε αποκαλυφθεί και περιείχε άθικτα μικρά αγγεία. Αργότερα διαπιστώθηκε ότι ο τάφος ανήκε στο νεκροταφείο της αρχαίας Ουγκαρίτ που βρισκόταν νοτιοανατολικά και σε απόσταση περίπου 1200 μέτρων από το νεκροταφείο.
Η είδηση για την ανακάλυψη του αρχαίου τάφου έφθασε στις γαλλικές αρχές της Βηρυτού και ο διευθυντής της υπηρεσίας αρχαιοτήτων Συρίας και Λιβάνου C.Virolleaud έσπευσε να βεβαιωθεί για τη σπουδαιότητα του γεγονότος και να γνωστοποιήσει το συμβάν στην Academie des Inscriptions et Belles-Lettres του Παρισιού. Εκεί, κατόπιν προτάσεως του γνωστού ανατολιστή R.Dussaud, η ακαδημία οργάνωσε ανασκαφές, η πρώτη περίοδος των οποίων κράτησε από το 1929 έως το 1939, με έντεκα συνολικά αποστολές κατά τη διάρκεια της Άνοιξης.
Μέχρι το 1939, οπότε και οι ανασκαφές διακόπηκαν εξαιτίας του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, ανεσκάφησαν τα ανώτερα μόνο στρώματα του λόφου της Ρας Σάμρα και σε επιφάνεια που κάλυπτε περίπου το 1/8 της συνολικής που ήταν πάνω από 60 στρέμματα. Εκτός από τον λόφο, ανασκαφή έγινε και στην παραλία που βρισκόταν 800 περίπου μέτρα προς τα δυτικά, στον όρμο Minet el-Beida ή αλλιώς "Λευκό λιμένα", όπως ήταν γνωστός από τον 6ο π.Χ. αιώνα στους αρχαίους Έλληνες.
Αν και η ανασκαφική δραστηριότητα συνεχίστηκε κατά περιόδους μέχρι και το 1988, τα περισσότερα κείμενα είχαν βρεθεί από την πρώτη περίοδο των ανασκαφών ενώ κάποια επιπλεόν ενεπίγραφα ευρήματα βρέθηκαν κατά την περίοδο 1953-1974.

Εισαγωγικά

Είναι γεγονός ότι, η επίδραση του ιουδαϊκού μονοθεϊσμού στον δυτικό πολιτισμό, ειδικά με τη μορφή του χριστιανισμού, οδηγεί όλες τις πλευρές, και αυτές που αποδέχονται και αυτές που δεν αποδέχονται το θρησκευτικό του πλαίσιο, να αντιμετωπίζουν με μεγάλο ενδιαφέρον κάθε ανακάλυψη που σχετίζεται με την απαρχή αυτού του μονοθεϊσμού. 
Αυτό που πάντα προκαλούσε στον ιουδαϊκό μονοθεϊσμό και στον Χριστιανισμό ήταν η ιστορική βάση της πίστης. Ο Ισραήλ καλείται να λατρέψει το Θεό όχι για ενέργειες του σε κάποιο αρχέγονο μυθικό παρελθόν (δημιουργία, κατακλυσμός, συντριβή των δυνάμεων του χάους, κ.λπ.) αλλά για τη συγκεκριμένη επέμβαση του στην έξοδο από την Αίγυπτο, μια επέμβασή μέσα στην ιστορία.
Έτσι, ενώ για τους πιστούς, ο μονοθεϊσμός θεμελιώνεται στην ιστορική αποκάλυψη που έγινε από τον Θεό σε ορισμένους ανθρώπους, σε ορισμένους τόπους και κάτω από ορισμένες συνθήκες, για επιστήμονες όπως π.χ. ο Σίγκμουντ Φρόυντ, δεν ήταν παρά η ανάγκη του ατόμου για υποταγή στην πατρική κυριαρχία και στον αρχηγό της ομάδας, ενώ για τον Εμίλ Ντυρκέμ, κάθε θρησκεία αποτελούσε πηγή κοινωνικής ολοκλήρωσης, μια ανάγκη εξισορρόπησης απέναντι στην κοινωνική αστάθεια και παθογένεια.
Σε αυτό το πλαίσιο αποδοχής και αμφισβήτησης, αμφιταλάντευσης των απόψεων ανάμεσα στο λογικό, το υπέρ-λογο ή το παρά-λογο, κάθε νέο εύρημα που σχετίζεται με το θέμα αυτό μετατρέπεται αμέσως σε επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Κάθε φορά, οι θεολόγοι αναμένουν μάλλον με δυσπιστία τα πορίσματα της επιστήμης, την ίδια στιγμή που άλλοι περιμένουν με ανυπομονησία να δουν να επιβεβαιώνονται οι θεωρίες ή οι εικασίες τους. 
Δεν είναι όμως λίγες οι φορές, που όλες οι πλευρές κατά γενική ομολογία έσφαλαν. Έτσι, στην εποχή του Διαφωτισμού πολλοί θεολόγοι της δύσης για να αντιμετωπίσουν το κύμα αμφισβήτησης, έσπευσαν να χαρακτηρίσουν την Αγία Γραφή ως βάση κάθε επιστήμης, μετατρέποντάς τη σε κάτι που λίγοι σήμερα αποδέχονται. Από την άλλη, ο ενθουσιασμός για τα επιτεύγματα της επιστήμης, οδήγησε τον ορθολογισμό σε παραγνώριση της ουσίας του θρησκευτικού αισθήματος, όμως, κάτω από την πίεση της ατομικής και κοινωνικής πραγματικότητας, τελικά οδηγήθηκε σε αναδίπλωση από τις αρχικές του θέσεις .
Παρόλο που η εποχή αυτή πέρασε, κατά διαστήματα παρατηρήθηκε μία μικρότερης έκτασης επανάληψη, παρόμοιων γεγονότων. Αφορμή στάθηκαν τρεις πολύ σημαντικές ανακαλύψεις, οι δύο από τις οποίες έγιναν ευρύτερα γνωστές την ίδια περίπου περίοδο, από τη δεκαετία του '50 και μετά: η εύρεση των ουγκαριτικών κειμένων που έφερε στο φως έναν κόσμο που ήταν γνωστός μόνο από την οπτική γωνία της Παλαιάς Διαθήκης και η ανακάλυψη των Χειρογράφων της Νεκράς θάλασσας αλλά και των κειμένων του Ναγκ Χαμαντί.
Τα ουγκαριτικά κείμενα το μεγαλύτερο μέρος των οποίων ήρθαν στο φως την περίοδο 1937-1955, φανέρωναν το γεωγραφικό και πολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο γεννήθηκε ο ιουδαϊκός μονοθεϊσμός δηλ. τη Χαναάν και τον θρησκευτικό-μυθολογικό της κόσμο. Τα Χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας, αποκάλυψαν μία ιδιόμορφη ιουδαϊκή κοινότητα που σε κάποιους έδειξε τις απαρχές του Χριστιανισμού, ενώ τα κείμενα του Ναγκ Χαμαντί φανέρωσαν έναν μεγάλο αριθμό χριστιανικών "απόκρυφων" όπως ονομάστηκαν, κειμένων, που θύμιζαν τα Ευαγγέλια και τις Επιστολές, όμως οι χριστιανοί για δικούς τους λόγους δεν τα αποδέχτηκαν αφήνοντάς τα σχεδόν στην αφάνεια.
Οι σημαντικές αυτές ανακαλύψεις έφεραν ξανά στο προσκήνιο την παλιά διαμάχη. Έτσι, για παράδειγμα, ο αρχικός ενθουσιασμός κάποιων, έφερε τον Ιησού να προέρχεται από την ιουδαϊκή κοινότητα των Εσσαίων στην οποία αναφέρονται τα Χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας, παρόλο που χωρίζονταν από αγεφύρωτα χάσματα στη ζωή και τη διδασκαλία τους. Έτσι και στην περίπτωση των ουγκαριτικών κειμένων, όπου η ανακάλυψη και ανάγνωση των κειμένων σφηνοειδούς γραφής και οι παρατηρούμενες ομοιότητες μεταξύ των μυθολογικών κειμένων της Μεσοποταμίας και της Βίβλου, οδήγησαν ορισμένους στις αρχές του αιώνα στην άποψη ότι η Παλαιά Διαθήκη δεν αποτελεί παρά την ισραηλιτική έκδοση των μύθων των γύρω λαών, θέση που φυσικά προκάλεσε και σφοδρότατες αντιδράσεις από την πλευρά των θεολόγων.

Μύθος και Παλαιά Διαθήκη

Σήμερα, εκτός από τα χριστιανικά δόγματα που αποδέχονται την κατά λέξη ιστορική πραγματικότητα των κειμένων της Παλαιάς Διαθήκης (δημιουργία του κόσμου, του ανθρώπου κ.λπ.), η πλειοψηφία των χριστιανών θεολόγων αποδέχεται ότι οι ιεροί συγγραφείς δεν αγνόησαν τις ευρύτατα διαδεδομένες στην περιοχή τους μυθολογικές αφηγήσεις. Ισχυρίζονται όμως ότι η διαφοροποίηση έγκειται, στο ότι η χρήση κοινών εικόνων που σαφώς προκύπτει, δεν σημαίνει και πρόσληψη της μυθολογικής σκέψης αλλά εξυπηρετεί μόνο τη διατύπωση των βιβλικών νοημάτων. Κατά την άποψη των θεολόγων, πρόβλημα θα προέκυπτε στην περίπτωση που κάποια μυθολογικά στοιχεία προσλαμβάνονταν αυτούσια. Όμως, κάτι τέτοιο δεν παρατηρείται στα βιβλικά κείμενα, εφόσον σε καμία περίπτωση ο μύθος δε διατηρεί την αυτοτέλεια του και δε γίνεται σκοπός της αφήγησης.
Για παράδειγμα, η αναφορά στον απογευματινό περίπατο του Θεού στον κήπο της Εδέμ (Γεν. 3:8), είναι μια εικόνα που θυμίζει μυθικές παραστάσεις. Στόχος της αφήγησης όμως δεν είναι να κάνει λόγο για τον περίπατο του Θεού, αλλά για τη διάσπαση των σχέσεων του ανθρώπου με το Θεό. Η εικόνα εδώ, εξυπηρετεί μόνον το σκηνικό και δεν αποτελεί την ουσία της αφήγησης.

Ακόμη κι όταν ο Θεός διατάζει: "Ας βλαστήσει η γη... Και έγινε όπως είπε" (Γεν. 1:11-13), το κείμενο ίσως φέρνει στο νου τη θεά Μητέρα Γη που στη Χαναάν ταυτίζονταν με τη θεά της γονιμότητας καθώς αυτή μεσολαβεί για την παραγωγή της χλωρίδας. Όμως εδώ, ο Θεός της βιβλικής διήγησης είναι αυτός που προστάζει τη "Μητέρα Γη" τι να κάνει και "εκείνη" είναι τελείως υποταγμένη στο έναν Θεό, αποκλείοντας την πολυθεΐα ή τη δυαρχία και εμμένοντας στη μονοθεϊστική παράδοση.
Με τον ίδιο τρόπο, η βιβλική διήγηση παρουσιάζει τη δημιουργία του ήλιου την 4η ημέρα της δημιουργίας, ώστε να μην υπάρξει θέση για τον θεό ήλιο των αιγυπτίων, συσχέτιση που γίνεται και με τον θεό των χαναναίων Ελ που στα ευρήματα της ουγκαρίτ προυσιάζεται με τον φτερωτό ήλιο να στέκει επάνω του.
Αλλά και η διήγηση στο βαβυλωνιακό "Έπος του Γκιλγκαμές" όπου γίνεται λόγος για μια κιβωτό, αποτελεί μόνον το πλαίσιο στο οποίο κινείται η ιστορία του Νώε που έχει ως θέμα της την ύπαρξη του κακού και τη δικαιοσύνη του Θεού. Το αποκορύφωμα της αφήγησης βρίσκεται στον τονισμό της αγάπης του Θεού, ενώ αντίθετα, το θέμα του έπους του Γκιλγκαμές είναι απλώς η διαμάχη των θεών όπου και απουσιάζει οποιαδήποτε ηθική εκτίμηση του κατακλυσμού.

Η θέση του Χριστιανισμού

Ο Χριστιανισμός εξ αρχής συνδέθηκε με τις σωτηριώδεις ενέργειες του Θεού στις αφηγήσεις της Παλαιάς Διαθήκης, ενέργειες ιστορικές που έχουν ως συνέπεια το να υπόκειται πάντοτε στην ιδιαίτερη ιστορία του Θεού με το λαό του, η παγκόσμια προοπτική. Δεν αποδέχεται τη στενή τοπική ερμηνεία της Παλαιάς Διαθήκης, ακόμη κι αν παρουσιάζεται ανεκτικός στην παρουσία της μυθικής γλώσσας ως κατάλληλης για να μεταδώσει τέτοιου είδους νοήματα.
Στην αρχή της πατριαρχικής ιστορίας η προοπτική αυτή καθίσταται εμφανής με την υπόσχεση "και ενευλογηθήσονται εν σοι πάσαι αι φυλαί της γης" (Γέν. 12:3) που δίνεται από το Θεό στον Αβραάμ. Στην ιστορία των προφητών τα όσα συμβαίνουν στον Ισραήλ τίθενται στο υπόβαθρο της ιστορίας των λαών και της παγκόσμιας ιστορίας. Ο "δούλος του Κυρίου", αποστέλλεται "εις φως εθνών...εις σωτηρίαν έως εσχάτου της γης" (Ησαΐας 49:6) και αργότερα στις εσχατολογικές προφητείες η σωτηρία ανοίγεται σε όλους τους λαούς. Για τους χριστιανούς, η αποδοχή του ενός θεού δεν έρχεται κατευθείαν από την Παλαιά Διαθήκη, αλλά επιβεβαιώνεται για άλλη μία φορά από τον Ιησού και την πρωτοχριστιανική κοινότητα δημιουργώντας ένα επιπλέον έρεισμα για την πίστη τους.