Ευωνύμεια

Ετυμολογία

Το όνομα Ευωνύμεια διασωζεται στα Ἐθνικά, το μέγα γεωγραφικό λεξικό του 6ου αιώνα μ.Χ. από το συγγραφέα Στέφανο_Βυζαντινό. Ο Στέφανος αποδίδει το τοπωνύμιο στον Ευώνυμο της Ελληνικής μυθολογίας -γιου της Γαίας με τον Ουρανό ή τον Κηφισό. Εναλλακτική ερμηνεία για την προέλευση του ονόματος είναι ότι αναφέρεται στο θάμνο Ταφλάνι (Euonymus europaeus).
Η μεσαιωνική ονομασία Τράχωνες προέρχεται από την ελληνική λέξη τραχώνι, που σημαίνει βράχος. Η σύγχρονη καθομιλουμένη ονομασία Άνω Καλαμάκι αναφέρεται στη σύγχρονη διοικητική ένωση των Ευωνυμέων με τον παραθαλάσσιο οικισμό του Καλαμακίου για το σχηματισμό του σύγχρονου Δήμου Αλίμου.

Ιστορία

Συστηματική αρχαιολογική ανασκαφή της περιοχής δεν έχει διεξαχθεί, αλλά πολλά κατασκευαστικά έργα κατά τη διάρκεια εντατικής αστικής ανάπτυξης κατά το δεύτερο ήμισυ του εικοστού αιώνα, οδήγησαν σε σημαντικές ανακαλύψεις, ρίχνοντας φως στο ιστορικό χρονοδιάγραμμα του οικισμού.

Προϊστορικη και Πρωτοελλαδική Περίοδος

Οι λόφοι των Ευωνυμέων, μαζί με το Ακρωτήρι Ελληνικού στον Άγιο Κοσμά (Κωλιάς Άκρα) 4 χμ νοτιοδυτικά, είναι οι δύο περιοχές της Αττικής με τα πιο σημαντικά ευρήματα της πρώιμης Εποχής του Χαλκού (περίπου 3000 π.Χ.). Κεραμικά, και εργαλεία οψιανού που βρέθηκαν και στις δύο τοποθεσίες δείχνουν στενούς δεσμούς των οικισμών με τους νησιοτικούς οικισμούς του Κυκλαδικού Πολιτισμού. Ο οψιανός των ευρημάτων από τα Ευωνύμεια έχει αναγνωριστεί ως προερχόμενος από το νησί της Μήλου. Η ομοιότητα των ευρημάτων στον Άγιο Κοσμά και στα Ευωνύμεια αναφέρεται ως ένδειξη ότι οι δύο οικισμοί συνδέονταν λειτουργικά, ενδεχομένως ως παράκτιοι και χερσαίοι οικισμοι της ίδιας κοινότητας.
Τα πρώτα σημάδια προϊστορικης εγκατάστασης στα Ευωνύμεια αναγνωρίστηκαν τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 στην θέση Κοντοπήγαδο, όπου εντοπίστηκε Νεολιθική τοιχοποιία γύρω από ένα μικρό λόφο ύψους 6 μέτρων κατά τη διάρκεια εργασιών επέκτασης της λεωφόρου Βουλιαγμένης. Το 2012, προϊστορικές οχυρώσεις, οι οποίες αναμένουν χρονολόγηση, αναγνωρίστηκαν στην κορυφή του λόφου Πανί (τω Πανί=του Πάνα), το υψηλότερο σημείο στα Ευωνύμεια. Χιλιάδες δείγματα εργαλείων οψιανού βρέθηκαν τόσο στο Κοντοπήγαδο, όσο και στο Πανί. Ανασκαφές σε εργοτάξια δίπλα στο λόφο Κοντοπήγαδο τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, οδήγησαν στην ανακάλυψη Πρωτοελλαδικού οικισμού (της τρίτης χιλιετίας π.Χ.), και ενός υπερκείμενου Μυκηναϊκού συγκροτήματος που χρονολογείται από την Υστεροελλαδική ΙΙΙΒ και Υστεροελλαδική ΙΙΙΓ περίοδο (περίπου 1300 π.Χ.). Το 2006, οι εργασίες για το σταθμό Αλίμου του Μετρό, 300 μέτρα νότια του λόφου, έφεραν στο φως ένα μεγάλο εργαστηριακό συγκρότημα από την ίδια εποχή με εγκαταστάσεις παραγωγής κεραμικών, συμπεριλαμβανομένου ενός κλιβάνου και αγγειοπλαστικού τροχού. Αυτό το εργαστήριο περιελάμβανε υδραυλικές εγκαταστάσεις με φρεάτια και αγωγούς νερού για την επεξεργασία του λιναριού σε κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα για την παραγωγή επιτραπέζιων ειδών, και για τα πανιά και τα σχοινιά των μυκηναϊκών πλοίων. Συνολικά, το μυκηναϊκό συγκρότημα στο Κοντοπήγαδο, 5 χλμ νότια των Μυκηναϊκων ανακτόρων στην Ακρόπολη των Αθηνών, είναι ένα από τα μεγαλύτερα στο είδος του, και πιστεύεται ότι είχε στενές σχέσεις με την κεντρική Μυκηναϊκη αρχή στην Αθήνα. Πιθανόν το εργαστήριο στο σταθμό Αλίμου να ευθύνεται για τον εφοδιασμό των πανιων και των σχοινιων για τα 50 πλοία που λέγεται οτι συνεισέφερε η Αθήνα στον Τρωικό πόλεμο.

Γεωμετρική Περίοδος

Κατά την Γεωμετρική εποχή των Ελληνικών «σκοτεινών αιώνων» (10ο εως 8ο αιώνα π.Χ.), η περιοχή συνεχίζει να κατοικείται, με αξιοσημείωτη παραγωγή κεραμικών προϊόντων από το Εργαστήριο Τραχώνων. Τα κύρια ευρήματα Γεωμετρικής εποχής στα Ευωνύμεια συγκεντρώνονται 500 μέτρα προς τα δυτικά των Μυκηναϊκών εγκαταστάσεων στο Κοντοπήγαδο, σε λόφο δίπλα στο ρέμα Τραχώνων στο κτήμα Γερουλάνου, όπου ο οικισμός ήταν προστατευμένος από Γεωμετρικά οχυρωματικά έργα. Γεωμετρικοί τάφοι, και κεραμικά βρέθηκαν στο κτήμα, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι σε αντίθεση με την Αθήνα και τις γειτονικές κοινότητες, τα  Ευωνύμεια και η Ανάβυσσος είχαν την ιδιαιτερότητα της αποτέφρωσης ως την κύρια τελετή ταφής την περιόδο αυτή. Παρα ταυτά, οι τελετουργικοί κρατήρες του 8ου αιώνα π.Χ. που αποδίδονται στο εργαστήριο Τραχώνων χρησιμοποιοντουσαν σε τάφους ανά τη Γεωμετρική Ελλάδα, και θεωρούνται από τα καλύτερα δείγματα που έχουν ανακαλυφθεί της Αθηναϊκής Γεωμετρικής κεραμικής. Το 1914, το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης απέκτησε δύο δείγματα, που εκτίθενται στη συλλογή Ελληνικής και Ρωμαϊκής τέχνης.

Μεσαίωνας: Οικισμός Τράχωνες

Τα Ευωνύμεια παρήκμασαν στα ελληνιστικά χρόνια όπως και η υπόλοιπη Αθήνα. Σε κάποιο σημείο του μεσαίωνα, το όνομα του οικισμού αλλάζει σε Τράχωνες. Παρά την κάμψη, η κοινότητα διατηρείται καθ' όλη την παλαιοχριστιανική και Βυζαντινή περίοδο, όπως μαρτυρούν τα ερείπια της παλαιοχριστιανικής Βασιλικής των Αγίων Απoστόλων (περίπου 7ο-9ο αιώνα μ.Χ.) που βρίσκονται εντός του προαυλίου της σύγχρονης Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ζωοδόχου Πηγής, 200 μέτρα βορείου του θεάτρου Ευωνύμου.
Κατά τη διάρκεια του ύστερου Μεσαίωνα, η Αθήνα κατακτήθηκε από ιππότες της τέταρτης Σταυροφορίας, οι οποίοι ιδρύουν το Σταυροφορικό κράτος του Δουκάτου των Αθηνών τον 13ο αιώνα μ.Χ.. Κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής, παρά τη Ρωμαιοκαθολική πίστη του Φραγκικού άρχοντα της Αθήνας Όθων ντε Λα Ρος, κατασκευάστηκε η Ορθόδοξη Εκκλησία των "Εισοδίων της Θεοτόκου Τραχώνων", 300 μέτρα δυτικά του θεάτρου Ευωνύμου. Η εκκλησία αυτή βρίσκεται σήμερα σε λειτουργία εντός των χώρων του κτήματος Γερουλάνου, καθιστώντας την μία από τις παλαιότερες εκκλησίες σε συνεχή λειτουργία στην περιοχή των Αθηνών.
Μετά την εισβολή στην Ελλάδα των Οθωμανών, η περιοχή των Τραχώνων μετατράπηκε σε τσιφλίκι, και διοικείτω σύμφωνα με το Οθωμανικό φεουδαρχικό σύστημα, με τον ντόπιο πληθυσμό ως κολίγοι. Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου φαίνεται να παραμένει το κέντρο της κοινωνικής ζωής της περιοχής καθ' όλους τους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας.

19ος και 20ος αιώνας

Η πρώτη σύγχρονη γραπτή αναφορά του τοπωνυμίου Τράχωνες εμφανίζεται λίγο πριν την Ελληνική Επανάσταση σε φορολογικά μητρώα των χωριών της Αττικής του 1820, ενώ η θέση του οικισμού (που αντιστοιχεί στην περιοχή των Ευωνυμέων) εμφανίζεται σε χάρτες του 19ου αιώνα, όπως στο χάρτη της Αττικής του 1815 από τον Σκωτσέζο χαρτογράφο John Thomson, καθώς και σε χάρτη του 1881 του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου. Κατά τη διάρκεια των προηγουμένων ετών, το τσιφλίκι των Τραχώνων, που αντιστοιχούσε σε μεγάλο μέρος των σημερινών νοτίων προαστίων, πωλήθηκε στον Μουφτή Χαμζά, μουσουλμανικού θρησκευτικού ηγέτη των Αθηνών του 18ου αιώνα. Αρχεία δείχνουν ότι το φέουδο είχε ένα μικρό πληθυσμό ακτημόνων αγροτών, ενώ η κυριότητα μεταβιβάζεται μέσω των απογόνων του μουφτή. Το 1912, ο οικισμός των Τραχώνων εντάχθηκε στο Δήμο Αθηναίων, ενώ το κτήμα πωλήθηκε το 1918 από το Ελληνικό Δημόσιο προς την οικογένεια Γερουλάνου έναντι 680.000 δραχμών. Το 1952, μεγάλο μέρος του κτήματος απαλλοτριώνεται από αγρόκτημα σε οικόπεδα, συμπεριλαμβανομένων και εκτάσεων για τη δημιουργία του Διεθνούς Αεροδρομίου Ελληνικού. Αυτό οδηγεί σε ταχεία αστικοποίηση των Ευωνυμέων ακολουθόντας την επέκταση της Ελληνικής πρωτεύουσας, καθώς και στη δημιουργία της συνοικιακής γειτωνιάς που συνιστά σήμερα η περιοχή. Το 1968 ιδρύεται ο σύγχρονος Δήμος Αλίμου με τη διοικητική συνένωση της κοινότητας των Τράχώνων με την παράκτια κοινότητα του Καλαμακίου, 2,5 χιλιόμετρα δυτικά, εισάγοντας τον όρο Άνω Καλαμάκι για την αναφορά στην περιοχή των Ευωνυμέων.

Γεωγραφία

Η γειτονιά οριοθετείται χονδρικά από τις σύγχρονες λεωφόρους Βουλιαγμένης στην Ανατολή, Ιωνίας στο Βορρά και Δύση, και Αλίμου στο Νότο, και περιλαμβάνει το σταθμό «Άλιμος» του Μετρό της Αθήνας. Η περιοχή είναι βραχώδης, χαρακτηριστικό που της έδωσε τη μεσαιωνική της ονομασία (από την Ελληνική λέξη "τραχώνι"). Τα κύρια φυσικά χαρακτηριστικά των Ευωνυμέων είναι μικροί ασβεστολιθικοί λόφοι, ο μεγαλύτερος των οποίων ο λόφος Πανί, και το ρεύμα Τραχώνων που απορρέει από τις δυτικές πλαγιές του Υμηττού, μέσω των Ευωνυμέων, στο Σαρωνικό κόλπο στην παραλία Αλίμου. Ο Υμηττός στην Ανατολή είναι ο κυρίαρχος φόντος, ορατός από τις περισσότερες γειτονιές της περιοχής.

Κοινότητα

Τα Ευωνύμεια είναι σε μεγάλο βαθμό συνοικιακή περιοχή, με μικρά καταστήματα και επιχειρήσεις κατά μήκος των λεωφόρων Ιωνίας, Δωδεκανήσου, Θεομήτορος, και Βουλιαγμένης. Ο κεντρικός δημόσιος χώρος της κοινότητας εκτείνεται κατά μήκος της πορείας του ρέματος Τραχώνων, το μεγαλύτερο τμήμα του οποίου ρέει σήμερα υπογείως. Την περιοχή αυτή απαρτίζει πάρκο στην πλατεία Καραϊσκάκη, το οποίο περιλαμβάνει την «Κλούβα» (δημόσιο υπαίθριο γήπεδο μπάσκετ), και δημοτικό αμφιθέατρο, όπου και λαμβάνουν χώρα οι μεγάλες εκδηλώσεις της κοινότητας. Ως προέκταση του πάρκου είναι μεγάλο σχολικό συγκρότημα με δύο δημόσια δημοτικά σχολεία, καθώς και το 2ο Λύκειο Αλίμου. Δίπλα από το σχολικό συγκρότημα είναι το Δημοτικό Κλειστό Γυμναστήριο χωρητικότητας 350 καθήμενων θεατών, που αποτελεί έδρα των τριών τοπικών ομάδων Μπάσκετ Ένωση Τραχωνών-Δία, Α.Λ.Φ. Αλίμου, Α.Ο. Καλαμακίου, και της ομάδας Βόλεϊ Τραχώνων. Κατά μήκος του ίδιου άξονα, δίπλα στο κτήμα Γερουλάνου είναι το Γήπεδο Τραχώνων, η έδρα της τοπικής ποδοσφαιρικής ομάδας Α.Ο. Τράχωνες Αλίμου.