Φρίντριχ Χάγιεκ

Πρώιμα χρόνια

Ο Χάγιεκ γεννήθηκε στη Βιέννη (τότε πρωτεύουσα της Αυστρο-Ουγγαρίας) και ήταν γιος του Αύγουστου φον Χάγιεκ (August von Hayek), ενός γιατρού στη δημοτική υπηρεσία υγείας. Οι παππούδες του υπήρξαν διακεκριμένοι ακαδημαϊκοί στους τομείς της Στατιστικής και της Βιολογίας. Οι πρόγονοί του -από τη μεριά του πατέρα του- κατείχαν βοημικούς τίτλους ευγενείας για τις υπηρεσίες τους στο κράτος. Παρομοίως, και στους προγόνους της μητέρας του είχαν απονεμηθεί τίτλοι ευγενείας, αλλά κατώτερης κατάταξης. Παρά ταύτα, μετά τη δια νόμου απαγόρευση των τίτλων ευγενείας το 1919 στην Αυστρία, το επώνυμο «von Hayek» της οικογενείας του μετατράπηκε απλώς σε Hayek. Έτσι, μετά το 1919, το ονοματεπώνυμο του Χάγιεκ έγινε Friedrich Hayek και όχι Friedrich von Hayek. Ο πατέρας του Χάγιεκ μετουσίωσε την ενασχόλησή του με τη βοτανική σε μια αξιοσέβαστη διατριβή, συνεχίζοντας τη λόγια παράδοση της οικογένειάς του.
Όσον αφορά την πλευρά της μητέρας του, ο Χάγιεκ υπήρξε δεύτερος εξάδελφος του φιλοσόφου Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν (Ludwig Wittgenstein). Η μητέρα του Χάγιεκ σε μικρή ηλικία έπαιζε με τις αδελφές του Βίτγκενσταϊν και γνώριζε καλά τον ίδιο. Ως αποτέλεσμα της οικογενειακής τους σχέσης, ο Χάγιεκ υπήρξε ένας από τους πρώτους που διάβασε το έργο του Βίτγκενσταϊν Tractatus Logico-Philosophicus, όταν το βιβλίο δημοσιεύθηκε στην αρχική του έκδοση στα γερμανικά το 1921. Παρά το γεγονός ότι είχε συναντηθεί με τον Βίτγκενσταϊν σε λίγες μόνο περιστάσεις, ο Χάγιεκ είχε δηλώσει ότι η φιλοσοφία του Βίτγκενσταϊν και οι μέθοδοι ανάλυσης που χρησιμοποιούσε είχαν καταλυτική επιρροή στη ζωή του και τη σκέψη του. Τα επόμενα χρόνια, μάλιστα, ο Χάγιεκ ανακαλούσε μια φιλοσοφική συζήτηση που είχε με τον Βίτγκενσταϊν κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν και οι δύο υπήρξαν αξιωματικοί. Μετά τον θάνατο του Βίτγκενσταϊν, ο Χάγιεκ σκόπευε να γράψει μια βιογραφία του και εργάστηκε συλλέγοντας σχετικό οικογενειακό υλικό, με το οποίο αργότερα βοήθησε τους βιογράφους του Βίτγκενσταϊν.
Ως έφηβος ο Χάγιεκ διάβασε με προτροπή του πατέρα του τα γενετικά και εξελικτικά έργα του Ούγκο Ντε Βρις (Hugo de Vries) και τα φιλοσοφικά έργα του Λούντβιχ Φόιερμπαχ. Στο σχολείο τον είχαν συνεπάρει ιδιαίτερα οι παραδόσεις ενός καθηγητή πάνω στην Ηθική του Αριστοτέλη.
Το 1917 κατατάχθηκε σε τάγμα πυροβολικού του Αυστροουγγρικού στρατού και πολέμησε στο ιταλικό μέτωπο. Μεγάλο μέρος της πολεμικής εμπειρίας του, ο Χάγιεκ το απέκτησε ως παρατηρητής σε αεροπλάνο. Επέζησε από τον πόλεμο χωρίς σοβαρούς τραυματισμούς, πέραν ενός προβλήματος στην ακοή του αριστερού του αυτιού και τιμήθηκε για ηρωισμό. Κατόπιν, αποφάσισε να ακολουθήσει ακαδημαϊκή καριέρα και να αφοσιωθεί να βοηθήσει να αποφευχθούν τα λάθη που είχαν οδηγήσει στον πόλεμο. Ο ίδιος είχε πει για την εμπειρία του αυτή: «Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος αποτέλεσε πράγματι αποφασιστική εμπειρία. Αναπόφευκτα τραβά το ενδιαφέρον σου στα προβλήματα της πολιτικής οργάνωσης». Έτσι, ορκίστηκε να εργαστεί για έναν καλύτερο κόσμο.

Εκπαίδευση και σταδιοδρομία

Στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης έγινε διδάκτορας νομικών και πολιτικών επιστημών το 1921 και 1923 αντίστοιχα, και επίσης σπούδασε φιλοσοφία, ψυχολογία και οικονομικά. Για ένα μικρό χρονικό διάστημα, όταν το πανεπιστήμιο της Βιέννης έκλεισε, ο Χάγιεκ σπούδασε στο Ίδρυμα Ανατομίας Εγκεφάλου Κονσταντίν φον Μόνακοφ (Constantin von Monakow), όπου αφιέρωνε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του χρωματίζοντας εγκεφαλικά κύτταρα.
Η περίοδος του Χάγιεκ στο εργαστήριο του Μόνακοφ και το έντονο ενδιαφέρον του στη δουλειά του Ερνστ Μακ, τον ενέπνευσε στην πρώτη του διατριβή που τελικά εκδόθηκε ως The Sensory Order (1952). Εντόπισε την συνεκτική μάθηση στα φυσικά και νευρολογικά επίπεδα, απορρίπτοντας τον σχετικισμό των «αισθητικών δεδομένων» των εμπειρικών και των λογικών θετικιστών. Ο Χάγιεκ παρουσίασε το έργο του σε ένα κλειστό σεμινάριο που οργάνωσε με τον Χέρμπερτ Φουρθ (Herbert Furth) και που ονόμασε the Geistkreis.
Κατά τη περίοδο των ετών στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, η δουλειά του Καρλ Μένγκερ (Carl Menger) στην επεξηγηματική στρατηγική της κοινωνικής επιστήμης και η επιβλητική παρουσία του Φρίντριχ φον Βίζερ (Friedrich von Wieser) στις αίθουσες επηρέασαν σημαντικά τον Χάγιεκ. Με το τέλος των εξετάσεων προσελήφθη από τον Λούντβιχ φον Μίζες με συστάσεις από τον Βίζερ ως σύμβουλος για την Αυστριακή κυβέρνηση, εργαζόμενος στις νομικές και οικονομικές λεπτομέρειες της Συνθήκης του Αγίου Γερμανού. Μεταξύ των ετών 1923 και 1924, ο Χάγιεκ εργάσθηκε σαν ερευνητής βοηθός του καθηγητή Τζερέμια Τζενκς (Jeremiah Jenks) στο πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, συλλέγοντας μακροοικονομικά δεδομένα πάνω στην Αμερικανική οικονομία και τη λειτουργία της Ομοσπονδιακής τράπεζας των ΗΠΑ.
Ενώ αρχικά συμπαθούσε τον δημοκρατικό σοσιαλισμό του Βίζερ, η οικονομική σκέψη του Χάγιεκ μετατοπίστηκε μακριά από το σοσιαλισμό προς τον κλασσικό φιλελευθερισμό του Καρλ Μένγκερ όταν διάβασε το βιβλίο του Μίζες «Σοσιαλισμός». Αφότου διάβασε το «Σοσιαλισμό», ο Χάγιεκ ξεκίνησε να παρακολουθεί τα κλειστά σεμινάρια του Μίζες μαζί με άλλους συμφοιτητές του, που περιελάμβαναν τους Φριτς Μάχλαπ (Fritz Machlup), Άλφρεντ Σουτς (Alfred Schutz), Φέλιξ Κάουφμαν (Felix Kaufmann) και Γκότφριντ Χάμπερλερ (Gottfried Haberler). Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου γνώρισε και ανέπτυξε φιλία με τον πολιτικό φιλόσοφο Έρικ Βόγκελιν (Eric Voegelin), με τον οποίο είχε μια μακρόχρονη σχέση.
Με τη βοήθεια του Μίζες, στα τέλη της δεκαετίας του 1920 ο Χάγιεκ ίδρυσε και διετέλεσε διευθυντής στο Αυστριακό Ινστιτούτο για την έρευνα του Επιχειρηματικού Κύκλου, πριν γίνει μέλος του τμήματος του London School of Economics (LSE) το 1931 μετά από παραίνεση του Λίονελ Ρόμπινς (Lionel Robbins). Με την άφιξή του στο Λονδίνο, ο Χάγιεκ αναγνωρίστηκε σύντομα σαν ένας από τους πιο πρωτοποριακούς θεωρητικούς οικονομολόγους στο κόσμο. Η ανάπτυξη των θεωριών του περί της οικονομίας των διαδικασιών στον χρόνο και της συντονιστικής λειτουργίας των τιμών ενέπνευσε τα ρηξικέλευθα έργα των Τζον Χικς (John Hicks), Άμπα Λέρνερ (Abba Lerner) και πολλών άλλων στην ανάπτυξη της μοντέρνας μακροοικονομίας.
Το 1932 ο Χάγιεκ δήλωσε ότι ο καλύτερος δρόμος για την ευημερία και τον οικονομικό συντονισμό στη Βρετανία ήταν οι ιδιωτικές επενδύσεις στις δημόσιες αγορές και όχι τα προγράμματα δημοσίων δαπανών, όπως επιχειρηματολόγησε σε μια επιστολή που συνέγραψε με τον Λίονελ Ρόμπινς και άλλους σε μια αλληλογραφία με τον Τζων Κέυνς, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Τάιμς.
Η παγκόσμια ύφεση της δεκαετίας του 1930 έθεσε ένα πλαίσιο στο οποίο ο Χάγιεκ κωδικοποίησε τις θέσεις του, ειδικά σε ότι αφορά την αντίθεση στις απόψεις του Κέυνς. Οι οικονομολόγοι που φοίτησαν με τον Χάγιεκ στο LSE κατά τις δεκαετίες του 1930 και του 1940 συμπεριλαμβάνουν τους: Arthur Lewis, Ronald Coase, Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ, Abba Lerner, Nicholas Kaldor, George Shackle, Thomas Balogh, Vera Smith, L. K. Jha, Arthur Seldon, Paul Rosenstein-Rodan και Oskar Lange. Επίσης ο Χάγιεκ δίδαξε ή επέβλεψε πολλούς άλλους φοιτητές στο LSE, όπως ο David Rockefeller.
Μετά τα γεγονότα του Anschluss, που έφερε την Αυστρία κάτω από τον έλεγχο της Ναζιστικής Γερμανίας το 1938, ο Χάγιεκ δεν επιθυμούσε να επιστρέψει στην Αυστρία, παρέμεινε στη Βρετανία και έγινε Βρετανός υπήκοος το ίδιο έτος. Παρέμεινε Βρετανός υπήκοος μεχρι το τέλος της ζωής του. Όμως το 1950 έφυγε από τη Μεγάλη Βρετανία για την Αμερική όπου έζησε μέχρι το 1962. Μετά έζησε κυρίως στη Γερμανία με μικρά διαστήματα στην Αυστρία.

Σικάγο

Το 1950 ο Χάγιεκ άφησε το London School of Economics, αποδεχόμενος μια θέση στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου όπου έγινε καθηγητής. Το πρώτο του μάθημα εκεί ήταν ένα σεμινάριο στη φιλοσοφία της επιστήμης, το οποίο παρακολούθησαν πολλοί εκ των σημαντικότερων επιστημόνων του Πανεπιστημίου την εποχή εκείνη, όπως ο Ενρίκο Φέρμι, ο Sewall Wright και ο Leó Szilárd. Κατά την παραμονή του στο Σικάγο, ο Χάγιεκ εργάστηκε πάνω στη φιλοσοφία της επιστήμης, τα οικονομικά, την πολιτική φιλοσοφία και την ιστορία των ιδεών. Οι σημειώσεις του εκείνης της περιόδου περί τα οικονομικά δεν έχουν δημοσιευτεί ακόμη. Δεν έγινε μέλος της Σχολής Οικονομικών του Σικάγου, αλλά είχε θεμελιώδη επιρροή πάνω της η παρατήρηση του Χάγιεκ σχετικά με την επίδραση που έχει στο χρήμα η ζήτηση και η ταχύτητα. Ουδέποτε δίδαξε στη Σχολή Οικονομικών, η οποία σταθερά δεν τον έκανε δεκτό.
Αφού επιμελήθηκε ένα βιβλίο σχετικό με τις επιστολές του Τζον Στιούαρτ Μιλ (John Stuart Mill), σχεδίασε να εκδώσει δύο βιβλία φιλελεύθερης απόχρωσης, «το Σύνταγμα της Ελευθερίας» (The Constitution of Liberty) και το «οι δημιουργικές δυνάμεις ενός ελεύθερου πολιτισμού» (που ήταν επίσης ο τίτλος του δεύτερου κεφαλαίου του «Συντάγματος της Ελευθερίας»). Ολοκλήρωσε το «Σύνταγμα της Ελευθερίας» τον Μάιο του 1959 και το δημοσίευσε τον Φεβρουάριο του 1960. Ο Χάγιεκ ασχολήθηκε ιδιαίτερα «με εκείνη την κατάσταση κατά την οποία ο εξαναγκασμός κάποιων από άλλους είναι μειωμένος όσο είναι δυνατόν να μειωθεί στα πλαίσια της κοινωνίας». Ο Χάγιεκ απογοητεύτηκε από το ότι το βιβλίο αυτό δεν έτυχε της ίδιας ενθουσιώδους υποδοχής όπως ο «δρόμος προς τη δουλεία» δεκαέξι χρόνια νωρίτερα.

Φράιμπουργκ, Καλιφόρνια και Σάλτσμπουργκ

To 1962 αποφάσισε να επιστρέψει στην Ευρώπη, αποδεχόμενος μια θέση στο πανεπιστήμιο Αλβέρτου-Λουδοβίκου στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας, απ’ όπου τελικά συνταξιοδοτήθηκε το 1968. Εκεί ξεκίνησε να εργάζεται στο νέο του βιβλίο, Νόμος, Νομοθεσία και Ελευθερία (Law, Legislation and Liberty). Ο ίδιος θεωρούσε τα χρόνια του στο Φράιμπουργκ ως «πολύ αποδοτικά». Μετά τη συνταξιοδότησή του, ο Χάγιεκ πέρασε ένα χρόνο ως επισκέπτης καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, στο Λος Άντζελες, όπου συνέχισε το βιβλίο του διδάσκοντας παράλληλα ένα μεταπτυχιακό μάθημα με τον ίδιο τίτλο, καθώς και άλλο ένα στη φιλοσοφία της κοινωνικής επιστήμης. Κάποια προσχέδια του βιβλίου είχαν ολοκληρωθεί ως το 1970, αλλά ο Χάγιεκ επέλεξε να τα ξαναδουλέψει και δημοσίευσε τελικά το βιβλίο σε τρεις τόμους τα έτη 1973, 1976 και 1979.
Έγινε καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σάλτσμπουργκ από το 1969 ως το 1977. Κατόπιν επέστρεψε στο Φράιμπουργκ, όπου έζησε τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του. Φεύγοντας από το Σάλτσμπουργκ το 1977, έγραψε: «Έκανα λάθος να μετακομίσω στο Σάλτσμπουργκ». Η Σχολή Οικονομικών ήταν μικρή και η Βιβλιοθήκη ανεπαρκής.

Απονομή Βραβείου Νόμπελ

Στις 9 Οκτωβρίου του 1974, ανακοινώθηκε ότι το βραβείο Νόμπελ Οικονομίας θα μοιραστούν ο Φρίντριχ Χάγιεκ και ο Σουηδός σοσιαλιστής Γκουνάρ Μιρντάλ, ο οποίος είχε διατελέσει και βουλευτής του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος στην πατρίδα του. Οι λόγοι για τους οποίους το βραβείο απονέμεται σε αυτούς τους δύο, ήταν για την «πρωτοποριακή εργασία τους στη θεωρία των χρημάτων και των οικονομικών διακυμάνσεων και τη διεισδυτική ανάλυση της αλληλοεξάρτησης των οικονομικών, κοινωνικών και θεσμικών φαινομένων» . Ο Χάγιεκ εξεπλάγη για το ότι είχε κερδίσει το Βραβείο και πίστευε ότι του δόθηκε εξ ημισείας με τον Μιρντάλ, προκειμένου να εξισορροπηθούν οι εντυπώσεις με κάποιον από την αντίθετη πλευρά του πολιτικού φάσματος.
Κατά τη διάρκεια της τελετής απονομής του Νόμπελ, τον Δεκέμβριο του 1974, ο Χάγιεκ συνάντησε τον Ρώσο αντιφρονούντα Αλεξάντρ Σολζενίτσιν. Ο Χάγιεκ αργότερα του έστειλε μια μετάφραση στα ρωσικά του βιβλίου του «ο δρόμος προς τη δουλεία». Μολονότι στον ευχαριστήριο λόγο του επισήμανε τον κίνδυνο της αίσθησης αυθεντίας, που το Βραβείο θα μπορούσε να δώσει σε έναν οικονομολόγο, εντούτοις στον ίδιο το Βραβείο έδωσε πολύ μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα και περιγράφτηκε από τον βιογράφο του ως «το μεγάλο αναζωογονητικό γεγονός της ζωής του».

«Η αποεθνικοποίηση του χρήματος» (The Denationalization of Money)

Το 1976, στην εργασία του με τίτλο «Η αποεθνικοποίηση του χρήματος» (The Denationalization of Money), ο Χάγιεκ υποστήριξε, αντί για την επανεισαγωγή ενός κυβερνητικά κατευθυνόμενου κανόνα χρυσού, τον πλήρη διαχωρισμό χρήματος και κράτους. Υποστήριξε πως θα έπρεπε να επιτραπεί μια ελεύθερη αγορά χρήματος, με εκδότες χρήματος που θα ανταγωνίζονται μεταξύ τους για το ποιος θα προσφέρει το καλύτερο, σταθερότερο και υγιέστερο νόμισμα.
Αυτό πυροδότησε μια ολόκληρη σχολή σκέψης στα οικονομικά, τη λεγόμενη Free Banking, η οποία υποστήριξε πως πρέπει να πάψει να είναι απαγορευμένο να τηρούν οι τράπεζες κλασματικά αποθέματα όπως υποστήριζε ο Rothbard, αλλά αντιθέτως να αφεθούν ελεύθερες να πειραματιστούν και να ανακαλύψουν τον καλύτερο τρόπο να διεξάγουν τραπεζικές εργασίες. Μεταξύ των οικονομολόγων της σχολής αυτής ήταν οι Richard Timberlake, George Selgin, Lawrence White και Steven Horwitz.

Βρετανική πολιτική

Τον Φεβρουάριο του 1975 η Μάργκαρετ Θάτσερ εκλέχθηκε αρχηγός του Βρετανικού Συντηρητικού Κόμματος. Αμέσως μετά, το Ινστιτούτο Οικονομικών Υποθέσεων οργάνωσε μια συνάντηση μεταξύ Χάγιεκ και Θάτσερ στο Λονδίνο. Κατά τη μοναδική επίσκεψη της Θάτσερ στο Τμήμα Ερευνών των Συντηρητικών το καλοκαίρι του 1975, ένας ομιλητής είχε ετοιμάσει μια παρουσίαση με θέμα το γιατί «η μέση οδός» ήταν ο ρεαλιστικός δρόμος που έπρεπε να ακολουθήσει το Συντηρητικό Κόμμα, αποφεύγοντας τις ακρότητες αριστεράς και δεξιάς. Πριν καν τελειώσει, η Θάτσερ «άνοιξε το χαρτοφύλακά της και έβγαλε ένα βιβλίο. Ήταν το «Σύνταγμα της Ελευθερίας» του Χάγιεκ. Διακόπτοντας το ρεαλιστή ομιλητή, σήκωσε το βιβλίο ψηλά ώστε να το δούμε όλοι. «Εμείς πιστεύουμε σ’ αυτό», είπε με αυστηρό τόνο, και χτύπησε δυνατά το βιβλίο στο τραπέζι».
Το 1977 ο Χάγιεκ ήταν επικριτικός ως προς τη συμφωνία Φιλελευθέρων – Εργατικών με την οποία το Βρετανικό Φιλελεύθερο Κόμμα συμφώνησε να διατηρήσει το Βρετανικό Εργατικό Κόμμα στην εξουσία. Σε άρθρο του στους Τάϊμς, ο Χάγιεκ έγραψε: «Κάποιος ο οποίος αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του στη μελέτη της ιστορίας και των αρχών του φιλελευθερισμού έχει το δικαίωμα να επισημάνει ότι ένα κόμμα το οποίο διατηρεί μια σοσιαλιστική κυβέρνηση στην εξουσία, έχει χάσει κάθε δικαίωμα να ονομάζεται «Φιλελεύθερο». Ασφαλώς, κανείς φιλελεύθερος δεν μπορεί στο μέλλον να ψηφίζει το «Φιλελεύθερο» κόμμα». Οι φιλελεύθεροι πολιτικοί Γκλάντγουιν Τζεμπ και Άντριου Φίλιπς άσκησαν κριτική στο Χάγιεκ διατεινόμενοι ότι ο σκοπός της συμφωνίας ήταν να αποτρέψει σοσιαλιστικής κατεύθυνσης νόμους.
Ο Λόρδος Γκλάντγουιν επεσήμανε ότι οι Γερμανοί Ελεύθεροι Δημοκράτες είχαν συμμαχήσει με τους Γερμανούς Σοσιαλδημοκράτες. Τον Χάγιεκ υπερασπίστηκε ο Καθηγητής Άντονυ Φλου ο οποίος δήλωσε ότι οι Γερμανοί Σοσιαλδημοκράτες, εν αντιθέσει με το Βρετανικό Εργατικό Κόμμα, είχαν, από τα τέλη της δεκαετίας του 1950, εγκαταλείψει την ιδέα της κρατικοποίησης των μέσων παραγωγής, διανομής και συναλλαγής και είχαν ενστερνισθεί την οικονομία της κοινωνικής αγοράς.
Το 1978, ο Χάγιεκ ήρθε σε σύγκρουση με τον ηγέτη των Φιλελευθέρων Ντέιβιντ Στηλ (David Steel), ο οποίος ισχυρίστηκε ότι η ελευθερία είναι εφικτή μόνο με «κοινωνική δικαιοσύνη και ισομερή διανομή πλούτου και ισχύος η οποία απαιτεί ένα βαθμό παρέμβασης εκ μέρους της κυβερνήσεως» και επίσης ότι το Συντηρητικό Κόμμα ενδιαφερόταν περισσότερο για τη σχέση της ελευθερίας και της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας παρά για τη σχέση μεταξύ ελευθερίας και δημοκρατίας. Ο Χάγιεκ ισχυρίσθηκε ότι μια περιορισμένη δημοκρατία μπορεί να είναι προτιμότερη απ’ ό,τι άλλες μορφές περιορισμένης κυβέρνησης ως προς την υπεράσπιση
της ελευθερίας, αλλά όμως μιά δημοκρατία χωρίς όρια είναι χειρότερη απ’ ό,τι άλλες μορφές κυβερνήσεων χωρίς όρια γιατί «αυτή η κυβέρνηση χάνει τη δύναμη ακόμη και να εφαρμόσει αυτό που θεωρεί σωστό αν οποιαδήποτε ομάδα από την οποία εξαρτάται η πλειοψηφία της έχει άλλη άποψη».
Ο Χάγιεκ δήλωσε ότι αν η αρχηγός των Συντηρητικών είχε πει πως «αν η ελεύθερη επιλογή πρέπει να ασκείται περισσότερο στην αγορά παρά στην κάλπη, αυτή απλώς δήλωσε την κοινοτοπία ότι η πρώτη είναι απαραίτητη για την ατομική ελευθερία ενώ η δεύτερη δεν είναι: η ελεύθερη επιλογή μπορεί τουλάχιστον να υπάρξει υπό καθεστώς δικτατορίας που αυτοπεριορίζεται αλλά όχι κάτω από μιά δημοκρατία χωρίς όρια που δεν μπορεί να περιοριστεί».

Αναγνώριση

Το 1980, ο (μη θρησκευόμενος) Ρωμαιοκαθολικός Φρίντριχ Χάγιεκ ήταν ένας απο τους 12 βραβευθέντες με Νόμπελ που συναντήθηκαν με τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄, «για να συνδιαλεχθούν, να αναλύσουν τις σκέψεις τους για τους τομείς τους, να ανταλλάξουν απόψεις αναφορικά με την σχέση ανάμεσα στον Καθολικισμό και την επιστήμη» καθώς και «να θέσουν υπ'όψιν του Ποντίφικα τα προβλήματα τα οποία οι Νομπελίστες θεωρούν ως τα πιεστικότερα για τον σύγχρονο άνθρωπο στους αντίστοιχους τομείς των σπουδών τους.
Το 1984 αναγορεύτηκε μέλος του Τάγματος των Συντρόφων της Τιμής από την Βασίλισσα Ελισάβετ Β' του Ηνωμένου Βασιλείου, κατόπιν προτάσεως της βρετανής πρωθυπουργού Μάργκαρετ Θάτσερ, για τις «υπηρεσίες του στην μελέτη των οικονομικών». Ο Χάγιεκ ήλπιζε να του απονεμηθεί ο τίτλος του βαρώνου, και έπειτα από την αναγόρευσή του ως μέλος του Τάγματος έστειλε ένα γράμμα στους φίλους του με το οποίο ζητούσε να τον προσφωνούν στο εξής με την αγγλική εκδοχή του ονόματός του (Frederick). Ύστερα απο την εικοσάλεπτη ακρόασή του από τη Βασίλισσα, ήταν απόλυτα συνεπαρμένος, σύμφωνα με την νύφη του, Έσκα Χάγιεκ. Ο ίδιος είπε έναν χρόνο αργότερα ότι η Βασίλισσα «τον είχε εντυπωσιάσει. Τέτοια άνεση κι επιδεξιότητα, σαν να με γνώριζε όλη μου την ζωή». Την ακρόαση από την Βασίλισσα ακολούθησε δείπνο σε οικογενειακό και φιλικό κύκλο στο Ινστιτούτο Οικονομικών Υποθέσεων (Institute of Economic Affairs). Όταν, αργότερα εκείνο το βράδυ, ο Χάγιεκ επέστρεψε στη Λέσχη Μεταρρύθμισης (Reform Club), σχολίασε: «Μόλις πέρασα την ευτυχέστερη ημέρα της ζωής μου».
Το 1991, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζωρτζ Μπους απένειμε στον Χάγιεκ το Προεδρικό Μετάλλιο της Ελευθερίας, μία απο τις δυο υψηλότερες πολιτικές διακρίσεις στις ΗΠΑ για «μια ολόκληρη ζωή ατένισης πέρα απο τον ορίζοντα». Ο Χάγιεκ πέθανε το 1992 στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας και ενταφιάστηκε στο κοιμητήριο Neustift am Wald, σε βόρειο προάστειο της Βιέννης. Το 2011, η δημοσίευση του «Η Χρήση της Γνώσης στην Κοινωνία» (The Use of Knowledge in Society) επιλέχθηκε ως μία απο τις 20 κορυφαίες της Αμερικανικής Οικονομικής Επιθεώρησης κατά τη διάρκεια των πρώτων 100 χρόνων της έκδοσής της.
Η Εφημερίδα Δικαίου και Ελευθερίας του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης πραγματοποιεί ετήσια διάλεξη προς τιμήν του.

The business cycle (Η κυκλική οικονομική δραστηριότητα)

Η κύρια ερευνητική δραστηριότητα του Χάγιεκ στα οικονομικά αφορούσε το κεφάλαιο, το χρήμα και την κυκλική οικονομική δραστηριότητα. Ο Μίζες νωρίτερα είχε εισαγάγει την έννοια της οριακής χρησιμότητας στην αξία του χρήματος στο έργο του Theory of Money and Credit (1912), στο οποίο επίσης είχε προτείνει και μια ερμηνεία για τις «διακυμάνσεις της βιομηχανικής παραγωγής», βασισμένη στις ιδέες της Βρετανικής Νομισματικής Σχολής και του Σουηδού οικονομολόγου Knut Wicksell. Ο Χάγιεκ χρησιμοποίησε αυτή την εργασία σαν σημείο έναρξης για την δική του ερμηνεία του επιχειρηματικού/οικονομικού κύκλου, ολοκληρώνοντας αυτό που αργότερα έγινε γνωστό ως «Αυστριακή Θεωρία της επιχειρηματικής/οικονομικής δραστηριότητας». Στο έργο του Prices and Production (1931), ο Χάγιεκ ισχυρίστηκε οτι η κυκλική επιχειρηματική/οικονομική δραστηριότητα είναι αποτέλεσμα της πληθωριστικής πιστωτικής επέκτασης των κεντρικών τραπεζών και της μετάδοσής της μέσα στον χρόνο, που οδηγεί στην ανορθολογική κατανομή του κεφαλαίου μέσω των τεχνητά χαμηλών επιτοκίων. Ο Χάγιεκ ισχυριζόταν ότι «η προηγούμενη αστάθεια της οικονομίας της αγοράς είναι αποτέλεσμα του αποκλεισμού του πιο σημαντικού ρυθμιστή του μηχανισμού της αγοράς, του χρήματος, από την αυτορρύθμισή του μέσω της ίδιας της διαδικασίας της αγοράς».
Η ανάλυση του Χάγιεκ βασίστηκε στην έννοια της «μέσης περιόδου παραγωγής» (average period of production) του Böhm-Bawerk και των επιπτώσεων που μπορεί να επιφέρει σε αυτή η νομισματική πολιτική. Σύμφωνα με τη λογική που αργότερα επισημάνθηκε στην εργασία του The Use of Knowledge in Society (1945), ο Χάγιεκ ισχυρίστηκε πως ένας μονοπωλιακός κυβερνητικός θεσμός όπως μια κεντρική τράπεζα δεν μπορεί ούτε να έχει την σχετική ροή πληροφοριών που θα έπρεπε να ελέγχει την προσφορά του χρήματος ούτε και την ικανότητα να την χρησιμοποήσει σωστά.
Το 1929, ο Lionel Robbins ανέλαβε τα ηνία του London School of Economics (LSE). Πρόθυμος να προωθήσει εναλλακτικές στην κατά τη γνώμη του κοντόφθαλμη προσέγγιση της οικονομικής σκέψης που τότε επικρατούσε στον αγγλόφωνο ακαδημαϊκό κόσμο (με επίκεντρο το Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ και με πηγή σε μεγάλο βαθμό το έργο του Alfred Marshall), ο Robbins κάλεσε τον Χάγιεκ να γίνει μέλος του διδακτικού προσωπικού του LSE, πράγμα το οποίο έγινε το 1931. Σύμφωνα με τον Nicholas Kaldor, η θεωρία του Χάγιεκ περί της χρονικής δομής του κεφαλαίου και του επιχειρηματικού κύκλου αρχικά «γοήτευσε τον ακαδημαϊκό κόσμο» και φάνηκε να δίνει μια λιγότερο «απλοϊκή και επιφανειακή» εξήγηση για τα μακροοικονομικά από ό,τι η Σχολή του Κέμπριτζ.
Επίσης το 1931, ο Χάγιεκ άσκησε κριτική στο Treatise on Money του Κέινς (1930) με το «Στοχασμοί στην καθαρή θεωρία του κ. Κέινς» (Reflections on the pure theory of Mr. J. M. Keynes) και δημοσίευσε τις διαλέξεις του στο LSE με τη μορφή βιβλίου ως Prices and Production. Η ανεργία και οι αδρανείς πόροι είναι, για τον Κέινς, αποτέλεσμα έλλειψης επαρκούς ζήτησης. Για τον Χάγιεκ προέρχονται από προηγούμενο, μη διατηρήσιμο, περιστατικό ύπαρξης εύκολου χρήματος και τεχνητά χαμηλών επιτοκίων.

The economic calculation problem (Το πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού)

Ο Χάγιεκ ήταν από τους κύριους ακαδημαϊκούς επικριτές του κολλεκτιβισμού του 20ού αιώνα. Ο Χάγιεκ ισχυριζόταν ότι όλες οι μορφές του κολλεκτιβισμού (ακόμη και αυτές που θεωρητικά βασίζονται στην εθελοντική συνεργασία) μπορούν να επιτευχθούν μόνο με κάποιας μορφής κεντρική εξουσία. Κατά την άποψη του Χάγιεκ, ο βασικός ρόλος μιας κυβέρνησης θα έπρεπε να είναι η εφαρμογή των νόμων, με όσο το δυνατόν μικρότερη αυθαίρετη παρέμβαση. Στο διάσημο έργο του «Ο Δρόμος προς την δουλεία» (The Road to Serfdom, 1944) και στις επιστημονικές εργασίες του που ακολούθησαν, ο Χάγιεκ ισχυρίστηκε ότι ο σοσιαλισμός απαιτεί κεντρικό οικονομικό σχεδιασμό και πως ένας τέτοιος σχεδιασμός στη συνέχεια οδηγεί στην απολυταρχία.
Ο Χάγιεκ υποστήριξε ότι η εξουσία για κεντρικό οικονομικό σχεδιασμό θα πρέπει να ενισχυθεί και με εξουσίες που θα έχουν αντίκτυπο και εν τέλει θα ελέγχουν την κοινωνική ζωή, επειδή η γνώση που απαιτείται για τον κεντρικό αυτό σχεδιασμό είναι εγγενώς αποκεντρωμένες και θα πρέπει να τεθούν υπό έλεγχο. Συνεχίζοντας στο προηγούμενο έργο του Λούντβιχ φον Μίζες και άλλων, ο Χάγιεκ επίσης υποστήριζε ότι καθώς σε κεντρικά ελεγχόμενες οικονομίες ένα άτομο ή μια συγκεκριμένη ομάδα ατόμων πρέπει να καθορίσουν την κατανομή των πόρων, αυτοί οι κεντρικοί σχεδιαστές δεν θα έχουν ποτέ αρκετή πληροφόρηση για να ολοκληρώσουν αυτή την κατανομή αποτελεσματικά.
Αυτό το επιχείρημα, που αρχικά τέθηκε από τον Μαξ Βέμπερ, υποστηρίζει ότι η αποτελεσματική ανταλλαγή και χρήση των πόρων μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω του μηχανισμού των τιμών σε ελεύθερες αγορές.
Στο έργο του The Use of Knowledge in Society (1945), ο Χάγιεκ υποστηρίζει πως ο μηχανισμός των τιμών εξυπηρετεί την διανομή και τον συγχρονισμό της γνώσης που βρίσκεται κατακερματισμένη σε τοπικό και ατομικό επίπεδο, επιτρέποντας στα μέλη της κοινωνίας να επιτύχουν διαφορετικούς, πολύπλοκους σκοπούς μέσω της αρχής μιας αυθόρμητης αυτο-οργάνωσης. Αντιπαράθεσε τη χρήση του μηχανισμού των τιμών με τον κεντρικό σχεδιασμό, επιχειρηματολογώντας ότι ο πρώτος επιτρέπει γρηγορότερη προσαρμογή στις αλλαγές σε συγκεκριμένες περιστάσεις τόπου και χρόνου. Έτσι, έθεσε τις βάσεις για τη μεταγενέστερη θεωρία του Oliver Williamson για την αντίθεση αγορών και ιεραρχιών ως εναλλακτικών μηχανισμών συντονισμού για οικονομικές συναλλαγές. Χρησιμοποίησε τον όρο catallaxy (από το καταλλάσσω: ανταλάσσω, συναλλάσομαι, έρχομαι σε συμβιβασμό) για να περιγράψει ένα «σύστημα αυτο-οργάνωσης και εθελοντικής συνεργασίας». Η ερευνητική δραστηριότητα του Χάγιεκ για αυτή την θέση του επισημάνθηκε ειδικά στο δελτίο τύπου της Επιτροπής των βραβείων Νόμπελ κατά την απονομή του τίτλου σε αυτόν.
Ο Χάγιεκ επίσης έγραψε για τον ρόλο που το κράτος έχει να διαδραματίσει σε μια οικονομία και ειδικότερα τον ρόλο του να δημιουργήσει ένα «δίχτυ ασφάλειας». Έγραφε, «Δεν υπάρχει κανένας λόγος γιατί, σε μια κοινωνία που έχει φτάσει σε ένα γενικό επίπεδο πλούτου, όπως η δική μας, το πρώτο επίπεδο ασφάλειας να μην είναι εγγυημένο για όλους χωρίς να θέτει σε κίνδυνο την ελευθερία. Αυτό σημαίνει: ένα ελάχιστο επίπεδο τροφής, στέγασης και ένδυσης, ικανό να διατηρήσει την υγεία. Ούτε υπάρχει κανένας λόγος να μην μπορεί το κράτος να οργανώσει ένα συνεκτικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης απέναντι στους πιο κοινούς κινδύνους για την ζωή, κινδύνους για του οποίους λίγοι μπορούν να έχουν επαρκείς πόρους.

Spontaneous order (Αυθόρμητη τάξη)

Ο Χάγιεκ δεν θεωρούσε το ελεύθερο σύστημα τιμών ως ένα συνειδητό εφεύρημα (κάτι, δηλαδή, που μπορεί από πρόθεση να σχεδιαστεί από τον άνθρωπο), αλλά σαν αυθόρμητη τάξη ή με τα δικά του λόγια «αυτό που είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης δράσης αλλά όχι ανθρώπινου σχεδιασμού». Με αυτό τον τρόπο ο Χάγιεκ τοποθετεί τον μηχανισμό των τιμών στο ίδιο επίπεδο όπως, για παράδειγμα, τη γλώσσα.
Ο Χάγιεκ αποδίδει την γέννηση του πολιτισμού στην έννοια της ατομικής περιουσίας στο βιβλίο με τίτλο The Fatal Conceit (1988). Εξήγησε πως οι ενδείξεις των τιμών είναι το μοναδικό μέσο που δίνει την δυνατότητα σε κάθε έναν που παίρνει οικονομικές αποφάσεις να επικοινωνήσει με την άρρητη ή την διεσπαρμένη γνώση με τους άλλους, στοχεύοντας να επιλύσει το πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού.

Investment and choice (Επένδυση και επιλογή)

Ίσως περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο οικονομολόγο, ο Χάγιεκ ερεύνησε την θεωρία της επιλογής ως προς τις επενδύσεις. Εξέτασε την εσωτερική σχέση μεταξύ «μη-διαρκών» προϊόντων και «λανθανόντων» ή δυνητικά οικονομικά «διαρκών» πόρων - σχηματίζοντας τη θεωρία ότι «διαδικασίες που απαιτούν περισσότερο χρόνο προφανώς δεν θα ακολουθηθούν, εκτός αν έχουν μεγαλύτερη απόδοση από εκείνες που απαιτούν λιγότερο χρόνο».
Το έργο του Χάγιεκ στη μικροοικονομία των θεωριών της επιλογής επένδυσης, μη-διαρκών αγαθών, δυνητικά διαρκών πόρων και οικονομικά προσαρμοσμένων διαρκών πόρων σηματοδοτεί τη διάκριση του έργου του στους τομείς της μακροοικονομίας από εκείνα των περισσότερων άλλων οικονομολόγων. Το έργο του Χάγιεκ στα μακροοικονομικά πεδία του κεντρικού σχεδιασμού, της θεωρίας των κύκλων της οικονομίας, της κατανομής της γνώσης και ιδίως της επιχειρηματικής προσαρμογής, διαφέρουν σημαντικά από τις γνώμες των μακροοικονομικών «Μαρσαλιστών» οικονομολόγων της παράδοσης του Κέυνς και των μικροοικονομικών «Βαλρασιστών» οικονομολόγων της παράδοσης του Abba Lerner.

Κοινωνική και πολιτική φιλοσοφία

Στο δεύτερο μισό της καριέρας του ο Χάγιεκ είχε σειρά συνεισφορών στην κοινωνική και πολιτική φιλοσοφία, οι οποίες βασίστηκαν στις απόψεις του σχετικά με τα όρια της ανθρώπινης γνώσης και στην ιδέα της αυθόρμητης τάξης στους κοινωνικούς θεσμούς. Επιχειρηματολογεί υπέρ μίας κοινωνίας η οποία οργανώνεται γύρω από την αγορά και στην οποία ο κρατικός μηχανισμός χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά (αλλά όχι εντελώς) για την επιβολή της νομικής τάξης (αποτελούμενης από γενικούς/αφηρημένους κανόνες, και όχι συγκεκριμένες εντολές) η οποία είναι απαραίτητη προκειμένου να λειτουργεί μια αγορά που αποτελείται από ελεύθερα άτομα. Οι ιδέες αυτές ήταν επηρεασμένες από μία ηθική φιλοσοφία που προέρχεται από επιστημολογικές ανησυχίες σχετικά με τα εγγενή όρια της ανθρώπινης γνώσης. Ο Χάγιεκ υποστήριζε ότι η ιδανική ατομικιστική, «φιλελεύθερη» πολιτεία του, θα ήταν αυτορυθμιζόμενη σε τέτοιο βαθμό που θα ήταν «μία κοινωνία ή οποία δεν θα βασίζεται για τη λειτουργία της στην αναζήτηση ενάρετων ανδρών για την διοίκηση της».
O Χάγιεκ απέρριπτε την έννοια της «κοινωνικής δικαιοσύνης». Σύγκρινε την αγορά με ένα παιχνίδι για το οποίο «δεν είχε νόημα να αποκαλέσει κανείς το αποτέλεσμα δίκαιο ή άδικο» και υποστήριζε ότι «η κοινωνική δικαιοσύνη είναι μία κενή νοήματος φράση με απροσδιόριστο περιεχόμενο», όπως επίσης ότι «τα αποτελέσματα της προσπάθειας του ατόμου είναι αναγκαστικά απρόβλεπτα και το ερώτημα του κατά πόσον η απορρέουσα διανομή των εισοδημάτων είναι δίκαιη δεν έχει κανένα νόημα». Θεωρούσε γενικά την αναδιανομή του εισοδήματος και του κεφαλαίου από την κυβέρνηση ως μία απαράδεκτη παραβίαση της ατομικής ελευθερίας: «Aπό τη στιγμή που θα εισαχθεί ως αρχή η δικαιοσύνη στη διανομή, αυτή δεν θα έχει εκπληρωθεί μέχρις ότου το σύνολο της κοινωνίας να οργανωθεί σύμφωνα με τις επιταγές της. Αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα ένα είδος κοινωνίας η οποία σε όλες τις ουσιαστικές πτυχές της θα βρίσκονταν στον αντίποδα μίας ελεύθερης κονωνίας».
Αναφορικά με το δίχτυ ασφαλείας, ο Χάγιεκ υποστήριζε ότι «κάποια πρόνοια για εκείνους που απειλούνται από την ένδεια και την πείνα είναι προς το συμφέρον εκείνων οι οποίοι χρειάζονται προστασία από πράξεις απελπισίας από την πλευρά των ενδεών». Όπως αναφέρεται πιο πάνω στο τμήμα «Το πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού», Ο Χάγιεκ έγραψε ότι «Δεν υπάρχει κανένας λόγος για τον οποίο [...] το κράτος δεν θα έπρεπε να βοηθά στην οργάνωση ενός ολοκληρωμένου σχεδίου κοινωνικής ασφάλισης [...]» Συνοψίζοντας επί αυτού του θέματος, ο Wapshott γράφει «[ο Χάγιεκ] υποστήριζε την υποχρεωτική καθολική περίθαλψη και την ασφάλιση από την ανεργία τις οποίες θα επέβαλε το κράτος, αν δεν τις παρείχε απευθείας». Στο έργο του «Nόμος, Νομοθεσία και Ελευθερία» που εκδόθηκε το 1973, ο Χάγιεκ γράφει:
Δεν υπάρχει κανένας λόγος για τον οποίο σε μία ελεύθερη κοινωνία η κυβέρνηση να μην διασφαλίζει σε όλους προστασία από τις στερήσεις με τη μορφή ενός ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος ή ένα επίπεδο διαβίωσης κάτω από το οποίο κανείς να μη χρειάζεται να κατέβει. Η υιοθέτηση ενός είδους ασφάλισης για περιπτώσεις ακραίων αντιξοοτήτων ενδέχεται να λειτουργεί προς το συμφέρον όλων. Μπορεί ακόμη να ειδωθεί ως μία ξεκάθαρη ηθική υποχρέωση του συνόλου να βοηθήσει, στο πλαίσιο της οργανωμένης κοινότητας, εκείνους που δεν μπορούν να βοηθήσουν τους εαυτούς τους. Όσο το οριζόντιο ελάχιστο εισόδημα παρέχεται εκτός της αγοράς, σε όλους όσοι, για κάποιο λόγο, είναι ανήμποροι να βγάλουν τα προς το ζην εντός της αγοράς, αυτό δεν συνεπάγεται ότι θα οδηγήσει σε κάποιον περιορισμό της ελευθερίας ή σε κάποια σύγκρουση με το Κράτος Δικαίου»
Και στο «δρόμο προς τη δουλεία»:
Ούτε υπάρχει κανένας λόγος για τον οποίο το κράτος δεν θα έπρεπε να βοηθά τα άτομα λαμβάνοντας πρόνοια για εκείνους τους κοινούς κινδύνους της ζωής, έναντι των οποίων και εξαιτίας της αβεβαιότητας τους, λίγα άτομα μπορούν να προετοιμαστούν επαρκώς. Στην περίπτωση μίας αρρώστιας ή ενός ατυχήματος, ούτε η επιθυμία να αποφύγει κάποιος τέτοιες συμφορές, ούτε οι προσπάθειες να ξεπεραστούν οι συνέπειες των αποδυναμώνονται κατά κανόνα λόγω της πρόνοιας για βοήθεια. Εν συντομία, στις περιπτώσεις που έχουμε να αντιμετωπίσουμε γνήσια ασφαλίσιμους κινδύνους, η άποψη ότι το κράτος θα πρέπει να βοηθήσει στην οργάνωση ενός ολοκληρωμένου συστήματος κοινωνικής ασφάλιστης έχει ισχυρή βάση[...]. Οπουδήποτε η δράση της κοινότητας μπορεί να απαλύνει τις συνέπειες των καταστροφών εκείνων, από τις οποίες το άτομο ούτε μπορεί δυνητικά να φυλαχθεί ούτε μπορεί να προετοιμαστεί για τις συνέπειες τους, τέτοιου είδους δράσεις θα πρέπει αναμφίβολα να λαμβάνονται».

Φιλοσοφία της επιστήμης

Στη φιλοσοφία της επιστήμης του Χάγιεκ, η οποία έχει πολλά κοινά με αυτή του καλού του φίλου Καρλ Πόππερ, ο Χάγιεκ άσκησε σκληρή κριτική σε αυτό που ονόμαζε «επιστημονισμό» (scientism): μια λαθεμένη κατανόηση των επιστημονικών μεθόδων που λαθεμένα επιβλήθηκαν στις κοινωνικές επιστήμες, πράγμα που αντίκειται στις πρακτικές της γνήσιας επιστήμης. Συνήθως, ο «επιστημονισμός» αφορά την ανάμειξη της αρχαίας ανάγκης των φιλοσόφων για αποδεικτική δικαιολόγηση με της λαθεμένη άποψη των σχετικιστών ότι όλες οι επιστημονικές εξηγήσεις είναι απλές γραμμικές σχέσεις δύο μεταβλητών. Ο Χάγιεκ σημειώνει ότι το μεγαλύτερο μέρος της επιστήμης αναλώνεται στην εξήγηση πολύπλοκων πολυ-μεταβλητών και μη γραμμικών φαινομένων και η κοινωνική επιστήμη της οικονομίας και μη σχεδιασμένης τάξης είναι συγκρίσιμη με πολύπλοκες επιστήμες όπως η Δαρβινική βιολογία. Αυτές του τις ιδέες αναπτύσσει στο The Counter-Revolution of Science: Studies in the Abuse of Reason (1952), καθώς και σε μεταγενέστερα έργα του της φιλοσοφίας της επιστήμης, όπως το «Βαθμοί Εξήγησης» (Degrees of Explanation) και «Η θεωρία των πολύπλοκων φαινομένων» (The Theory of Complex Phenomena).

Ψυχολογία

Στο έργο του The Sensory Order: An Inquiry into the Foundations of Theoretical Psychology (1952), ο Χάγιεκ ανέπτυξε ένα ανεξάρτητο μοντέλο μάθησης και σκέψης, μια ιδέα που πρωτοσυνέλαβε το 1920, πριν τις σπουδές του στα οικονομικά. Η θεωρία του προσέλκυσε τη συνεχή προσοχή στους τομείς της νευροεπιστήμης, γνωστικής επιστήμης, πληροφορική, επιστήμη της συμπεριφοράς και εξελικτικής ψυχολογίας, από επιστήμονες όπως οι Edelman και Fuster.

Κριτική για τον επιχειρηματικό κύκλο

Ο Κέυνς ζήτησε από το φίλο του Piero Sraffa να απαντήσει δημοσίως στην πρόκληση που δημιουργούσε το βιβλίο του Χάγιεκ. Αντί να μορφοποιήσει μια εναλλακτική θεωρία, ο Sraffa επικεντρώθηκε στις λογικές ασυνέπειες του επιχειρήματος του Χάγιεκ, ιδίως στην επίπτωση των «εξαναγκασμένων αποταμιεύσεων» που προκαλούνται από πληθωρισμό στον κεφαλαιακό τομέα, καθώς και σχετικά με τον ορισμό ενός «φυσικού» επιτοκίου σε μια αναπτυσσόμενη οικονομία. Μεταξύ αυτών που αντέδρασαν αρνητικά στο έργο του Χάγιεκ για κύκλους της οικονομίας συγκαταλέγονται οι John Hicks, Frank Knight και Gunnar Myrdal. Ο Kaldor έγραψε αργότερα ότι το Prices and Production του Χάγιεκ είχε παραγάγει μια «αξιοσημείωτη σοδειά κριτικών» και ότι ο συνολικός αριθμός σελίδων σε βρετανικά και αμερικανικά περιοδικά που αφιερώθηκαν σε αυτή τη διαμάχη «δύσκολα θα μπορούσε να συγκριθεί με άλλη οικονομική αντιπαράθεση στο παρελθόν».
Ο Χάγιεκ συνέχισε την έρευνά του στη στη νομισματική θεωρία και τη θεωρία του κεφαλαίου, αναθεωρώντας τις θεωρίες του για τη σχέση μεταξύ πιστωτικών κύκλων και κεφαλαιακής δομής στα έργα του «Κέρδος, τόκος και επενδύσεις» (Profits, Interest and Investment, 1939) και «Καθαρή θεωρία του κεφαλαίου» (The Pure Theory of Capital, 1941), αλλά η φήμη του ως θεωρητικού της οικονομίας έπεσε έκτοτε τόσο πολύ που αυτά του τα έργα σε μεγάλο βαθμό αγνοήθηκαν, εκτός από τις δηκτικές κριτικές του Nicholas Kaldor. Ο ίδιος ο Lionel Robbins, ο οποίος είχε ασπαστεί την αυστριακή θεωρία για τον επιχειρηματικό κύκλο στο έργο του The Great Depression (1934), αργότερα μετάνιωσε για το ότι έγραψε αυτό το βιβλίο και αποδέχτηκε πολλά Κευνσιανά αντεπιχειρήματα.
Ο Χάγιεκ ποτέ δεν έγραψε την εκτενή ανασκευή της «δυναμικής του κεφαλαίου» που υποσχέθηκε στην «Καθαρή θεωρία του κεφαλαίου». Μετά το 1941, συνέχισε να εκδίδει έργα του στους τομείς της οικονομίας της πληροφορίας, της πολιτικής φιλοσοφίας, της θεωρίας του δικαίου και της ψυχολογίας, αλλά σπάνια στη μακροοικονομία. Στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, ο Χάγιεκ δεν ανήκε στη Σχολή Οικονομικών Επιστημών και δεν επηρέασε την αναγέννηση της νεοκλασικής θεωρίας που έλαβε χώρα εκεί. Το 1974 μοιράστηκε το Νόμπελ οικονομίας με τον Gunnar Myrdal, ο οποίος παραπονέθηκε ότι τον έβαλαν μαζί με έναν «ιδεολόγο». Ο Μίλτον Φρίντμαν χαρακτήρισε τον εαυτό του «μεγάλο θαυμαστή του Χάγιεκ, αλλά όχι για τα οικονομικά του. Πιστεύω πως το «Τιμές και παραγωγή» είναι ένα πολύ ελαττωματικό βιβλίο και το «Καθαρή θεωρία του κεφαλαίου» δεν διαβάζεται καν. Από την άλλη πλευρά, «ο δρόμος προς τη δουλεία» είναι ένα από τα μεγάλα βιβλία της εποχής μας.

Κριτική της «Νέας Δεξιάς»

Ο Γάλλος φιλόσοφος Alain de Benoist, ιδρυτής της «Νέας Δεξιάς» (Nouvelle Droite) έγραψε μια σκληρή κριτική για το έργο του Χάγιεκ, η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Telos. Σε αυτήν υποστηρίζει ότι οι υποθέσεις του Χάγιεκ σχετικά με την ιδέα της «αυθόρμητης τάξης» είναι ελαττωματικές και η ιδεολογία του σχετικά με την ελεύθερη αγορά έχει αυταρχικές και ολοκληρωτικές επιπτώσεις.

Απόψεις για τον Πινοσέτ

Ο Χάγιεκ επισκέφτηκε τη Χιλή τη δεκαετία του 1970 και του 1980 κατά τη διάρκεια της Χούντας του στρατηγού Αουγούστο Πινοσέτ και δέχθηκε τον τίτλο του Επίτιμου Προέδρου του Κέντρου Δημοσίων Σπουδών (Centro de Estudios Públicos), του think tank που ίδρυσαν οι οικονομολόγοι που μετασχημάτισαν την Χιλή σε οικονομία της ελεύθερης αγοράς. Σύμφωνα με τον ακαδημαϊκό Corey Robin: «ο Χάγιεκ θαύμαζε την Χιλή του Πινοσέτ τόσο πολύ που αποφάσισε να πραγματοποιήσει τη συνάντηση της Mont Pelerin Society στη Viña del Mar, ένα παραθαλάσσιο θέρετρο στο οποίο είχε σχεδιαστεί το πραξικόπημα κατά του Αλιέντε. Το 1978 έγραψε στους Times ότι «δεν κατάφερε να βρει ούτε έναν άνθρωπο στην τόσο επικριμένη Χιλή που να μη συμφωνεί ότι οι προσωπικές ελευθερίες ήταν ευρύτερες υπό τον Πινοσέτ από ότι υπό τον Αλιέντε».
Ερωτηθείς από έναν Χιλιανό δημοσιογράφο για τη φιλελεύθερη, μη δημοκρατική διακυβέρνηση (της Δικτατορίας της Χιλής, 1973-1990), ο Χάγιεκ μεταφράζεται από τα Γερμανικά στα Ισπανικά και μετά στα Αγγλικά να έχει πει: «Ως μακροπρόθεσμο θεσμό, είμαι κάθετα αντίθετος στη δικτατορία. Αλλά η δικτατορία μπορεί να είναι ένα απαραίτητο σύστημα σε μια μεταβατική περίοδο. [...] Προσωπικά προτιμώ έναν φιλελεύθερο δικτάτορα από μια μη φιλελεύθερη δημοκρατική κυβέρνηση. Η προσωπική μου εντύπωση – και αυτό ισχύει και για τη Νότια Αμερική – είναι ότι στη Χιλή, για παράδειγμα, θα γίνουμε μάρτυρες μιας μετάβασης από μια δικτατορική σε μια φιλελεύθερη κυβέρνηση».
Ο Χάγιεκ, φυσικά, έζησε τα νεανικά του χρόνια υπό τη σχετικά φιλελεύθερη, αλλά μη δημοκρατική, διακυβέρνηση της Αυστρο-Ουγγρικής Αυτοκρατορίας, και είχε δει τη δημοκρατία να παρακμάζει σε μια αυταρχική τυραννία σε μια σειρά από κράτη της κεντρικής και της ανατολικής Ευρώπης.
Ο Χάγιεκ συνέστησε στη Μάργκαρετ Θάτσερ φιλελεύθερες οικονομικές μεταρρυθμίσεις όπως αυτές της Χιλής για την Κεϋνσιανή οικονομία του Ηνωμένου Βασιλείου.

Επιρροή και αναγνώριση

Η επιρροή του Χάγιεκ στην ανάπτυξη των οικονομικών είναι ευρέως αποδεκτή. Ο Χάγιεκ είναι κατά σειρά ο δεύτερος οικονομολόγος με τις περισσότερες παραπομπές (μετά τον Κένεθ Άροου) στις διαλέξεις κατά την απονομή των Βραβείων Νόμπελ μεταξύ των οικονομολόγων που το έχουν λάβει, πράγμα το οποίο οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι η προσέγγισή του ήταν επικριτική στον τομέα των ορθόδοξων οικονομικών και της νέο-κλασσικής μοντελοποίησης. Ένας αριθμός από Νομπελίστες, όπως οι Βερνόν Σμιθ και Χέρμπερτ Σάιμον, αναγνωρίζουν τον Χάγιεκ ως τον σπουδαιότερο σύγχρονο οικονομολόγο. Ένας άλλος Νομπελίστας, ο Paul Samuelson, πίστευε ότι ο Χάγιεκ άξιζε το βραβείο αλλά παρ' όλα αυτά ισχυρίστηκε ότι «υπήρχαν σοβαροί ιστορικοί λόγοι για τη λησμονιά του Χάγιεκ από την επικρατούσα τάση στην αδελφότητα των οικονομολόγων κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα. Το 1931, το έργο του Χάγιεκ «Τιμές και Παραγωγή» (Prices and Production) έγινε μεγάλη επιτυχία για πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Εκ των υστέρων μπορούμε να πούμε ότι οι ασυναρτησίες αυτές (mumbo-jumbo) για την περίοδο παραγωγής παρερμήνευσαν κατάφορα τα μακροοικονομικά της περιόδου 1927-1931 (και του 1931-2007)». Παρά αυτό το σχόλιο, ο Samuelson αφιέρωσε τα τελευταία 50 χρόνια της ζωής του στην εμμονή του με τα προβλήματα της θεωρίας του κεφαλαίου (capital theory) που προσδιορίστηκαν από τον Χάγιεκ και τον Böhm-Bawerk, και ο Samuelson έκρινε ξεκάθαρα ότι ο Χάγιεκ είχε δίκιο, και ότι ο δικός του δάσκαλος Γιόζεφ Σουμπέτερ (Joseph Schumpeter) είχε άδικο, στο βασικό οικονομικό θέμα του 20ου αιώνα, την εφικτότητα του σοσιαλιστικού οικονομικού σχεδιασμού σε μια οικονομία που κυριαρχείται από την παραγωγή προϊόντων.
Αναγνωρίζεται ευρέως ότι ο Χάγιεκ εισήγαγε πρώτος τη διάσταση του χρόνου στον υπολογισμό του σημείου ισορροπίας και έπαιξε βασικό ρόλο στη δημιουργία του πεδίου της θεωρίας της ανάπτυξης (growth theory), των οικονομικών της πληροφορίας (information economics) και της θεωρίας της αυθόρμητης τάξης (theory of spontaneous order). Τα «άτυπα» οικονομικά που παρουσίασε ο Μίλτον Φρίντμαν στο ιδιαίτερα δημοφιλές και με μεγάλη επιρροή έργο του Free to Choose (1980), είναι καθαρά Χαγιεκικού χαρακτήρα στην προσέγγιση του συστήματος τιμών ως ενός συστήματος μετάδοσης και συντονισμού γνώσης. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι ο Φρίντμαν δίδασκε τη διάσημη επιστημονική εργασία του Χάγιεκ «Η Χρήση της Πληροφορίας στην Κοινωνία» (The Use of Knowledge in Society, 1945) στα μεταπτυχιακά του μαθήματα.
Το 1944 ο Χάγιεκ εξελέγη μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας, μετά από πρόταση του Κέυνς.
Ο οικονομολόγος και τέως Πρόεδρος του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ Λόρενς Σάμερς εξηγεί τη σημασία του Χάγιεκ για τα σύγχρονα οικονομικά: «Ποιο είναι το σημαντικότερο θέμα που μπορεί κάποιος να διδαχθεί σε ένα μάθημα οικονομικών σήμερα; Αυτό που προσπάθησα να μεταδώσω στους φοιτητές μου είναι η πεποίθηση ότι το αόρατο χέρι είναι πιο ισχυρό από το ορατό χέρι. Τα πράγματα συμβαίνουν σε καλά οργανωμένες προσπάθειες χωρίς καθοδήγηση, ελέγχους και σχέδια. Σε αυτό συμφωνούν οι οικονομολόγοι. Αυτή είναι η κληρονομιά του Χάγιεκ».
Με τον ερχομό του 1947, ο Χάγιεκ ήταν ένας από τους οργανωτές της Mont Pelerin Society, μιας ομάδας κλασικών φιλελεύθερων που προσπαθούσαν να αντιταχθούν σε αυτό που θεωρούσαν σοσιαλισμό σε διάφορους τομείς. Έπαιξε πρωταρχικό ρόλο στην ίδρυση του Institute of Economic Affairs, ενός think tank για την ελευθερία των αγορών που ενέπνευσε το Θατσερισμό. Ήταν επίσης μέλος της Philadelphia Society.
Ο Χάγιεκ είχε μια μακροχρόνια και στενή φιλία με τον, επίσης Βιεννέζο, φιλόσοφο Καρλ Πόπερ. Σε ένα γράμμα του προς τον Χάγιεκ το 1944, ο Πόπερ σημειώνει: «Πιστεύω ότι έχω μάθει από εσένα περισσότερα από οποιονδήποτε άλλο εν ζωή στοχαστή, εκτός ίσως από τον Άλφρεντ Τάρσκι» (βλέπε Hacohen, 2000). Ο Πόπερ αφιέρωσε το έργο του "Conjectures and Refutations" στο Χάγιεκ. Από την πλευρά του ο Χάγιεκ αφιέρωσε μια σειρά από εργασίες (Studies in Philosophy, Politics, and Economics) στον Πόπερ και το 1982 δήλωσε ότι «από τότε που το έργο του Logik der Forschung εκδόθηκε το 1934, είμαι οπαδός της γενικής του θεωρίας για τη μεθοδολογία (general theory of methodology). Ο Πόπερ επίσης συμμετείχε στην εναρκτήρια συνεδρίαση της Mont Pelerin Society. Η φιλία και η αλληλοεκτίμηση, όμως, δεν αλλάζει το γεγονός ότι υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των ιδεών τους.
Ο Χάγιεκ διαδραμάτισε επίσης κεντρικό ρόλο στην πνευματική εξέλιξη του Μίλτον Φρίντμαν, ο οποίος έγραψε: «Το ενδιαφέρον μου για τη δημόσια διοίκηση και την πολιτική φιλοσοφία ήταν μάλλον περιστασιακό πριν ξεκινήσω να διδάσκω στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο. Ανεπίσημες συζητήσεις με συναδέλφους και φίλους μου μου κέντρισαν το ενδιαφέρον, που ενισχύθηκε από το δυνατό βιβλίο του Φρίντριχ Χάγιεκ The Road to Serfdom, με τη συμμετοχή μου στην πρώτη συνεδρίαση της Mont Pelerin Society το 1947, και από συζητήσεις με τον Χάγιεκ αφότου έγινε καθηγητής στο πανεπιστήμιο το 1950. Επιπλέον, ο Χάγιεκ προσέλκυσε μια εξαιρετικά ικανή ομάδα φοιτητών που ήταν προσηλωμένοι στη φιλελεύθερη ιδεολογία. Ξεκίνησαν μια φοιτητική έκδοση, την The New Individualist Review, που ήταν το καλύτερο φιλελεύθερο περιοδικό επί σειρά ετών. Υπηρέτησα σα σύμβουλος του περιοδικού και δημοσίευσα μια σειρά άρθρων σε αυτό ...».
Ο Χάγιεκ οφείλει το μεγαλύτερο πνευματικό χρέος στον Καρλ Μένγκερ, που ανέπτυξε μια προσέγγιση για την κοινωνική ανάλυση παρόμοια με αυτή που ανέπτυξε στην Αγγλία ο Μπέρναρντ Μάντεβιλ και οι Σκωτσέζοι ηθικοί φιλόσοφοι του Σκωτικού Διαφωτισμού. Είχε ευρεία επίδραση στα σύγχρονα οικονομικά, την πολιτική, τη φιλοσοφία, την κοινωνιολογία, την ψυχολογία και την ανθρωπολογία. Για παράδειγμα, η ανάλυση του Χάγιεκ για την αλήθεια, το ψεύδος και τη χρήση της γλώσσας στο έργο του «Ο δρόμος προς τη δουλεία» (1944) επηρέασαν ορισμένους πιο μεταγενέστερους αντιπάλους του μεταμοντερνισμού.

Ο Χάγιεκ και ο συντηρητισμός

Το ενδιαφέρον για το έργο του Χάγιεκ αναζωπυρώθηκε στις δεκαετίες του 1980 και του 1990 με την άνοδο συντηρητικών κυβερνήσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο και τον Καναδά. Η Μάργκαρετ Θάτσερ, μετά τη νίκη της στις γενικές εκλογές του Ηνωμένου Βασιλείου του 1979, τοποθέτησε τον Κιθ Τζόζεφ (Keith Joseph), διευθυντή του Χαγιεκιανού Κέντρου Μελετών Πολιτικής (Hayekian Centre for Policy Studies) ως Υπουργό Βιομηχανίας, σε μια προσπάθεια να δώσει νέα κατεύθυνση στις οικονομικές στρατηγικές του κοινοβουλίου. Ομοίως, ο Ντέιβιντ Στόκμαν (David Stockman), ο αξιωματούχος του οικονομικού επιτελείου του Ρόναλντ Ρήγκαν το 1981 με την μεγαλύτερη επιρροή, ήταν γνωστός οπαδός των ιδεών του Χάγιεκ.
Ο Χάγιεκ έγραψε ένα δοκίμιο με τίτλο «Γιατί δεν είμαι Συντηρητικός» (Why I Am Not a Conservative) που περιλαμβάνεται ως επίλογος του Συντάγματος της Δημοκρατίας, στο οποίο επικρίνει τον συντηρητισμό για την αδυναμία του να προσαρμόζεται στις αλλαγές των δεδομένων της ζωής των ανθρώπων και να προσφέρει ένα θετικό πολιτικό πρόγραμμα, επισημαίνοντας πως «Ή αξία του συντηρητισμού προσδιορίζεται από την αξία αυτού που συντηρεί» (Conservatism is only as good as what it conserves). Αν και αναγνώριζε ότι ο σύγχρονος συντηρητισμός έχει πολλές κοινές θέσεις ως προς τα οικονομικά με τους κλασικούς φιλελεύθερους, και ιδίως ως προς την κοινή πίστη των δύο ρευμάτων στην ελεύθερη αγορά, ο Χάγιεκ πίστευε ότι ο συντηρητισμός υποστηρίζει την ελεύθερη αγορά γιατί θέλει να «μένει ακίνητος», ενώ ο φιλελευθερισμός την υποστηρίζει γιατί «θέλει κάπου να πάει». Ο Χάγιεκ αυτοπροσδιοριζόταν ως κλασικός φιλελεύθερος, αλλά επισήμαινε ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ήδη αδύνατο να χρησιμοποιήσει κανείς τον όρο «φιλελεύθερος» με την αρχική του σημασία και στη θέση του χρησιμοποιούταν ο όρος «libertarian».
Πάντως, ο Χάγιεκ έβρισκε τον τελευταίο αυτόν όρο «εξαιρετικά απωθητικό» και πρότεινε στη θέση του τον όρο «Παλαιός Ουίγος» (Old Whig) - μία φράση που δανείστηκε από τον Εντμουντ Μπερκ (Edmund Burke). Προς το τέλος της ζωής του είπε «Γίνομαι ένας Μπερκιανός Ουίγος» (I am becoming a Burkean Whig). Πάντως ο Ουιγισμός ως πολιτικό δόγμα δεν ήταν ιδιαίτερα φιλικός προς την κλασική πολιτική οικονομία, στην οποία πίστευε με θέρμη η Σχολή του Μάντσεστερ και ο Γουίλιαμ Γκλάντστοουν. Το δοκίμιο αυτό του Χάγιεκ ενέπνευσε και άλλους φιλελεύθερους οικονομολόγους που ήθελαν να διαχωρίσουν την θέση τους από τους συντηρητικούς στοχαστές, όπως για παράδειγμα τον Τζέημς Ο. Μπιουκάναν (James W. Buchanan), ο οποίος έγραψε το δοκίμιο «Why I, Too, Am Not a Conservative: The Normative Vision of Classical Liberalism» (Γιατί ούτε εγώ δεν είμαι Συντηρητικός: Το Κανονιστικό Όραμα του Κλασικού Φιλελευθερισμού).
Ένας συνήθης, σε μεγάλο μέρος του κόσμου, όρος για τις θέσεις που εξέφραζε ο Χάγιεκ είναι ο «νεοφιλελευθερισμός». Ένας Βρετανός μελετητής, ο Σάμιουελ Μπρίταν (Samuel Brittan), συμπέρανε το 2010 πως «Το βιβλίο του Χάγιεκ [το Σύνταγμα της Ελευθερίας] πιθανότατα παραμένει ακόμη και σήμερα η πιο ολοκληρωμένη έκθεση των βασικών ιδεών της μετριοπαθούς φιλοσοφίας της ελεύθερης αγοράς που ασπάζονται οι νεοφιλελεύθεροι». Ο Μπρίταν προσθέτει πως, μολονότι ο Πλαντ (Raymond Plant) (2009) εντέλει αντιτίθεται στις ιδέες του Χάγιεκ, παρέχει για το Σύνταγμα της Ελευθερίας μια «περιεκτικότερη και πιο δίκαιη ανάλυση, ακόμα και από αυτές που έγιναν από αυτοπροσδιοριζόμενους ως υποστηρικτές του έργου».
Ο Βρετανός αναλυτής πολιτικής Μάντσεν Πίρι (Madsen Pirie), στο άρθρο του με τίτλο «Why F A Hayek is a Conservative» (Γιατί ο Χάγιεκ είναι Συντηρητικός), πιστεύει ότι ο Χάγιεκ κάνει λάθος ως προς τη φύση της συντηρητικής οπτικής. Ο Πίρι υποστηρίζει ότι οι συντηρητικοί δεν αντιτίθεται στην αλλαγή αλλά – όπως και ο ίδιος ο Χάγιεκ – αντιτίθενται έντονα σε εκείνη την αλλαγή που επιβάλλεται στην κοινωνική τάξη από φορείς εξουσίας που νομίζουν ότι ξέρουν πώς να διοικούν καλύτερα τα πράγματα. Οι συντηρητικοί, κατά τον Πίρι, θέλουν να αφήσουν την αγορά να λειτουργεί ομαλά και να της δώσουν την ελευθερία να αλλάζει και να αναπτύσσεται - αυτή είναι μια οπτική που ο Χάγιεκ μοιράζεται με τους συντηρητικούς.

Προσωπική ζωή

Τον Αύγουστο του 1926, ο Χάγιεκ παντρεύτηκε την Έλεν Μπέρτα Μαρία φον Φριτς (Helen Berta Maria von Fritsch), η οποία εργαζόταν ως γραμματέας σε γραφείο όπου εργαζόταν και ο Χάγιεκ. Απέκτησαν μαζί δύο παιδιά. Τον Ιούλιο του 1950 πήρε διαζύγιο από την Έλεν και λίγες βδομάδες αργότερα παντρεύτηκε την Έλεν Μπίτερλιχ (Helene Bitterlich), αφού μετακόμισε στην Πολιτεία του Αρκάνσας, προκειμένου να επωφεληθεί των ευνοϊκότερων νόμων περί διαζυγίου.