Παιδομάζωμα

Το παιδομάζωμα (τουρκικά: devşirme, ντεβσιρμέ) ήταν οθωμανική πρακτική απαγωγής νέων αγοριών, κυρίως χριστιανών των Βαλκανίων, με σκοπό την ανατροφή τους ως στρατιωτών ή τη στελέχωση υπηρεσιών του σουλτάνου. Λεγόταν και «παιδολόγι» ή «γενιτσαριά». Ήταν κεντρικά οργανωμένη διαδικασία και εμπνευστής του υπήρξε ο Καρά Χαλίλ Πασάς, μεγάλος βεζίρης επί σουλτάνου Μουράτ Α΄ (βασ. 1359-1389).
Ο όρος συναντάται για πρώτη φορά σε έντυπο το 1675, στο βιβλίο "Ιστορίαι παλαιαί ... της περιφήμου πόλεως Αθήνης" του ιερέα Γεωργίου Κονταρή από τα Σέρβια. Χρησιμοποιείται επίσης (ως "παιδιομάζωμα") το 1677 από τον Νεκτάριο Ιεροσολύμων τον Κρήτα.
Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ο όρος παιδομάζωμα χρησιμοποιήθηκε από μερίδα των Μέσων Ενημέρωσης, της συντηρητικής βιβλιογραφίας, της πολιτικής και της Δημόσιας Διοίκησης στην Ελλάδα για να χαρακτηρίσει τη Αποστολή παιδιών στις Λαϊκές Δημοκρατίες από τον ΔΣΕ.

Απαρχές

Κατά τον Απ. Βακαλόπουλο το παιδομάζωμα άρχισε να εφαρμόζεται συστηματικά λίγο πριν το 1430 επί Μουράτ Β΄ ενώ νωρίτερα ίσως εφαρμοζόταν σποραδικά. Η πρωιμότερη μνεία παιδομαζώματος σε ελληνική πηγή ανάγεται στο 1395. Τότε στη Θεσσαλονίκη διατάχθηκε στρατολόγηση παιδιών από τον Βαγιαζίτ Α΄. Η μαρτυρία είναι μια παρηγορητική  ομιλία του τότε αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Ισιδώρου προς τους γονείς των παιδιών με τίτλο «Ομιλία περί της αρπαγής των παίδων κατά το του αμηρά επίταγμα και περί της μελλούσης κρίσεως». Έγινε την Κυριακή των Νηστειών, 28 Φεβρουαρίου 1395. Στην ομιλία γίνεται λόγος για αναγκαστικό εξισλαμισμό των παιδιών, για τη σκληρή εκπαίδευσή τους και την εκγύμνασή τους στη χρήση σκυλιών και γερακιών.
Το παιδομάζωμα εφαρμόστηκε όταν έγινε αντιληπτό ότι το οθωμανικό κράτος δεν μπορούσε να στηριχθεί μόνο στον πληθυσμό των τουρκομάνων μωαμεθανών οι οποίοι ήταν και ολιγάριθμοι και απείθαρχοι. Έτσι επιδιώχθηκε η δημιουργία στρατού από εξισλαμισμένους χριστιανούς ώστε και να κατορθωθεί η τήρηση της πειθαρχίας αλλά και μέσω των πλεονεκτημάτων που προσφέρονταν να προσελκυσθούν και άλλοι χριστιανοί στον ισλαμισμό.
Στρατολογούνταν νεαρά αγόρια από χριστιανικές οικογένειες του οθωμανικού κράτους, τα οποία εξισλαμίζονταν και εκπαιδεύονταν ώστε να στελεχώσουν διάφορες κρατικές υπηρεσίες. Η πλειονότητα προοριζόταν για τα τάγματα του καπίκουλου, ειδικότερα τους γενίτσαρους, ενώ άλλοι κατέληγαν να υπηρετούν στο παλάτι του σουλτάνου. Αναφέρεται και ως «φόρος αίματος» σε αντιπαραβολή με τον κεφαλικό φόρο.
Τα όρια ηλικίας των αγοριών, όπως καταγράφονται σε διαφορετικές πηγές, εμφανίζουν σημαντικές αποκλίσεις, ενώ αναφέρεται ως κατώτατη ηλικία αυτή των οκτώ ετών και ως ανώτατη των είκοσι. Οθωμανικά έγγραφα, του 17ου αιώνα, συγκεκριμενοποιούν τα όρια μεταξύ 15-20 ετών. Ως προς τη συχνότητά του, αρκετές αναφορές υποστηρίζουν πως το παιδομάζωμα συνέβαινε ανά τακτά χρονικά διαστήματα, κάθε πέντε χρόνια ή κατά άλλες εκτιμήσεις ετησίως. Περισσότερο πιθανό μοιάζει πως οργανωνόταν ανάλογα με τις ανάγκες των σουλτάνων. Αντιφατικές είναι επίσης οι αναφορές στο πλήθος των παιδιών που τελικά στρατολογούνταν. Αρκετές υποστηρίζουν, μάλλον λανθασμένα, πως στρατολογούνταν μία συγκεκριμένη αναλογία παιδιών, με εκτιμήσεις που κυμαίνονται από ένα ανά πέντε αγόρια, έως ένα ανά τρία. Φιρμάνι των αρχών του 16ου αιώνα μαρτυρά πως εκείνη την εποχή ο αριθμός των παιδιών καθοριζόταν εκ των προτέρων και υπολογιζόταν να είναι ένα αγόρι 14-18 ετών ανά 40 οικογένειες.

Κατάργηση

Πρώτος επιχείρησε να το καταργήσει ο σουλτάνος Οσμάν Β΄ το 1622 και στη συνέχεια ο Μουράτ Δ΄ το ανέστειλε. Αν και ουσιαστικά εξαλείφθηκε από τα μέσα του 17ου αιώνα, απόπειρες παιδομαζώματος καταγράφονται μέχρι τις αρχές του 18ου. Το τελευταίο καταγεγραμμένο παιδομάζωμα είναι αυτό που επιχειρήθηκε στη Νάουσα το 1705, το οποίο έγινε και αιτία εξέγερσης των Ναουσαίων. Τότε ο σουλτάνος Αχμέτ Γ΄ είχε διατάξει «τάχιστα περισυλλογή και αποστολή νέων γενιτσάραων» και για την περιφέρεια της Νάουσας υπήρχε η εντολή για επιλογή 50 νέων «κατά το κρατούν παλαιόν έθιμον». Οι Ναουσαίοι εξεγέρθηκαν  υπό τον αρματολό Ζήση Καραδήμο και τους δύο γιούς του Βασίλη και Δημήτρη και σκότωσαν τον σελιχτάρη (τον υπεύθυνο του παιδομαζώματος) και τους δύο συνοδούς του. Σχημάτισαν σώμα από 100 και πλέον άνδρες και άρχισαν να ληστεύουν και να σκοτώνουν τους μουσουλμάνους στην ύπαιθρο των καζάδων Βέροιας και Νάουσας. Μετά από αυτό, οι Τούρκοι σχημάτισαν ένοπλο σώμα από 1.000 μουσουλμάνους που καταδίωξαν τους επαναστάτες και στα μέσα Ιουνίου τους περικύκλωσαν στα στενά της Αραπίτσας κοντά στη Νάουσα. Στη μάχη που έγινε σκοτώθηκε ο Ζήσης Καραδήμος, ενώ οι γιοί του και άλλοι συνελήφθησαν και σκοτώθηκαν μέσα στη Βέροια. Δεν είναι γνωστό, ωστόσο, αν μετά από αυτό έγινε η στρατολόγηση των 50 νέων. Αυτό είναι το τελευταίο γνωστό περιστατικό παιδομαζώματος, ωστόσο σώζεται επίσης βεράτιο του 1150/1738 με το οποίο εξαιρείται ο γιος Χριστιανού υποτελούς από το παιδομάζωμα.