Δολίχη Λάρισας

Η ονομασία

Δολιχός (δολιχή, δολιχόν) σημαίνει: μακρύς, επιμήκης. Ενδέχεται, λοιπόν, η Δολίχη να οφείλει την ονομασία της στο στενόμακρο σχήμα της. Ο Δόλιχος είναι και το αγώνισμα δρόμου μεγάλου μήκους, αρχαίο ολυμπιακό άθλημα το οποίο εισήχθη στην 15η Ολυμπιάδα το 720 π.Χ. Η απόσταση που διένυαν οι αθλητές ανερχόταν σε 24 στάδια και ισοδυναμούσε περίπου με 4.614,48 μέτρα. Είναι πιθανό να υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ του Δόλιχου και της Δολίχης. Με το όνομα Δολίχη συναντάμε στην αρχαιότητα, εκτός από την Περραιβική, το όνομα των χωριών Ντολούκ ή Ντελούκ της σημερινής Συρίας, το νησί Ικαρία του Αιγαίου, το οποίο ονομαζόταν Μακρίς ή Δολίχη, και το σημερινό Μεγανήσι που βρίσκεται κοντά στη Λευκάδα. Για τη θεσσαλική Δολίχη το παλιότερό της όνομα ήταν Ντούχλιστα (Δούχλιστα).

Ιστορία

Στη Δολίχη βρέθηκαν ίχνη προϊστορικών οικισμών σε διάφορες περιοχές. Νεολιθικός οικισμός τύπου μαγούλας της αρχαιότερης νεολιθικής, δηλαδή, από τους παλαιότερους στη Θεσσαλία (6.500 π. Χ. – 5800 π. Χ.) με διάμετρο, περίπου, 150 μ. Πρόκειται για μία χαμηλή έξαρση με ύψος, περίπου, δύο μέτρα και εντοπίστηκς μέσα στο χωριό Δολίχη. Η ποιότητα των αγγείων και των εργαλείων είναι σε πολύ υψηλό επίπεδο και δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από τους άλλους οικισμούς της Θεσσαλίας. Είναι ο βορειότερος νεολιθικός οικισμός που γνωρίζουμε ως τώρα για τη Θεσσαλία σε συνδυασμό της Τοπόλιανης Πυθίου. Η θέση του είναι κομβική, γιατί βρίσκεται στον άξονα στενών Σαρανταπόρου - Πέτρας, τα οποία είναι σημαντικά περάσματα ακόμη και για τα Νεολιθικά χρόνια. Στην ευρύτερη περιοχή της Δολίχης υπάρχουν ενδείξεις ύπαρξης και παλαιολιθικών εργαλείων. Στο ύψωμα Αϊ-Λιάς, ακόμη, εντοπίστηκε η ύπαρξη νεολιθικής κεραμικής.
Οι Θεσσαλοί στα τέλη του 12ου αι. π. Χ., περίοδο παρακμής του μυκηναϊκού κόσμου και μετακίνησης φυλετικών ομάδων, ήλθαν από την Ήπειρο στη δυτική Θεσσαλία. Οι Θεσσαλοί εξαπλώθηκαν από την πεδινή Θεσσαλία έως και τον 9ο αι. π. Χ. αποκτώντας πολιτική οντότητα και υποτάσσοντας τους παλαιούς κατοίκους, οι οποίοι έγιναν δουλοπάροικοι τους, δηλαδή Πανέστες. Περιόρισαν, απώθησαν και κυριάρχησαν στους λαούς των γύρω ορεινών περιοχών: τους Περραιβούς, Μάγνητες, Αχαιούς Φθιώτες, Μαλιείς, Αινιάνες, Οιταίους, οι οποίοι πλέον μας είναι γνωστοί από τις αρχαίες πηγές ως «περίοικοι» ή «σύμμαχοι» των Θεσσαλών. Έγιναν λοιπόν υποτελείς τους. Παρ΄ όλα αυτά ποτέ δεν έσβησε από τους Περραιβούς η τάση για αυτονομία και ανεξαρτητοποίηση. Έμειναν ενωμένοι με κρίκο τα φυλετικά τους χαρακτηριστικά και τους βρίσκουμε να συμμετέχουν στη Δελφική Αμφικτιονία με 2 ψήφους.
Στις αρχές του 5ου αι. π. Χ. ολόκληρη η Ελλάδα συγκλονίζεται από την περιπέτεια των Μηδικών πολέμων. Οι Περραιβοί ακολουθώντας τους Θεσσαλούς αναγκάστηκαν να μηδίσουν και από την περιοχή τους θα περάσει η στρατιά του Ξέρξη κατευθυνόμενη στη Νότιο Ελλάδα. Με αφορμή αυτό το πέρασμα του Ξέρξη τεκμηριώνεται η σημαντικότητα της Περραιβίας λόγω των περασμάτων της. Από την Περραιβία διέρχονται όλοι οι δρόμοι που συνδέουν τη Μακεδονία με τη νότια Ελλάδα. Η κοιλάδα του Τιταρήσιου αποτελούσε το δρόμο της διαβάσεως από την Πέτρα προς την Μακεδονία και εχρησιμοποιείτο κατά προτίμηση σε πολέμους για να παρακαμφθεί η κοιλάδα των Τεμπών. Ο δεύτερος, μεταξύ του Τιταρήσιου και των Καμβουνίων, είναι τα γνωστά στενά της Βολουστάνας ή Σαρανταπόρου. Μια τρίτη διάβαση είναι αυτή που οδηγεί από την Λεπτοκαρυά-Ζηλιάνα-Ασκουρίδα προς Γόννους και τέλος στα ανατολικά όρια της Περραβίας, η κοιλάδα των Τεμπών. Για το λόγο αυτό η περιοχή άλλαξε πολλές φορές κυρίαρχο και κατεχόταν εναλλάξ από τους Περραιβούς, τους Μακεδόνες ή από τους Θεσσαλούς.
Η Περραιβία μνημονεύεται από τον Ηρόδοτο όταν περιγράφει την εισβολή των στρατευμάτων του Ξέρξη στη Θεσσαλία. Η διέλευση των περσικών στρατευμάτων από την Περραιβία τεκμηριώνεται από τους δυο χρυσούς δαρεικούς που βρέθηκαν στις ανασκαφές της Αζώρου.
Από το 480/70 π.Χ. τέλη του 5ου αι. χρονολογούνται τα πρώτα νομίσματα του Κοινού των Περραιβών. Στα χρόνια του Πελοποννησιακού πολέμου η κατάστασή τους επιδεινώνεται, γίνονται φόρου υποτελείς στη Λάρισα, η οποία τους εξουσιάζει εκ μέρους όλων των Θεσσαλών. Αποτέλεσμα του γεγονότος αυτού είναι ότι το κοινό των Περραιβών σταματά να κόβει νομίσματα εκτός από μεμονωμένες πόλεις (Φαλάννα, Γόννοι). Παράλληλα στα τέλη του 5ου αι. και στις αρχές του 4ου οι Μακεδόνες προσπαθούν να αποκτήσουν επιρροές στην περιοχή και την διεκδικούν για λογαριασμό τους. Τελικά οι πόλεις της Περραιβικής Τρίπολης δηλ. Πύθιο, Άζωρος και Δολίχη συνενώνονται σε μία μικρότερη ομοσπονδία με κοινό τοπικό δήμαρχο. Για τη σπουδαία «Περραιβική Τρίπολη», οι κάτοικοι της οποίας, μεταξύ τους αποκαλούνταν «Τριπολίται», ο αρχαιολόγος Αρβανιτόπουλος διατύπωσε ότι ο σύνδεσμος των τριών αυτών πόλεων θα πρέπει να θεωρηθεί ως η αρχαιότερη αμφικτιονία στον ελλαδικό χώρο. Βορειότερα στη Θεσσαλία ήταν ο πιο σημαντικός φύλακας των περασμάτων από τη Μακεδονία προς τη Θεσσαλία και αντίστροφα και τις περισσότερες φορές ήταν το πεδίο μάχης των ξένων επιδρομών και γι’ αυτό, πιθανόν, δεν διασώζονται έργα τέχνης καθώς και περισσότερα στοιχεία του πολιτισμού της. Σε ανασκαφές της αρχαιολογικής υπηρεσίας που έγιναν στο Πύθιο βρέθηκαν δύο νομίσματα του Κοινού των Τριπολιτών, τα οποία έχουν στη μία τους πλευρά τρίποδα και την επιγραφή «Τριπολιτάν». Το Κοινό των Τριπολιτών περιήλθε στην εξουσία του Αμύντα Γ΄. Η δεκαετία του 370 π. Χ. είναι η περίοδος της ηγεμονίας του Ιάσονα των Φερών σε όλη τη Θεσσαλία στον οποίο υποτάσσονται και οι Περραιβοί το 374/3 π.Χ.
Στα μέσα του 4ου αι. π.Χ. ο Φίλιππος Β΄ με μια σειρά  στρατιωτικών επεμβάσεων «ελευθερώνει» τη Θεσσαλία μαζί με την Περραιβία από τους ηγεμόνες των Φερών για να τους θέσει κάτω από τη δική τους κυριαρχία. Η Περραιβία θα μείνει υπό μακεδονική κυριαρχία για 1,5 αιώνα καταβάλλοντας στον Φίλιππο τον φόρο που πλήρωνε πριν στη Λάρισα. Ο Φίλιππος τους αφαιρεί τη μία από τις 2 ψήφους της Δελφικής Αμφικτιονίας και στο εξής ψηφίζουν μαζί με τους Δόλοπες. Από ανασκαφές στο Πύθιο πιστοποιείται αυτή η επιρροή των Μακεδόνων στην περιοχή, η οποία διαφαίνεται πρωτίστως σε κάποιες επιγραφές – επιστολές των Μακεδόνων βασιλιάδων προς τους ντόπιους τοποτηρητές –επιστάτες τους. Στις επιγραφές δίνονται οδηγίες προς αυτούς για να διευθετήσουν κάποια θέματα, π.χ. μία επιγραφή αναφέρεται στη μάχη της Ελασίας το 222 π.Χ., όπου ο Μακεδόνας βασιλιάς επιβάλλει κατά κάποιο τρόπο στον τοποτηρητή του να αποκαταστήσει τους Τριπολίτες συμμάχους του γιατί βοήθησαν τους Μακεδόνες εναντίον των Σπαρτιατών.
Στα ελληνιστικά χρόνια, το βασίλειο των Σελευκιδών ήταν, όπως αναφέρει ο Αρριανός, το μεγαλύτερο από τα ελληνιστικά βασίλεια.  Καταλάμβανε τη Συρία από τον Ευφράτη μέχρι τη θάλασσα και την ενδοχώρα της Φρυγίας. Η ανάγκη δημιουργίας νέων πόλεων, οι οποίες θα είχαν ελληνικά ονόματα και ελληνική οργάνωση, χαρακτηρίζει το βασίλειο των Σελευκιδών. Οι νέες πόλεις ιδρύθηκαν στην Ασία, διότι οι βασιλείς έπρεπε να επικρατήσουν σε πληθυσμούς που τους διέκρινε η ανομοιογένεια. Πολλές από τις νέες πόλεις, που ιδρύθηκαν στις απέραντες εκτάσεις της Ανατολής, είχαν ελληνικά ονόματα. Άλλες, από οικισμοί εξελίχθηκαν σε πόλεις και μετονομάσθηκαν με ελληνικά τοπωνύμια, αφού εισήλθαν νέοι κάτοικοι Μακεδόνες. Νέες πόλεις ιδρύθηκαν και για στρατιωτικούς σκοπούς, όταν το κέντρο βάρους της εξουσίας του Σέλευκου, από την Περσία μεταφέρθηκε στη Συρία, φοβούμενος τις επεκτατικές πρωτοβουλίες του Δημητρίου, γιου του Αντίγονου, που αποσκοπούσαν στην επέκταση της κυριαρχίας του στη Μικρά Ασία. Άποικοι από την αρχαία Δολίχη, έκτισαν σε ανάμνηση της πατρίδας τους την Δολίχη στη βόρεια Συρία.
Το 196 π.Χ. ο Ρωμαίος Κόιντος Φλαμινίνος νικά τον Φίλιππο και αυτή η νίκη σημαίνει το τέλος του Β΄ Μακεδονικού και την απελευθέρωση περιοχών μεταξύ αυτών και της Περραιβίας, η οποία συγκροτείται ως πολιτικά αυτόνομο κράτος και το Κοινό ανασυστήνεται. Ξανακόβει νομίσματα σε χαλκό ενώ υπάρχουν και επιγραφικές μαρτυρίες για την ύπαρξη του αυτόνομου Κοινού. Δυστυχώς η περίοδος αυτή της αυτονομίας ήταν βραχύβια. Το 146 π.Χ. με την οριστική υπαγωγή της Ελλάδας στους Ρωμαίους η περιοχή των Περραιβών προσαρτήθηκε στους Θεσσαλούς, οπότε το Κοινό τους έσβησε ως αυτόνομο δημιούργημα. Παρ΄ όλα αυτά οι Περραιβοί διατήρησαν την αντιπροσώπευσή τους στη Δελφική Αμφικτιονία με μια ψήφο. Όμως η διευθέτηση των αμφικτιονικών υποθέσεων από τον Αύγουστο γύρω στο 30 π.Χ. σημαίνει το τέλος της ονομαστικής τους, τουλάχιστον, αυθυπαρξίας. Ο Αύγουστος τους αφαιρεί την ψήφο τους και τους συνενώνει με τους Θεσσαλούς οπότε και εξαφανίζονται από την Ιστορία και δεν αναφέρονται πλέον στις Ιστορικές πηγές.

Θέση της Αρχαίας Δολίχης

Ο Γάλλος περιηγητής Leon Heuzey, κατά το 1860, αναφέρει στο έργο του ότι θα τοποθετούσε καλύτερα τη μία από τις 3 πόλεις της Τριπολίτιδος, ανάλογα με τα ερείπια που συναντούμε προχωρώντας προς τα δυτικά, σε απόσταση ενός μιλίου, στο ΚΑΣΤΡΙ και ότι κάποτε εκεί υπήρξε οχυρωμένη πόλη και βρέθηκαν νομίσματα και επιγραφές.
Ο Νικόλαος Γεωργιάδης, γιατρός, πολιτικός και ιστορικός, αναφέρει ότι η θέση της αρχαίας Δολίχης είναι στη γνωστή θέση «Καστρί». Ο Γεωργιάδης, μεταξύ και άλλων ερευνητών, ανέφερε την ύπαρξη τειχών στο λόφο του Πρ. Ηλία της Δολίχης, τα οποία δεν έχουν επιβεβαιωθεί γιατί δεν έχει γίνει συστηματική έρευνα από την αρμόδια αρχαιολογική υπηρεσία. 
Ο αρχαιολόγος  Απόστολος Αρβανιτόπουλος γράφει ότι: «Δολίχη δέ επί της θέσεως Καστρί παρά τό χωρίον Δούχλιστα, ου τό όνομα φαίνεται ον τό Δολίχης αυτής παρεφθαρμένο τήν γνώμην ταύτην, ην πάντες σχεδόν οί νεώτεροι γεωγράφοι, απεδέχθησαν…». 
Και ο γερμανός αρχαιολόγος Friedrich Stahlin αναφέρει ότι: «Εάν η Άζωρος βρισκόταν όπου είναι τώρα η Βουβάλα, τότε η Δολίχη πρέπει να αναζητηθεί στα ανατολικά της, μια και στο Λυκούδι, περίπου, χωρίζεται ο δρόμος ανάμεσα στις δύο πόλεις. Πέρα από αυτό, η Δολίχη βρισκόταν οπωσδήποτε στα βόρεια της Τριπολίτιδας, μια και συνόρευε με την Ελιμιώτιδα.
Στο 5ο Φεστιβάλ "Περραιβική Τρίπολις" που διεξήχθη στη Δολίχη την 7η Ιουλίου 2012, η αρχαιολόγος Ασημίνα Τσιάκα της ΙΕ΄ Εφορείας Κλασικών και Προϊστορικών Αρχαιοτήτων Λάρισας ανέφερε ότι τα νέα στοιχεία από τις ανασκαφές της 7ης ΕΒΑ, το πλούσιο υλικό που κάθε μέρα προστίθεται στα παλιότερα ευρήματα και η διεξοδικότερη επιφανειακή έρευνα στην περιοχή ενισχύουν την πεποίθηση ότι η αρχαία Δολίχη πρέπει να τοποθετηθεί οριστικά στον αρχαιολογικό χώρο Καστρί Δολίχης, επιβεβαιώνοντας τις απόψεις των αρχαίων περιηγητών. Η πόλη του Σαρανταπόρου για την οποία επικράτησε η άποψη, για κάποιο διάστημα, ότι είναι η αρχαία Δολίχη, είναι μεν μία σημαντική οχυρωμένη θέση, περιορίζεται όμως κυρίως στα ελληνιστικά χρόνια.
Η Δολίχη, λοιπόν, στην αρχαιότητα, πιθανότατα, βρισκόταν στη σημερινή της θέση και εκτεινόταν στη νοτιοδυτική πλευρά του Αϊλα μέχρι και το Καστρί, με την ακρόπολη της στο κωνικό ύψωμα του Αϊλιά. Εκεί φαίνεται και το χαρακτηριστικό «στεφάνι» γύρω από την κορυφή του Αϊλιά. Εξάλλου, και το γεγονός ότι μέχρι σήμερα αποκαλείται «στεφάνι» αποτελεί ένδειξη της ύπαρξης αρχαίου κάστρου. Ίσως λόγω του ιδιαίτερου κλίματος (απότομες μεταβολές της θερμοκρασίας) να έσπασαν και να θρυμματίσθηκαν τα ασβεστολιθικά πετρώματα ή το υλικό του κάστρου να χρησιμοποιήθηκε για νεότερες οικοδομές. Οι αλλεπάλληλες εχθρικές εισβολές, ακόμη, ίσως να συντέλεσαν στην καταστροφή του.