Κρίστιαν φον Έρενφελς

Ψυχολογία Gestalt

Η ιδέα του Gestalt έχει τις ρίζες της στη σκέψη των Γκαίτε και Ερνστ Μαχ, με ιδρυτή της σχετικής σχολής ψυχολογίας τον Μαξ Βερτχάιμερ. Στη σύγχρονη φιλοσοφία όμως η έννοια του Gestalt εισάχθηκε από τον φον Έρενφελς στο περίφημο έργο του Über Gestaltqualitäten («Επί των ποιοτήτων της μορφής», 1890). Αυτός και ο Έντμουντ Χούσερλ φαίνεται να εμπνεύσθηκαν από το έργο του Μαχ Beiträge zur Analyse der Empfindungen (1886) για να διατυπώσουν τις πολύ παρόμοιες έννοιες του Gestalt και του Figural Moment αντιστοίχως.
Η ανάλυσή του σχετικά με τη μεταφορά μιας μελωδίας σε ένα άλλο κλειδί έγινε πολύ γνωστή. Ο φον Έρενφελς εξήγησε ότι μια μελωδία αποτελείται μεν από μεμονωμένους ήχους, αλλά είναι κάτι πολύ περισσότερο από το άθροισμα αυτών των μουσικών φθόγγων. Οι μεμονωμένες νότες θα μπορούσαν να ενωθούν σε τελείως διαφορετικές μελωδίες, ενώ η μελωδία θα παρέμενε η ίδια αν μεταφερόταν σε ένα άλλο κλειδί και περιείχε απλούς τόνους. Αυτή τη νέα άποψη, μια «σύλληψη του όλου» σε σχέση με τα μέρη του, ο Έρενφελς την ονόμασε Gestaltqualitäten («ποιότητες της μορφής»).
Συγκρίνετε με τον Αριστοτέλη: «Στην περίπτωση όλων των πραγμάτων που αποτελούνται από αρκετά μέρη και το όλον δεν είναι μία απλή συσσώρευσή των μερών, αλλά είναι ένα ιδιαίτερο «κάτι» πέραν των μερών του, πρέπει να υπάρχει κάποιος ενοποιητικός παράγοντας».

Μονογαμία και πολυγαμία

Ο Έρενφελς σε πολλά γραπτά του επιχειρηματολόγησε εναντίον της μονογαμίας και υπέρ της ουτοπίας μιας πολυγυνικής κοινωνίας. Υποστήριξε ότι η μονογαμία εμπόδιζε τη δαρβινιστική λογική της αναπαραγωγής, κάτι που θα είχε καταστροφικό αποτέλεσμα στην κοινωνία από πολιτιστικής-βιολογικής απόψεως. Με αυτές τις θεωρίες ο Έρενφελς εξέθεσε τον εαυτό του σε μαζικές επικρίσεις, καθώς υποστήριξε αδιανόητες ιδέες για τις συμβάσεις του καιρού του και του Δυτικού κόσμου. Η βάση τους αναπτύσσεται σε μια σειρά δοκιμίων που δημοσιεύθηκαν σε αρκετά επιστημονικά περιοδικά της Γερμανίας και της Αυστρίας μεταξύ του 1902 και του 1910. Σε αυτά ο φιλόσοφος αρχίζει με το επιχείρημα ότι οι άνθρωποι δεν είναι από τη φύση τους μονογαμικοί και ότι η μονογαμία εισάχθηκε στην Ευρώπη με τον Χριστιανισμό. Σε πολλά είδη ζώων, όπως στις φάλαινες, στους ελέφαντες, στα λιοντάρια, κλπ., το ισχυρότερο αρσενικό έχει ένα χαρέμι, κάτι που για τον Έρενφελς αποτελούσε επαρκή απόδειξη ότι αυτό ήταν το προοριζόμενο από τη φύση και για την ανθρωπότητα. Αν και δεχόταν ότι η μονογαμία είχε μερικές θετικές πλευρές, όπως τη «σιδηρά πειθαρχία» που είχε επιβάλει στους Ευρωπαίους άνδρες, συνολικά οι Ευρωπαίοι είχαν υποφέρει από αυτή την αφύσικη κατάσταση, που επηρέαζε σοβαρά τη δαρβινική πρόοδο, η οποία εξασφάλιζε την επιβίωση του καταλληλότερου: ο Έρενφελς ήταν φανατικός κοινωνικός δαρβινιστής. Είναι ενδιαφέρον σχετικώς ότι ο γιος του ασπάσθηκε το Ισλάμ.
Κατά τον Έρενφελς, η μονογαμία ήταν «ο τύπος εκείνος σεξουαλικής ζωής που αντιστοιχεί στις ανάγκες και στις δυνατότητες των γυναικών, σε βάρος των ανδρών». Ο Έρενφελς πίστευε πως οι γυναίκες είναι εκ φύσεως μονογαμικές και το μόνο που επιθυμούσαν ήταν ένας καλός σύζυγος για να τις προσέχει. Πίστευε επιπλέον ότι όλα τα κοινωνικά προβλήματα προκαλούνταν από την αφύσικη κατάσταση της χριστιανικής μονογαμίας, η οποία προκαλούσε έναν διχασμό ανάμεσα στην «ημερήσια συνείδηση» του άνδρα, κατά την οποία πίστευε στον χριστιανικό γάμο, και στη «νυκτερινή του συνείδηση», τη σύμφωνη με τη φυσιολογικά επιθετική, ανιμιστική σεξουαλική επιθυμία του. Αυτός ο διχασμός προκαλούσε στους άνδρες όλων των ειδών τα ψυχικά τραύματα και τους οδηγούσε σε παράλογες, και συχνά βίαιες, συμπεριφορές.
Σε τελευταία ανάλυση, ο Έρενφελς υποστήριξε ότι η μονογαμία βρισκόταν στη ρίζα του λεγόμενου «Κοινωνικού Ζητήματος», καθώς ενθάρρυνε τους άνδρες να αφήνουν τις περιουσίες τους στα παιδιά τους, κάτι φυσικό μεν κατά τον Έρενφελς, αλλά «πολύ συχνά αντίθετο με το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης» Ως αποτέλεσμα της διανομής του πλούτου με «προνομιακό» αντί αξιοκρατικό τρόπο, οι φτωχοί αισθάνονταν αδικημένοι, οπότε ψήφιζαν τα σοσιαλιστικά κόμματα, που υπόσχονταν την ισότητα. Ο φον Έρενφελς πίστευε πως οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους άνισοι και ότι η διεκδίκηση για παγκόσμια ισότητα των ανθρώπων έπρεπε να καταπολεμηθεί ως κάτι το εξ ολοκλήρου αφύσικο.

Ο «Κίτρινος Κίνδυνος»

Ο Έρενφελς είχε παραλλήλως εμμονή με τον φόβο του «Κίτρινου Κινδύνου», δηλαδή πίστευε ότι οι λαοί της ανατολικής Ασίας αποτελούσαν θανάσιμη απειλή για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Συγκεκριμένα, εκατό και πλέον χρόνια πριν την εποχή μας έγραψε ότι αν δεν γινόταν τίποτε για να σταματήσει την άνοδο της Κίνας, «θα οδηγήθούμε στον εκμηδενισμό της λευκής φυλής από την κίτρινη φυλή».
Από το 1895 και μετά ο φιλόσοφος επηρεάστηκε και από τη σχετική προπαγάνδα που εκπορευόταν από τη γερμανική κυβέρνηση, με τον Αυτοκράτορα Γουλιέλμο Β΄ να προειδοποιεί επανειλημμένα για την υποτιθέμενη ασιατική απειλή προς τη Δύση. Καθώς ο Έρενφελς ήταν ενεργός σε διάφορους συλλόγους φίλων του Βάγκνερ στη Βιέννη, γνωρίστηκε με τον πρίγκιπα Φίλιππο του Όιλενμπουργκ, προσωπικό φίλο του Γουλιέλμου, πρέσβυ της Γερμανίας στην Αυστροουγγαρία και προαγωγό του φόβου του Κίτρινου Κινδύνου.
Κατά τον Έρενφελς οι Ασιάτες ήταν ιδιαιτέρως επικίνδυνοι εχθροί των Ευρωπαίων, επειδή στην Άπω Ανατολή της εποχής εκείνης η πολυγαμία ήταν αποδεκτή ως φυσικό μέρος της κοινωνικής τάξεως. Ως αποτέλεσμα, οι γενετικώς ανώτεροι από τους Ασιάτες άνδρες αποκτούσαν όσο περισσότερα παιδιά ήταν δυνατό με όσο περισσότερες γυναίκες ήταν δυνατό, ενώ οι γενετικώς ανώτεροι από τους Ευρωπαίους άνδρες αποκτούσαν παιδιά από μία μόνο γυναίκα. Επομένως ήταν μόνο ζήτημα χρόνου προτού αυτό το γενετικό πλεονέκτημα επιτρέψει στους Ασιάτες να καταστρέψουν τον Δυτικό πολιτισμό. Ως κοινωνικός δαρβινιστής και ρατσιστής, ο Έρενφελς έβλεπε όλη την ανθρώπινη ιστορία ως έναν διαρκή φυλετικό αγώνα, με τις καταλληλότερες «φυλές» να επιβιώνουν. Ο ίδιος έπαιρνε ως δεδομένο ότι οι λευκοί και οι Ασιάτες ήταν παντοτινοί φυσικοί εχθροί. Στο μυαλό του, το γεγονός ότι οι Κινέζοι ήταν ικανοί να εργάζονται σκληρά ενώ έτρωγαν λιγότερο φαγητό από τους Ευρωπαίους, σηματοδοτούσε ότι η Ασιατική «ράτσα» άρχιζε χάρη στην πολυγαμία να καθίσταται η ισχυρότερη, πιο «σκληροτράχηλη ράτσα». Κατά τον Έρενφελς, αν αυτή η πρόοδος επιτρεπόταν να συνεχισθεί, τότε η «όμορφη φυλή των Αρείων», τους οποίους παρομοίαζε με «καθάρια ρυάκια του βουνού» και «με το αγνότερο και λευκότερο γάλα», θα σαρώνονταν από ασιατικούς «χειμάρρους βορβόρου». Οι ρατσιστικοί αντι-ασιατικοί μεταναστευτικοί νόμοι, όπως η Πράξη Αποκλεισμού των Κινέζων στις ΗΠΑ, αποτελούσαν ένα καλό πρώτο βήμα, αλλά ήσαν ανεπαρκείς για να σταματήσουν την άνοδο της «σκληροτράχηλης και γόνιμης ράτσας των Μογγόλων».>

Η «λύση» του Έρενφελς

Ο Έρενφελς πρότεινε ως λύση την κατάργηση της μονογαμίας και τη δημιουργία μιας νέας τάξεως πραγμάτων, βασισμένης στην πολυγαμία. Για αρχή, το Κράτος θα ανελάμβανε τον πλήρη έλεγχο της ανθρώπινης σεξουαλικότητας. Στη νέα κοινωνία του φιλοσόφου, ο «υψηλότερος σκοπός» θα ήταν η «βελτίωσις της ανθρωπίνης κράσεως» και για τον λόγο αυτόν θα επιτρεπόταν μόνο στους καταλληλότερους λευκούς άνδρες να αναπαράγονται. Μόνο οι λευκοί που θα αποδείκνυαν ότι είναι «κοινωνικοί νικητές» θα επιτρεπόταν να νυμφεύονται, με τον αριθμό των γυναικών που θα μπορούσε να έχει ο καθένας να βασίζεται στον βαθμό της επιτυχίας του. Στη νέα αυτή κοινωνία ο ρομαντικός έρωτας θα καταπιεζόταν και οι σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών θα ήταν μόνο σεξουαλικές.
Για τους άνδρες που ήταν «κοινωνικά ηττημένοι», ένας αριθμός κατώτερων γενετικώς γυναικών θα στειρωνόταν από την πολιτεία και θα μετατρέπονταν στην «τάξη των εταιρών», που θα έμπαιναν κατά μέρος για σεξουαλική χρήση από τους παραπάνω άνδρες σε πορνεία. Αφού κατά τον Έρενφελς αυτό που ήθελαν οι άνδρες από τις γυναίκες ήταν μόνο το σεξ, και όχι η αγάπη, σε αυτή τη νέα κοινωνία οι άνδρες δεν θα υπέφεραν από τα ψυχολογικά προβλήματα που προκαλούσε η μονογαμία, τελειώνοντας έτσι τον «διχασμό». Επειδή η νέα κοινωνία θα ήταν αξιοκρατική, ολόκληρο το «Κοινωνικό Ζήτημα» θα επιλυόταν, καθώς δεν θα υπήρχε πλέον κληρονομούμενος πλούτος και προνόμια.
Για την οριστική εκμηδένιση του «Κίτρινου κινδύνου», ο φιλόσοφος πρότεινε τα «λευκά έθνη» να συμμαχήσουν για να κατακτήσουν όλα τα ασιατικά, προτού να είναι πολύ αργά, και να δημιουργήσουν μία νέα παγκόσμια φυλετική τάξη, με κληρονομικό, φυλετικώς καθοριζόμενο σύστημα από «κάστες»: οι λευκοί θα αποτελούσαν τις ολιγαρχικές κάστες στρατιωτικών και διανοητών, ενώ οι Ασιάτες και οι μαύροι τις κάστες των δούλων που θα υποστήριζαν τους λευκούς. Σε δοκίμια που δημοσίευσε το 1903 και το 1904 ο Έρενφελς υπεστήριξε ότι στη βιομηχανική εποχή, στην οποία η πλειονότητα της ανθρωπότητας θα ήταν καταδικασμένη να ξοδεύει τη ζωή της σε «εργασία μηχανικών κινήσεων που μουδιάζει τον νου», αυτό το είδος εργασίας θα γινόταν καλύτερα από «επαναληπτικούς τύπους» ανθρώπων αντί από «τύπους ανώτερης αξίας». Οι «επαναληπτικοί τύποι» ήταν βέβαια οι Ασιάτες και οι μαύροι, ενώ οι λευκοί οι «ανώτερης αξίας», προορισμένοι για δημιουργική σκέψη. Το σεξ μεταξύ μελών διαφορετικών φυλών θα ήταν έγκλημα τιμωρούμενο με θάνατο.