Τσάδα

Γεωγραφία

Η κοινότητα είναι κτισμένη, σε μέσο υψόμετρο 615 μέτρων και δέχεται μια μέση ετήσια βροχόπτωση, γύρω στα 610 χιλιοστόμετρα. Η κοινότητα βρίσκεται, σε μια απόσταση περίπου 10km από την πόλη της Πάφου. Λόγω του υψομέτρου της, η Τσάδα διακατέχεται από ένα σχετικά ήπιο κλίμα. Αρκετά ψυχρή το Χειμώνα και δροσερή το καλοκαίρι. Η Κοινότητα, αποτελείται από περίπου 1000 κατοίκους, ντόπιους και αλλοδαπούς. Η Τσάδα συνορεύει στα βορειοανατολικά, με τα χωριά Καλλέπεια, (3,5 χλμ) Λετύμπου, (6 χλμ) και Πολέμι (8 χλμ.) Συνδέεται επίσης στα δυτικά, με τον κύριο δρόμο Πάφου-Πόλης από τον οποίο, απέχει μόλις 1 χιλιόμετρο. Στα νότια συνδέεται, με το χωριό Άρμου (6 χλμ). Στα νοτιοδυτικά συνδέεται με την Τάλα και το μοναστήρι του Αγίου Νεοφύτου.

Απασχόληση κατοίκων

Η καλλιέργεια δημητριακών αλλά κυρίως η κτηνοτροφία αιγοπροβάτων ήταν οι κύριες ασχολίες των κατήκων της Τσάδας μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα. Η αμπελοκαλλιέργεια, που υπήρξε από τα παλιά χρόνια, αλλά όχι στη σημερινή της έκταση, εντάθηκε συστηματικά την δεκαετία του 1960 με μαζική φύτευση αμπελιών, ώστε να αποτελεί την κύρια απασχόληση και βασική πηγή εισοδήματος, για τους περισσότερους κατοίκους της κοινότητας. Εκτός από τα αμπέλια, στην περιοχή καλλιεργούνται τα σιτηρά, τα νομευτικά φυτά, οι χαρουπιές, οι ελιές, οι καρυδιές, οι αμυγδαλιές, λίγα φρουτόδεντρα, (μηλιές, αχλαδιές και πορτοκαλιές) και ελάχιστα λαχανικά και όσπρια.

Ονομασία

Για την ονομασία του χωριού, δεν υπάρχει έγκυρη πληροφόρηση. Διάφορες είναι οι εκδοχές που λέγονται από τους κατοίκους. Ωστόσο, η επικρατέστερη και αυτή που λέγεται από τις πιο παλιές γενιές, είναι ότι κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας το χωριό που βρισκόταν τότε χτισμένο, στις πιο χαμηλές περιοχές (περιοχή Κουρκάς), δεχόταν αρκετές παρενοχλήσεις από τους Τούρκους. Για το λόγο αυτό, οι κάτοικοι αποφάσισαν να μετακινήσουν το χωριό «Τσά – δα» όπως έλεγαν τότε, δηλαδή λίγο πιο πέρα, έτσι και έμεινε η σημερινή ονομασία του χωριού, Τσάδα. Κατά άλλους, η ονομασία του χωριού θεωρείται ότι είναι φυτώνυμη, από το φυτό αβρόσσ’ιλλα (είδος ασφόδελου) που έχει ψηλό και λεπτό ανθοφόρο καυλό, που λέγεται βίτσα (σσ. λεπτό κι ευλύγιστο ραβδί), απ’ όπου τελικά η ονομασία του χωριού Βιτσάδα, όπως, κατ’ αποκοπή, και του χωριού Τσάδα. Ωστόσο η ερμηνεία αυτή φαίνεται να είναι αρκετά παρατραβηγμένη.
Ίσως όμως, να προήλθε από το όνομα κάποιου πρώτου οικιστή, ίσως ακόμη η ονομασία να είναι αλλοιωμένη, χωρίς να γνωρίζουμε την αρχική. 
Κορφή στα δυτικά του χωριού, ονομάζεται Τσιάρτα, και ίσως ετυμολογικά να συνδέεται με την ονομασία του χωριού.  
Η προφορική τοπική παράδοση όμως λέει ότι, η ονομασία της Τσάδας πρέπει να προέρχεται από παλαιότερη μετακίνηση του πληθυσμού του χωριού. Συγκεκριμένα, ο παλαιότερος οικισμός της Κουρίας (στην τοποθεσία Κουρκά) μαστιζόταν από επιδρομές των Σαρακηνών. Σε μια τέτοια επιδρομή, όσοι κάτοικοι μπορούσαν να τρέξουν για να σωθούν πήραν τα υψώματα, ενώ οι γεροντότεροι κρύφτηκαν σε μια κοντινή βαθειά χαράδρα (το Δήμμαν), όπου ήταν και η πηγή του νερού. Οι Σαρακηνοί δεν άργησαν να εντοπίσουν τους κρυμμένους κατοίκους που τους έδεσαν και τους έφεραν πίσω στο χωριό όπου και τους έσφαξαν. Η παράδοση αναφέρει ότι "στο δήμμαν εδήσαν τους τζιαι στην Κουρκάν (Κουρία) εκουρκάσαν (έσφαξαν/έκοψαν) τους". Όσοι γλύτωσαν από την επιδρομή περιφέρονταν στα κοντινά υψώματα αναζητώντας ασφαλέστερο μέρος να κατοικήσουν. Ένα μέρος από όπου θα μπορούσαν να έχουν έγκαιρη προειδοποίηση για μια ενδεχόμενη νέα επιδρομή. Ψάχνοντας για το κατάλληλο μέρος έλεγαν το γνωστό "τσα δα πάρα πάνω, τσα δα πάρα πάνω", δηλαδή λίγο πιο εδώ, πιο πάνω, λίγο πιο εδώ, πιο πάνω, από όπου τελικά προήλθε η ονομασία του χωριού. Ενισχυτικό αυτής της προφορικής μαρτυρίας είναι οι ονομασίες δύο υψωμάτων αριστερά και δεξιά του χωριού, όπως βλέπει κάποιος προς τη θάλασσα, που ονομάζονται Βίκλα (αριστερά) και Βικλί (δεξιά). Τα ονόματα των υψωμάτων, που δείχνουν τη χρήση τους σαν παρατηρητήρια για τις επιδρομές, συγγενεύουν με το ρήμα βιγλίζω (παρατηρώ από ψηλά). Η παράδοση συνεχίζει με την αναφορά ότι όντως, τα υψώματα χρησιμοποιήθηκαν σαν παρατηρητήρια σε επόμενη επιδρομή. Οι κάτοικοι ειδοποιημένοι έγκαιρα κατέφυγαν σε σπηλιά, που βρίσκεται πολύ κοντά στο χωριό και κάτω από τον παλιό δρόμο Τσάδας Κοίλης, στο σημείο όπου το 1971-1972 έγινε ένα  κόψιμο στο βουνό για να περνά ο νέος δρόμος που οδηγεί στην Πόλη της Χρυσοχούς. Από τότε ο δρόμος για την Κοίλη άλλαξε και αρχίζει αμέσως πριν από αυτό το κόψιμο. Η είσοδος της σπηλιάς που φαινόταν ακόμα κάτω από μια χαρουπιά μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1960, βρίσκεται ανάμεσα στην αρχή του νέου δρόμου προς την Κοίλη και στον παλαιότερο δρόμο που υπάρχει ακόμα λίγο πιο ψηλά, κάνοντας μια απότομη στροφή προς τα δεξιά, ακριβώς πριν το κόψιμο στο βουνό. Σύμφωνα πάντοτε με την παράδοση, οι κάτοικοι στη βιασύνη τους να ξεφύγουν από την επιδρομή των Σαρακηνών άφησαν πίσω ξεχασμένο τον τυφλό Βιολάρη του χωριού (μάλλον για λυράρη επρόκειτο), που τον βρήκαν οι Σαρακηνοί και τον έσερναν μαζί τους με το ζόρι για να τους διασκεδάζει παίζοντας το βιολί/τη λύρα του, ενώ έψαχναν να βρουν τους κρυμμένους κατοίκους. Ο τυφλός μουσικός, σε κάποια φάση που οι Σαρακηνοί πλησίαζαν τη σπηλιά άκουσε ένα μωρό να κλαίει και για να προειδοποιήσει τη μάνα του να το κάμει να σιωπήσει, ώστε να μην προδοθούν, είπε το περίφημο "για δώσ' του κόρη το βυζίν, για βάρ' (βάλ') το κάτσε πάνω". Οι Σαρακηνοί κάτι υποψιάστηκαν μεν αλλά δεν είχαν την οξεία ακοή του μουσικού και του ζητούσαν εξηγήσεις τι σήμαιναν αυτά τα λόγια. Αυτός απάντησε ότι ήταν απλά τα λόγια του τραγουδιού. Είναι άγνωστο αν ο μουσικός επέζησε της περιπέτειας, όμως οι Τσαδιώτες γλύτωσαν.

Αξιοθέατα

Στην Κοινότητα Τσάδας υπάρχουν, η Εκκλησία της Παναγίας Χρυσελεούσας, το μοναστήρι του Σταυρού της Μίθθης και τα ξωκλήσια της Αγίας Μαρίνας, των Αγίων Κων/νου και Ελένης, καθώς επίσης και το Αγίασμα της Αγίας Ελένης. Στον οικισμό ο επισκέπτης μπορεί να επισκεφτεί  επίσης τις παλιές πετρόχτιστες βρύσες του χωριού  (Γερόλακκος, Ροδκιόν και Πηάθκια -Πηγάδια), όπως και την κεντρική εκκλησία του χωριού, Παναγία Χρυσελεούσα, με τη θαυματουργή εικόνα. Στον οικισμό μπορείτε επίσης να επισκεφτείτε το Μουσείο που αποτελεί και την πατρική οικεία του Ευαγόρα Παλληκαρίδη, στο οποίο υπάρχει ξεναγός, αλλά και το τοπικό πετρόχτιστο οινοποιείο.

Προσωπικότητες

Από τη Τσάδα, καταγόταν ο ήρωας του ένοπλου απελευθερωτικού αγώνα του 1955-59 Ευαγόρας Παλληκαρίδης.