Αντώνιος Κατήφορος

Βίος

Ο Αντώνιος Κατήφορος γεννήθηκε στη Ζάκυνθο και ήταν αθηναϊκής καταγωγής. Ήταν γιος του Αντώνιου Κατήφορου από τη Ζάκυνθο και της Μαρίας Μίχου. Η οικογένειά του ήταν μάλλον μεσοαστική που μετά από χρηματική δωρεά και αφού απορρίφθηκαν δύο φορές ενεγράφησαν στην "Χρυσή Βίβλο". Αφού μαθήτευσε στο Σχολείο της Κοινότητας της πατρίδας του και διδάχθηκε στοιχεία Φιλοσοφίας σε ιδιωτικό σχολείο δυτικών ιερέων, ήλθε στο Κωττουνιανό Ελληνομουσείο της Πάδοβας και έπειτα σπούδασε στο Ελληνικό Κολλέγιο του Αγίου Αθανασίου της Ρώμης. Ενεγράφη εκεί στις 7 Ιουλίου 1702 ως τις 9 Σεπτεμβρίου 1709. Στα δύο πρώτα έτη των σπουδών του πλήρωνε τα έξοδα των σπουδών του και από το καλοκαίρι του 1704 έγινε οικότροφος. Σπούδασε γραμματική και φιλοσοφία. Στα τελευταία έτη των σπουδών του προΐστατο και της βιβλιοθήκης. Στα 1709 διέκοψε ουσιαστικά τις σπουδές του επικαλούμενος λόγους υγείας αλλά και γιατί ήθελε να χειροτονηθεί και επειδή ήθελε να αποφύγει την ομολογία στην καθολική πίστη.
Ένα χρόνο μετά την αποχώρησή του από το Κολλέγιο χειροτονήθηκε στη Βενετία, στις 22 Δεκεμβρίου 1710, διάκονος. Επανήλθε στην γενέτειρά του και έγινε ιεροκήρυκας. Επέστρεψε στην Βενετία όπου διορίσθηκε δάσκαλος στη Φλαγγίνειο Σχολή. Παράλληλα κήρυττε στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου της Βενετίας. Μεταξύ των μαθητών του ήταν οι Ευγένιος Βούλγαρης, Νικηφόρος Θεοτόκης, Ιωάσαφ Κορνήλιος, Ιωάννης ο Λίτινος και ο Βικέντιος Δαμοδός. Επιστρέφει στη Ζάκυνθο για οικογενειακούς λόγους και διεκδικεί τη θέση του "πρωτόπαππα" το 1720, αλλά αποτυγχάνει. Διεκδικεί εκ νέου στα 1725 το ίδιο αξίωμα -επιτυγχάνοντας αυτήν την φορά- και διοικώντας την τοπική Εκκλησία από τις 28 Ιουνίου 1725 έως τις 7 Σεπτεμβρίου 1730. Λόγω του θανάτου του αρχιεπισκόπου Κεφαλληνίας και Ζακύνθου Αγάπιου Λοβέρδου διετέλεσε επίσης για ένα έτος μεταβατικός επίσκοπος Κεφαλληνίας και Ζακύνθου (1726-1727). Το 1731 ήρθε στη Βενετία όπου μεταξύ 1734 και 1740 δίδασκε τους νέους της Αδελφότητας. Παράλληλα έκανε και μεταφράσεις για λόγους βιοποριστικούς. Το 1751 έθεσε υποψηφιότητα για τοποτηρητής του μητροπολιτικού θρόνου Φιλαδελφείας χωρίς όμως το συμβούλιο της Αδελφότητας να τον εκλέξει.
Στη διάρκεια ταξιδιού του, ο πρίγκιπας Μεντζικώφ -απεσταλμένος του τσάρου Πέτρου στην Ευρώπή- ο οποίος περιόδευε με σκοπό τη συγκέντρωση και αποστολή λογίων στη Ρωσία, προσκάλεσε και τον Κατήφορο. Στη διάρκεια όμως του ταξιδιού στη Βαλτική, το πλοίο που μετέφερε τον Κατήφορο ναυάγησε στις Ολλανδικές ακτές και τότε κάποιος Εβραίος έμπορος τον βοήθησε. Ο Κατήφορος στη Χάγη γνώρισε τον Δούκα της Λωρραίνης και πρίγκιπα της Οράγγης ο οποίος τον πήρε μαζί του και τον προσέλαβε ως δάσκαλο του γιου του. Όμως, πληροφορούμενος τον θάνατο του συζύγου της αδελφής του θέλησε να επιστρέψει στην Ζάκυνθο για να τη βοηθήσει. Στάθμευσε στο Βερολίνο, όπου τον φιλοξένησε ο Φρειδερίκος Β’. Τελικά γύρισε στην πατρίδα του, όπου άνοιξε σχολείο. Πέθανε στις 8 Νοεμβρίου 1763.
Ετάφη στο ναό του Αγίου Νικολάου του Μόλου, όπου ήταν εφημέριος.

Ο Αντώνιος Κατήφορος και ο Τεκτονισμός

Ο Κατήφορος πιο παλιά είχε διωχθεί στην Ιταλία επειδή είχε αναμιχθεί στην αναταραχή που προκάλεσε ο αφορισμός του τεκτονισμού από τον Πάπα Κλήμη ΙΒ΄, χωρίς ο ίδιος να ανήκει στην οργάνωση. Συγκεκριμένα είχε συντάξει μια διατριβή εναντίον της παπικής Βούλας του 1738. Η επιχειρηματολογία του επικεντρωνόταν σε ένα καθαρά νομικό-θεωρητικό επίπεδο, αν και δεν γνώριζε το περιεχόμενό του Τεκτονισμού. Έτσι, ήταν ο πρώτος Έλληνας που δημοσίευσε μια φιλοτεκτονική απολογία. Τελικά, λόγω των αντιδράσεων της Ιεράς Εξέτασης για αυτή την αντιπαπική ενέργεια, αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Ζάκυνθο. Το καλοκαίρι του 1744 ο Άγγλος Alexander Drummond, πρόξενος του Χαλεπίου της Συρίας, ταξιδεύοντας προς την Ανατολή σταματάει για λίγο στη Ζάκυνθο. Εκεί γνωρίστηκε με τον Αντώνιο Κατήφορο. Ο Drummond έδωσε πληροφορίες στον ιερέα σχετικά με τους τέκτονες, όταν ο δεύτερος του ζήτησε πληροφορίες σχετικά με την εταιρεία αυτή για την οποία είχε διωχθεί, χωρίς όμως να σχετίζεται μαζί της. Όταν πήρε τις πληροφορίες που ήθελε, δήλωσε κατά μαρτυρία του Drummond, ενθουσιασμένος και εξέφρασε την επιθυμία να συστήσει μια στοά στη Ζάκυνθο, χωρίς όμως και να πραγματοποιήσει την επιθυμία του.

Πνευματικές επιδράσεις

Τα έργα του που έχουν σωθεί δεν έχουν φιλοσοφικό περιεχόμενο. Όμως ο γενικός προσανατολισμός του προς την αγγλική σκέψη τεκμηριώνεται από το γεγονός πως ότι σχετικά μεγάλος έμαθε την αγγλική γλώσσα. Ο Drummond μαρτυρεί πως ο Κατήφορος ήταν επιστημονικά συγκροτημένος, καθώς τού μνημόνευσε τον Ολλανδό φυσικό Graavesand, που ήταν οπαδός του Νεύτωνα. Γενικά στον Κατήφορο αποδίδεται η εισαγωγή στον ελληνικό πνευματικό χώρο η διδασκαλία της αγγλικής φιλοσοφίας. Στο Άμστερνταμ πιθανότατα γνώρισε τις ιδέες του Τζων Λοκ.

Συγγραφικό έργο

Το έργο του Κατήφορου είναι ευρύ και περιλαμβάνει μελέτες λεξικογραφικές, γραμματικές, ιστορικοβιογραφικές, θεολογικές και άλλες. Στα 1734 εκδίδεται η ελληνική Γραμματική του: Αντώνιου Κατήφορου γραμματική ελληνική ακριβεστάτη. Περιέχουσα των οκτώ του λόγου μερών τον σχηματισμόν και την σύνταξιν έτι δε και την ποιητικήν μέθοδον (Βενετία 1734). Ήταν αφιερωμένη στον Νικόλαο Καραγιάννη, πλούσιο Γιαννιώτη έμπορο και πρόεδρο της Αδελφότητας της Βενετίας. Επίσης μια Ιστορία της Παλαιάς και Νέας Διαθήκης με εικόνες πασών των υποθέσεων χαλκογραφικάς, και με εξηγήσεις εβγαλμέναις από τους Αγίους Πατέρας. Υπάρχει η μαρτυρία πως άρχισε να συγγράφει επιστημονικό λεξικό το οποίο όμως έμεινε ανολοκλήρωτο λόγω σταδιακής τύφλωσής του. Είχε φτάσει ως το γράμμα "Μ".

Ποιητικό έργο

Του αποδίδονται και κάποια ποιήματα γραμμένα στην αρχαία, την δημώδη, την λατινική και ιταλική γλώσσα. Είναι από τους παλαιότερους προσωλομικούς ποιητές και ασχολήθηκε με την σατιρική ποίηση, ενώ συνέθεσε θρησκευτικούς ύμνους και επιγράμματα. Από τις πιο γνωστές σάτιρές του είναι αυτή κατά των συνυποψηφίων του για την θέση του Πρωτόπαπα Ζακύνθου, Μπαρμπία και Μπαρζού.

Μεταφραστικό έργο

Μετέφρασε στα Λατινικά με τη βοήθεια ενός Ιταλού τα συγγράμματα του Μεγάλου Φωτίου όμως δεν το ολοκλήρωσε και δεν το τύπωσε ποτέ και κάποιους λόγους του Ιωάννη Χρυσοστόμου. Επίσης στα λατινικά συνέγραψε εγκώμιο στον Άγιο Σπυρίδωνα.

Ιστορικό έργο

Εκδήλωση των πολιτικών ευαισθησιών της επτανησιακής λογιοσύνης θεωρεί ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης τη βιογραφία του Κατήφορου για τον Μεγάλο Πέτρο. Η ελληνική κοινότητα της Βενετίας είχε ποικίλους δεσμούς με τη Ρωσία αλλά ο Κατήφορος δεν μπόρεσε να φτάσει ποτέ στη Ρωσία. Γνώρισε σημαντική απήχηση: μεταφράστηκε  και γνώρισε αρκετές επανεκδόσεις. Σαφείς είναι οι επιρροές της από ανάλογες έντυπες δυτικές ιστορίες και απηχούν το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για τον Πέτρο και τα επιτεύγματά του.

Θρησκευτικός ουμανισμός

Ο Κατήφορος ενδιαφέρθηκε για την αναμόρφωση της παιδείας, όπως φαίνεται από την επιστολή που συντάσσει στην «Γραμματική Ελληνική ακριβεστάτη». η οποία απευθύνεται σε κάποιον «Κηδεμόνα». Προέβαλε την αύξηση των σχολείων στην Ελλάδα και τη στροφή των Ελλήνων προς τις επιστήμες. Επίσης, εισήγαγε τη διάκριση επιστήμης και θρησκείας: «Καίπερ γαρ εν τη πίστει πάσα καινότης και μεταβολή κινδυνώδης τε και ψυχόλεθρος, όμως εν ταις επιστήμαις τουναντίον ξυμβέβηκεν».