Ναός της Αναστάσεως

Ιστορία

Ο Πανάγιος Τάφος βρίσκεται το κέντρο της Παλαιάς Ιερουσαλήμ. Πρόκειται για ένα πολυσύνθετο οικοδόμημα, η ποικιλία των αρχιτεκτονικών ρυθμών και οι αντιθέσεις του οποίου μαρτυρούν την τόσο μακραίωνη όσο και πολυτάραχη ιστορία του. Ο πρώτος ναός που ανεγέρθηκε στον χώρο αυτό με τη φροντίδα του Μεγάλου Κωνσταντίνου και της μητέρας του Αγίας Ελένης, γι’ αυτό και είναι γνωστός στους αρχαιολόγους ως «Κωνσταντίνειος Βασιλική», εγκαινιάστηκε το 336. Το 614 οι Πέρσες κατέλαβαν τα Ιεροσόλυμα και πυρπόλησαν τον ναό, ο οποίος αναστηλώθηκε το 626 με πρωτοβουλία του μετέπειτα πατριάρχη Ιεροσολύμων Μοδέστου (632-634). Το 936 ο ναός πυρπολήθηκε εν μέρει από τους Σαρακηνούς. Το 969 οι μουσουλμάνοι έκαψαν τον τρούλο του ναού και θανάτωσαν τον πατριάρχη Ιεροσολύμων Ιωάννη Δ’ σε αντίποινα της εκστρατείας του Νικηφόρου Φωκά. Το 1009 πυρπολήθηκε και πάλι από φανατικούς μουσουλμάνους. 
Την περίοδο 1024-1048 ο ναός ξανακτίστηκε χάρη στις φροντίδες των αυτοκρατόρων Ρωμανού Γ’, Μιχαήλ Δ’ Παφλαγόνα και Κωνσταντίνου Θ’ Μονομάχου. Στη συνέχεια, οι Σταυροφόροι κατέλαβαν τα Ιεροσόλυμα και προσέδωσαν στον ναό τη σημερινή περίπου μορφή του. Το 1187 ο Σαλαντίν εξεδίωξε τους Σταυροφόρους από τα Ιεροσόλυμα και βεβήλωσε τον ναό, τον οποίο όμως παρέδωσε τελικά στους χριστιανούς μετά από παρέμβαση του αυτοκράτορα του Βυζαντίου Ισαακίου Β’ Αγγέλου. Το 1229, με την ανακατάληψη των Ιεροσολύμων από τους Σταυροφόρους, ο ναός πέρασε στη δικαιοδοσία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας ως το 1244, οπότε με την οριστική αποχώρηση των Σταυροφόρων, ο ναός περιήλθε και πάλι στους Ορθοδόξους, που εξακολούθησαν να έχουν την κυριότητά του και μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα ο ναός υπέστη σοβαρές ζημιές από μία πυρκαγιά (1808) και δύο σεισμούς (1834, 1836). Παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες που καταβλήθηκαν κατά την αποκατάσταση των ζημιών, ο ναός παρουσίαζε θλιβερή εικόνα στις αρχές του 20ου αιώνα, ενώ υπέστη και νέες φθορές από τον σεισμό του 1927. Τελικά, μετά την συμφωνία που επήλθε μεταξύ των τριών κυριοτέρων δογμάτων, Ορθοδόξων, Ρωμαιοκαθολικών και Αρμενίων, το 1958 άρχισε μια συλλογική προσπάθεια αποκατάστασης και συντήρησης του ιερού αυτού μνημείου.

Οι απεικονίσεις του Παναγίου Τάφου

Το  πρωιμότερο  παράδειγμα  απεικόνισης του Παναγίου Τάφου εντοπίστηκε   σε  ένα  χειρό­γραφο  το  γνωστό ως ευαγγέλιο  του Καραχισάρ (περ.1180). Στην παράστα­ση  της  Άκρας  Ταπείνωσης, που  συνοδεύει  το  χωρίο  του Ενταφιασμού, απεικονίζεται  στο  βάθος  ένας  τρουλαίος  ναΐσκος. Το κτίριο, σύμφωνα  με τον Η. Belting, απεικονίζει  τον  τάφο του Χριστού και  αποτελεί  εικαστική αναφορά  στο γεγονός που εικονογραφεί η σκηνή.
Σε εικονογραφημένους μουσαμάδες που αρχίζουν να φιλοτεχνούνται από τα τέλη του 17ου αι. και μετά και οι οποίοι έχουν ως βασικό θέμα τους την Ιερουσαλήμ, ο Πανάγιος Τάφος απεικονίζεται συμβατικά-συμβολικά.

Ο Πανάγιος Τάφος και το θαύμα του Αγίου Φωτός

Τα Ιεροσόλυμα αποτελούν την πόλη στην οποία στρέφεται η σκέψη όλων των Ορθοδόξων, κυρίως κατά τις ημέρες της Μ. Εβδομάδος, αφού εκεί έλαβαν χώρα τα σημαντικότερα, για τη σωτηρία του ανθρώπου, γεγονότα: η Σταύρωση και η Ανάσταση του Χριστού. Ήδη από τις πρώτες δεκαετίες μετά την Ανάληψη του Χριστού, τα Ιεροσόλυμα έγιναν τόπος προσκυνήματος για τους Χριστιανούς, οι οποίοι έσπευδαν με ευλάβεια να προσκυνήσουν τον λόφο του Γολγοθά, τον Πανάγιο Τάφο, αλλά και τα υπόλοιπα μέρη της πόλεως που σχετίζονταν με τον Χριστό. Όμως, η σκέψη των Ορθοδόξων στρέφεται στα Ιεροσόλυμα και κυρίως στον Πανάγιο Τάφο το Μ. Σάββατο και για έναν ακόμη λόγο: διότι εκεί εμφανίζεται θαυματουργικώς το Άγιο Φως.
Κάθε Μ. Σάββατο το μεσημέρι, το Άγιο Φως εμφανίζεται θαυματουργικώς μετά την τέλεση μιας αρχαιότατης ακολουθίας, η τάξη και τα κείμενα της οποίας διασώζονται σε παλαιότατα τυπικά της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων. Η ακολουθία έχει τον τίτλο "Ακολουθία του Αγίου Φωτός" και όχι, όπως λανθασμένα αναφέρεται, "Ακολουθία της Αφής του Αγίου Φωτός", αφού το Άγιο Φως δεν ανάβει από κάποιον, αλλά εμφανίζεται. Λίγη ώρα πριν από την τέλεση της ακολουθίας, το Κουβούκλιο του Παναγίου Τάφου (δηλαδή το μικρό κτίσμα εντός του οποίου βρίσκεται ο τάφος του Χριστού) ελέγχεται εξονυχιστικά τόσο από την ισραηλινή Αστυνομία, όσο και από τους εκπροσώπους των χριστιανικών δογμάτων που κατέχουν δικαιώματα στον Ναό της Αναστάσεως (Αρμενίους και Κόπτες) και σφραγίζεται. Η θύρα του Κουβουκλίου σφραγίζεται με αγνό κερί, το οποίο 40 ημέρες πριν, καθ' όλη τη διάρκεια της Μ. Τεσσαρακοστής, λειτουργείται στον Ναό της Αναστάσεως και είναι γνωστό με την ονομασία "Αγία Σφράγιση". Με το κλείσιμο της θύρας του Παναγίου Τάφου, όλοι οι εκπρόσωποι των δογμάτων σφραγίζουν το κερί με την επίσημη σφραγίδα τους.
Λίγη ώρα αργότερα, ο Έλληνας Ορθόδοξος Πατριάρχης Ιεροσολύμων προσέρχεται στον Ναό της Αναστάσεως και κατευθύνεται προς το Ιερό Βήμα του Καθολικού (του ναού δηλαδή των Ορθοδόξων, που βρίσκεται στο κέντρο του Ναού της Αναστάσεως). Εκεί προσέρχεται κατά την τάξη αντιπροσωπία των Μονοφυσιτών Αρμενίων, καθώς και των Μονοφυσιτών Κοπτών και Μονοφυσιτών Συρίων, οι οποίοι ασπάζονται τη δεξιά του Έλληνα Πατριάρχη και ζητούν την άδεια να παραλάβουν από εκείνον το Άγιο Φως. Η εθιμοτυπία αυτή είναι απαραίτητη και στηρίζεται σε σουλτανικά διατάγματα και μετέπειτα διεθενείς συμφωνίες, οι οποίες αναγνωρίζουν την ιδιοκτησία του ελληνικού έθνους επί του Παναγίου Τάφου και του Ναού της Αναστάσεως.
Στη συνέχεια, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων, φορώντας λευκά άμφια και συνοδευόμενος από τον κλήρο του Πατριαρχείου, φθάνει μπροστά στο Κουβούκλιο του Παναγίου και Ζωοδόχου Τάφου και πραγματοποιεί λιτανεία τρεις φορές γύρω από αυτόν. Κατά τη διάρκεια της λιτανείας ψάλλεται ο αρχαίος εκκλησιαστικός ύμνος "Φως ιλαρόν", τον οποίο διαμόρφωσε ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Άγιος Σωφρόνιος (634-638) προς τιμήν του Αγίου Φωτός. Μετά το τέλος της λιτανείας, ο Πατριάρχης, φορώντας μόνο το στιχάριο, τα επιμανίκια, το επιγονάτιο και τη ζώνη, συμβολίζοντας με αυτό τον τρόπο τον άγγελο που στεκόταν έξω από τον Τάφο του Χριστού μετά την Ανάσταση, εισέρχεται στο Κουβούκλιο του Παναγίου Τάφου, συνοδευόμενος από τον Αρμένιο εκπρόσωπο, ο οποίος δεν έχει το δικαίωμα να εισέλθει μαζί με τον Πατριάρχη στον δεύτερο θάλαμο, όπου βρίσκεται ο Πανάγιος Τάφος, αλλά είναι υποχρεωμένος να αραμένει στον προθάλαμο δίπλα στον Άγ. Λίθο, έχοντας βεβαίως ορατότητα του Παναγίου Τάφου, καθώς μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου θαλάμου δεν υπάρχει πόρτα. Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων γονυκλινής προσεύχεται επί του Παναγίου Τάφου, διαβάζοντας μια συγκεκριμένη, εκτενή ευχή. Στην ανάγνωση τον βοηθάει το φως το οποίο εισέρχεται από τον μικρό τρούλο που βρίσκεται πάνω από τον Τάφο του Κυρίου, καθώς μέσα στον Πανάγιο Τάφο δεν υπάρχει καμία εστία φωτός. Ο Πατριάρχης, μετά την ανάγνωση της ευχής, παραμένει γονυκλινής και προσευχόμενος μέχρις ότου, ευδοκία Θεού, εμφανισθεί θαυματουργικώς το Άγιο Φως, από το οποίο θα ανάψει τους δύο πυρσούς του, με τους οποίος στη συνέχεια, εξερχόμενος του Κουβουκλίου, θα το μεταδώσει στους πιστούς. Τον τρόπο που εμφανίζεται το Άγιο Φως περιγράφει ο αγιοταφίτης μοναχός Μητροφάνης Παπαϊωάννου, ο οποίος, επειδή δεν πίστευε στη θαυματουργική εμφάνισή του, κρύφτηκε το 1926, από το βράδυ της παραμονής του Μ. Σαββάτου, στον μικρό τρούλο του Κουβουκλίου του Παναγίου Τάφου.
Το Άγιο Φως εμφανίζεται όχι μόνο στον Πατριάρχη, ο οποίος βρίσκεται εντός του Παναγίου Τάφου, αλλά την ίδια στιγμή και στους πιστούς, οι οποίοι βρίσκονται έξω από αυτόν, κυρίως με τη μορφή λευκού φωτός και αστραπών. Υπάρχουν περιγραφές αυτοπτών μαρτύρων περί κανδηλών του Ναού της Αναστάσεως οι οποίες, ενώ είναι σβηστές, από το πρωί του Μ. Σαββάτου ανάβουν μόνες τους από το Άγιο Φως, ενώ είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι το Άγιο Φως δεν έχει καυστικές ιδιότητες. Το θαύμα του Αγίου Φωτός είναι, όπως βεβαιώνουν αυτόπτες μάρτυρες, ένα καταπληκτικό γεγονός, αλλά και ένα θαύμα του Χριστού, προάγγελος του εορτασμού της σπουδαιότερης εορτής των Ορθοδόξων, της Αναστάσεως. Βεβαίως, το θαύμα του Αγίου Φωτός έχει και πολλούς αμφισβητίες και φανατικούς πολεμίους, οι οποίοι δεν αποδέχονται τη θαυματουργική προέλευσή του και συνήθως δεν το έχουν δει, ούτε έχουν παρευρεθεί ποτέ στη συγκεκριμένη ακολουθία.