Αηδόνι

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε από τον Γερμανό πάστορα και ορνιθολόγο Κ. Μπρεμ (Christian Ludwig Brehm, 1787 –  1864), υπό την σημερινή του ονομασία (Γερμανία, 1831). 
Η γεωγραφική διαφοροποίηση των υποειδών είναι μερικώς σταδιακή, από πληθυσμούς με σκούρο πτέρωμα, κοντύτερες πτέρυγες και ουρά στα δυτικά, σε πληθυσμούς με ανοικτόχρωμο πτέρωμα, μεγαλύτερες πτέρυγες και ουρά στα ανατολικά.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Το αηδόνι είναι πλήρως μεταναστευτικό είδος, με τον συνολικό όγκο του παγκόσμιου πληθυσμού να εκτελεί μεγάλες αποδημίες -ιδιαίτερα τα ασιατικά πτηνά-, όλες προς την Αφρική, η οποία αποτελεί την αποκλειστική επικράτεια διαχείμασης.
Φαίνεται ότι ακολουθούνται 2 μεταναστευτικές οδοί: στην κυριότερη από αυτές, οι δυτικοί πληθυσμοί του υποείδους megarhynchos ταξιδεύουν για να διαχειμάσουν στις επικράτειες μεταξύ της Σαχάρας και του τροπικού δάσους που ακολουθεί την ζώνη από την Δ. Αφρική ανατολικά προς την Ουγκάντα. Αυτοί οι πληθυσμοί αναχωρούν από τα εδάφη αναπαραγωγής μεταξύ του τέλους Ιουλίου και του Σεπτεμβρίου. Η αποδημία πραγματοποιείται σε ευρύ μέτωπο, σε γενικές γραμμές με νοτιοδυτική κατεύθυνση, οπότε τα πουλιά απαντούν σε όλη την περιοχή της Μεσογείου -περισσότερο στη δυτική πλευρά. Η -σχετική- σπανιότητα σε μεγάλο τμήμα της Β. Αφρικής και της Μέσης Ανατολής το φθινόπωρο δείχνει ότι, πιθανόν, το πέρασμα άνω από την  Μεσόγειο και την Σαχάρα πραγματοποιείται σε μία (1), χωρίς ανάπαυλα πτήση. Η άφιξη στα αφρικανικά εδάφη διαχείμασης πραγματοποιείται από τις αρχές Νοεμβρίου έως τις αρχές Απριλίου. 
Η επιστροφή στα εδάφη αναπαραγωγής πραγματοποιείται κυρίως στα τέλη Μαρτίου και τις αρχές Απριλίου, όπως δείχνουν τα εαρινά περάσματα από την Νιγηρία, αν και κάποιοι πληθυσμοί παραμένουν στην Αφρική μέχρι τις αρχές Μαΐου. Σε αντίθεση με την φθινοπωρινή αποδημία, πολλά από τα πουλιά που επιστρέφουν την άνοιξη, καταγράφονται κατά μήκος των ακτών της Β. Αφρικής και στα νησιά της Μεσογείου, ακόμα και στο εσωτερικό της Αλγερίας και της Λιβύης, που σημαίνει ότι χρησιμοποιούνται σταθμοί ανάπαυλας. 
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από την Σκανδιναβία, την Ισλανδία και την Λιθουανία, τον Νίγηρα και το Τζιμπουτί. 
Στην Ελλάδα, το αηδόνι απαντά σε όλη την επικράτεια ως καλοκαιρινός αναπαραγόμενος επισκέπτης, .  Φωλιάζει τα καλοκαίρια, τόσο στην Κρήτη  όσο και στην Κύπρο.

Μορφολογία

Το αηδόνι είναι πτηνό χωρίς κάποιο ιδιαίτερο ή εντυπωσιακό χαρακτηριστικό. Είναι απλό, μάλλον «θαμπό» σε χρωματισμούς, μεσαίου μεγέθους στρουθιόμορφο με κρυπτική συμπεριφορά που δυσκολεύει την παρατήρησή του στο πεδίο. Η άνω επιφάνεια του σώματος είναι ομοιόμορφη ελαιο-καφετί, εκτός από την πιο σκωριόχρωμη-κοκκινωπή, μακριά ουρά. Η κάτω επιφάνεια είναι λευκωπή με γκρίζα ή καφεκίτρινη απόχρωση στο στήθος και τις πλευρές, ενώ οι ταρσοί κίτρινοι-ροζ. Το πρόσωπο εμφανίζει «γλυκά» χαρακτηριστικά   που τονίζονται από τους μεγάλους μαύρους, λαμπερούς οφθαλμούς και τον αχνό οφθαλμικό δακτύλιο που τους περιβάλλει.
Τα φύλα είναι παρόμοια ενώ τα νεαρά άτομα έχουν καφεκίτρινα σημάδια στην άνω επιφάνεια του σώματος συμπεριλαμβανομένου του κεφαλιού, και αχνές λωρίδες στην κάτω. Η ουρά είναι ελάχιστα πιο ανοικτόχρωμη από των ενηλίκων.

Τροφή

Το αηδόνι  τρέφεται κυρίως με χερσαία ασπόνδυλα καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, κυρίως μυρμήγκια, σκαθάρια και αράχνες. Αργά το καλοκαίρι και το φθινόπωρο προτιμάει καρπούς (σωροκάρπια) και σπέρματα. Αναζητά την τροφή του ανάμεσα στα πεσμένα φύλλα, σπανιότερα σε γυμνό έδαφος ή ανάμεσα στα κλαδιά των δένδρων και τους βλαστούς των φυτών.

Ηθολογία

Πτηνό με εξαιρετικά κρυπτική συμπεριφορά, το αηδόνι είναι από εκείνα τα πουλιά που είναι πολύ εύκολο να τα ακούσεις, αλλά δύσκολο να τα δεις.  Αναζητά την τροφή του κάτω από τις πυκνές λόχμες και ανάμεσα στα πεσμένα φύλλα, με μικρά πηδήματα. Συνήθως κρατάει την ουρά του ανασηκωμένη και μισοανοιγμένη σε σχήμα βεντάλιας (cocked).

Γενικά

Το τραγούδι του αηδονιού είναι ιδιαίτερα αισθητό τη νύχτα, κάτι που «αντικατοπτρίζεται» στην λαϊκή του ονομασία, σε πολλές γλώσσες (αγγλ. Nightingale, γερμ. Nachtigall, ολλ. Nachtegaal, σουηδ. Sydnäktergal κ.ο.κ) Μόνο τα αζευγάρωτα αρσενικά τραγουδούν τακτικά το βράδυ, με σκοπό να προσελκύσουν έναν σύντροφο. Το τραγούδι είναι τόσο δυνατό που, τις νύχτες, μπορεί να ακουστεί μέχρι και 500 μ. μακριά.  Το ημερήσιο κελάηδημα, ιδιαίτερα τα ξημερώματα πριν από την ανατολή του ηλίου, υποτίθεται ότι είναι σημαντικό για την υπεράσπιση του ζωτικού χώρου. Τα αηδόνια τραγουδούν ακόμα πιο δυνατά σε αστικά ή ημι-αστικά περιβάλλοντα, προκειμένου να ακούγονται μέσα στον θόρυβο του εκεί περιβάλλοντος. 
Το κελάηδημα του αηδονιού δεν είναι κληρονομικό, καθώς τα νεαρά άτομα μετά την πτέρωση διασκορπίζονται στα πυκνά μέρη του δάσους και προσπαθούν να καλέσουν τους γονείς τους με «άτεχνο» τρόπο. Αργότερα, η οικογένεια επανενώνεται και, τότε είναι η περίοδος που οι ενήλικες διδάσκουν στα νεαρά πώς να τραγουδούν. Με την πάροδο της ηλικίας τα πουλιά κελαηδούν ακόμη καλύτερα, οπότε, τα ηλικιωμένα αηδόνια είναι και οι καλύτεροι τραγουδιστές. Το αρσενικό τραγουδάει όλο το έτος, ιδιαίτερα όταν φθάσει στις περιοχές φωλιάσματος και, μόνον όταν έχει ήδη φωλιάσει και επωάζονται τα αβγά, μειώνει σταδιακά το κελάηδημα. Από την ημέρα που οι νεοσσοί εγκαταλείψουν την φωλιά και μέχρι να ανεξαρτητοποιηθούν, το αρσενικό αρχίζει πάλι το τραγούδι για να σταματήσει όταν η οικογένεια «διαλυθεί» οριστικά.

Αναπαραγωγή

Η περίοδος φωλιάσματος ποικίλλει ανάλογα με την επικράτεια αναπαραγωγής, αλλά συνήθως είναι Απρίλιο-Μάιο, ενώ στις βορειότερες χώρες παρατείνεται μέχρι τον Ιούνιο. Η ωοτοκία πραγματοποιείται άπαξ σε κάθε αναπαραγωγική περίοδο. 
Στις προτιμώμενες θέσεις αναπαραγωγής (βλ. Βιότοπος), το αηδόνι κατασκευάζει τη φωλιά του, στο έδαφος, ανάμεσα στα πεσμένα φύλλα ή σε ελαφρά υπερυψωμένο σημείο στα κλαδιά των θάμνων. Το ύψος από το έδαφος μπορεί να κυμαίνεται από 30 έως 75 εκατοστά, σπάνια ψηλότερα.  Η φωλιά κατασκευάζεται από το θηλυκό  και είναι μια ακαλαίσθητη δομή από νεκρά φύλλα και ξερό χορτάρι, επιστρωμένη με ξερά κλωνάρια, ριζίδια και τρίχες.  Το βάθος της δεν είναι μεγαλύτερο από 6 εκατοστά. 
Η γέννα αποτελείται από (3-) 4 έως 5 (-7) υποελλειπτικά αβγά, διαστάσεων 20,8 Χ 15,6 χιλιοστών και βάρους 2,7 γραμμαρίων, εκ των οποίων, ποσοστό 6% είναι κέλυφος.  Η επώαση αρχίζει μετά την εναπόθεση του τελευταίου αβγού, πραγματοποιείται από το θηλυκό και διαρκεί, κατά μέσον όρο, 13-14 ημέρες.   Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι και χρήζουν της άμεσης προστασίας των γονέων. Πτερώνονται περίπου (10-) 11 έως 12 (-13) ημέρες μετά την εκκόλαψη,  αφήνοντας τη φωλιά λίγο πριν να είναι σε θέση να πετάξουν, ενώ υποβοηθούνται με τη σίτιση για μερικές εβδομάδες ακόμη.

Κατάσταση πληθυσμού

Παρά το γεγονός ότι υπήρξαν μειώσεις πληθυσμών στην Γαλλία και την Τουρκία στο διάστημα 1990-2000, αυτές αντισταθμίστηκαν από ανάλογες αυξήσεις σε άλλες χώρες, όπως σε Ιταλία και Κροατία. Γενικά, τo είδος δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο και αξιολογείται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN. 
Τους μεγαλύτερους καταγεγραμμένους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς στην Ευρώπη, διαθέτουν η Τουρκία, η Ισπανία, η Γαλλία, η Ιταλία και η Πορτογαλία.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Τα αηδόνια αναπαράγονται σε όλα τα ηπειρωτικά και στα περισσότερα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, όπου κατά τόπους είναι κοινά πτηνά. Στην Κ. Ελλάδα, τα πρώτα αηδόνια ακούγονται ήδη από τα τέλη Μαρτίου, ενώ οι αφίξεις από τα αφρικανικά εδάφη συνεχίζονται μέχρι τον Μάιο. Υπάρχουν διαφορές στην άφιξη των πτηνών σε απομακρυσμένες, μεταξύ τους, περιοχές (λ.χ. στην Κρήτη σε σχέση με την Θράκη). Η φθινοπωρινή αποδημία ξεκινάει από τα μέσα Αυγούστου και συνεχίζεται μέχρι τον Οκτώβριο, αλλά τα περισσότερα πουλιά έχουν αναχωρήσει μέχρι τα μέσα Σεπτεμβρίου.

Άλλες ονομασίες

Το Αηδόνι  απαντάται στον ελλαδικό χώρο και με την ευρέως διαδεδομένη ονομασία Μπιρμπίλι.  Επίσης, αναφέρεται ως Ποταμίδα στην Κρήτη.