Μιχαήλ Γκλίνκα

Η κορύφωση

Επιστρέφοντας στην Αγία Πετρούπολη επανασυνδέθηκε με τη μητέρα του, η οποία του σύστησε την  Μαρία Πετρόβνα Ιβανόβα, μακρινή εξαδέλφη του. Μετά από σύντομο φλερτ, παντρεύτηκαν, αλλά ο γάμος ήταν βραχύβιος, διότι η σύζυγός του ήταν αγενής και αδιάφορη προς τη μουσική του. Η αρχική αγάπη του γι 'αυτήν, ειπώθηκε ότι είχε εμπνεύσει το τρίο στην πρώτη πράξη της όπερας Μια Ζωή για τον Τσάρο (1836).
Το έργο Μια ζωή για τον Τσάρο (Жизнь за царя) ήταν η πρώτη από τις δύο μεγάλες όπερες που συνέθεσε ο Γκλίνκα, με αρχικό πρωτότυπο τίτλο Ιβάν Σουσάνιν (Иван Сусанин). Τοποθετημένο στα 1612, αφηγείται την ιστορία ενός Ρώσου αγρότη και πατριώτη που δίνει τη ζωή του για τον τσάρο, όταν παρασύρει σε λάθος κατεύθυνση μια ομάδα από Πολωνούς που τον κυνηγούν. Ο ίδιος ο τσάρος παρακολούθησε την πρόοδο του έργου με ενδιαφέρον και πρότεινε την αλλαγή του τίτλου. Ήταν μια μεγάλη επιτυχία στην πρεμιέρα, που δόθηκε στις 9 Δεκεμβρίου 1836, στο Μεγάλο Θέατρο της Αγ. Πετρούπολης, υπό τη διεύθυνση του Catterino Cavos, ο οποίος είχε γράψει μια όπερα με το ίδιο θέμα στην Ιταλία. Την επομένη της πρεμιέρας, ο Γκλίνκα έγραφε στη μητέρα του:  «...χθες το βράδυ, η αφοσίωσή μου στη μουσική και η σκληρή μου δουλειά, ανταμείφθηκαν με μία μεγάλη επιτυχία. Το κοινό ανταποκρίθηκε με ενθουσιασμό, αλλά και οι ίδιοι οι ηθοποιοί, πέρα από τον Αυτοκράτορα, ο οποίος με ευχαρίστησε και είχε μακρά συζήτηση μαζί μου...»
Παρά το γεγονός ότι η μουσική είναι, ακόμη, περισσότερο «ιταλική» απ’ ό,τι «ρωσική», ο Γκλίνκα δείχνει εξαιρετικό χειρισμό των ρετσιτατίβι, των αφηγηματικών, δηλαδή, τμημάτων της όπερας που συνέχουν την όλη δομή της, ενώ η ενορχήστρωση είναι αριστοτεχνική, προαναγγέλλοντας την ορχηστρική γραφή των μετέπειτα Ρώσων συνθετών. Η «φυσική» συνέχεια του συγκεκριμένου έργου, θεωρείται η όπερα Μπορίς Γκοντουνόφ του Μοντέστ Μουσόργκσκι. Ο τσάρος έδωσε ως αμοιβή στον συνθέτη, ένα δαχτυλίδι αξίας 4.000 ρουβλιών. Πάντως, κατά τη διάρκεια της σοβιετικής εποχής, η όπερα ανέβηκε με τον αρχικό της τίτλο Ivan Susanin. Το 1837, ο Γκλίνκα διορίστηκε διευθυντής της Αυτοκρατορικής Χορωδίας του Παρεκκλησίου, με ετήσιο μισθό 25.000 ρούβλια. Το 1838, μετά από πρόταση του τσάρου, έφυγε για την Ουκρανία για να στρατολογήσει νέες φωνές για τη χορωδία. Επέστρεψε με 19 νέες φωνές –μεταξύ των οποίων βρισκόταν και ο κατοπινός συνθέτης Σεμέν Αρτεμόφσκι- και, κέρδισε άλλα 1.500 ρούβλια από τον τσάρο. Εκείνη την εποχή, ο Γκλίνκα πέρασε τα πιο ευτυχισμένα χρόνια της -σύντομης- ζωής του και, μάλιστα, συνέθεσε μερικά από τα ωραιότερα τραγούδια του.
Ενθουσιασμένος, ο Γκλίνκα, άρχισε ήδη από το επόμενο έτος να σχεδιάζει την επομένη του όπερα, Ρουσλάν και Λιουντμίλα (Руслан и Людмила) με βάση μια ιστορία του Πούσκιν. Ο συνθέτης είχε την πρόθεση να συνεργαστεί στενά με τον ποιητή για τη δομή και εξέλιξη του έργου, αλλά ο θάνατος του λογοτέχνη άλλαξε τα αρχικά σχέδια του Γκλίνκα, ο οποίος κατέφυγε στον, επίσης ποιητή Konstantin Bakhturin . Λέγεται ότι, το λιμπρέτο επινοήθηκε μέσα σε 15 λεπτά, όταν εκείνος ήταν μεθυσμένος (!) τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Κατά συνέπεια, η όπερα αποτελεί μια δραματική «σύγχυση», αλλά η ποιότητα της μουσικής του Γκλίνκα είναι υψηλή, υψηλότερη από ό,τι στην όπερα Μια ζωή για τον Τσάρο. Χαρακτηριστικό της «προχωρημένης» μουσικής του έργου αποτελεί η εισαγωγή, όπου ο συνθέτης χρησιμοποιεί μια κατιούσα κλίμακα με διαστήματα ολόκληρου τόνου. Υπάρχουν πολλές κολορατούρες στο ιταλικό στυλ και, η τρίτη πράξη, περιλαμβάνει πολλά νούμερα μπαλέτου ρουτίνας, αλλά το μεγάλο επίτευγμα του σε αυτή την όπερα έγκειται στη χρήση λαϊκών ανατολίτικων μοτίβων -μερικών προτότυπων από τον ίδιο τον Γκλίνκα- , απόλυτα ενταγμένων στη δομή του έργου. Πάντως, η πρεμιέρα του έργου στις 9 Δεκεμβρίου 1842, ακριβώς 6 χρόνια μετά την πρώτη όπερα, έτυχε ψυχρής υποδοχής από το κοινό. Μεταξύ των επικριτών ήταν και ο F. Bulgarin, γνωστός μουσικοκριτικός της εποχής, που επηρέαζε τη δημόσια γνώμη. Αργότερα, το έργο θα κερδίσει συνεχόμενη δημοτικότητα και, μεταξύ των συνθετών της εποχής, που ανταποκρίθηκαν θετικά στα «παράδοξα» ακούσματα της συγκεκριμένης όπερας, ήταν ο Λιστ (Πάπυρος-Λαρούς Μπριτάνικα, 1991).

Τα τελευταία χρόνια

Ο Γκλίνκα απογοητεύθηκε από την κακή υποδοχή της όπερας Ρουσλάν και Λιουντμίλα. Το ηθικό του, πάντως, αναπτερώθηκε όταν, το 1844, ταξίδεψε στο Παρίσι και την Ισπανία. Στο Παρίσι, γνώρισε τον Μπερλιόζ, στον οποίο άρεσε η μουσική του Γκλίνκα και ενορχήστρωσε (1845) μερικά αποσπάσματα από τις όπερες του συνθέτη, ενώ έγραψε ένα άρθρο γεμάτο εκτίμηση στο πρόσωπό του. Ο Γκλίνκα, με τη σειρά του, θαύμαζε τη μουσική του Μπερλιόζ και αποφάσισε να συνθέσει μερικές «Περιγραφικές Φαντασίες» (Fantasies pittoresques) για ορχήστρα, προς τιμήν του. 
Στην Ισπανία, συναντήθηκε με τον Don Pedro Fernandez, ο οποίος παρέμεινε γραμματέας και συνεργάτης του, μέχρι τα τελευταία εννέα χρόνια της ζωής του. Η ισπανική λαϊκή μουσική, οι γιορτές και οι χοροί επηρέασαν βαθιά τον Γκλίνκα. Εκεί, το 1845, θα συνθέσει την Χότα της Αραγονίας, ενώ, όταν επέστρεψε στη Ρωσία, έγραψε τη Νύχτα στη Μαδρίτη (1848).
Το καλοκαίρι του 1847, ο συνθέτης πήρε το δρόμο της επιστροφής στο πατρογονικό Νοβοσπασκόγιε, σύντομα πήγε ξανά στην Αγία Πετρούπολη, αλλά τελικά  αποφάσισε να περάσει τον επόμενο χειμώνα στο Σμολένσκ. Απογοητευμένος από τις κοσμικές εκδηλώσεις που τον «καταδίωκαν» (προσκλήσεις σε χορούς και μουσικές βραδιές) αποφάσισε να εγκαταλείψει τη Ρωσία και να γίνει ένας ταξιδευτής. Φθάνοντας το 1848 στη Βαρσοβία, έμεινε στην πόλη και έγραψε τη συμφωνική φαντασία «Kamarinskaya» βασισμένη πάνω σε δύο ρωσικά τραγούδια. Σε αυτό το έργο, ο Γκλίνκα εγκαινίασε ένα νέο είδος συμφωνικής μουσικής και έθεσε τα θεμέλια για την περαιτέρω ανάπτυξή του, δημιουργώντας ένα ασυνήθιστα τολμηρό συνδυασμό διαφορετικών ρυθμών, χαρακτήρων και διαθέσεων. Ο Τσαϊκόφκι, παρόλο που ήταν από τους ρώσους συνθέτες που δεν επηρεάστηκαν δραματικά από τον Γκλίνκα, δήλωσε με περιεκτικότατο τρόπο για το συγκεκριμένο έργο: «...η συμφωνική Σχολή της Ρωσίας, στο σύνολό της, βρίσκεται μέσα στο έργο Kamarinskaya, όπως ολόκληρη η βελανιδιά ζει μέσα σε ένα βελανίδι...»
Το 1851, ο Γκλίνκα επέστρεψε στην Αγία Πετρούπολη, όπου έκανε νέες γνωριμίες, κυρίως με νέους ανθρώπους, παρέδιδε μαθήματα τραγουδιού για ρόλους όπερας, αλλά και μουσικής δωματίου με τραγουδιστές όπως οι Ν. Ivanov, Ο.Α. Petrov, A.P. Lodi, D.M. Leonova και άλλοι. Υπό την άμεση επίβλεψή του, ιδρύθηκε ρωσικό σχολείο φωνητικής. Εκεί γράφηκε μαζί με τον Alexander Serov, το 1852, το πόνημα «Σημειώσεις ενοργάνωσης» (δημοσιεύθηκε το 1856).
Το 1852, ο Γκλίνκα έφυγε και πάλι ταξίδι. Σχεδίαζε να πάει ξανά στην Ισπανία, αλλά τελικά, σταμάτησε στο Παρίσι, όπου έζησε για λίγο περισσότερο από δύο χρόνια ήσυχα και, με συχνές επισκέψεις στους βοτανικούς και ζωολογικούς κήπους. Ξεκίνησε να συνθέτει τη συμφωνία «Taras Bulba», η οποία δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Στο μεταξύ ξεσπάει ο Κριμαϊκός Πόλεμος, στον οποίο η Γαλλία αντιτίθεται στη Ρωσία, γεγονός που τον οδηγεί να επιστρέψει στην πατρίδα του, ενώ στο ταξίδι επιστροφής του, μένει για δύο εβδομάδες στο Βερολίνο. Το Μάιο του 1854 ήρθε πίσω στη Ρωσία, πέρασε το καλοκαίρι στο Τσαρσκόγε Σέλο και, κατόπιν, επέστρεψε στην Αγία Πετρούπολη. Τον ίδιο χρόνο,άρχισε να γράφει τα απομνημονεύματά του («Απομνημονεύματα», Записки, κυκλοφόρησαν το 1870), μέσα από τα οποία σκιαγραφείται η προσωπογραφία ενός νωθρού, υποχονδριακού αλλά καλόκαρδου χαρακτήρα.
Το 1856, ο Γκλίνκα ξαναταξίδεψε στο Βερολίνο. Εκεί άρχισε να μελετάει τους παλαιούς ρωσικούς εκκλησιαστικούς ψαλμούς, τα ιταλικά χορωδιακά έργα του Παλεστρίνα και το έργο του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, θέλοντας να εντρυφήσει στην εκκλησιαστική μουσική, αλλά μια ξαφνική ασθένεια -πιθανό κρύωμα- διέκοψε τις μελέτες αυτές.
Ο Γκλίνκα πέθανε ξαφνικά στις 15 Φεβρουαρίου 1857 στο Βερολίνο, και τάφηκε στο Λουθηρανικό νεκροταφείο. Το Μάιο του ίδιου έτους, με προτροπή της νεότερης αδελφής του, Λιουντμίλα Ιβάνοβνα, η σωρός του μετεφέρθη στην Αγία Πετρούπολη και επανενταφιάστηκε στο Κοιμητήριο Tikhvin της Μονής Alexander Nevsky. Στο Βερολίνο, υπάρχει αναμνηστική επιτάφια πλάκα στο σημείο της αρχικής ταφής που, ανεγέρθηκε το 1947 από το στρατιωτικό διοικητή του Σοβιετικού τομέα της πόλης.