Τζετ λαγκ

Ιστορία

Δεν είναι απολύτως εξακριβωμένο, ποιος ακριβώς πρωτοχρησιμοποίησε τον όρο «jet lag» και πότε, αλλά σύμφωνα με μια πρόχειρη αναζήτηση στις εφημερίδες, φαίνεται ότι στις 13 Φεβρουαρίου 1966, η εφημερίδα Los Angeles Times σε άρθρο του Horace Sutton, έγραφε: 
"Εάν πρόκειται να είσθε μέλος του Τζετ σετ και να πετάξετε μακριά στο Κατμαντού για καφέ με τον βασιλιά Mahendra, μπορείτε να υπολογίζετε σε συμβόλαιο με το Jet Lag, μια αδυναμία που δεν είναι μη συγγενική με τον πονοκέφαλο (από το μεθύσι). Το Jet Lag απορρέει από το απλό γεγονός ότι τα αεριωθούμενα ταξιδεύουν τόσο γρήγορα, που αφήνουν τους ρυθμούς του σώματός μας πίσω."
Μέχρι το άρθρο του Horace Sutton, η επιβατική εξυπηρέτηση με τα αεριωθούμενα αεροσκάφη ήταν ήδη 14 ετών. Αλλά, δεν ήταν μέχρι το Δεκέμβριο του 1965, όταν η Ομοσπονδιακή Διοίκηση Αεροπορίας των ΗΠΑ (FAA), ξεκίνησε να αναλύει τις επιπτώσεις της, στους ανθρώπινους κιρκαδικούς ρυθμούς.
Έκτοτε, έχουν εκπονηθεί χιλιάδες μελέτες αναφορικά με το θέμα και χιλιάδες επιβάτες ανά τον κόσμο, καθημερινά, αναφέρουν τον όρο.

Η αιτία

Είναι ένα χρονοβιολογικό πρόβλημα, παρόμοιο με τα ζητήματα που προκαλούνται συχνά από τις βάρδιες στην εργασία και τις διαταραχές του κιρκάδιου ρυθμού του ύπνου. Όταν ταξιδεύουμε και διασχίζουμε διάφορες ζώνες ώρας, το ρολόι του σώματός μας (κιρκάδιος ρυθμός), θα είναι εκτός συγχρονισμού με την ώρα του προορισμού, καθώς βιώνουμε, το φως της ημέρας και το σκοτάδι, σε αντίθεση με τους ρυθμούς στους οποίους έχουμε συνηθίσει. Το φυσικό μοτίβο του σώματος είναι αναστατωμένο, καθώς οι ρυθμοί που υπαγορεύουν την ώρα του φαγητού, του ύπνου, της ρύθμισης των ορμονών και οι διακυμάνσεις στη θερμοκρασία του σώματος, σε ορισμένες περιπτώσεις, δεν αντιστοιχούν πλέον ούτε στο περιβάλλον ούτε το ένα στο άλλο. Στο βαθμό που το σώμα δεν μπορεί αμέσως, να ευθυγραμμιστεί εκ νέου με αυτούς τους ρυθμούς, αυτό είναι το τζετ λαγκ.
Η ταχύτητα με την οποία το σώμα προσαρμόζεται στο νέο χρονοδιάγραμμα, εξαρτάται από το άτομο, μερικοί άνθρωποι χρειάζονται αρκετές ημέρες για να προσαρμοστούν σε μια νέα ζώνη ώρας, ενώ άλλοι βιώνουν ελάχιστη αποδιοργάνωση. Η διέλευση από μια ή δύο ζώνες ώρας, συνήθως δεν προκαλεί τζετ λαγκ. Η κατάσταση αυτή δεν συνδέεται με τη διάρκεια της πτήσης, αλλά με την δια-μεσημβρινή (δυτικά-ανατολικά) διανυόμενη απόσταση. Μια πτήση διάρκειας δέκα ωρών από την Ευρώπη προς τη Νότια Αφρική δεν προκαλεί τζετ λαγκ, καθώς το ταξίδι, είναι κυρίως από βορρά προς νότο. Μια πτήση όμως, διάρκειας πέντε ωρών από την Ανατολική μέχρι τη Δυτική ακτή των Ηνωμένων Πολιτειών, μπορεί κάλλιστα να καταλήξει σε τζετ λαγκ. Η διάσχιση της Διεθνούς Γραμμής Ημερομηνίας δεν συμβάλλει στο τζετ λαγκ, καθώς ο οδηγός για τον υπολογισμό του τζετ λαγκ, είναι ο αριθμός των ζωνών ώρας που διασχίζουμε και η μέγιστη δυνατή αναστάτωση είναι συν ή μείον 12 ώρες. Εάν η διαφορά χρόνου μεταξύ δύο θέσεων είναι μεγαλύτερη από 12 ώρες, αφαιρούμε τον αριθμό από το 24. Σημειώστε για παράδειγμα, ότι η ζώνη ώρας GMT+14 θα είναι κατά την ίδια ώρα της ημέρας, όπως η ζώνη ώρας GMT-10, αν και η πρώτη είναι μία ημέρα πριν από την τελευταία.

Τα συμπτώματα

Τα συμπτώματα του τζετ λαγκ μπορεί να ποικίλουν αρκετά, ανάλογα με το πόσες ζώνες ώρας άλλαξαν, την ώρα της ημέρας και την ευαισθησία των ατομικών διαφορών. Οι διαταραχές του ύπνου συμβαίνουν με την κακή ποιότητα του ύπνου κατά την άφιξη, την αναστάτωση του ύπνου, συμπεριλαμβανομένων προβλημάτων στην ύπνωση (εάν πετάμε ανατολικά), ξύπνημα νωρίς (εάν πετάμε δυτικά) και διακοπτόμενου ύπνου με πολλαπλές αφυπνίσεις και πρόβλημα παραμονής στον ύπνο. Γνωστικές επιπτώσεις περιλαμβάνουν φτωχότερες επιδόσεις στον τομέα των ψυχικών καθηκόντων και στη συγκέντρωση, αυξημένη κόπωση, πονοκεφάλους και ευερεθιστότητα, καθώς και προβλήματα με την πέψη, συμπεριλαμβανομένης της δυσπεψίας, αλλαγές στη συχνότητα αφόδευσης, της πυκνότητας των κοπράνων, μειωμένο ενδιαφέρον στο φαγητό και στην απόλαυσή του.
Συμπτώματα προκαλούνται από τον κιρκάδιο ρυθμό, τα οποία είναι εκτός συγχρονισμού με τον κύκλο ημέρας-νύχτας του προορισμού. Το τζετ λαγκ έχει μετρηθεί με απλές αναλογικές ζυγαριές, αλλά μια μελέτη έχει δείξει ότι αυτές είναι σχετικά αμβλείες για την αξιολόγηση όλων των προβλημάτων που συνδέονται με το τζετ λαγκ. Το «Ερωτηματολόγιο του Λίβερπουλ», αναπτύχθηκε για να μετρήσει όλα τα συμπτώματα του τζετ λαγκ σε διάφορες ώρες της ημέρας και αυτό το ειδικό εργαλείο μέτρησης έχει χρησιμοποιηθεί για να αξιολογήσει το τζετ λαγκ στους αθλητές. Το τζετ λαγκ συνήθως για να συμβεί, απαιτεί μια αλλαγή τριών ή περισσοτέρων ζωνών ώρας, αν και ορισμένα άτομα μπορεί να επηρεαστούν με τόσο λίγο όσο μία ζώνη ώρας ή με την μετατόπιση της θερινής ώρας. Τα συμπτώματα και οι συνέπειες του τζετ λαγκ, μπορούν να είναι ένας σημαντικός τομέας ανησυχίας για τους αθλητές που ταξιδεύουν σε αγώνες, από ανατολικά ή από δυτικά, καθώς η απόδοσή τους συχνά εξαρτάται από ένα συνδυασμό σωματικών και ψυχικών χαρακτηριστικών, που επηρεάζονται από το τζετ λαγκ.

Ταξιδιωτική κόπωση

Η ταξιδιωτική κόπωση είναι η γενική κόπωση, ο αποπροσανατολισμός και η κεφαλαλγία που προκαλείται από μια διαταραχή στη ρουτίνα, το χρόνο που δαπανάται σε ένα στενό χώρο με ελάχιστες πιθανότητες μετακίνησης, ένα περιβάλλον χαμηλής περιεκτικότητας σε οξυγόνο και αφυδάτωσης που προκαλείται από την περιορισμένη τροφή και τον ξηρό αέρα. Δεν έχει απαραίτητα τη μεταστροφή των κιρκάδιων ρυθμών που προκαλεί το τζετ λαγκ. Η ταξιδιωτική κόπωση μπορεί να συμβεί χωρίς τη διέλευση ζωνών ώρας και συχνά εξαφανίζεται μετά από μια μέρα που συνοδεύεται από μια νύχτα καλής ποιότητας ύπνου.

Διαχείριση

Το φως είναι το ισχυρότερο ερέθισμα για την εκ νέου ευθυγράμμιση του κύκλου ύπνου-εγρήγορσης ενός ατόμου και ο προσεκτικός έλεγχος της έκθεσης και η αποφυγή των λαμπερών φώτων, μπορούν να επιταχύνουν στην προσαρμογή σε μια νέα ζώνη ώρας.

Διαχείριση μετά το ταξίδι δυτικά

Το ταξίδι δυτικά προκαλεί λιγότερα προβλήματα από ό,τι το ταξίδι ανατολικά και είναι συνήθως αρκετό για την αναζήτηση στην έκθεση του φωτός κατά τη διάρκεια της ημέρας και την αποφυγή του κατά το βράδυ.

Άλλες μέθοδοι διαχείρισης

Η θεραπεία με το φως, είναι μια δημοφιλής μέθοδος που χρησιμοποιείται από επαγγελματίες αθλητές για τη μείωση του τζετ λαγκ. Συνήθως αναφέρονται ως γυαλιά ύπνου, οι συσκευές αυτές αναστέλλουν την παραγωγή της μελατονίνης και προπορεύουν ή καθυστερούν τον κιρκαδικό ρυθμό. Όταν φοριούνται στους σωστούς χρόνους, τα γυαλιά ύπνου μπορούν να ρυθμίσουν τον κιρκαδικό ρυθμό πιο κοντά στην ώρα του προορισμού, ακόμη και πριν καν ο χρήστης αφήσει την πόλη αναχώρησής του.
Το όφελος με τη χρήση της ορμόνης μελατονίνης, είναι πιθανό να είναι μεγαλύτερο όσο περισσότερες ζώνες ώρας διέσχισε και λιγότερο για τις προς τα δυτικά πτήσεις σε σχέση με αυτές προς τα ανατολικά. Παραμένουν θέματα σχετικά με την κατάλληλη δοσολογία και το δοσολογικό χρονοδιάγραμμα της μελατονίνης, επιπλέον προς τη νομιμότητα της ουσίας σε ορισμένες χώρες. Επιπλέον, υπάρχουν ερωτήματα σχετικά με το πόσο αποτελεσματική μπορεί να είναι στην πραγματικότητα. Για τους αθλητές, οι φορείς κατά του ντόπινγκ, μπορούν να απαγορεύουν ή να περιορίζουν τη χρήση τους.
Ο χρόνος άσκησης και η κατανάλωση τροφίμων έχουν επίσης προταθεί ως θεραπείες, αν και η εφαρμογή τους στους ανθρώπους και η πρακτικότητά τους για τους περισσότερους ταξιδιώτες, δεν είναι βεβαία και δεν υπάρχουν σταθερές οδηγίες. Υπάρχουν πολύ λίγα στοιχεία που υποστηρίζουν τη χρήση της δίαιτας για τη ρύθμιση του τζετ λαγκ. Ενώ υπάρχουν και στοιχεία που υποστηρίζουν τη χρήση της άσκησης, η ένταση της άσκησης που μπορεί να ζητηθεί είναι σημαντική και ενδεχομένως, δύσκολο να διατηρηθεί για τους μη-αθλητές. Οι στρατηγικές αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο πριν από την αναχώρηση όσο και μετά την προσγείωση. Τα άτομα μπορούν να διαφέρουν ως προς την ευαισθησία τους στο τζετ λαγκ και στην ικανότητα γρήγορης προσαρμογής στα νέα προγράμματα ύπνου-εγρήγορσης.
Τα φάρμακα μικρής διάρκειας δράσης του ύπνου, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη βελτίωση της ποιότητας του ύπνου και του χρονοδιαγράμματος και τα διεγερτικά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την προώθηση της εγρήγορσης, αν και οι δύο αυτές παρεμβάσεις, γενικά δεν χρησιμοποιούνται σε μη στρατιωτικές καταστάσεις και τα αποτελέσματα της έρευνας σχετικά με την επιτυχία τους στην προσαρμογή τους στο τζετ λαγκ είναι ασυνεπή. Μεταξύ των διεγερτικών, μόνο η καφεΐνη μπορεί να είναι άμεσα διαθέσιμη στο κοινό. Για τις αλλαγές ώρας που είναι λιγότερες από τρεις ώρες, το τζετ λαγκ είναι απίθανο να ανησυχήσει και αν το ταξίδι είναι για σύντομο διάστημα (τρεις ημέρες ή και λιγότερες), διατηρώντας ένα "πρόγραμμα στο σπίτι", μπορεί να είναι καλύτερο για τους περισσότερους ανθρώπους. Ο ύπνος στο αεροπλάνο, ενδείκνυται μόνο αν είναι εντός των ορίων του ύπνου, στο σημείο προορισμού.

Κατεύθυνση του ταξιδιού

Οι πτήσεις Βορρά-Νότου που δεν διασχίζουν ζώνες ώρας δεν προκαλούν τζετ λαγκ. Η προσαρμογή στη νέα ζώνη ώρας είναι ευκολότερη στα ταξίδια από τα ανατολικά προς τα δυτικά παρά στα ταξίδια από τα δυτικά προς τα ανατολικά. Μια δυτική προσαρμογή γίνεται, σε ημέρες, περίπου στο ήμισυ του αριθμού των χρονικών ζωνών που πέρασε. Για τα ταξίδια προς ανατολάς, η προσαρμογή στη νέα ζώνη ώρας διαρκεί, σε ημέρες, περίπου τα δύο τρίτα του αριθμού των χρονικών ζωνών που διέσχισε.