Αντώνης Φωστιέρης

Σπουδές

Ο Αντώνης Φωστιέρης φοίτησε στο Μαράσλειο Πρότυπο Δημοτικό Σχολείο και στο Λεόντειο Λύκειο Πατησίων. Αποφοίτησε με άριστα από το Λύκειο (1971) και πέτυχε πρώτος στις εισαγωγικές (Πανελλήνιες) εξετάσεις της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου φοιτά με υποτροφία του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών. Το 1976 παίρνει το πτυχίο του με άριστα και συνεχίζει με μεταπτυχιακές σπουδές Ιστορίας Δικαίου στο Παρίσι (Πανεπιστήμιο του Παρισιού) με υποτροφία του γαλλικού κράτους (1976-1980).

Το ποιητικό του έργο

Η ποιητική γλώσσα του Φωστιέρη ξεχωρίζει για τη διαύγεια και τον τόνο οικειότητας που τη διακρίνει. Είναι «γλώσσα πυκνή και λεπτοδουλεμένη στην εντέλεια, μέσω της οποίας ο ποιητής διατυπώνει μια στάση ζωής». Κύριο χαρακτηριστικό του ποιητικού του ιδιώματος αποτελεί η σύζευξη της συναισθηματικής (και αισθητικής) συγκίνησης με τον φιλοσοφικό στοχασμό, όπως παρατηρεί ο γάλλος μεταφραστής του Μισέλ Βόλκοβιτς: «Ο Φωστιέρης υπήρξε εξαρχής, σαν απόγονος των Προσωκρατικών, στοχαστής ακριβής στις διατυπώσεις του, που μετατρέπει με τρόπο μοναδικό τα αισθήματα σε σκέψεις, αλλά προπάντων τις σκέψεις σε αισθήματα. Ένας δεξιοτέχνης ποιητής, μεγάλος δημιουργός εικόνων, που ανιχνεύει τις πολλαπλές σημασίες της γλώσσας. Πυκνή, στιλπνή, λαμπερή, λεπτουργημένη με ακρίβεια σαν ωρολογιακός μηχανισμός – που το τικ τακ του ακούγεται σαν χτύπος καρδιάς – η ποίησή του, φαινομενικά διαυγής, με όλους τους ηχητικούς της συνδυασμούς και τις αμφισημίες της, χαρακτηρίζεται από την παιγνιώδη της χάρη αλλά και από την αγωνία που την διατρέχει υπόγεια. Και αυτό είναι ένα ακόμη στοιχείο που της χαρίζει, αναμφίβολα, μια γοητεία συχνά διαβολική».
Δεσπόζουσα θέση στη θεματική του Φωστιέρη κατέχουν τα θεμελιακά οντολογικά ερωτήματα, η καταγωγική ρίζα της ύπαρξης, η φασματική παρουσία του θανάτου, η πάλη και η αλληλοπεριχώρηση των αντιθέτων, η μνήμη και η λήθη, το σκοτάδι, αλλά και ο έρωτας, το πάθος, η γλώσσα, καθώς και η ίδια η ποίηση. «Η γλώσσα του Φωστιέρη», εκτιμά η Κική Δημουλά, «ως άγρυπνος προστάτης του, κατάφερε να ξεφύγει από τις μαγνητίζουσες σειρήνες γλώσσες των επηρεασμών και από τα έτοιμα, παγιδευτικά θέλγητρα της μίμησης, στα οποία πιάστηκαν αι γενεαί πάσαι των νέων ποιητών, και μπόρεσε να χαράξει μια νέα οδό, με προορισμό το δικό της γνώρισμα. Ο λόγος του επιτίθεται στο δύστροπο βάθος των πραγμάτων και των εννοιών με την πολιορκητική απορία εφήβου». Ανάλογες είναι και οι εκτιμήσεις του Τάσου Λειβαδίτη: «Το πραγματικό ταλέντο, ανάμεσα στ’ άλλα στοιχεία που το συγκροτούν, έχει και το στοιχείο της νεότητας. Κι ακριβώς γιατί είναι έτσι πλασμένη η 'εφηβίζουσα' ιδιοσυγκρασία του Φωστιέρη, βρίσκει τον καλύτερο εαυτό της στον έρωτα και στην ποίηση. Ιδιαίτερα όταν αναφέρεται στην ποίηση, είναι συχνά υποδειγματικός».
Παρά το υπαρξιακό έρεβος που χαίνει στο βάθος, η γραφή του παραμένει χαρίεσσα, νευρώδης, ευρηματική, συχνά σαρκαστική (και αυτοσαρκαστική), «σκωπτική, δυναμική και έντεχνα ιδιωματική», καθώς υπογραμμίζει σε κριτική του ο Νάνος Βαλαωρίτης. Και ο Κώστας Γεωργουσόπουλος προσθέτει: «Η ποίηση του Φωστιέρη είναι ένας αιφνιδιασμός, ως διαρρηγνύει το κρύσταλλο της ελπίδας μας, την ψευδαίσθηση της μακαριότητάς μας. Όποιος εκπλήττεται με την ωμή του ειλικρίνεια, με τον καιρό συνηθίζει στον υπαρξιακό ζόφο. Εντέλει το ποιητικό σύμπαν του Φωστιέρη είναι ένα χαροποιόν πένθος, γιατί ο λόγος του είναι εντούτοις ευφρόσυνος, όπως κάθε λόγος απελευθερωμένος από όρκους και απαγορεύσεις. Ο Φωστιέρης είναι ο ποιητής του υποδόριου καγχασμού και του νηφάλιου θυμού».
Θρεμμένος με την ελληνική και ξένη ποίηση στη διαχρονία της, εισάγει σποραδικά στον λόγο του και αξιοποιεί οργανικά, με σύγχρονο τρόπο, δομικά στοιχεία από την παράδοση προσδίδοντάς τους νέα δυναμική (παρηχήσεις και συνηχήσεις, αντιστίξεις, αναγραμματισμούς, αποστροφές προς τον αναγνώστη και ρητορικές ερωτήσεις, συνομιλία με ποιήματα και ποιητές, ενσωμάτωση αρχαίων ή ιδιωματικών λέξεων, εκφράσεις της αργκό κ.λπ.), έτσι ώστε ο Θεόφιλος Δ. Φραγκόπουλος να υποστηρίξει ότι πρόκειται «για την πρώτη μεγάλη μεταμοντερνιστική ποίηση στον τόπο μας».
Ειδικά όσον αφορά στη γλώσσα, η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ επισημαίνει: «Άλλο ενδιαφέρον στοιχείο σ’ αυτή τη μεταφυσική χρήση της λέξης που κάνει ο Φωστιέρης –κι εννοώ την υπέρβαση των γνωστών ορίων της– είναι που τη συνδυάζει μ’ ένα κουβεντιαστό, καθημερινό τόνο, πράγμα που δηλώνει μια φυσικότητα στη σχέση με τη λέξη σ’ όλο της το νοηματικό αχανές». Αντίστοιχα, οι εικόνες του, παρά το φιλοσοφικό και στοχαστικό τους υπόβαθρο, προβάλλουν με αναγνωρισιμότητα και ενάργεια εικαστικής σύνθεσης, ενώ ο στίχος δεν χάνει ποτέ τον μουσικό του βηματισμό. Η Μαργαρίτα Καραπάνου γράφει σχετικά, σε κριτική της για Το θα και το να του θανάτου: «Η ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη μου θυμίζει πάντα τον Ιερώνυμο Μπος και τον Φράνσις Μπέικον. Και στη μουσική, τον Μάλερ. Έτσι, χωρίς σύνορα, εποχές, είδη, στεγανά, η σκέψη συνυπάρχει, άρα υπάρχει. Και ο Αντώνης Φωστιέρης, με το τελευταίο του βιβλίο, ανήκει πια κι αυτός στο παγκόσμιο πνευματικό τοπίο».
Τέλος, ιδιαίτερο γνώρισμα της ποίησής του αποτελεί αναμφισβήτητα το στοιχείο της ανατροπής και της έκπληξης. Σε μορφολογικό επίπεδο παρατηρούνται δισημίες και πολυσημίες, ομοηχίες, αναγωγή στην ετυμολογική, ιστορική ή κυριολεκτική διάσταση των λέξεων, παλίνδρομες καρκινικές γραφές και συντακτικές καινοτομίες, ενώ στο επίπεδο της θεματικής του γίνεται συχνά φανερή η αμφισβήτηση και αναστροφή παγιωμένων λογικών αξιωμάτων και κατεστημένων δομών, προκειμένου να προβληθεί πειστικά μια νέα (κρυμμένη ή σκοτεινή, όμως στέρεη) αλήθεια. Σύμφωνα με τον Τίτο Πατρίκιο: «Το απρόοπτο, στον ποιητικό λόγο του Φωστιέρη, ανατρέπει την καθιερωμένη ροή των πραγμάτων, τα αναποδογυρίζει, κι έτσι σε κάνει να τα αντικρίζεις από την αρχή, βλέποντας και την εσωτερική πλευρά τους. Εντούτοις η ανατροπή αυτή δεν αποτελεί κατάργηση των λογικών ειρμών, αλλά αντιμετάθεση των συμβατικών ειρμών με αντισυμβατικούς».