Ανάσταση (λειτουργική)

Η αρχαιότερη γνωστή μορφή της ακολουθίας

Το αρχαιότερο ίσως στοιχείο της Αναστάσιμης ακολουθίας είναι η ανάγνωση 12 περικοπών από την Παλαιά Διαθήκη, που σώζονται σε αρχαίο χειρόγραφο στο Αρμενικό Πατριαρχείο της Ιερουσαλήμ. Σήμερα η αρμενική Αγρυπνία του Πάσχα διατηρεί αυτό που πιστεύεται ότι ήταν το αρχικό μήκος του παραδοσιακού ευαγγελικού αναγνώσματος της ακολουθίας. δηλαδή από την περιγραφή του Μυστικού Δείπνου μέχρι το τέλος του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου.
Στην πρώτη εποχή του Χριστιανισμού, στην Ιερουσαλήμ, η αγρυπνία άρχιζε με το τραγούδισμα του Ψαλμού 117 (ριζ΄), με την αντιφώνηση: «Αύτη η ημέρα, ην εποίησεν ο Κύριος.» Στη συνέχεια διαβάζονταν οι 12 περικοπές της Παλαιάς Διαθήκης, που εκτός από την τελευταία, ακολουθούνταν από μια προσευχή με γονυκλισία:
(1) Γένεσις α΄ 1 - γ΄ 24 (η Δημιουργία και η έξωση από τον Παράδεισο). (2) Γένεσις κβ΄ 1-18 (η θυσία του Αβραάμ). (3) `Εξοδος ιβ΄ 1-24 (οι οδηγίες του Θεού προς τους Εβραίους για το Πάσχα της εξόδου). (4) Ιωνάς α΄ 1 - δ΄ 11 (όλη η ιστορία του Ιωνά). (5) `Εξοδος ιδ΄ 24 - ιε΄ 21 (το θαύμα της Ερυθράς Θαλάσσης). (6) Ησαΐας ξ΄ 1-13 (η υπόσχεση του Θεού για την Ιερουσαλήμ). (7) Ιώβ λη΄ 2-28 (η απάντηση του Κυρίου στον Ιώβ). (8) Δ΄ Βασιλειών β΄ 1-22 (η άνοδος του Ηλία στους ουρανούς). (9) Ιερεμίας λα΄ 31-34 (η νέα Διαθήκη). (10) Ιησούς του Ναυή α΄ 1-9 (η εντολή για κατάληψη της Γης της Επαγγελίας). (11) Ιεζεκιήλ λζ΄ 1-14 (το πεδίον των ξηρών οστών). (12) Δανιήλ γ΄ 1-29 (οι τρεις παίδες εν καμίνω).
Το δωδέκατο ανάγνωσμα οδηγεί στην «Ωδή των τριών παίδων» και δεν ακολουθείτο από προσευχή, αλλά αμέσως από το προκείμενον της Θείας Ευχαριστίας. Ο Τόμας Τάλεϋ τονίζει τη σημασία αυτής της σειράς αναγνωσμάτων ως την αρχαιότερη γνωστή και ως την έχουσα τη μέγιστη επίδραση στην κατάρτιση όλων των επόμενων καταλόγων αναγνωσμάτων.

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία

Ο περισσότερος κόσμος πιστεύει ότι η ακολουθία αρχίζει αργά το βράδυ, ωστόσο αναπόσπαστο αρχικό μέρος της ως αγρυπνίας είναι και ο εσπερινός του Μεγάλου Σαββάτου. Προκειμένου όμως να μην αυξηθεί και άλλο το μάκρος της νυκτερινής ακολουθίας της Αναστάσεως, ο εσπερινός κατά τη νεότερη εποχή τελείται είτε μαζί με τη Θεία Λειτουργία το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου, είτε (κατά το τυπικό) το αργότερο δύο ώρες πριν τη δύση του ήλιου Είναι Μέγας Εσπερινός και σε αυτόν διαβάζονται περικοπές βασισμένες στις προαναφερθείσες της Πρώτης Εκκλησίας, οι περισσότερες συντομευμένες, κάτι που υποδεικνύει την ανάπτυξη από μία κοινή παράδοση.
Κατά το Τυπικόν της Μεγάλης Εκκλησίας (Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως) τα παλαιοδιαθηκικά αναγνώσματα του εσπερινού είναι:
1) Γένεσις α΄ 1-13
2) Ιωνάς α΄ 1 - δ΄ 11
3) Δανιήλ γ΄ 1-26
Κατά τη διάρκεια αυτών των αναγνώσεων γινόταν κατά την παλαιοχριστιανική εποχή το βάπτισμα και χρίσμα των κατηχηθέντων, κατά την τάξη που δίνεται στο Ευχολόγιον. Οι νεοφώτιστοι έμπαιναν και πάλι στον ναό ως πιστοί Χριστιανοί πλέον, ενώ ψαλλόταν αντί του Τρισαγίου ύμνου το «όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε».
Η συνδεδεμένη με τον εσπερινό αυτόν «Πρώτη Ανάσταση» αναφέρεται στην Κάθοδο του Χριστού στον Άδη, κατά την οποία κηρύχθηκε η Ανάσταση του Χριστού μόνο στους νεκρούς. Ωστόσο, ο πραγματικός εορτασμός του Πάσχα αρχίζει τα μεσάνυχτα, τη στιγμή που ο Χριστός αναστήθηκε «εκ νεκρών» και η Ανάσταση γνωστοποιήθηκε και στους ζωντανούς.

Λουθηρανισμός

Η αγρυπνία της Αναστάσεως, όπως και εκείνη των Χριστουγέννων, παρέμεινε δημοφιλής στις Λουθηρανικές ομολογίες και μετά τη Μεταρρύθμιση. Τελείτο συχνά τις πρώτες πρωινές ώρες της Κυριακής του Πάσχα. Η καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιείτο αρχικώς σε συνδυασμό με παραδοσιακά λειτουργικά κείμενα στη λατινική (όπως το Exsultet). Στοιχεία που θεωρήθηκαν «μη βιβλικά» και παγανιστικά εξαλείφθηκαν, όπως η ευλογία της νέας φωτιάς, ο καθαγιασμός της λαμπάδας ή του νερού, κλπ.. Βεβαίως έμφαση δόθηκε στα βιβλικά αναγνώσματα, στο κήρυγμα, αλλά και στα τραγούδια με το εκκλησίασμα. Στη Βιτεμβέργη το αναστάσιμο Ευαγγέλιο (Ματθ. κη΄ 1-10 και 16-20) διαβαζόταν στη γερμανική «μετά μέλους» (το μοναδικό ευαγγέλιο που ψαλλόταν σε όλο το λουθηρανικό λειτουργικό έτος). Ο ρασιοναλισμός του 18ου αιώνα μετέβαλε και τις λατρευτικές συνήθειες, αλλά μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε μια προσέγγιση προς το ρωμαιοκαθολικό τυπικό και αναζωογόνηση της αναστάσιμης αγρυπνίας σε πολλές ενορίες σε ολόκληρη τη Γερμανία.
Στη Βόρεια Αμερική οι Λουθηρανοί, όπως και οι Αγγλικανοί έχουν σε πολλά μέρη αρχίσει να τελούν την Ακολουθία της Αναστάσεως, ακόμα και την επευλόγηση της φωτιάς. Τα πλέον πρόσφατα βιβλία ακολουθιών τόσο της Λουθηρανικής Εκκλησίας της Συνόδου του Μιζούρι, όσο και της Ευαγγελικής Λουθηρανικής Εκκλησίας στην Αμερική, θεωρούν την ακολουθία ως κανονική.
Στο Λουθηρανικό Βιβλίο Ακολουθιών, το Altar Book, η αγρυπνία της Αναστάσεως αποτελείται από την Τελετή του Φωτός με το Exsultet,  την ακολουθία των αναγνωσμάτων με έως και 12 αναγνώσματα, την ακολουθία του βαπτίσματος, κατά την οποία μπορούν να βαπτισθούν υποψήφιοι ή και να δοθεί το χρίσμα σε βαπτισμένους, την προσευχή και δέηση του Πάσχα, και τέλος την ακολουθία της Θείας Ευχαριστίας.