Παιδουπόλεις της Φρειδερίκης

Πρόγραμμα δραστηριότητας για τη Βασίλισσα Φρειδερίκη

Με την επιστροφή του Γεωργίου Β΄ στην Ελλάδα το Σεπτέμβριο του 1946, μαζί με το "Διαδοχικό Ζεύγος" (Παύλος-Φρειδερίκη), ο Διάδοχος ζήτησε από τον Μαρκεζίνη να καταρτίσει πρόγραμμα δραστηριότητας για τη Φρειδερίκη, όπως ο ίδιος ο Μαρκεζίνης αναφέρει. Στα πρότυπα των Βασιλισσών Σοφίας και Όλγας οι οποίες είχαν υπό τον έλεγχό τους τον «Ευαγγελισμό», υποβοηθούσαν δωρεές, εξασφάλιζαν δωρεές, ολοκλήρωναν το έργο (π.χ. Βαλλιάνειος Βιβλιοθήκη) και το παρέδιδαν στο Κράτος χωρίς περαιτέρω ανάμιξη, αποφασίσθηκε «η ενασχόληση της Διαδόχου με τον Ευαγγελισμό, το Νοσοκομείο Παίδων και την προστασία της παιδικής ηλικίας». Αυτά ανακοίνωσε η Φρειδερίκη σε δισέλιδη ομιλία που συνέταξε ο Μαρκεζίνης στις 12 Οκτωβρίου 1946. Ο Μαρκεζίνης αναφέρει: «Δυστυχώς, η Βασίλισσα, επιθυμούσα να έχει παντού ανάμιξη, θα επεκτείνει τη δραστηριότητά της σε τομείς οι οποίοι ουσιαστικώς ανήκαν στο Κράτος».

Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος

Στα χρόνια που πριν την ίδρυση των παιδουπόλεων, η Ελλάδα, παρά την επιτυχημένη αντίσταση που προέβαλε ενάντια στην επίθεση της Ιταλίας κατά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, καταλήφθηκε από γερμανικές δυνάμεις τον Απρίλιο του 1941 και από τότε έως το τέλος του 1944 η Ελλάδα έζησε μαζί με μεγάλο κομμάτι της Ευρώπης την Κατοχή από τις δυνάμεις του Άξονα. Μέρος των αποτελεσμάτων του πολέμου και της Κατοχής ήταν και η οικονομική εξουθένωση της χώρας και η απώλεια πολλών ανθρώπινων ζωών.

Παιδομάζωμα και παιδοφύλαγμα

Η απομάκρυνση των παιδιών από τις εμπόλεμες περιοχές και συγκέντρωση στις Παιδουπόλεις ονομάστηκε από την κυβέρνηση «παιδοφύλαγμα» σε αντιδιαστολή με την ψυχολογικά φορτισμένη ονομασία «παιδομάζωμα» που χρησιμοποιούσε για να χαρακτηρίσει την Αποστολή παιδιών στις Λαϊκές Δημοκρατίες από τον ΔΣΕ.

Το δίκτυο των Παιδουπόλεων

Σε έγγραφο του Βασιλικού Ιδρύματος Πρόνοιας (μετεξέλιξη της Επιτροπής Εράνου «Πρόνοια Βορείων Επαρχιών της Ελλάδος») αναφέρεται ότι σε διάστημα λίγων μηνών μετά το καλοκαίρι του 1947 18.000 παιδιά στεγάστηκαν σε 52 παιδουπόλεις, ενώ το καλοκαίρι του 1950, με το τέλος του "συμμοριτοπόλεμου", όπως αναφέρει τον εμφύλιο, 15.000 παιδιά επέστρεψαν στα χωριά τους, οι περισσότερες Παιδουπόλεις έκλεισαν και έμειναν 14 από αυτές που συνέχισαν να φιλοξενούν 2.950 παιδιά, «τα περισσότερα ορφανά ή άλλα τα οποία δεν μπορούσαν ή δεν έπρεπε να μεγαλώσουν με τις οικογένειές των».
Σε άλλες πηγές  αναφέρεται ότι το δίκτυο των παιδουπόλεων αποτελούνταν από 53 ιδρύματα, όπως επίσης επιβεβαιώνεται από την πρώην βασιλική οικογένεια της Ελλάδας, ενώ αλλού αναφέρεται ότι «σύμφωνα με την ίδια τη Φρειδερίκη» ήταν 58.
Σε άλλο σημείο ο αριθμός των παιδοπόλεων αναφέρεται ως 14 «Παιδουπόλεις και Επαγγελματικές Σχολές» από την πρώην βασιλική οικογένεια, κάτι που συμφωνεί με τα στοιχεία της Βασιλικής Πρόνοιας για τον αριθμό των Παιδουπόλεων μετά το 1950.
Αν και σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του 1950 ο αριθμός των παιδιών ανέρχεται στις 18.000, η ιστορικός Τασούλα Βερβενιώτη εκτιμά τον αριθμό των παιδιών στις παιδουπόλεις σε περίπου 25.000. Η πρώην βασιλική οικογένεια της Ελλάδας, αναφέρει ότι "μέχρι το 1964 απεφοίτησαν 33.989 παιδιά".

Σκοπός ίδρυσης των Παιδουπόλεων

Σύμφωνα με τη Φρειδερίκη, σκοπός των παιδουπόλεων ήταν "να σώσουμε τα παιδιά μας των βορείων επαρχιών από την απαγωγή πέρα από τα σύνορα και τη διαπαιδαγώγησή τους σε εχθρούς της πατρίδας". Ο όρος "παιδόπολη" χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο από το Βασιλικό Ίδρυμα Πρόνοιας για να χαρακτηρίσει τα ιδρύματα "φιλοξενίας και περίθαλψης απροστάτευτων και ορφανών παιδιών". Η πρώην βασιλική οικογένεια υποστηρίζει ότι εκεί φιλοξενούνταν ορφανά ή με άρρωστους γονείς παιδιά ή όσα το οικογενειακό τους περιβάλλον δεν μπορούσε να τους δώσει τα αναγκαία ηθικά εφόδια. Αναφέρεται ότι με εντολή της Βασίλισσας Φρειδερίκης συγκεντρώθηκαν πολλά αγόρια και κορίτσια, που έχασαν κατά τον εμφύλιο πόλεμο 1947 – 1949, τον ένα ή και τους δύο γονείς τους ή ήταν πολύ φτωχοί και δεν μπορούσαν να αντεπεξέλθουν στις αντίξοες και δύσκολες συνθήκες ζωής, που προέκυψαν από τον πόλεμο αυτό. Ωστόσο, εξετάζοντας αναδρομικά την υπόθεση, κύριος σκοπός της κυβέρνησης ήταν να σταματήσει ο ανεφοδιασμός των ανταρτών και να γίνει πιο δύσκολη η στρατολόγηση νέων από αυτούς, καθώς θα είχαν ενταχθεί από μικρή ηλικία στον αντίπαλο "ιδεολογικό" στρατό. Γινόταν εσκεμμένη παραπληροφόρηση των παιδιών με σκοπό την εκπαίδευση και ανατροφή με αντιλήψεις υπέρ του καθεστώτος.
Επίσης όπως η Ελένη Παπαγεωργίου επισημαίνει στην Διδακτορική της Διατριβή, « Η κοινωνική δράση των ανακτόρων υπήρξε ένας τρόπος άσκησης πολιτικής και μια προσπάθεια κατοχύρωσης της θέσης του παλατιού αλλά και της ίδιας της Φρειδερίκης προσωπικά στην πολιτική αρένα »

Πρόγραμμα διαμονής στις παιδουπόλεις

Η είσοδος στις παιδουπόλεις ήταν εθελοντική.  Οι συνθήκες διαμονής παιδιών  είναι ελάχιστα γνωστές με βάση την "επίσημη" ιστορία, οι περισσότερες πληροφορίες προέρχονται από προφορικές μαρτυρίες. Οι μαρτυρίες των ίδιων των πρωταγωνιστών, των τότε παιδιών, επηρεάζονται από τις προσωπικές πολιτικές πεποιθήσεις. Έτσι ενώ για κάποιους ήταν καταφύγιο από την φρίκη του πολέμου, για άλλους υπήρξαν κέντρα πλύσης εγκεφάλου και φιλοβασιλικής προπαγάνδας. Υπάρχουν μαρτυρίες που μιλάνε για το αυστηρό πλαίσιο ζωής σε κάποιες από αυτές με την άσκηση σωματικών τιμωριών, τη λογοκρισία της αλληλογραφίας, αλλά και τις περιορισμένες  εκπαιδευτικές δυνατότητες. Άλλοι, πάλι, τροφιμοι είχαν αναπτύξει άριστες σχέσεις με το προσωπικό των παιδουπόλεων. Για τα έξοδα του προγράμματος χρησιμοποιήθηκαν χρήματα από τον "Έρανο της Βασίλισσας".

Ηλικία παιδιών στις Παιδουπόλεις

Στις παιδουπόλεις μάζευαν παιδιά ηλικίας από 4-16 χρονών, αν και αυτός ο κανονισμός παραβιάστηκε με αποτέλεσμα να συγκεντρώνονται και μικρότερα παιδιά. Τον Απρίλιο του 1948 η UNSCOB (United Nations Special Committee On The Balcans), αν και δεν ενδιαφερόταν για τις παιδουπόλεις, απέστειλε ερωτηματολόγιο για την απόκτηση πληροφοριών σχετικά με τον αριθμό τη φροντίδα των παιδιών στις παιδουπόλεις.  Ο ελληνικός σύνδεσμος ενημέρωσε ότι κρατούνταν παιδιά ηλικίας 3 - 14 ετών.

Παράνομες υιοθεσίες

Η Φρειδερίκη περιγράφει στα απομνημονεύματά της τη συμμετοχή 72 γυναικών, τις "κυρίες της βασιλίσσης", σε καμπάνια για τη συγκέντρωση των παιδιών. Η πρακτική συγκέντρωσης των παιδιών στις παιδουπόλεις έχει χαρακτηριστεί ως απαγωγή. Επίσημα αρχεία για την τύχη των παιδιών ή δεν υπάρχουν, ιδιαίτερα μετά την πυρκαγιά του 1982 που κατέστρεψε μεγάλο μέρος τους, ή αποδεικνύονται αναξιόπιστα, ακόμη και χαλκευμένα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η υπόθεση «Άγιος Στυλιανός» Θεσσαλονίκης. Από το 1950 και μετά έγιναν αποκαλύψεις για πώληση χιλιάδων παιδιών από κυκλώματα υιοθεσίας, τα οποία βρέθηκαν υιοθετημένα κυρίως στις ΗΠΑ. Η πολιτική κρατούμενη Στάσα Κεφαλίδου περιγράφει την αρπαγή παιδιών που γινόταν στο στρατόπεδο της Χίου από τις εξόριστες και τον εγκλεισμό τους σε ορφανοτροφεία της Φρειδερίκης στο τετράδιό της
. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή της Έφης Αργυριάδη, της οποίας οι αδερφές χάθηκαν όταν υιοθετήθηκαν κρυφά και παράνομα από έναν Ελληνοαμερικανό. Η ίδια πιστεύει ότι η υιοθεσία ήταν εσκεμμένη καθώς πατέρας της ήταν ο Ηλίας Αργυριάδης, ο οποίος εκτελέστηκε μαζί με το Νίκο Μπελογιάννη. Σχετικά με την παιδόπολη Καβάλας αναφέρεται ότι ο Μητροπολίτης Φιλίππων (Καβάλας), ο οποίος βάσει του νόμου ήταν και πρόεδρος του εκεί ιδρύματος, για να αποφύγει μη κανονικές υιοθεσίες, γνωστοποίησε στο ΠΙΚΠΑ ότι παιδιά θα δίδονται για υιοθεσία μόνο σε γνωστές και ευυπόληπτες καβαλιώτικες οικογένειες.

Εκπαίδευση

Οι υπεύθυνοι για την αγωγή των παιδιών ήταν συνήθως αντίθετοι με την ιδεολογία των γονέων των παιδιών, κυρίως οι διευθυντές και οι δάσκαλοι. Τόνιζαν ιδιαίτερα ότι οι αρχές και ειδικά ο βασιλιάς Παύλος και η βασίλισσα Φρειδερίκη νοιάζονταν σαν φιλόστοργοι γονείς για τα παιδιά, ενώ οι φυσικοί τους γονείς δεν ενδιαφέρονταν για αυτά. Στον τοίχο κάθε τάξης βρίσκονταν οι φωτογραφίες του βασιλιά Παύλου, της βασίλισσας Φρειδερίκης και του Ιησού Σωτήρα σύμφωνα με την πρακτική προπαγάνδας της εποχής κατά την οποία οι εικόνες των βασιλέων εμφανίζονταν σε δημόσιους χώρους και ειδικά σε σχολικά βιβλία είχαν ως σκοπό την ιστορική νομιμοποίηση του ρόλου τους και την κατάδειξη της πολιτικής τους παντοδυναμίας. Σε αυτούς τα παιδιά προσεύχονταν 9 φορές τη μέρα. Η πολιτική κατήχηση ήταν συστηματική και ανέφεραν με ιδιαίτερη έμφαση ότι οι γονείς των παιδιών ήταν αφοσιωμένοι στις προσωπικές τους αντιπατριωτικές και αντεθνικές πεποιθήσεις, αποκαλώντας τους συνήθως αντάρτες, προδότες, συμμορίτες και εγκληματίες. Στα περισσότερα μέρη τα παιδιά υποβάλλονταν δύο φορές την εβδομάδα σε "πολιτική αγωγή" και τραγουδούσαν τραγούδια εξυμνώντας "τη μητέρα μας, τη γλυκειά βασίλισσα Φρειδερίκη, που μας έσωσε από τους συμμορίτες". Ορισμένα παιδιά που βρίσκονταν στις Παιδουπόλεις υποστηρίζουν ότι εκεί απέκτησαν ήθος και δε δέχονται τις κατηγορίες για προπαγάνδα ως αληθείς, ενώ άλλα θυμούνται ένα καταπιεστικό καθεστώς. Παρ' όλα αυτά, η ελληνική κυβέρνηση δικαιολογούσε τη συγκέντρωση παιδιών στις παιδουπόλεις και σε φιλανθρωπικά ιδρύματα λέγοντας ότι με αυτόν τον τρόπο "είχαν πρόσβαση σε πλήρη εκπαίδευση και φροντίδα". Τουλάχιστον στην περίπτωση μιας παιδούπολης (Καβάλας) αναφέρεται ότι τα μεγαλύτερα παιδιά παρακολουθούσαν τα κοινά κρατικά σχολεία που υπήρχαν κοντά στην παιδούπολη ενώ τα μικρότερα παιδιά εκπαιδεύονταν εσωτερικά.

Οι παιδουπόλεις σήμερα

Αρχικά οι Παιδουπόλεις λειτουργούσαν υπό την επίβλεψη του Βασιλικού Ιδρύματος Πρόνοιας. Μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου, οι περισσότερες από τις 52 περίπου παιδοπόλεις έκλεισαν και έμειναν σε λειτουργία 14. Το 1970, το Ίδρυμα μετονομάστηκε σε Εθνικό Οργανισμό Πρόνοιας (Ε.Ο.Π.) (ΦΕΚ 125/2.6.1970) και οι Παιδουπόλεις συνέχισαν να λειτουργούν υπό την επίβλεψη του. Σήμερα οι Παιδουπόλεις (συνήθως αναφέρονται ως «Παιδοπόλεις») είναι ιδρύματα φιλοξενίας και περίθαλψης απροστάτευτων και ορφανών παιδιών. Μετά από σταδιακό κλείσιμο κάποιων παιδουπόλεων, στην Ελλάδα ήταν κατά το 2007 σε λειτουργία 6 παιδοπόλεις οι οποίες φιλοξενούν 200-250 παιδιά.