Ανδρούσα Μεσσηνίας

Τοποθεσία

Η Ανδρούσα βρίσκεται βορειοδυτικά από την έδρα του δήμου, την Μεσσήνη από την οποία απέχει περίπου 12 χιλιόμετρα. Έχει υψόμετρο 120 μέτρα και απέχει από τις ακτές του Κόλπου της Μεσσηνίας περίπου 17,5 χιλιόμετρα. Κοντά στην Ανδρούσα βρίσκονται, προς τα βορειοδυτικά της η  Καλογερόρραχη σε απόσταση 3 περίπου χιλιομέτρων, προς τα ανατολικά της η Εύα σε απόσταση 2,5 περίπου χιλιομέτρων, προς τα νοτιοανατολικά της η Αγριλιά και η Αμφιθέα σε απόσταση 3,5 και 4 περίπου χιλιομέτρων και προς τα νότιά της η Βασιλάδα σε απόσταση 3 περίπου χιλιομέτρων αντίστοιχα.

Ιστορία

Η περιοχή της Ανδρούσας και των γειτονικών οικισμών της, –σε παλαιότερες εποχές η ίδια η Ανδρούσα ήταν μια μικρή πόλη-κωμόπολη,– έχει μακρόχρονη ιστορία που ακολουθεί την ιστορία της Μεσσηνίας και της ευρύτερης περιοχής τόσο της σύγχρονης Μεσσήνης στα νεότερα χρόνια, όσο και της αρχαίας Μεσσήνης κατά την κλασική εποχή. Τον Μεσαίωνα η Ανδρούσα αποτέλεσε σημαντικό αγροτικό και διοικητικό κέντρο, τόσο για τους Φράγκους σταυροφόρους και τους ιππότες της μισθοφορικής Εταιρείας των Ναβαρραίων αρχικά, όσο και για τους Βυζαντινούς διοικητές του Δεσποτάτου του Μυστρά και στη συνέχεια τους Οθωμανούς και τους Ενετούς. Το κάστρο της, κτισμένο στις δυτικές παρυφές του κάμπου της Μεσσηνίας, κατασκευάσθηκε στα ύστερα χρόνια της βυζαντινής εποχής και τα πρώτα της φραγκοκρατίας, ενώ ο ομώνυμος με το κάστρο οικισμός έφερε την ίδια ονομασία διαχρονικά. Η μικρή πόλη - κωμόπολη, συνδεόμενη πάντα με την ιστορία του κάστρου της, με βάση την τοπική παράδοση, αλλά και διάφορες ιστορικές πηγές, εκτιμάται σύμφωνα με μια εκδοχή, ότι δημιουργήθηκε περί τον 13ο αιώνα και μάλιστα, σύμφωνα με το «Χρονικόν του Μορέως», το κάστρο της κτίσθηκε από τον ηγεμόνα του Πριγκιπάτου της Αχαΐας Γουλιέλμο Β΄ Βιλλεαρδουίνο, σε θέση που δεν ήταν ιδιαίτερα κατάλληλη ή φυσικά οχυρή, αλλά «προσφερόταν για τον έλεγχο και την εποπτεία της εύφορης πεδιάδας» της Μεσσηνίας. Υπάρχουν όμως και απόψεις που αναφέρουν την εκδοχή μιας παλαιότερης (βυζαντινής) κατασκευής του κάστρου, συνεπώς και της Ανδρούσας, που οφείλεται σε ορισμένα στοιχεία του σχεδιασμού των τειχών του φρουρίου. Από τα τέλη του 13ου αιώνα πάντως η Ανδρούσα απετέλεσε σημαντικό βυζαντινό κέντρο της Μεσσηνίας με αποκορύφωμα την περίοδο που αυτοκράτορας ήταν ο Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος (1259-1332, στην εξουσία: 1282-1328) και Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ο πολιούχος της Ανδρούσας, ο Αθανάσιος ο Α΄ ο οποίος είχε καταγωγή και από την Ανδρούσα. Εκείνη την εποχή κατασκευάζονται στην ευρύτερη περιοχή αρκετοί ναοί και μοναστήρια, ενώ παράλληλα η Ανδρούσα ορίζεται και έδρα Μητρόπολης. Με ιδιαίτερη ακμή από τον 14ο αιώνα και μετά, η Ανδρούσα και το κάστρο της, στις αρχές του 15ου αιώνα περνά στους Δεσπότες του Μυστρά και στη συνέχεια λίγο αργότερα στους Τούρκους. Ετυμολογικά θεωρείται, σύμφωνα με την επίσημη άποψη του Δήμου Μεσσήνης, ότι η ονομασία της Ανδρούσας έχει προκύψει από το ρήμα «ανδρόω» και σημαίνει η «πόλη των ανδρείων».

Νεότερη ιστορία

Τον 19ο αιώνα αναφερόταν ως Androussa σύμφωνα με τον Pouqueville, το 1815, ο οποίος την αναφέρει στον κατάλογο με τα ονόματα των χωριών της Επαρχίας Ανδρούσας (γαλλικά: Éparchie d'Androusa), τα οποία ήταν εξαρτημένα στην επισκοπική έδρα που είχε ιδρυθεί στο Νησί (Nisi: η Μεσσήνη). Στη συνέχεια αναφέρεται επίσης ως Androusa, έδρα και οικισμός της Επαρχίας Ανδρούσας (γαλλικά: Éparchie d'Androusa), που έμεναν σε αυτόν 58 οικογένειες με εκτιμώμενο σύνολο 146 κατοίκων, σύμφωνα με την απογραφή του 1829, που έγινε από την «επιστημονική αποστολή του Μοριά» (Mission scientifique de Morée), τμήμα της γαλλικής αποστολής με την ονομασία Εκστρατεία του Μοριά (Expédition de Morée), η οποία ήταν αποστολή εκστρατευτικού σώματος 13.000-15.000 ανδρών, υπό την αρχηγία του Νικολάου - Ιωσήφ Μαιζώνος στην Πελοπόννησο, μεταξύ των ετών 1828 και 1833, ενώ η πρώτη επίσημη ονομασία του χωριού, μετά από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους, ήταν επίσης με το όνομα η Ανδρούσα.
Η Ανδρούσα ελευθερώθηκε, στις 24 Μαρτίου του 1821, μια μέρα μετά την απελευθέρωση της Καλαμάτας και μάλιστα κατόπιν πολιορκίας, όπου παρά την αντίσταση των αποκλεισμένων Τούρκων υπερασπιστών του, το κάστρο της καταλήφθηκε τελικά υπό τον οπλαρχηγό Πέτρο Μπούρα, από το Διαβολίτσι. Σημαντική συμμετοχή, μεταξύ των άλλων αγωνιστών του 1821, στην απελευθέρωσή της είχε και ο επίσκοπος της κωμόπολης της Ανδρούσας, ο Ιωσήφ ο από Ανδρούσης (Τρίπολη 1770-1844 Μεσσήνη), ο οποίος υπήρξε μάλιστα στη συνέχεια και ο πρώτος υπουργός Παιδείας και Θρησκευμάτων (Μινίστρος των Θρησκευτικών, 1822-1833) του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, αμέσως μετά την Επανάσταση του 1821. Η Επισκοπή Ανδρούσης, μετονομάσθηκε το 1833 σε Επισκοπή Μεσσήνης με επίσκοπο και πάλι τον Ιωσήφ, ενώ το 1852 μετεξελίχθηκε στη σημερινή Μητρόπολη Μεσσηνίας.

Παλαιός Δήμος Εύας (1835–1912)

Η Ανδρούσα προσαρτήθηκε, το 1835, στον παλαιό Δήμο Εύας, που είχε ως έδρα αρχικά το Ναζήρι (σήμερα η Εύα), όπου και παρέμεινε ως το 1912 που ο δήμος αυτός καταργήθηκε. Το χωριό αναφέρεται, το 1853, ως η Ανδρούσα στον β΄ τόμο των «Ελληνικών» του Ιάκωβου Ρίζου Ραγκαβή, ως χωριό του Δήμου Εύας της Επαρχίας Μεσσήνης με πληθυσμό 330 κατοίκων, με βάση την απογραφή του 1851. Στην ίδια πηγή αναφέρεται ως έδρα του Δήμου Εύας το Ναζίρι (σήμερα η Εύα). Από το 1867 ως το 1868, που έγινε πρόσκαιρα έδρα του δήμου το Καρτερόλι και από το 1879 ως το 1912 η έδρα του Δήμου Εύας μεταφέρεται, δυο φορές, από το Ναζήρι και το Καρτερόλι αντίστοιχα, στην Ανδρούσα.

Κοινότητα Ανδρούσης (1912–1948)

Το 1912 το χωριό προσαρτάται ως έδρα στην Κοινότητα Ανδρούσης. Στην ίδια κοινότητα προσαρτώνται επίσης, το 1912, οι οικισμοί Καλογερόρραχι και Βασιλάδα

Τοπική οικονομία

Η Ανδρούσα αποτελεί σήμερα σημαντικό παραγωγικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής και η τοπική οικονομία είναι κατά βάση κτηνοτροφική και γεωργική με κυριότερα προϊόντα: Τις ελιές, το ελαιόλαδο, τα σύκα, τη σταφίδα και το κρασί.

Κτίρια – εκδηλώσεις – αξιοθέατα

Εκτός από τα παραδοσιακά σπίτια και τα κτίρια Δημοτικού Σχολείου, Γυμνασίου - Λυκείου υπάρχει και η κεντρική εκκλησία του χωριού, ο Ιερός Ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, ο οποίος υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Μεσσηνίας, Ποικίλες εκδηλώσεις, διοργανώνουν διάφοροι φορείς τις παλαιάς αυτής κωμόπολης. Στα αξιοθέατα της περιοχής της Ανδρούσας περιλαμβάνονται διάφορα βυζαντινά και μεσαιωνικά μνημεία της περιοχής, όπως το Κάστρο της Ανδρούσας, το Ανδρομονάστηρο, ο Ιερός Ναός της Ζωοδόχου Πηγής Σαμαρίνης ή εκκλησιά της Σαμαρίνας, καθώς και το αρχαίο υδραγωγείο που αποτελούν ιδιαίτερα δείγματα της ιστορικής διαδρομής της περιοχής και αποτελούν πόλο έλξης αρκετών επισκεπτών. Στα διατηρητέα μνημεία της Ανδρούσας περιλαμβάνεται επίσης ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου (κοιμητηριακός).

Εορτή του Αγίου Αθανασίου εξ Ανδρούσης

Κάθε χρόνο, τον Οκτώβριο, στην Ανδρούσα πραγματοποιείται εορτασμός προς τιμήν του προστάτη Αγίου της παλαιάς κωμόπολης Αγίου Αθανασίου εξ Ανδρούσης με παράλληλη λιτανεία. Το σκήνωμα του Αγίου Αθανασίου βρίσκεται σήμερα στον Ιερό Ναό του Αγίου Ζαχαρίου Βενετίας, αλλά τεμάχια του λειψάνου του βρίσκονται εκτός από τη Μονή Παντοκράτορος και στον Ιερό Ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης της Ανδρούσας, το οποίο μεταφέρθηκε εκεί από την Μονή Εσφιγμένου στις 29 Οκτωβρίου 1967, με τη φροντίδα του τότε μητροπολίτη Μεσσηνίας Χρυσοστόμου Β'. Επισημαίνεται επίσης, ότι σύμφωνα  με έρευνες ιστορικών ερευνητών δεν έχει εξακριβωθεί με απόλυτη σαφήνεια η καταγωγή του Πατριάρχη Αθανασίου Α΄ από την Ανδρούσα και αναφέρεται και η πιθανότερη εκδοχή, σύμφωνα με αρχειακά τεκμήρια της περιόδου των Παλαιολόγων, να είναι η πόλη της Ανδριανούπολης η ιδιαίτερη πατρίδα του.