Μούζενα

Η Μούζενα ήταν μέχρι το 1923 περιοχή της Χαλδίας του Πόντου (σημερινή επαρχία Γκιουμούσχανε της Τουρκίας)

Γεωγραφία

Στους νότιους πρόποδες του όρους Κουλάτ και δυτικά του χωριού Σταυρίν, υπήρχε μια ομάδα δέκα περίπου ελληνικών χωριών με τη γενική ονομασία Μούζενα (Πας Μούζενα, Τσιμερά, Χατς, Άε Φωκάς, Αγρίδ', Παλλαδάντων, Μασούρα, Λωρία, Σίσσα, Χάραβα Κινέη και Ντεμιρτσίκιοϊ). Το όνομα της περιοχής ίσως να οφείλεται στο ότι έδρα του μουχτάρη της περιοχής ήταν το ομώνυμο χωριό Μούζενα (ή Πας Μούζενα). Το μεγαλύτερο από τα χωριά αυτά και κεφαλοχώρι της περιοχής ήταν η Τσιμερά (σημ. Atalar). Την περιοχή διαρρέει το ποτάμι της Μούζενας που μαζί με τα ποτάμια της Ίμερας, της Κρώμνης και του Σταυρίν συναποτελούν το ποτάμι Γιαγλίντερε που ενώνεται με τον ποταμό Χαρσιώτη (ή Κάνι), ο οποίος ερχόμενος από την Αργυρούπολη εκβάλλει στη Μαύρη Θάλασσα κοντά στην Τρίπολη του Πόντου. 
Η Μούζενα υπαγόταν στην υποδιοίκηση της Άρδασσας (Torul), στο δημόσιο ταμείο της οποίας απέδιδε ο μουχτάρης τους φόρους που συνέλεγε από τους κατοίκους. Συνολικά στην περιοχή υπήρχαν 500 περίπου σπίτια με 2500 κατοίκους από τους οποίους οι 500 ήταν Κρυπτοχριστιανοί μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, οπότε φανερώθηκαν με την ευκαιρία του Χατ-ι χουμαγιούν (1856). 
Στην περιοχή αυτή υπάρχει σήμερα και είναι επισκέψιμο το σπήλαιο Καρατζά (Karaca Mağarası), με 6 χώρους, μήκος 150 μ. και ύψος 18 μ.

Ιστορία

Η Μούζενα, κατοικήθηκε από φυγάδες Τραπεζούντιους μετά την Άλωση της Τραπεζούντας (1461). Μάλιστα ανάμεσά τους υπήρχαν και αρκετές οικογένειες ευγενών με επικεφαλής την πριγκίπισσα Άννα, κόρη του τελευταίου αυτοκράτορα της Τραπεζούντας Δαυίδ. Απ' αυτούς ιδρύθηκε και το περίφημο γυναικείο μοναστήρι της περιοχής, του Αγίου Γεωργίου του Ζαντού (Ζανταέρτς), κοντά στου Παλλαδάντων.

Οικονομία

Οι κάτοικοι ασχολούνταν με τη γεωργία, την κτηνοτροφία και το εμπόριο. Γνωστά παρχάρια (ορεινοί λειμώνες) για τους κτηνοτρόφους της περιοχής ήταν το Άλας και τα Βουκολία. Κάποιοι μετανάστευαν στην Τραπεζούντα και τη Ρωσία.

Κοινωνία

Εκκλησιαστικά υπάγονταν στην μητρόπολη Χαλδίας. Όλα τα χωριά είχαν εκκλησίες. Ανάμεσά τους αναφέρονται οι: Άγιος Ιωάννης στην Πας Μούζενα, Γενέθλιον της Θεοτόκου και Άγιος Ιωάννης στην Τσιμερά, Τίμιος Σταυρός στον Άε Φωκά (σήμερα τζαμί), Παναγία και Άγιος Κωνσταντίνος στα Σίσσα, Άγιος Ιωάννης στο Χατς ή Ωραιόκαστρο, Ευαγγελίστρια στου Παλλαδάντων. Το μεγαλύτερο πανηγύρι της περιοχής ήταν του Αγίου Γεωργίου του Ζαντού. Συμμετείχαν όμως και στο  μεγάλο πανηγύρι του Αεσέρ στο γειτονικό Σταυρίν. 
Μέχρι το 1875 από την περιοχή διερχόταν τμήμα του βασιλικού δρόμου προς Περσία,(“το Βασιλακόν η στράτα”), που το συντηρούσαν οι κάτοικοι με προσωπική τους εργασία. Μετά το 1875 άνοιξε δρόμος αμαξιτός μέσω Ζύγανας.

Εκπαίδευση

Στα περισσότερα χωριά (Τσιμερά, Παλλαδάντων, Πας Μούζενα, Σίσσα κλπ) υπήρχαν σχολεία. Ειδικά στο Χατς το σχολείο χτίστηκε με χορηγία του Κοσμά Πολυχρονίδη, προμηθευτή του οθωμανικού στρατού στον Κριμαϊκό πόλεμο. Ο Κοσμά αγάς έφτασε στα ανώτατα κλιμάκια της οθωμανικής εξουσίας αλλά στο τέλος διαβλήθηκε και δολοφονήθηκε στην Κωνσταντινούπολη.

Έξοδος

Οι κάτοικοι των περισσότερων χωριών της Μούζενας εκπατρίστηκαν αναγκαστικά, σε εφαρμογή της Συνθήκης της Λωζάνης, στις αρχές του 1923. Οι τελευταίοι αναχώρησαν τον Φεβρουάριο του 1924. Αρκετοί εγκαταστάθηκαν στο Ωραιόκαστρο Θεσσαλονίκης, σε χωριά του Λαγκαδά, της Καστοριάς κλπ.