Δημοτικισμός

Ιστορικό υπόβαθρο - απαρχές του δημοτικισμού

Ο Δημοτικισμός ως εκπαιδευτικό κίνημα ξεκίνησε το 1888 όταν ο Ψυχάρης κυκλοφόρησε το βιβλίο «το ταξίδι μου» το οποίο αποτελεί το μανιφέστο του Δημοτικισμού.

Συστατικά στοιχεία

Ο Δημοτικισμός θεωρεί τη γλώσσα και το έθνος ζωντανούς οργανισμούς. Η γλώσσα και η κουλτούρα του ελληνικού πληθυσμού αποτελούν τη φυσική συνέχεια της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και κουλτούρας. Η μελέτη της νεοελληνικής γλώσσας, των δημοτικών τραγουδιών και των λαϊκών παραμυθιών παίζει καθοριστικό ρόλο στην εκπαίδευση.

Φάσεις

Ο δημοτικισμός πέρασε από τις εξής φάσεις:

Από τα Ευαγγελικά στα Αθεϊκά

Το 1880 η δημοτική γλώσσα επικράτησε ως η γλώσσα της ποίησης, με αναφορά το έργο του Παλαμά,Τα τραγούδια της Πατρίδας μου (1886). Αργότερα έγινε προσπάθεια  να επεκταθεί η δημοτική γλώσσα και σε άλλα είδη του λόγου. Έγινε προσπάθεια για μετάφραση της Καινής Διαθήκης στη δημοτική γλώσσα που επιχείρησε ο Αλεξ. Πάλλης. Το πρώτο βιβλίο που συνδέεται με την έναρξη του εκπαιδευτικού δημοτικισμού είναι το βιβλίο του Φ. Φωτιάδη «το γλωσσικό ζήτημα και η εκπαιδευτική μας Αναγέννηση» το 1902.

Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση (1917-1920)

Στη τριετία 1917-20 γράφτηκαν 13 αναγνωστικά προσαρμοσμένα στους σκοπούς της μεταρρύθμισης. Το αναγνωστικό «Τα Ψηλά Βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου αποτέλεσε την τελειότερη έκφραση του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού: δημοτική γλώσσα με συντακτική και γραμματική συνέπεια, προώθηση της Νεοελληνικής Αγωγής και αστική ιδεολογία με έμφαση στον ορθό λόγο. Τα αναγνωστικά αποσύρθηκαν από τα σχολεία όταν ακολούθησε η ήττα των Βενιζελικών (Νοεμ.1920), με ακύρωση της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας.

Οι δάσκαλοι της αντίδρασης

Μία ομάδα δασκάλων συγκεντρώθηκε γύρω από το εκπαιδευτικό περιοδικό «Ερμής» ενώ ο εκδότης του Α. Καραγιάννης, αντιβενιζελικός με ακραίες συντηρητικές αντιλήψεις, μιλούσε υποτιμητικά για τη δημοτική γλώσσα θεωρώντας τον δημοτικισμό, όργανο του κομμουνισμού. Άλλοι σημαντικοί διανοούμενοι που ανήκαν στην παράταξη που έδρασε την οκταετία (1923-1930) ήταν ο Νικόλαος Εξαρχόπουλος, ο Γ. Χατζηδάκης, ο Τρύφων Παπαθανασίου και ο Ι. Τουρνάς. Οι επιτυχίες τους συνοψίστηκαν ως διάσπαση της διδασκαλικής ομοσπονδίας (1927) που ταυτίζεται χρονικά με τη διάσπαση του Εκπαιδευτικού Ομίλου (8/5/1927). Η αντίφαση καθαρεύουσας - δημοτικισμού αποτέλεσε χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτής της περιόδου. Η καθαρεύουσα και γενικότερα ο κλασικισμός επιβίωσαν στη Μέση Εκπαίδευση. Η καθαρεύουσα έγινε αποδεκτή από τα μεσοαστικά στρώματα και αποτέλεσε προϋπόθεση για την επαγγελματική τους άνοδο, την κοινωνική τους καταξίωση και την ταξική τους ταυτότητα. Τα πράγματα ήταν τελείως διαφορετικά στο δημοτικό σχολείο όπου ο πληθυσμός στη πλειονότητα του ήταν αγροτικός, δεν δέχτηκε την καθαρεύουσα και δυσκολεύτηκε σημαντικά να απορροφήσει τους ξενόφωνους των «νέων χωρών» (1913) καθώς και τους πρόσφυγες από Μ.Ασία και Πόντο (1922).

Η δεύτερη γενιά των δημοτικιστών δασκάλων

Παράλληλα με τους ηγέτες του δημοτικιστικού κινήματος Γληνό, Δελμούζο και Τριανταφυλλίδη εμφανίστηκε μία δεύτερη γενιά διανοουμένων με υψηλό βαθμό παιδαγωγικής κατάρτισης και αριστερή πολιτική ταυτότητα. Σημαντικός εκπρόσωπος αυτής της γενιάς υπήρξε ο δάσκαλος Γ. Δανός. Ενώ οι περισσότεροι διανοούμενοι του εκπαιδευτικού δημοτικισμού είχαν αναπτύξει πολλαπλές σχέσεις με τον βενιζελισμό της περιόδου η δεύτερη γενιά υπήρξε άτυχη εφόσον εμφανίστηκε όταν η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση είχε σταματήσει να κυριαρχεί δυναμικά (1933 και εξής ).

Ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός και το καθεστώς της 4ης Αυγούστου

Ο Μεταξάς υπήρξε υποστηρικτής της δημοτικής και επιπλέον θεωρούσε τον δημοτικισμό εθνικό κίνημα. Στο διάστημα 36-38 η δημοτική γλώσσα που με τη μεταρρύθμιση του '29 είχε απλωθεί στις έξι τάξεις του δημοτικού και στις δύο πρώτες του Γυμνασίου περιορίστηκε στις τέσσερις πρώτες τάξεις του δημοτικού και από το 1937 μόνο στις τρεις. Σύμφωνα με τη «Ρηγοπούλου» η δημοτική γλώσσα έγινε αποδεκτή γιατί συνδέθηκε με την ανάπτυξη της τεχνικής επαγγελματικής εκπαίδευσης καθώς και τον πρακτικό χαρακτήρα των σπουδών. Με την εγκαθίδρυση της δικτατορίας απαγορεύτηκε η κυκλοφορία  παιδαγωγικών εντύπων εκτός από δύο που αποτέλεσαν τα φρούρια του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. «Η Σχολική Εφημερίς» που ήταν αφιερωμένη σε ζητήματα εφαρμοσμένης παιδαγωγικής και η «Παιδεία» που συγκέντρωσε τους πιο υψηλούς διανοούμενους του εκπαιδευτικού δημοτικισμού.

Ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου

Ένας από τους πρωτεργάτες του δημοτικισμού ήταν ο Δημήτρης Γληνός. Η πρώτη γνωριμία με τον δημοτικισμό έγινε μέσω του περιοδικού Νουμάς που εξέδιδε ο πρωτοπόρος δημοτικιστής Ταγκόπουλος. Την περίοδο αυτή μεγάλοι λογοτέχνες όπως ο Χατζόπουλος, ο Καμπύσης, ο Καρκαβίτσας, ο Νιρβάνας, ο Ξενόπουλος, ο Γρυπάρης, ο Μαλακάσης, ο Βάρναλης και ο Σουρής, επηρεασμένοι από το κίνημα του Ψυχάρη άρχισαν να γράφουν στη δημοτική. Πολλά περιοδικά όπως η Τέχνη του Χατζόπουλου, τα Προπύλαια του Βλαχογιάννη ο Νουμάς του Ταγκόπουλου εκδόθηκαν στη δημοτική. Το 1904,ο Γληνός έγινε μέλος του συλλόγου των δημοτικιστών η εθνική μας γλώσσα.
Ο Γληνός ακολούθησε την ιδεολογία της προοδευτικής αστικής τάξης. Πίστευε ότι η εκπαίδευση μπορεί να βελτιωθεί με την εισαγωγή της δημοτικής και την αναπροσαρμογή των των αναλυτικών προγραμμάτων των σχολείων. Επιπλέον υποστήριξε ότι η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση δε μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς κοινωνική και πολιτική αλλαγή. Το 1910 ίδρυσε τον Εκπαιδευτικό Όμιλο ο οποίος μετά την αντίδραση Δελμούζου-Γληνού διασπάστηκε το Μάρτιο του 1927.

Απόψεις των ιδρυτών του Εκπαιδευτικού Ομίλου

Οι απόψεις του Δελμούζου-Γληνού όσον αφορά την ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου παραμένουν διαφορετικές:

Προτάσεις του Αλέξανδρου Δελμούζου

Ο όμιλος είναι ένα εκπαιδευτικό σωματείο και όχι πολιτικό, δεν ενδιαφέρεται για ορισμένο κόμμα,πολιτική παράταξη, κοινωνική τάξη αλλά φροντίζει για την εκπαίδευση του συνόλου.