Νιόκαστρο Ναυαρίνου

Τοποθεσία του κάστρου & γεωγραφικά στοιχεία

Το Νεόκαστρο ή Νεοναβαρίνο ή Νιόκαστρο ή Νέο Ναβαρίνο βρίσκεται στην Πελοπόννησο, στα δυτικά της κωμόπολης της Πύλου, στο νοτιοδυτικό άκρο του κόλπου/όρμου του Ναυαρίνου, απέναντι από το νότιο άκρο της ιστορικής νήσου Σφακτηρίας και ουσιαστικά ήλεγχε τη νότια είσοδο του κόλπου. Είναι το δεύτερο και νεότερο κάστρο του Ναυαρίνου, το οποίο βρίσκεται κοντά στην είσοδο του λιμανιού της Πύλου.
Από τη στρατηγική αυτή θέση του κάστρου σε συνδυασμό με το Παλαιόκαστρο επισκοπείται ο θαλάσσιος χώρος από τη νήσο Πρώτη (Mαραθονήσι) μέχρι τις Μεσσηνιακές Οινούσσες (Σαπιέντζα, Σχίζα, Αγία Μαριανή Μεσσηνίας ή Αμαριανή και Βενέτικο Μεσσηνίας), αν και ο κύριος σκοπός του Νιόκαστρου ήταν ο έλεγχος της νότιας εισόδου του όρμου του Ναβαρίνου, καθώς και του εμπορικού θαλάσσιου δρόμου, από την Ανατολή στη Δύση και αντίστροφα.

1715-1821: Β΄ Τουρκοκρατία

Για ένα περίπου αιώνα οι Τούρκοι κατείχαν και πάλι το Νιόκαστρο, μέχρι την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Η περιοχή της Πυλίας μέχρι και την απελευθέρωσή της το 1821, έγινε και πάλι καζάς, υπαγόμενος στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, κατά την περίοδο της Δεύτερης Τουρκοκρατίας του Μωριά. Σύμφωνα με την έκδοση της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα με τίτλο A Historical and Economic Geography of Ottoman Greece: The Southwestern Morea in the 18th Century, μετά την ανακατάληψη των περιοχών του Μωριά από τους Τούρκους, η περιοχή του Ναβαρίνου αποτέλεσε ένα ακόμα τμήμα της οθωμανικής (defter) κτηματογράφησης.
Την περίοδο 1789-1807 το Νεόκαστρο αποτελούσε τιμάριο της Μπεϊχάν Σουλτάνας (οθωμανικά: السلطانة بيهان , 1824-1766) κόρης του σουλτάνου Μουσταφά Γ΄ (οθωμανικά: مصطفى ثالث‎, 1717-1774, στην εξουσία: 1757-1774 και αδελφής του σουλτάνου Σελίμ Γ΄ ή Σελήμ Γ΄ του Μεταρρυθμιστή (οθωμανικά: سليم ثالث , 1808-1761, στην εξουσία: 1789-1807).
 
 Ενδιάμεσα της δεύτερης τουρκικής κατοχής το Νιόκαστρο καταλήφθηκε από τους Ρώσους, στις 10 Απριλίου 1770, κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού πολέμου (1768–1774) και της αποτυχημένης επανάστασης των Ελλήνων του 1770, η οποία είναι γνωστότερη ως τα Ορλωφικά, μετά από εξαήμερη πολιορκία, κατά την λήξη της οποίας δόθηκε στην οθωμανική φρουρά η δυνατότητα να εκκενωθεί στην Κρήτη. Καθοριστικό ρόλο είχαν ο ναύαρχος του τσαρικού στόλου, κόμης Αλέξιος Ορλώφ ή Αλεξέι Γκρηγκορίεβιτς Ορλώφ (ρωσικά: Алексе́й Григо́рьевич Орло́в-Чесменский, 1737-1808) και ο αδελφός του Θεόδωρος Ορλώφ ή Φιοντόρ Γκριγκορίεβιτς Ορλώφ (ρωσικά: Фёдор Григорьевич Орлов, 1741-1796), δυο από τα 5 αδέλφια της οικογένειας των Ορλώφ (ρωσικά: Орлóв).Ο ρωσικός έλεγχος ήταν σύντομος: Ήδη από την 1η Ιουνίου του 1770, ο ρωσικός στόλος εγκατέλειψε το Ναβαρίνο, το οποίο οι Ρώσοι κατέστρεψαν εν μέρει, και το κάστρο αφέθηκε και πάλι στους Οθωμανούς.

Ο νεότερος ομώνυμος οικισμός

Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, αποδόθηκε στον νεόδμητο οικισμό που βρισκόταν δίπλα από το κάστρο και αναπτύχθηκε κυρίως μετά το 1830, και που ονομαζόταν επίσης Νεόκαστρο το όνομα «Πύλος», με βασιλικό διάταγμα του 1833 (ΦΕΚ 12/6-4-1833) προς τιμήν – κατ’ ευφημισμόν, της Αρχαίας Πύλου -της οποίας η αρχική τοποθεσία δεν έχει ακόμα εξακριβωθεί επακριβώς- και η νεότερη Πύλος ορίστηκε ως έδρα του Δήμου Πυλίων. Ο Δήμος Πυλίων σχηματίστηκε με το βασιλικό διάταγμα της 9ης Απριλίου 1835 και κατατάχθηκε στην Γ΄ τάξη δήμων, με πληθυσμό 782 κατοίκους και έδρα την Πύλο (Νεόκαστρον).
Το κάστρο στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε, για να χρησιμοποιηθεί ξανά κατά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο από τους Γερμανούς και τους Ιταλούς, οι οποίοι το μετέτρεψαν σε ορμητήριο των επιχειρήσεών τους. Μετά το τέλος του πολέμου χρησιμοποιήθηκε, κυρίως η ακρόπολή του, για λίγο καιρό ως φυλακή, μέχρι που παραδόθηκε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία.

Κτίσματα & υποδομές

Η είσοδος στο κάστρο γινόταν από την νοτιοανατολική πλευρά, όπου στέκεται η επιβλητική πύλη, η «Ζεματίστρα». Μέσα στο κάστρο συναντά κανείς μόνο τα ερείπια των κατοικιών, και των δημόσιων κτηρίων. Από τα παλαιότερα κτίρια εντός των τειχών ελάχιστα σώζονται ακέραια. Ένα από αυτά είναι ο γοτθικού ρυθμού Ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Σημαντικό είναι επίσης το κτίριο του στρατηγού Μαιζόν, το οποίο σήμερα στεγάζει το νεότερο Αρχαιολογικό Μουσείο Πύλου.

Ο Ιερός Ναός της Mεταμόρφωσης του Σωτήρος

Στα δυτικά της κωμόπολης, εντός του κέντρου του Νιόκαστρου, υπάρχει ο παλαιός Ιερός Ναός της Mεταμόρφωσης του Σωτήρος, που αρχικά οικοδομήθηκε ως οθωμανικό τέμενος – τζαμί, μεταξύ 1573-1595, επί σουλτάνου Μουράτ Γ΄ και το οποίο αποτελεί μνημείο στο οποίο υλοποιήθηκαν εργασίες συνολικής αποκατάστασης, στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ 2007 – 2013. Στη συνέχεια κατά τη διάρκεια της Β΄ Ενετοκρατίας μετετράπη σε καθολική εκκλησιά, κατόπιν ξανά σε τζαμί και τέλος μετά την απελευθέρωση της περιοχής σε ορθόδοξη εκκλησιά. Ο Ιερός Ναός της Mεταμόρφωσης του Σωτήρος και ο Ιερός Ναός της Kοιμήσεως της Θεοτόκου, ο οποίος βρίσκεται πάνω σε λόφο προς τα ανατολικά της κωμόπολης της Πύλου υπάγονται στην Ιερά Μητρόπολη Μεσσηνίας.

Το κτήριο Πασά

Το Κτήριο Πασά βρίσκεται στον εξωτερικό περίβολο του φρουρίου, εκεί που αναπτυσσόταν παλαιότερα ο οικισμός του Κάστρου. Το κτίριο, ένα παλαιό λίθινο κτίσμα με στιβαρή τοιχοδομία και ξύλινη στέγη, πρόσφατα ανακαινισμένη, είναι στην ουσία μια επιμήκης, διμερής αίθουσα, η οποία χρονολογείται μεταξύ του 17ου και 18ου αιώνα. Το όνομα, που έχει αποδοθεί στο κτίριο προέρχεται από τον Ιμπραήμ Πασά, ο οποίος κυριαρχούσε στο κάστρο, από το 1816 έως το 1828, έτος που το Νιόκαστρο απελευθερώθηκε από τον Γάλλο στρατηγό Μαιζόν. 
Στη συνέχεια το κτήριο του Πασά χρησιμοποιήθηκε ως φυλακή κατά τη γερμανική και ιταλική κατοχή (1941-1944), ενώ το 1953 όταν οι ελληνικές αστυνομικές αρχές παρέδωσαν το φρούριο στην Αρχαιολογική Υπηρεσία, το Κτίριο Πασά διασώθηκε, αν και τα περισσότερα κτίσματα εντός του κάστρου κατεδαφίστηκαν.
Η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων χρησιμοποίησε το κτίριο, στην αρχή και κατόπιν για κάποια χρόνια, σαν αποθηκευτικό χώρο και το 2008, στέγασε τα εργαστήρια του ξυλουργείου, βαφείου και σιδηρουργείου, που υπήρχαν στο Νιόκαστρο με σκοπό να καλυφθούν οι ανάγκες της αναστήλωσης του Νιόκαστρου. 
Μετά την ανακαίνιση του κτιρίου, το 2010, το Μουσείο Πασά ή Μουσείο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, από το 2012, λειτουργεί αδιαλείπτως μέσα στο Νιόκαστρο, ενώ στους χώρους του φιλοξενείται και η μόνιμη έκθεση «Βυθισμένα Ταξίδια, Ανθρώπινες Εξερευνήσεις: Ίχνη Σημαίνοντα στις Θάλασσες της Πελοποννήσου», με σκοπό την ανάδειξη μιας αντιπροσωπευτικής εικόνας του πλούτου των εναλίων αρχαιοτήτων της Ελλάδας, αλλά και του μοναδικού κόσμου της ενάλιας ανασκαφής. Στον πρώτο, ημι-υπαίθριο χώρο του Μουσείου, υπάρχουν πληροφορίες για το κτίριο που στεγάζει την έκθεση, ενότητα για την Πελοπόννησο και τα πελάγη της, το δίκτυο οδών ναυσιπλοΐας, καθώς και πληροφορίες για το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, ενώ στη δεύτερη αίθουσα παρουσιάζονται διάφορα στοιχεία για τις υποθαλάσσιες ανασκαφές και τη συντήρηση των ευρεθέντων αντικειμένων, τις αιτίες πρόκλησης ενός ναυαγίου και την παράνομη δραστηριότητα αρχαιοκαπηλίας στο βυθό.
Σύμφωνα με την προϊσταμένη της Εφορείας Ενάλιων Αρχαιοτήτων Αγγελική Σίμωσι: «Η ιδέα για την αναστήλωση του κάστρου της Πύλου ήταν του Γεώργιου Παπαθανασόπουλου, πρώτου προϊσταμένου της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων», ο οποίος «είχε στο μυαλό του να δημιουργήσει ένα κέντρο ενάλιων ερευνών αντίστοιχο με αυτό της Αλικαρνασσού στο σημερινό Μπόντρουμ. Δεν κατάφερε να το φτιάξει, αλλά χωρίς αυτόν δεν θα γινόταν ποτέ η αναστήλωση του κάστρου». Έτσι, σήμερα σε δύο κτίρια του κάστρου, τον προμαχώνα Μακρυγιάννη και το κτίριο Πασά, αλλά και σε κάποια κελιά και τοξοστοιχίες της ακρόπολης ου κάστρου, «μπορεί κανείς να δει τη δουλειά που γίνεται από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων, να θαυμάσει ευρήματα, να μάθει πού βρίσκονται μερικά από τα πιο σημαντικά ναυάγια, να πάρει πληροφορίες για τους τρόπους συντήρησης και πολλά άλλα».

Το υδραγωγείο της Πύλου

Το Υδραγωγείο της Πύλου κτίστηκε για να εξυπηρετήσει της ανάγκες ύδρευσης του Νιόκαστρου. Κατά την οθωμανική περίοδο της περιοχής της Πύλου, τον 16ο αιώνα, στη θέση «Παλαιό Νερό», δηλαδή την τοποθεσία του σημερινού χωριού Παλαιονέρου, κατασκευάστηκε η αφετηρία του παλαιότερου συστήματος μεταφοράς νερού, δηλαδή το πρώτο τμήμα του υδραγωγείου. Το υδραγωγείο της Πύλου αποτελούνταν από δυο επιμέρους μικρότερα συστήματα τα οποία ενωνόντουσαν. Το πρώτο και παλαιότερο σύστημα ξεκινούσε από το Παλαιόνερο, νοτιοανατολικά του Νιόκαστρου και η μεταφορά του νερού γινόταν μέσα σε πήλινο αγωγό, ενώ το δεύτερο σύστημα, το οποίο κατασκευάστηκε μεταγενέστερα, μετέφερε το νερό από τις πηγές «Κουμπέ», 15 περίπου χιλιόμετρα βορειοανατολικά του κάστρου (κοντά στο χωριό Χανδρινός), μέσα σε κτιστή αύλακα και κατέληγε κοντά στην Πύλο στην θέση «Καμάρες». Στη συνέχεια, μέσω υπόγειας διασύνδεσης του υδραγωγείου, γινόταν η τροφοδότηση των πηγών που υπήρχαν εντός του Νιόκαστρου.

Το Νιόκαστρο ως πολιτιστικός πολυχώρος

Με την λειτουργία των μουσείων, τις εκθέσεις στους ανοιχτούς χώρους, τις πολιτιστικές δραστηριότητες από τον Δήμου Πύλου - Νέστορος, καθώς και την αξιοποίηση των κτιρίων και των λοιπών υποδομών του, σιγά-σιγά το Νιόκαστρο αναπτύσσεται σε έναν πολιτιστικό πολυχώρο, ιδιαίτερης σημασίας για την ιστορία και τον πολιτισμό της περιοχής.