Μουστακαλής

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του είδους, είναι λατινική και, η προέλευσή της υπήρξε το αντικείμενο διαφωνιών στο παρελθόν, μεταξύ των ερευνητών. Ο Λινναίος (1758) προσπάθησε, πιθανότατα, να συστηματοποιήσει τις παλαιότερες ονομασίες Parus beardmanica και Beardmanica, τις οποίες είχε πρωτοαναφέρει ο Άγγλος φυσιοδίφης και ζωγράφος Ελεάζαρ Άλμπιν (Eleazar Albin ), είκοσι χρόνια νωρίτερα, το 1738. Αυτές οι ονομασίες είχαν ως ετυμολογικό υπόβαθρο το κύριο χαρακτηριστικό του αρσενικού πτηνού, τις λωρίδες αριστερά και δεξιά του ράμφους, που μοιάζουν με μουστάκι, που είχε αποδοθεί ως «beard» (ορθότερα «γενειάδα»).
Ωστόσο, κατοπινή έρευνα από τους Newton & Gadow, στα 1896, έδειξε ότι η ονομασία biarmicus είναι απλά η εκλατινισμένη εκδοχή ενός τοπωνυμίου και, συγκεκριμένα της μυθολογικής Μπιάρμια (Biarmia), ενός τόπου που συμπίπτει με τη σημερινή περιοχή Περμ της ΒΔ. Ρωσίας, στα σύνορα με τη Φινλανδία. Την άποψη αυτή έρχεται να στηρίξει ακόμη περισσότερο το στοιχείο ότι, οι Βίκινγκς στις περίφημες Σάγκες τους αναφέρουν τη συγκεκριμένη περιοχή ως  Bjarmaland, Bjarmland και Bjarmia.

Συστηματική Ταξινομική

O μουστακαλής περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Λινναίο το 1758, ως Parus biarmicus. Η ταξινομική του πτηνού ήταν και παραμένει προβληματική, όχι μόνον στο επίπεδο του είδους, αλλά και σε επίπεδο οικογενείας. Αρχικά είχε ενταχθεί στην οικογένεια Παρίδες, κατόπιν μετακινήθηκε στην οικογένεια Παραδοξορνιθίδες (Paradoxornithidae) και μετά στην οικογένεια Τιμαλιίδες. Μερικοί ερευνητές συνεχίζουν ακόμη να το κατατάσσουν στη δεύτερη  ενώ, έχει προταθεί να ενταχθεί σε μία νέα οικογένεια, η οποία θα περιλαμβάνει μόνο το συγκεκριμένο γένος, την  οικογένεια Πανουρίδες (Panuridae). Αυτή η τελευταία πρόταση φαίνεται να κερδίζει έδαφος, αλλά υπάρχουν ακόμη αρκετές διαφωνίες. Τα πράγματα περιεπλάκησαν περαιτέρω, μετά τις πρόσφατες βιοχημικές αναλύσεις (Alström et al. 2006, Jønsson & Fjeldså 2006, Barker et al. 2004, Cibois 2003), που έδωσαν νέα στοιχεία για την ταξινομική του πτηνού. Το βέβαιο είναι, ότι πρόκειται για ένα πολύ ενδιαφέρον είδος και, μάλλον, η συστηματική του θα απασχολήσει για πολύ ακόμη την επιστημονική κοινότητα. Μέχρι να υπάρξουν τα σχετικά συμπεράσματα, ακολουθείται η κατά ‘Howard and Moore’ ταξινομική, του 2003, που κατατάσσει το πτηνό στην οικογένεια Τιμαλιίδες.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Ο μουστακαλής είναι καθιστικό είδος και, στις περισσότερες περιοχές της επικρατείας του, παραμένει όλο το έτος ως επιδημητικό πτηνό. Μικρές ή λίγο μεγαλύτερες μεταναστεύσεις πραγματοποιούνται σε κάποια γεωγραφικά πλάτη.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από το Λουξεμβούργο και την Πορτογαλία, το Μαρόκο, την Αλγερία, το Ισραήλ, τον Λίβανο, την Αίγυπτο και την Ιαπωνία.
Στην Ελλάδα, ο μουστακαλής απαντά σε όλες τις μορφές μετακίνησης, δηλαδή ως επιδημητικό και καλοκαιρινό αναπαραγόμενο πτηνό, αλλά και ως χειμερινός και  διαβατικός επισκέπτης κατά τις δύο μεταναστεύσεις.

Βιότοπος

Λιγοστά είναι τα είδη των πτηνών με τόση εξειδίκευση στα ενδιαιτήματά τους, όπως ο μουστακαλής. Ζει, τρέφεται και αναπαράγεται αποκλειστικά σε καλαμιώνες (reed beds), (Phragmites australis, Typha sp., Phalaris sp., κ.α.) που βρίσκονται σε όχθες -πλουσίων σε συστατικά- συστημάτων γλυκού ή υφάλμυρου ύδατος (κυρίως λίμνες και έλη), συνήθως με την παρουσία βλάστησης από βούρλα (sedges) και συναφών ειδών (Carex sp., Scirpus sp., Cladium sp., κ.α.). Πολύ σπάνια επισκέπτεται κάποιους μεμονωμένους θαμνότοπους, ενώ τα ενδιαιτήματά του είναι μικρά σε εμβαδόν και αρκετά απομονωμένα.
Φαίνεται ότι οι ιδανικές θέσεις σχετίζονται με τα επίπεδα του νερού: οι φωλιές τείνουν να κατασκευάζονται στις ξηρότερες περιοχές των καλαμιώνων, για να στηρίζονται καλύτερα, αλλά οι χώροι σίτισης είναι πιο πιθανό να βρίσκονται σε υγρές θέσεις, ειδικά κατά μήκος των παρυφών του νερού, όπου τα αναδυόμενα Κουλικόμορφα έντομα μπορεί να συναθροίζονται ή να παρασύρονται από τον άνεμο.

Μορφολογία

Ο μουστακαλής είναι πολύ εύκολα αναγνωρίσιμος στο περιβάλλον όπου ζει και, με το οποίο εναρμονίζεται στην εντέλεια. Έχει μεγάλη ουρά, στρογγυλό σώμα, κοντές πτέρυγες και μικρό για το μέγεθός του ράμφος, που μοιάζει λίγο με του παπαγάλου -σε μικρογραφία-, από το οποίο έχει πάρει την αγγλική λαϊκή ονομασία Parrotbill. Στο είδος εμφανίζεται χρωματικός φυλετικός διμορφισμός, το αρσενικό δηλαδή είναι πολύ διαφορετικό από το θηλυκό, όσον αφορά στους χρωματισμούς του πτερώματος. Η ίριδα και στα δύο φύλα είναι πορτοκαλοκίτρινη, ενώ οι ταρσοί και τα πόδια είναι σταχτόμαυρα.
Το αρσενικό έχει μπλε-γκρίζο κεφάλι, λευκό λαιμό και δύο ξεχωριστές μαύρες ρίγες στα μάγουλα, εκατέρωθεν του ράμφους, που μοιάζουν με κρεμαστά μουστάκια και, αποτελούν το κυριότερο διαγνωστικό του στοιχείο. Ο τράχηλος έχει το χρώμα του καφαλιού και οριοθετείται απότομα από τη φαιοκαστανόχρωμη ράχη, ενώ τα φτερά των ώμων και η περιοχή ανάμεσα στους οφθαλμούς και το ράμφος είναι επίσης μαύρα. Η κάτω επιφάνεια είναι λευκωπή, με ροζ ώς κοκκινοτεφρόχρωμη διάχυση, και οι πτέρυγες είναι μαύρες-καφέ με λευκές περιοχές και λευκές άκρες. Η μακριά ουρά είναι βενταλωτή και φέρει στο άκρο από ένα πλατύ μαύρο και λευκό κράσπεδο. Στην κάτω επιφάνεια, η ουρά φέρει μαύρα καλυπτήρια, ενώ το ράμφος είναι πορτοκαλοκίτρινο.
Το θηλυκό είναι πιο «θαμπό» σε χρώματα σε σύγκριση με το αρσενικό, με εντελώς στιλπνό, καφέ κεφάλι και σώμα, εκτός από τις κατά τόπους μαύρες ραβδώσεις στην κορυφή του κεφαλιού και το οπίσθιο τμήμα του τραχήλου. Από το κεφάλι λείπουν τα χαρακτηριστικά «μουστάκια» του αρσενικού. Στην κάτω επιφάνειά της, η ουρά φέρει μπεζ-καφέ καλυπτήρια φτερά, ενώ και το ράμφος είναι μπεζ-καφέ, χωρίς πορτοκαλί απόχρωση.
Τα νεαρά αρσενικά διαθέτουν μαύρα «μπαλώματα» στις πτέρυγες, στους ώμους και τη ράχη, καθώς επίσης, κατά κύριο λόγο, μαύρα εξωτερικά φτερά στην ουρά. Το υπόλοιπο σώμα είναι ανοιχτό καφετί και μοιάζει με του ενήλικου θηλυκού, ενώ το ράμφος είναι κίτρινο-πορτοκαλί και η περιοχή μεταξύ ράμφους και οφθαλμών (lore) είναι  μαύρη. Στα νεαρά θηλυκά, το ράμφος είναι γκρι-καφέ ή μαυριδερό και τα lores είναι γκριζόμαυρα. Όλα τα νεαρά έχουν αρκετό μαύρο στη ράχη τους, σε ποσοστό που κυμαίνεται από άτομο σε άτομο και, πορτοκαλοκίτρινη ίριδα.)

Τροφή

Η διατροφή του μουστακαλή εξαρτάται άμεσα από το περιβάλλον του και, φαίνεται να σχετίζεται με τα έντομα που ζουν στις καλαμιές. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα τρέφεται με με τα σπέρματα των φυτών αυτών, ενώ τις άλλες εποχές τρώει κυρίως τα Κουλικόμορφα έντομα που ζουν πάνω στα καλάμια, αλλά συμπληρώνει τη διατροφή του και με αράχνες ή άλλα μικρά, σχετικά αργοκίνητα έντομα. Φαίνεται ότι διαθέτει την ικανότητα προσαρμογής του πεπτικού του συστήματος, ανάλογα με την εποχή και το είδος της τροφής.
Οι θέσεις αναζήτησης τροφής μπορεί να αλλάζουν από μέρα σε μέρα, εξαιτίας  της αλλαγής της κατεύθυνσης του ανέμου ή μιας ταυτόχρονης εμφάνισης Κουλικόμορφων εντόμων ή προνυμφών πεταλούδων που αποτελούν εύκολη λεία. Πάντως στις περιοχές ωοτοκίας, πραγματοποιούνται συχνές πτήσεις, έως και αρκετές εκατοντάδες μέτρα, προς ανεύρεση τροφής για τους νεοσσούς.

Πτήση

Η πτήση του μουστακαλή είναι αρκετά «αδύναμη», κυματοειδής, με γρήγορα φτεροκοπήματα και χαρακτηριστικές κινήσεις της μακριάς βενταλωτής ουράς, συνήθως σε μικρό ύψος πάνω από τις καλαμιές και ταχύτατη επανακάλυψη.

Φωνή

Ένα από τα σημαντικότερα διαγνωστικά στοιχεία του μουστακαλή είναι η χαρακτηριστική φωνή του. Είναι 3-4 υψηλής συχνότητας, ρινικά τινγκ, τα οποία έχουν εύστοχα περιγραφεί σαν «κάποιος να κτυπάει μεταξύ τους δύο βότσαλα».

Κατάσταση πληθυσμού

Η τάση των πληθυσμών του είδους, σε παγκόσμιο επίπεδο, είναι δύσκολο να υπολογιστεί, δεδομένου ότι κάποιοι πληθυσμοί βαίνουν μειούμενοι, ενώ κάποιοι άλλοι όχι, ως αποτέλεσμα διαρκώς μεταβαλλομένων συνθηκών. Ειδικά για τους ευρωπαϊκούς αναπαραγωγικούς πληθυσμούς, ισχύει ότι, αυτοί ήσαν σταθεροί μεταξύ 1970-1990, μειώθηκαν αισθητά σε
ορισμένες χώρες κατά τη διάρκεια των ετών 1990-2000, κατόπιν όμως φαίνεται ότι ανέκαμψαν, ιδιαίτερα σε Ρωσία, Ουκρανία και Ρουμανία, οι οποίες είναι και οι χώρες με τους μεγαλύτερους ευρωπαϊκούς πληθυσμούς.
Αντίθετα, σε κράτη όπως το Βέλγιο, την Ελβετία, την Κροατία, την Τσεχία, τη Λευκορωσία και ιδιαίτερα την Ιρλανδία, το είδος φαίνεται ότι απειλείται. Η IUCN, προς το παρόν κατατάσσει το είδος ως «Ελαχίστης Ανησυχίας» (LC), αλλά σε αρκετά ευρωπαϊκά κράτη ήδη απειλείται  
Στην Ελλάδα, ο μουστακαλής είναι αρκετά σπάνιος και μπορεί να απειληθεί στο άμεσο μέλλον.

Κίνδυνοι

Η σημαντικότερη απειλή για το είδος, φαίνεται να είναι η μικρή αντοχή που εμφανίζει σε συνθήκες όπου επικρατεί δριμύ ψύχος, με αποτέλεσμα συχνούς αποδεκατισμούς ολόκληρων αποικιών. Επίσης η καταστροφή των -εξαιρετικά ιδιαίτερων- ενδιαιτημάτων του, με τις καλαμιές έχουν διαδραματίσει σημαντικότατο ρόλο στην ύπαρξη του πτηνού, κάτι που άλλωστε αποτυπώνεται στην εξαφάνιση του υποείδους της Τουρκίας (βλ. Πίνακα υποειδών)

Μέτρα διαχείρισης

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ανάμεσα στα μέτρα προστασίας που ελήφθησαν για να αποτραπεί ο διαφαινόμενος κίνδυνος εξαφάνισης του είδους από τα νησιά, ήταν και η κατασκευή τεχνητών φωλιών, που προσπαθούσαν να μιμηθούν τις φυσικές. Οι φωλιές αυτές κατασκευάστηκαν και τοποθετήθηκαν και, μετά από 8 μόλις έτη, ένα ποσοστό 42% από αυτές, «προτιμήθηκαν» από τα πτηνά της περιοχής, ιδιαίτερα εκείνες που είχαν τοποθετηθεί πάνω από το νερό. Οι φωλιές κατασκευάστηκαν, βέβαια, από καλάμια της περιοχής και αποδείχθηκαν εξαιρετικά επιτυχημένες.

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο o Μουστακαλής απαντά και με τις ονομασίες Πάνουρος, Μουστακοπάνουρος  και Καλαμογιαννίτσαρος.