Χουλιαρόπαπια

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους, Spatula, προέρχεται από τον βενετικό όρο spatοla που, ωστόσο, έχει ελληνική ρίζα από την λέξη σπαθίς «μικρή σπάθη, μικρό σπαθί». Η μεταγενέστερη -και σημερινή- σημασία της λέξης ήταν μικρό εργαλείο από έλασμα, εφοδιασμένο με λαβή, με το οποίο ανακινούνται πολτώδη υλικά. Η λέξη παραπέμπει στο σπατουλοειδές σχήμα τού ράμφους τού πτηνού.
Ο λατινικός όρος clypeata στην επιστημονική ονομασία του είδους προέρχεται από το clŷpeus «ασπίδα» που, με τη σειρά της, έχει ως ρίζα την ελληνική λέξη κλύπω «καλύπτω». Η ονοματοδοσία, ωστόσο, παραμένει άγνωστη παρόλο που είναι πιθανόν να οφείλεται στο εντυπωσιακό ράμφος του πτηνού, που «καλύπτει» μεγάλο τμήμα του κεφαλιού.    
Η αγγλική λαϊκή ονομασία του πτηνού, shoveler «αυτός που φτυαρίζει, ο φτυαριστής», παραπέμπει στο ράμφος του πτηνού που, σύμφωνα με την εκεί εκδοχή, μοιάζει με φτυάρι. Η ίδια αναφορά γίνεται και στην ελληνική λαϊκή ονομασία μόνο που, στην προκειμένη περίπτωση, το ράμφος έχει το σχήμα χουλιαριού («κουτάλας»).

Συστηματική Ταξινομική

Η συστηματική ταξινομική του taxon είναι προβληματική σε επίπεδο γένους. Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Λινναίο, υπό την ονομασία Anas clypeata (Ευρώπη, 1758). Το 1822, ο Γερμανός φυσιοδίφης Φ. Μπουά (Friedrich Boie 1789-1870) το μετέφερε στο σημερινό του γένος. Κατόπιν επανήλθε στο γένος Anas μέχρι πρόσφατα, που προτάθηκε η μεταφορά του, πάλι, στο γένος Spatula, με την νέα ταξινομική να ακολουθείται από πολύ σημαντικούς ταξινομικούς φορείς, όπως οι Howard & Moore (4th ed.), Avibase, HBW, IUCN κ.α. Ωστόσο, άλλες αυθεντίες όπως οι ITIS, IOC, AOU (7th ed.) δεν έχουν αποδεχθεί αυτή την αλλαγή, τουλάχιστον ακόμη. 
Απολιθωμένα οστά ενός πολύ παρόμοιου είδους από την Πρώιμο Πλειστόκαινο Εποχή βρέθηκαν στο Dursunlu της Τουρκίας. Παραμένει ανεξιχνίαστη, ωστόσο, η φυλογενετική σχέση εκείνων των ευρημάτων με το σημερινό είδος, δηλαδή, κατά πόσον οι διαπιστωθείσες διαφορές οφείλονται στην ύπαρξη συγγενικού είδους ή παλαιοϋποείδους (paleosubspecies), ή οφείλονται σε ατομικές διαφοροποιήσεις. Πλησιέστερος αρτίγονος συγγενής του θεωρείται το είδος Spatula rhynchotis.

Υβρίδια

Η χουλιαρόπαπια σχηματίζει υβρίδια με πολλές άλλες αγριόπαπιες, όπως: Spatula clypeata x Mareca strepera (καπακλής), Spatula [clypeata  x querquedula (σαρσέλα), Aix sponsa x Spatula clypeata, Mareca penelope (σφυριχτάρι) x Spatula clypeata, Anas crecca (κιρκίρι) x Spatula clypeata, Anas platyrhynchos (πρασινοκέφαλη) x Spatula clypeata, Anas acuta (σουβλόπαπια) x Spatula clypeata, κ.α.

Γεωγραφική εξάπλωση

Το είδος εμφανίζει ευρύ φάσμα κατανομής σε μεγάλες επικράτειες τόσο του Παλαιού, όσο και του Νέου Κόσμου και, συγκεκριμένα, στις Παλαιαρκτική, Αφροτροπική, Ινδομαλαισιανή και Νεαρκτική οικοζώνες, ενώ φθάνει μέχρι τις παρυφές της Νότιας Αμερικής και της Ωκεανίας. 
Στην Ευρώπη, απαντά σε όλη σχεδόν την ήπειρο και σε όλες τις μορφές μετακίνησης, αλλά οι πληθυσμοί του στην ήπειρο δεν είναι ιδιαίτερα συμπαγείς. Βόρεια φθάνει μέχρι την Ισλανδία και την Β. Σκανδιναβία, ως καλοκαιρινός αναπαραγόμενος επισκέπτης, πάντοτε σε περιορισμένους θύλακες.  Από το γεωγραφικό μήκος της Γερμανίας, περίπου και ανατολικότερα, απαντούν καλοκαιρινοί αναπαραγόμενοι πληθυσμοί, που πυκναίνουν συνεχώς, για να γίνουν συμπαγείς από την Ρωσία και ανατολικότερα. Αντίθετα, στα δυτικά της ηπείρου, οι πληθυσμοί είναι σχεδόν αποκλειστικά μόνιμοι (επιδημητικοί) ή διαχειμάζοντες και όχι συμπαγείς. Το ίδιο ισχύει και για την περιοχή των Βαλκανίων, εκτός από την Ρουμανία, όπου υπάρχουν πολλοί καλοκαιρινοί πληθυσμοί που φωλιάζουν. 
Στην Αφρική, η χουλιαρόπαπια απαντά αποκλειστικά ως διαχειμάζον πτηνό, κυρίως στις μεσογειακές χώρες και σε αυτές παράλληλα του Νείλου, φθάνοντας νότια μέχρι την λίμνη Βικτόρια και την Β. Τανζανία. Επίσης, διαχειμάζει σε μεγάλη, εκτεταμένη ζώνη που αρχίζει από τις ακτές του Ατλαντικού, στο ύψος της Σενεγάλης και δυτικότερα μέσω των χωρών βορείως του ισημερινού, διακόπτεται στο ύψος του Τσαντ και επανεμφανίζεται στο Νότιο Σουδάν και την Αιθιοπία μέχρι, ανατολικά, στις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας. 
Η Ασία είναι η σημαντικότερη επικράτεια καλοκαιρινού φωλιάσματος, σε μιαν ευρεία και συμπαγή ζώνη που αρχίζει από την Ρωσία και τις ακτές του Ευξείνου Πόντου στα δυτικά και, διά μέσου όλης της σιβηρικής περιοχής νότια της τάιγκα, φθάνει μέχρι την Α. Ρωσία, στην Καμτσάτκα, στα ανατολικά. Νότια, το είδος φθάνει πολύ χαμηλά, από τις Μαλδίβες και την Σρι Λάνκα, μέχρι την Ινδονησία και τις Φιλιππίνες, ως χειμερινός επισκέπτης.
Η Αμερική αποτελεί, επίσης, σημαντική αναπαραγωγική επικράτεια, με μεγάλους και συμπαγείς πληθυσμούς να είναι εγκατεστημένοι μόνιμα στα βορειοδυτικά, από το ύψος της Αλάσκας, τον Δ. και Κ. Καναδά, νότια μέχρι τις Ν. ΗΠΑ και ανατολικά μέχρι το ύψος των Μεγάλων Λιμνών. Νοτιότερα, μεγάλοι διαχειμάζοντες πληθυσμοί φθάνουν σε ολόκληρο το Μεξικό, την Καραϊβική και την ΒΔ. Νότια Αμερική στην Κολομβία και, πιθανόν, την Βενεζουέλα.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Η χουλιαρόπαπια απαντά σε όλες τις μορφές μετακίνησης στις επικράτειες όπου κατανέμεται, ανάλογα με την περιοχή. Ωστόσο, στις περισσότερες περιπτώσεις απαντά ως πλήρως μεταναστευτικό είδος, με τους πληθυσμούς να μετακινούνται σε μικρότερα γεωγραφικά πλάτη, συνήθως νότια των περιοχών φωλιάσματος.
Οι πληθυσμοί της Ισλανδίας είναι πλήρως μεταναστευτικοί, πιθανόν προς την Ιρλανδία ή την Βρετανία. Οι περισσότεροι βρετανικοί πληθυσμοί κινούνται νότια, προς την Ν. Γαλλία, Ν. Ισπανία, Β. και Κ. Ιταλία, κάποιοι έως την Β. Αφρική. Οι πληθυσμοί της Ν. Φινοσκανδιναβίας και της Ρωσίας μεταναστεύουν δυτικά και νοτιοδυτικά προς την δυτική ευρωπαϊκή ακτή, κυρίως σε Κάτω Χώρες, Βρετανία και Ιρλανδία, ενώ ορισμένοι ταξιδεύουν περαιτέρω προς τα δυτικά και νότια της Γαλλίας και της βόρειας Ισπανίας. Οι πληθυσμοί της ανατολικής Ρωσίας και της Σιβηρίας μεταναστεύουν νότια μέσα από την περιοχή του Βόλγα, προς τα νότια της Κασπίας, Αζοφικής και Μαύρης Θάλασσας, καθώς και της Μεσογείου, ιδιαίτερα σε Τουρκία, Ελλάδα, Ιταλία και Β. Αφρική, όπου συναντούν άλλους βορειοευρωπαϊκούς πληθυσμούς.  
Η χουλιαρόπαπια καταφθάνει στις θέσεις αναπαραγωγής από τον Μάρτιο και μετά, όπου φωλιάζει σε μοναχικά ζεύγη ή χαλαρές ομάδες (κυρίως από τα μέσα Απριλίου μέχρι τον Ιούνιο). Η φθινοπωρινή μετανάστευση εμφανίζεται, κυρίως, μεταξύ Σεπτεμβρίου και Οκτωβρίου (Δ. Ευρώπη), κατά την οποία οι πληθυσμοί αποδημούν σε ευρύ μέτωπο, καλύπτοντας όλη την έκταση μέχρι την Αραβία και αφικνούμενοι στην Αφρική. Στο Νεπάλ, οι εκεί διαβατικοί πληθυσμοί μπορούν να ταξιδεύουν μέχρι τα 4.750 μ. 
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί, μεταξύ άλλων, από τις Φερόες και τα Σβάλμπαρντ, την Ναμίμπια και την Μοζαμβίκη, την Νότια Αφρική και τις Σεϋχέλλες,  την Τζαμάικα και το Εκουαδόρ, την Αυστραλία και την Νέα Ζηλανδία. 
Στην Ελλάδα, η χουλιαρόπαπια απαντά κυρίως ως διαχειμάζον είδος ή ως κοινός  διαβατικός επισκέπτης, κατά την μετανάστευση των βόρειων ευρωπαϊκών πληθυσμών προς την Αφρική,  από τον Οκτώβριο μέχρι τα μέσα ή τέλη Απριλίου. Επίσης, υπάρχουν και φθινοπωρινοί διαβατικοί επισκέπτες –λιγότεροι από τους εαρινούς (Αύγουστος-Οκτώβριος) (βλ. και Κατάσταση στην Ελλάδα). Από την Κρήτη αναφέρεται ότι υπήρχε στο νησί, μέχρι το 1936-45, ενώ από την Κύπρο αναφέρεται ως  κοινός διαβατικός, εαρινός επισκέπτης.

Αναπαραγωγική περίοδος

Κατά την περίοδο αναπαραγωγής, η χουλιαρόπαπια συχνάζει σε μόνιμους, ρηχούς υγροτόπους γλυκού νερού, από την επιφάνεια της θάλασσας έως τα 2.900 μ. (Αιθιοπία). Προτιμώνται θέσεις που περιβάλλονται από πυκνές συστάδες καλαμιών ή άλλης αναδυόμενης βλάστησης, απαλλαγμένης από προεξέχοντα δέντρα ή, στα δασικά όρια. Άφθονη, βυθισμένη υδρόβια βλάστηση που χρησιμεύει ως καταφύγιο ασπόνδυλων που απαρτίζουν το πλαγκτόν, αποτελεί πολύτιμο χαρακτηριστικό των ενδιαιτημάτων του είδους. Άλλοι κατάλληλοι οικότοποι περιλαμβάνουν λίμνες και άδενδρα έλη με αρκετή βλάστηση, λασπώδεις όχθες και έδαφος σε ανοικτές εκτάσεις, (π.χ. λιβάδια). Επίσης, σε λίμνες που σχηματίζουν οι μαίανδροι ποταμών, κανάλια και δενδρώδη έλη (στην πρώην ΕΣΣΔ), τεχνητά νερά που γειτνιάζουν με πλούσια λιβάδια, όπως υδρορρόες λυμάτων, ορυζώνες και μικρές λιμνούλες με ψάρια.

Μη αναπαραγωγική περίοδος

Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου, το είδος μπορεί να βρεθεί σε παράκτιες λιμνοθάλασσες υφάλμυρων υδάτων, παλιρροϊκά λασπώδη πλατώματα, εκβολές ποταμών, παράκτιες γραμμές, γλυκά και υφάλμυρα έλη εκβολών ποταμών, εσωτερικές θάλασσες και υφάλμυρα ή ελαφρώς αλατούχα ηπειρωτικά ύδατα. Μερικές φορές, απαντά σε θαλάσσια ύδατα, κυρίως κατά τη διάρκεια της μετανάστευσης, παρόλο που, γενικά, αποφεύγει τα πυκνά αλατούχα νερά. 
Στην Ελλάδα, η χουλιαρόπαπια απαντά τον χειμώνα, κυρίως σε ρηχές, υφάλμυρες λιμνοθάλασσες και, σε μικρότερο ποσοστό, σε γλυκά νερά. (βλ. και Κατάσταση στην Ελλάδα).

Τροφή

Η χουλιαρόπαπια θεωρείται παμφάγο πτηνό, αν και το διαιτολόγιο περιλαμβάνει ζωική ύλη, κυρίως, όπως μικρά υδρόβια ασπόνδυλα και προνύμφες εντόμων (π.χ. Τριχόπτερα, Ζυγόπτερα και Λιβελούλες), ενήλικα σκαθάρια, έντομα και μύγες, μαλάκια, καρκινοειδή του πλαγκτόν, δακτυλιοσκώληκες, αννελίδες, γόνους και γυρίνους βατράχων, αράχνες και μικρά ψάρια. Επίσης, φυτικά μέρη υδρόβιων ποών (π.χ. Lemnaceae), και σπέρματα αναδυομένων και υδροβίων φυτών (π.χ. Cyperaceae, Elodea spp., κ.λπ.).

Ηθολογία

Το είδος απαντά συνήθως σε ζεύγη ή μικρές ομάδες, αν και, συχνά, συναθροίζεται κατά την αναζήτηση τροφής σε σμήνη των 20-30, έως αρκετές εκατοντάδων ατόμων σε «αγαπημένες» περιοχές στην Αφρική. Επίσης, μεγάλες συναθροίσεις παρατηρούνται στους ενδιάμεσους μεταναστευτικούς σταθμούς. Οι χουλιαρόπαπιες αναζητούν την τροφή τους κατά τη διάρκεια της ημέρας και κουρνιάζουν ομαδικά τη νύκτα. Συχνά, συναγελάζονται με κιρκίρια.
Οι ενήλικες υποβάλλονται σε μετα-αναπαραγωγική περίοδο έκδυσης, που τους καθιστά ανίκανους να πετάξουν για 3-4 εβδομάδες. Τα αρσενικά αλλάζουν πτέρωμα από τις αρχές Μαΐου μέχρι τις αρχές Ιουνίου, ενώ τα θηλυκά έναν (1) μήνα, αργότερα.
Η χουλιαρόπαπια ανήκει στις λεγόμενες αγριόπαπιες επιφανείας (αφρόπαπιες), οι οποίες αναζητούν την τροφή τους πάνω στο νερό, ή λίγο κάτω από αυτό. Συνήθως, «σαρώνουν» την επιφάνεια με το ράμφος τους και αφήνουν το νερό να εκρεύσει από τα χείλη του ράμφους, συγκρατώντας την τροφή στο εσωτερικό του και σπάνια καταδύονται. Οι χουλιαρόπαπιες είναι αρκετά αδέξιες στο περπάτημα, γι’ αυτό σπάνια παρατηρούνται έξω από το νερό. Όταν κολυμπούν, το κεφάλι κρατιέται χαμηλά, δίνοντας την αίσθηση ότι, έχουν το μπροστινό μέρος του σώματος βυθισμένο στο νερό.

Πτήση

Παρά την εντύπωση που δίνουν, οι χουλιαρόπαπιες απονηώνονται εύκολα και γρήγορα. Κατά την πτήση, το μεγάλο και «βαρύ» ράμφος δίνει την αίσθηση ότι, οι πτέρυγες είναι τοποθετημένες πολύ πίσω στον κορμό. Τα φτεροκοπήματα είναι γρήγορα και χαρίζουν εύκολες αλλαγές στην πορεία του πτηνού, αν και η πτήση δεν είναι τόσο επιδέξια όσο στο κιρκίρι.

Αναπαραγωγή

Ο σχηματισμός ζευγαριών, αρχίζει ήδη από τον χειμώνα και συνεχίζεται κατά την εαρινή μετανάστευση. Τα αρσενικά καθίστανται έντονα «εδαφικά» κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής περιόδου και υπερασπίζονται τον ζωτικό τους χώρο και τα υποψήφια θηλυκά από τους ανταγωνιστές τους προβαίνοντας, επίσης, σε περίτεχνα τελετουργικά ερωτοτροπίας, τόσο στο νερό όσο και στον αέρα. Δεν είναι, μάλιστα, ασυνήθιστο 12 ή και περισσότερα αρσενικά να προσπαθούν να «κατακτήσουν» ένα (1) θηλυκό.
Η περίοδος φωλιάσματος ποικίλλει αλλά, συνήθως, ξεκινάει στις αρχές Απριλίου και διαρκεί μέχρι το τέλος Μαΐου, αν και στις βόρειες περιοχές (π.χ. Ρωσία) η έναρξη μπορεί να είναι στα μέσα Μαΐου. Η ωοτοκία πραγματοποιείται άπαξ. Στις περιοχές αναπαραγωγής (βλ. Βιότοπος), η φωλιά βρίσκεται κοντά στο νερό, αλλά σε ξηρό έδαφος, συνήθως ανάμεσα σε μικρά υψωματάκια (hummocks) ή, σπανιότερα, κοντά σε πόες Cyperaceae. Ωστόσο, μπορεί να βρίσκεται και μακριά από το νερό, κάτω από θάμνους σε χωράφια. Είναι μια απλή, ρηχή κοιλότητα στο έδαφος που επιστρώνεται με παρακείμενο γρασίδι, φτερά και πτίλα. Παρόλο που η χουλιαρόπαπια δεν είναι αγελαίο πτηνό, μερικές φορές οι φωλιές βρίσκονται κοντά η μία με την άλλη.
Η γέννα αποτελείται από (7-) 8 έως 12 (-14) ελλειπτικά ή υποελλειπτικά αβγά, με ανοικτό καφέ ή ελαιοπράσινο χρώμα, διαστάσεων 52,0 Χ 37,2 χιλιοστών και βάρους 40 γραμμαρίων, από τα οποία ποσοστό 8% είναι κέλυφος. Η εναπόθεση είναι καθημερινή και η επώαση αρχίζει μετά το τελευταίο αβγό, πραγματοποιείται μόνον από το θηλυκό και διαρκεί (22-) 23 έως 25 (-26) ημέρες, περίπου. Οι νεοσσοί (παπάκια) είναι φωλεόφυγοι (precocial), πλήρως ικανοί προς κολύμβηση μόλις εκκολαφθούν. Ωστόσο, από ένστικτο τείνουν να μένουν κοντά στην μητέρα τους, όχι μόνο για ζεστασιά και προστασία, αλλά και για να μάθουν και να θυμούνται το μέρος που γεννήθηκαν, καθώς και το πώς και πού να αναζητήσουν τροφή. Μετά από αυτή την περίοδο, τα νεαρά άτομα και η μητέρα μπορεί να αποχωριστούν, ή να παραμείνουν μαζί, μέχρι να έρθει η επόμενη εποχή αναπαραγωγής. Η πτέρωση πραγματοποιείται στις 40-45 ημέρες, περίπου.

Απειλές

Στις ευρωπαϊκές θέσεις φωλιάσματος, το είδος απειλείται από την υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων του, ενώ υπάρχουν περιστασιακές απώλειες από συγκρούσεις με τις γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Τα επιγενή ξενικά είδη, όπως το αμερικανικό βιζόν Mustela vison, ενέχουν επίσης κίνδυνο θήρευσης της φωλιάς. Το είδος είναι ευαίσθητο στην αλλαντίαση και στην  γρίπη των πτηνών (ιδιαίτερα στο στέλεχος H5N1), επομένως, απειλείται από μελλοντικά κρούσματα του ιού.
Μπορεί να υποφέρει από αναπαραγωγική δυσλειτουργία, ως αποτέλεσμα συσσώρευσης σεληνίου (Se) στο ήπαρ, το οποίο περιέχεται σε υπο-επιφανειακά ύδατα από κακή διαχείριση υγροτόπων στην Καλιφόρνια, με βιοσυσσώρευση του στοιχείου στην τροφική αλυσίδα. Το ίδιο ισχύει και για τον μόλυβδο από κατάποση κυνηγετικών σκαγιών, ιδιαίτερα σε Γαλλία και Ισπανία.

Κυνήγι

H χουλιαρόπαπια υφίσταται μεγάλη πίεση από το κυνήγι σε όλες τις χώρες όπου απαντά, στις οποίες θηρεύεται εντατικά, αν και σπάνια θανατώνεται σε μεγάλους αριθμούς. Ωστόσο, θηρεύεται για «αναψυχή» στην Βόρεια Αμερική, τη Δανία, το δέλτα του Πάδου στην Ιταλία και στο Ιράν. Επίσης, τα αβγά  του συλλέγονταν -και ίσως συλλέγονται ακόμη- στην Ισλανδία.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος, παρά το κυνήγι, λόγω του ευρέος φάσματος κατανομής του, δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN. Ωστόσο, παρά το ευρύ φάσμα κατανομής του, η τάση των πληθυσμών του είναι καθοδική. Τους μεγαλύτερους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς διαθέτουν η Ρωσία, η Ολλανδία, η Φινλανδία, η Λευκορωσία και η Ουκρανία.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Η χουλιαρόπαπια είχε καταγραφεί να φωλιάζει στο μακρινό παρελθόν, σε τρεις μόνον θέσεις, στην λίμνη Αρζάν (1918, αποξηραμένη σήμερα), στην Κάρλα το 1963 και, πιθανόν κοντά στα Χανιά, το 1942. Έκτοτε, δεν υπάρχουν στοιχεία αναπαραγωγής, παρόλο που η παρουσία φωλιών στο αλβανικό τμήμα της Μικρής Πρέσπας (1985), μπορεί να στηρίξει κάτι τέτοιο.
Ωστόσο, η χουλιαρόπαπια είναι αρκετά διαδεδομένος, κοινός χειμερινός επισκέπτης, ενώ κατά τις μεταναστεύσεις είναι κοινό διαβατικό είδος. Μεγάλες συναθροίσεις έχουν παρατηρηθεί στην Ισμαρίδα και στον Αμβρακικό, με τον τελευταίο να θεωρείται πολύ σημαντικός ενδιάμεσος μεταναστευτικός σταθμός. Όμως, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για τους πληθυσμούς στην χώρα (ΝΕ).

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο η Χουλιαρόπαπια απαντά και με τις ονομασίες: Κασικτσής (Έβρος), Κουταλάς, Κουταλομύτα, Κουταλόπαπια, Ντουρντούσα (Βοιωτία), Παπατσούρα (Ηλεία), Τουμπανέλι και Τουμπανέλα, Φουλντούκι (Άρτα), Χουλιάρα, Χουλιαράς, Χουλιαροπάπι, Χουλιαρού (Αττική) και Σαξάνα (Κύπρος).