Καρλ Νίλσεν

Τα πρώτα χρόνια

Ο Νίλσεν γεννήθηκε στο Νέρε Λίντελσε (Nørre Lyndelse) κοντά στο Σόρτελουνγκ, νότια του Όντενσε της νήσου Φιονίας, το 1865. Ήταν το έβδομο από τα δώδεκα παιδιά μιας φτωχής αγροτικής οικογένειας· ο πατέρας του, ήταν ζωγράφος και παραδοσιακός μουσικός ο οποίος, με τις ικανότητές του ως ερασιτέχνης βιολονίστας και κορνετίστας, είχε μεγάλη ζήτηση για τις τοπικές γιορτές. Ο Νίλσεν περιέγραψε την παιδική του ηλικία στο αυτοβιογραφικό του έργο, Min Fynske Barndom «Η παιδική μου ηλικία στη Φιονία». Η μητέρα του, την οποία θυμάται να τραγουδάει λαϊκά τραγούδια κατά τη διάρκεια των παιδικών του χρόνων, προερχόταν από εύπορη ναυτική οικογένεια,  ενώ, ένας από τους θείους του ήταν ταλαντούχος μουσικός.  
Ο Νίλσεν έκανε αναφορά στην εισαγωγή του στη μουσική: «Είχα ακούσει μουσική από παλιά, άκουγα τον πατέρα να παίζει βιολί και κορνέτο, τη μητέρα να τραγουδάει και, όταν βρισκόμουν στο κρεβάτι με ιλαρά, δοκίμασα τον εαυτό μου στο βιολί».  Τού το αγόρασε η μητέρα του όταν ήταν έξι ετών.  Έμαθε βιολί και πιάνο, και έγραψε τις πρώτες του συνθέσεις σε ηλικία οκτώ ή εννέα ετών: ένα νανούρισμα (χαμένο σήμερα), και μια πόλκα που ο συνθέτης αναφέρει στην αυτοβιογραφία του. Ωστόσο, οι γονείς του δεν πίστευαν ότι είχε κάποιο μέλλον ως μουσικός, και τού εξασφάλισαν εργασία σε έναν μαγαζί από ένα κοντινό χωριό, όταν ήταν δεκατεσσάρων ετών. Αλλά ο καταστηματάρχης πτώχευσε το ίδιο καλοκαίρι και ο Καρλ έπρεπε να επιστρέψει στη γενέτειρά του. Αφού έμαθε να παίζει πνευστά μπάντας, την 1η Νοεμβρίου 1879, έγινε στρατιωτικός μουσικός του 16ου Τάγματος, στο κοντινό Όντενσε. 
Ο Νίλσεν δεν παράτησε το βιολί κατά τη διάρκεια της θητείας του στο τάγμα, συνεχίζοντας να παίζει, όταν γύριζε στο σπίτι, σε γιορτές και χορούς μαζί με τον πατέρα του. Ο στρατός τού έδινε 3 κορώνες και 45 øre -μαζί και ένα καρβέλι ψωμί- κάθε πέντε ημέρες, για δυόμισι χρόνια. Κατόπιν, ο μισθός του αυξήθηκε ελαφρά, επιτρέποντάς του να αγοράσει τα ρούχα που έπρεπε να φοράει στις παραδοσιακές γιορτές.

Σπουδές και αρχική καριέρα

Το 1881, ο Νίλσεν άρχισε να παίρνει πιο σοβαρά τις σπουδές βιολιού, μελετώντας ιδιωτικά με τον Κ. Λάρσεν (Carl Larsen), πρεσβύτερο στον καθεδρικό ναό της πόλης Όντενσε. Δεν είναι γνωστό, πόσο συνέθετε ο Νίλσεν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, αλλά από την αυτοβιογραφία του, μπορεί να συναχθεί ότι έγραψε μερικά τραγούδια και κουαρτέτα για χάλκινα πνευστά. Μάλιστα, δυσκολευόταν να γράφει για τα τελευταία, καθώς ηχούσαν σε διαφορετικές τονικότητες από ό, τι γραφόντουσαν. Κατόπιν, γνώρισε τον Ν. Γκέιντ (Niels W. Gade), διευθυντή της Βασιλικής Ακαδημίας στην Κοπεγχάγη, από τον οποίο έγινε δεκτός με χαρά, και εγκατέλειψε τη στρατιωτική μπάντα για να σπουδάσει  στην Ακαδημία, από τις αρχές του 1884. 
Αν και δεν ήταν σπουδαίος μαθητής και συνέθετε λίγo, ο Nίλσεν προχώρησε καλά στο βιολί, με δάσκαλο τον Β. Τόφτε (Valdemar Tofte) και πήρε σταθερές βάσεις στην μουσική θεωρία από τον Ό. Ρόζενχοφ (Orla Rosenhoff), που θα παραμείνει αξιόλογος σύμβουλός του κατά τα πρώτα του χρόνια, ως επαγγελματίας συνθέτης.  Σπούδασε, επίσης, σύνθεση με τον Γκέιντ, τον οποίο εκτιμούσε ως φίλο, αλλά όχι για τη μουσική του. Οι γνωριμίες με συναδέλφους από καλλιεργημένες οικογένειες στην Κοπεγχάγη, με μερικούς από τις οποίες θα γίνουν φίλοι δια βίου, υπήρξαν εξίσου σημαντικές. Η αποσπασματική εκπαίδευση που είχε λόγω της επαρχιακής γενέτειράς του, προκάλεσε την περιέργεια και φιλομάθεια του Νίλσεν για τις τέχνες, τη φιλοσοφία και την αισθητική. Αλλά, κατά τη γνώμη του σύγχρονου μουσικολόγου Ν. Φάνινγκ (David Fanning) τού άφησε, επίσης, «μια πολύ προσωπική, κοινή άποψη σε αυτά τα θέματα».  Έφυγε από την Ακαδημία στα τέλη του 1886, αφού αποφοίτησε με καλούς, αλλά όχι εξαιρετικούς, βαθμούς σε όλα τα μαθήματα. Στη συνέχεια, πήγε να μείνει μαζί με τον συνταξιοδοτημένο έμπορο Γ. Γ. Νίλσεν (Jens Georg Nielsen) και τη σύζυγό του, στο διαμέρισμά τους στο Slagelsegade, καθώς δεν ήταν ακόμη σε θέση να πληρώνει μόνος του.  Εκεί, ερωτεύτηκε την 14χρονη κόρη τους Έ. Ντέμαντ (Emilie Demant), σε μια σχέση που επρόκειτο να διαρκέσει για τα επόμενα τρία χρόνια. 
Στις 17 Σεπτεμβρίου 1887, ο Νίλσεν έπαιξε βιολί στο Τίβολι της Κοπεγχάγης, στην πρεμιέρα του Andante tranquillo e Scherzo για έγχορδα. Λίγο αργότερα, στις 25 Ιανουαρίου 1888, παρουσιάστηκε το έργο του, Κουαρτέτο εγχόρδων σε Φα Μείζονα.  Ενώ ο Νίλσεν είχε την άποψη ότι, το συγκεκριμένο έργο είναι το επίσημο ντεμπούτο του, ως επαγγελματία συνθέτη, πολύ μεγαλύτερη εντύπωση έκανε η Σουίτα για έγχορδα, που παρουσιάστηκε στο Τίβολι, στις 8 Σεπτεμβρίου 1888 και, τελικά, ορίστηκε από τον ίδιο τον συνθέτη ως Op. 1. 
Μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1889, ο Νίλσεν είχε προχωρήσει αρκετά καλά στο βιολί για να κερδίσει θέση στα δεύτερα βιολιά της Βασιλικής Δανικής Ορχήστρας, που έπαιζε στο Βασιλικό Θέατρο της Κοπεγχάγης και, εκείνη την περίοδο, διηύθυνε ο Γ. Σβέντσεν. Από τη θέση αυτή, έζησε τα έργα Φάλσταφ και Οθέλος του Βέρντι, στις δανικές πρεμιέρες τους. Αν και η απασχόληση αυτή, μερικές φορές, προκάλεσε σημαντική απογοήτευση στον Νίλσεν, συνέχισε να παίζει εκεί μέχρι το 1905. Μετά τη συνταξιοδότηση του Σβέντσεν, το 1906, ο Νίλσεν υπηρετεί όλο και περισσότερο ως μαέστρος (επίσημα, διορίστηκε βοηθός διευθυντής ορχήστρας το 1910). Στο μεταξύ, είχε ένα μέτριο εισόδημα από ιδιωτικά μαθήματα βιολιού απολαμβάνοντας, παράλληλα, τη συνεχή υποστήριξη των πατρόνων του, όχι μόνο του Γ. Γ. Νίλσεν, αλλά και των Ά. Σακς (Albert Sachs) και Χ. Ντέμαντ (Hans Demant) στο Όντενσε.  Μετά από λιγότερο από ένα χρόνο στο Βασιλικό Θέατρο, ο Νίλσεν κέρδισε υποτροφία ύψους 1.800 κορονών, δίνοντάς του τη δυνατότητα να περάσει αρκετούς μήνες στην Ευρώπη.

Γάμος και παιδιά

Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του, ο Νίλσεν ανακάλυψε -και απέρριψε- τα μουσικά δράματα του Βάγκνερ, άκουσε κορυφαίες ορχήστρες και σολίστες της Ευρώπης και «ακόνισε» τις απόψεις του, τόσο πάνω στη μουσική όσο και τις εικαστικές τέχνες. Ενώ σεβόταν τη μουσική των Μπαχ και Μότσαρτ, παρέμεινε αποστασιοποιημένος από τη μουσική του 19ου αιώνα. Το 1891, συναντήθηκε με τον συνθέτη και πιανίστα Φ. Μπουζόνι (Ferruccio Busoni) στη Λειψία, με τον οποίο αλληλογραφούσε για πάνω από τριάντα χρόνια.  Λίγο μετά την άφιξή του στο Παρίσι, στις αρχές Μαρτίου του 1891, ο Νίλσεν συναντήθηκε με τη δανέζα γλύπτρια Άννα Μαρία Μπρόντερσεν (Anne Marie Brodersen), η οποία επίσης ταξίδευε με υποτροφία. Ταξίδεψαν μαζί στην Ιταλία και παντρεύτηκαν στην Αγγλικανική Εκκλησία του Αγίου Μάρκου της Φλωρεντίας, στις 10 Μαΐου 1891, πριν επιστρέψουν στη Δανία.  Σύμφωνα με τον Φάνινγκ, η σχέση τους δεν ήταν μόνο μια «ταιριαστή αγάπη», αλλά και μια «συνάντηση μυαλών». Η Άννα Μαρία ήταν ταλαντούχα ως καλλιτέχνιδα και μια «δυναμική και σύγχρονη γυναίκα, αποφασισμένη να σφυρηλατήσει την καριέρα της».  Αυτή η αποφασιστικότητα, ωστόσο, θα έπληττε τον γάμο του Νίλσεν, καθώς η σύζυγός του θα πέρναγε μήνες μακριά από το σπίτι κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1890 και του 1900, αφήνοντας τον Καρλ -ο οποίος ήταν «ευάλωτος» σε ευκαιρίες με άλλες γυναίκες- να αναθρέψει τα τρία μικρά παιδιά τους, εκτός από το να συνθέτει και να εκπληρώνει τα καθήκοντά του στο Βασιλικό Θέατρο. 
Ο Νίλσεν «εξάγνισε» την οργή και απογοήτευσή του για το γάμο του σε πολλά μουσικά έργα, κυρίως μεταξύ 1897 και 1904, μια περίοδο που συχνά αποκαλούσε ως την «ψυχολογική» του περίοδο.  Ο Φάνινγκ γράφει: «Σ’ αυτή την περίοδο, το ενδιαφέρον του για τις κινητήριες δυνάμεις πίσω από την ανθρώπινη προσωπικότητα αποκρυσταλλώθηκε στην όπερα Σαούλ και Δαβίδ, στη Δεύτερη Συμφωνία («Οι Τέσσερις Διαθέσεις») και στις καντάτες Hymnus amoris και Søvnen». Ο Νίλσεν ζήτησε διαζύγιο, τον Μάρτιο του 1905, σκεπτόμενος μετεγκατάσταση στη Γερμανία για μια νέα αρχή,  αλλά, παρά τις αρκετές παρατεταμένες περιόδους χωρισμού, το ζευγάρι παρέμεινε μαζί, για το υπόλοιπο της ζωής τού συνθέτη. 
Ο Νίλσεν απέκτησε πέντε παιδιά, τα δύο από αυτά εκτός γάμου. Είχε ήδη έναν γιο, που είχε το όνομά του -Carl August Nielsen-, από τον Ιανουάριο του 1888, πριν συναντήσει την Άννα Μαρία. Το 1912, γεννήθηκε ένα κορίτσι, η Ρ. Σίγκμαν (Rachel Siegmann), για την οποία η Άννα Μαρία δεν έμαθε ποτέ.  Με τη σύζυγό του, ο Νίλσεν απέκτησε δύο κόρες και έναν γιο. Η Ίρμελιν, μεγαλύτερη κόρη του, μελέτησε μουσική θεωρία με τον πατέρα της και, τον Δεκέμβριο του 1919, παντρεύτηκε έναν γιατρό που έγινε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης και διευθυντής πολυκλινικής στο Εθνικό Νοσοκομείο. Η νεώτερη κόρη του Άννα Μαρία, που αποφοίτησε από την Ακαδημία Τεχνών της Κοπεγχάγης, παντρεύτηκε τον ούγγρο βιολονίστα Ε. Τελμάνι (Emil Telmányi), ο οποίος συνέβαλε στην προώθηση της μουσικής του πεθερού του, τόσο ως βιολονίστας όσο και ως μαέστρος. Ο γιος του, Χανς (Hans Børge), είχε προβλήματα υγείας εξαιτίας μηνιγγίτιδας, και πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μακριά από την οικογένεια. Πέθανε το 1956.

Τα τελευταία χρόνια

Τα τελευταία ορχηστρικά έργα μεγάλης κλίμακας του Νίλσεν ήσαν, το Κοντσέρτο για φλάουτο (1926) και το Κοντσέρτο για κλαρινέτο (1928), για τα οποία γράφει ο Robert Layton: «Αν υπήρχε ποτέ μουσική από άλλο πλανήτη, είναι σίγουρα αυτή. Οι σονοριτέ είναι διάσπαρτες και ‘μονόχρωμες’, ο αέρας που αποπνέεται είναι καθαρός και στέρεος».  Το τελευταίο έργο του Νίλσεν ήταν το Commotio, για εκκλησιαστικό όργανο, που παρουσιάστηκε μεταθανάτια, το 1931.  
Κατά τα τελευταία χρόνια, o Νίλσεν έγραψε ένα σύντομο βιβλίο δοκιμίων με τίτλο Living Music (1925), και ακολούθησε το 1927 το βιβλίο με τα απομνημονεύματά του, Min Fynske Barndom. Το 1926 έγραψε στο ημερολόγιό του: «Το σπίτι μου στο χώμα με τραβάει όλο και περισσότερο σαν ένα βαθύ, μεγάλο φιλί. Αυτό σημαίνει ότι, τελικά θα επιστρέψω και θα ξεκουραστώ στη γη της Φιονίας; Αν είναι έτσι, θα πρέπει να είναι στον τόπο όπου γεννήθηκα: το Σόρτελουνγκ, στην ενορία Φρύντεν». 
Όμως, δεν έγινε έτσι. Ο Νίλσεν εισήχθη στο Εθνικό Νοσοκομείο της Κοπεγχάγης (Rigshospitalet), την 1η Οκτωβρίου 1931, μετά από σειρά καρδιακών προσβολών. Πέθανε εκεί δέκα λεπτά μετά τα μεσάνυχτα, στις 3 Οκτωβρίου, περιβαλλόμενος από την οικογένειά του. Τα τελευταία λόγια του προς αυτούς ήταν: «Στέκεστε εδώ σαν να περιμένετε κάτι» Ενταφιάστηκε στο Νεκροταφείο Βέστρε της Κοπεγχάγης· στην κηδεία του, όλη η μουσική, συμπεριλαμβανομένων των ύμνων, ήταν έργα δικά του.

Μουσική και μουσικολογικά στοιχεία

Τα έργα του Νίλσεν, μερικές φορές, είναι καταχωρημένα ως, CNW, βάσει του «Καταλόγου Έργων του [Καρλ] Νίλσεν (Carl Nielsen Works)», που δημοσιεύθηκε ηλεκτρονικά από τη Βασιλική Βιβλιοθήκη της Δανίας, το 2015. Ο κατάλογος CNW προορίζεται να αντικαταστήσει τον κατάλογο του 1965 που συνέταξαν οι Dan Fog και Τorben Schousboe (FS).

Υποδοχή και παρακαταθήκη

Σε αντίθεση με τον, σύγχρονό του, φινλαδό συνθέτη Γιαν Σιμπέλιους, η φήμη τού Νίλσεν στο εξωτερικό δεν άρχισε να εξαπλώνεται, παρά μόνο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Για κάποιο χρονικό διάστημα, το διεθνές ενδιαφέρον κατευθύνθηκε -σε μεγάλο βαθμό- προς τις συμφωνίες του, ενώ τα υπόλοιπα έργα του, πολλά από τα οποία είναι πολύ δημοφιλή στη Δανία, άρχισαν πρόσφατα να γίνονται μέρος του παγκόσμιου ρεπερτορίου.  Ακόμη και στη Δανία, πολλές από τις συνθέσεις του δεν κατάφεραν να εντυπωσιάσουν. Μόνο το 1897, μετά την πρώτη παράσταση του Hymnus amoris, έτυχε υποστήριξης από τους κριτικούς, ενώ η φήμη του ενισχύθηκε ουσιαστικά το 1906, μετά την ενθουσιώδη υποδοχή της όπερας Masquerade. 
Η «Εταιρία Καρλ Νίλσεν» διατηρεί μια λίστα με εκτελέσεις έργων του Νίλσεν, ταξινομημένες ανά περιοχή (Δανία, Σκανδιναβία, Ευρώπη εκτός από τη Σκανδιναβία και εκτός Ευρώπης), γεγονός που αποδεικνύει ότι η μουσική του εκτελείται τακτικά σε όλο τον κόσμο. Τα κοντσέρτα και οι συμφωνίες του εμφανίζονται συχνά σε αυτές τις λίστες.  Ο «Διεθνής Διαγωνισμός Καρλ Νίλσεν» ξεκίνησε στη δεκαετία του 1970, υπό την αιγίδα της Συμφωνικής Ορχήστρας του Όντενσε. Επίσης, διεξάγεται κάθε τέσσερα χρόνια διαγωνισμός βιολιού, από το 1980. Οι διαγωνισμοί φλάουτου και κλαρινέτου προστέθηκαν αργότερα, αλλά έχουν πλέον διακοπεί. Στη Δανία, το Μουσείο «Καρλ Νίλσεν», στο Όντενσε, είναι αφιερωμένο στον συνθέτη και τη σύζυγό του Άννα Μαρία.  Ο συνθέτης απεικονίζεται στο χαρτονόμισμα των 100 κορονών που εκδόθηκε από την Εθνική Τράπεζα της Δανίας, από το 1997 έως το 2010.