Ευρωμεσογειακή Εταιρική Σχέση

Η Ευρωμεσογειακή Εταιρική Σχέση (ή διαδικασία της Βαρκελώνης) ξεκίνησε το 1995 με την ευρωμεσογειακή διάσκεψη στην Βαρκελώνη. Υιοθετήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση με σκοπό να βελτιώσει τις σχέσεις ανάμεσα στην Ευρώπη και τις περιοχές του Μαγκρέμπ και του Μασρέκ.
Η διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2004, έφερε δύο μεσογειακούς εταίρους, την Κύπρο και τη Μάλτα στην Ένωση. Η Ευρωμεσογειακή Εταιρική Σχέση αποτελείται σήμερα από 37 μέλη, 27 κράτη μέλη της ΕΕ και 10 μεσογειακούς εταίρους (Αλγερία, Αίγυπτος, Ισραήλ, Ιορδανία, Λίβανος, Μαρόκο, Παλαιστινιακή Αρχή, Συρία, Τυνησία και Τουρκία). Η Λιβύη έχει καθεστώς παρατηρητή από το 1999.

Η προϊστορία των Ευρωμεσογειακών σχέσεων

Η λεκάνη της Μεσογείου υπήρξε κοιτίδα πολιτισμών και θρησκειών από τα βάθη της αρχαιότητας. Τα αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν την ύπαρξη αξιοπρόσεκτα οργανωμένης ανθρώπινης ζωής στη Μεσοποταμία και στην κοιλάδα του Νείλου. Οι οικιστές της λεκάνης -ιδίως του ανατολικού τμήματος- δεν είδαν την θάλασσα σαν εμπόδιο. Λαοί πολυμήχανοι και ευρηματικοί ναυπήγησαν πλοία και ξεκίνησαν να εμπορευτούν με όλες τις παράκτιες περιοχές. Το επιχειρηματικό και περιπετειώδες πνεύμα τους εξηγεί σήμερα τη διασπορά των τεχνουργημάτων σε σημεία πολύ απομακρυσμένα από τον τόπο δημιουργίας και προέλευσής τους. 
Στο εμπόριο βρήκε τρόπο έκφρασης και ο πρώτος ευρωπαϊκός πολιτισμός, ο μινωικός. Το υδάτινο στοιχείο συνέδεσε την Κρήτη με την Αίγυπτο και πρόσφερε στους μινωίτες αιγυπτιακά πρότυπα όσον αφορά τη λατρεία, την τέχνη την καθημερινή ζωή. Οι λαοί της θάλασσας οι Φοίνικες, οι Αχιγιάβα (Αχαιοί) δημιουργούν με το σπινθηροβόλο πνεύμα τους μια δική τους ζώνη ελεύθερου εμπορίου και φτάνουν να αξιοποιούν την περιοχή τους περισσότερο από όσο η ίδια μπορούσε να τους θρέψει. Όμως σε μια συγκλονιστική στιγμή στην ιστορία οι εστίες των λαών αυτών θα καταστραφούν από αίτια που παραμένουν ακόμα αδιευκρίνιστα. Μετά από μια ταραγμένη περίοδο συγκρούσεων η Μεσόγειος θα δει την άνοδο μεγάλων αυτοκρατοριών των Περσών, του Αλέξανδρου και τέλος των Ρωμαίων.
Η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία θα δημιουργήσει μια ασυνήθιστα μακρά περίοδο ειρήνης και ευημερίας την Pax Romana και θα δημιουργήσει μια mare nostrum, μια μεσογειακή περιφέρεια ανεπηρέαστη από εξωτερικούς κινδύνους και απειλές ασφάλειας. Ακριβώς αυτή τη χρονική στιγμή της ανόδου της Ρώμης στην παγκόσμια σκηνή και την εξάρτηση από αυτήν της τύχης του τότε γνωστού κόσμου συντελείται η μεταφορά του κέντρου βάρους από την ανατολική προς τη δυτική μεσόγειο. Οι ιβηρικές, γαλατικές και γερμανικές ρωμαϊκές κτήσεις θα αργήσουν πολύ να αναδειχθούν ως αυτόνομοι πόλοι ισχύος, όμως η μεταφορά μέσω της ρωμαϊκής κατάκτησης του περισσότερο ελληνότροπου πνεύματος της Ανατολής αποτελεί καθοριστικό στοιχείο για τη μετέπειτα πορεία τους. Η ρωμαϊκή κατοχή έδωσε στους υπηκόους της δυτικής και βόρειας Ευρώπης μια αντίληψη του μεσογειακού πολιτισμού και των επιτευγμάτων του όσο επέτρεψε η ρωμαϊκή χερσαία και θαλάσσια ισχύς. Άσχετα με την κατάρρευση της δύναμης της Ρώμης και την ανασύσταση της Ανατολής σε αυτόνομο πόλο, οι μεσογειακές εμπειρίες που μεταφέρθηκαν από τους Ρωμαίους σε αυτές τις επαρχίες θα αξιοποιηθούν μεταγενέστερα. Όταν η δυτική Ευρώπη αποκτήσει μια πιο στέρεα οικονομική, κοινωνική και κρατική δομή στις μεσογειακές εμπειρίες που έφεραν οι Ρωμαίοι θα στηριχθεί για να υλοποιήσει αυτό που θα χαρακτηρίσει ευρωπαϊκό. 
Στη συνέχεια η Μεσόγειος θα βιώσει άλλη μια περίοδο κατακερματισμού για να επανενωθεί αργότερα με την ισλαμική κατάκτηση μεγάλου τμήματός της. Όταν η δεύτερη ισλαμική κατάκτηση –η Οθωμανική- εμφανίζει σημάδια κόπωσης κι αδυναμίας η Δυτική Ευρώπη που ως τότε παρακολουθούσε άλλοτε παθητικά κι άλλοτε πιο ενεργητικά και αποτρεπτικά την ισλαμική επέκταση (Σταυροφορίες, Πουατιέ, Lepanto, Βιέννη) θα ξεπεράσει εντελώς τους οθωμανικούς της φόβους ανοίγοντας το δρόμο για την ευρωπαϊκή κατάκτηση της ως τότε ισλαμοκρατούμενης ανατολικής και νότιας Μεσογείου. Είναι πια η στιγμή που ο βοράς κυριαρχεί στο νότο και η αποικιακή εκμετάλλευση του Μαγκρέμπ και του Μασρέκ είναι γεγονός. Η περιοχή θα γίνει θέατρο των αποικιακών συγκρούσεων των ευρωπαϊκών μεγάλων δυνάμεων. Οι συγκρούσεις θα σταματήσουν το 1945 με τη λήξη του Β΄ Π.Π. και τη σκυτάλη θα αναλάβουν τα εθνικοαπελευθερωτικά και αντιαποικιακά κινήματα.
Η κρίση του Σουέζ το 1956 είναι ένα γεγονός που θα σημαδέψει τις σχέσεις της Ευρώπης με τη Μέση Ανατολή. Πρόκειται ουσιαστικά για μια τελευταία επιπλοκή της αποαποικιοποίησης και θα δώσει ένα δυνατό μάθημα στις παλιές αποικιακές δυνάμεις: η θέληση των υπερδυνάμεων δεν είναι δυνατό να παραγνωρίζεται σε καμία περιοχή του πλανήτη και στην προκειμένη περίπτωση ΗΠΑ και ΕΣΣΔ συμπαρίστανται στη χάραξη των εθνικών δρόμων για την ανάπτυξη των πρώην αποικιών. Η Ευρώπη δεν μπορεί πια να είναι ο προνομιακός εταίρος. Ο Ψυχρός Πόλεμος επιφυλάσσει στην Ευρώπη ένα ρόλο τρομοκρατημένου θεατή και οι Ευρωπαίοι χάνουν την πρωτοβουλία ακόμα και στην άμεση μεσογειακή περιφέρειά τους.
Προς το οριστικό τέλος της αποικιακής περιόδου στις 25 Μαρτίου 1957 συντελείται στην παλιά μεσογειακή πρωτεύουσα τη Ρώμη ένα γεγονός ύψιστης σπουδαιότητας. Ηγέτες έξι δυτικοευρωπαϊκών χωρών μεταξύ των οποίων της Γαλλίας και της Ιταλίας ως μεσογειακών εταίρων ιδρύουν σε μια κίνηση γεμάτη ευρωπαϊκό συμβολισμό την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα . Ο νέος μεταπολεμικός οργανισμός υπόσχεται να προωθήσει τις οικονομικές σχέσεις των χωρών του. Εκτινάσσει στα ύψη το ενδοκοινοτικό εμπόριο και από αποκλειστικά οικονομική κοινότητα φτάνει στο αδιανόητο για την πολεμοπαθή ως τότε Ευρώπη, δημιουργεί μια Κοινότητα αξιών. Η απρόσμενη ίσως επιτυχία της ΕΟΚ δεν την κάνει να αποτραβηχτεί από τον μεσογειακό της περίγυρο. Στις Βρυξέλλες θα πνεύσει μεσογειακή αύρα με τη συμφωνία σύνδεσης των Αθηνών (1961) και με τη σύνδεση της Τουρκίας (1963). Στο ενδιάμεσο η ισπανική και η πορτογαλική κυβέρνηση υποβάλλουν αίτηση για την έναρξη διαπραγματεύσεων με σκοπό τη σύνδεση. 
Η πολιτική των συμφωνιών σύνδεσης θα συνεχιστεί ως τη δεκαετία του 1970. Το 1969 η ΕΚ υπογράφει συμφωνία σύνδεσης με την Τυνησία και το Μαρόκο. Τον επόμενο χρόνο η ΕΚ συνδέεται με τη Μάλτα και το 1972 με την Κύπρο. Τέλος το 1975 οι ΕΚ και το Ισραήλ υπογράφουν συμφωνία συνεργασίας. Ως το 1980 με ορισμένες μεσογειακές ευρωπαϊκές χώρες επιτυγχάνεται σημαντική πρόοδος στις συνομιλίες με κατάληξη την ένταξη της Ελλάδας την 1η Ιανουαρίου 1981 και της Ισπανίας και Πορτογαλίας το 1986. Η έγκριση το 1985 των ΜΟΠ από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των Βρυξελλών δείχνει την πρόθεση της κοινότητας να υποστηρίξει την ανάπτυξη των μεσογειακών εταίρων. Η ένταξη των μεσογειακών χωρών εξισορροπεί την σχεδόν αποκλειστική παρουσία βόρειων χωρών στην Κοινότητα και σε μια πολύ μεταγενέστερη εξέλιξη η ΕΕ αγκαλιάζει σχεδόν όλο το Βόρειο τόξο της Μεσογείου με την ένταξη της Κύπρου και της Μάλτας την 1η Μαΐου 2004.

Προς μια συνολική μεσογειακή πολιτική

Το έναυσμα για μια γενικότερη θεώρηση των ευρω-μεσογειακών δίνουν τα γεγονότα του έτους 1973. Με τον αραβοϊσραηλινό πόλεμο του Γιομ Κιπούρ και την απαγόρευση πώλησης πετρελαίου τα κράτη μέλη στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Συνεργασίας απηύθυναν έκκληση για τον τερματισμό των συγκρούσεων. Στη σύνοδο κορυφής της Κοπεγχάγης τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς τα κράτη μέλη παίρνουν την απόφαση να ξεκινήσουν τον ευρωαραβικό διάλογο. Έτσι το 1976-77 βάσει μιας «σφαιρικής μεσογειακής πολιτικής» υπογράφονται συμφωνίες αόριστης διάρκειας με όλα τα κράτη της Νότιας και Ανατολικής Μεσογείου. Οι συμφωνίες αυτές συμπληρώνονται από πενταετή χρηματοδοτικά πρωτόκολλα για την οικονομική ανάπτυξη των χωρών που έχουν συνάψει σχετικές συμβάσεις με τις ΕΚ. Ως το 1996 υπήρξαν τέσσερις γενιές πρωτοκόλλων.
Οι προσπάθειες για δημιουργία κλίματος συνεννόησης μεταξύ της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης και του Ισραήλ οδήγησαν το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βενετίας το 1980 στην ομώνυμη δήλωσή του για την προώθηση του διαλόγου και τη γεφύρωση των διαφορών των δύο πλευρών. Από τις αρχές του 1990 η ΕΚ αναμειγνύεται πολύ πιο ενεργά στα τεκταινόμενα στην περιοχή. Η δεδηλωμένη συμπαράστασή της στην διαδικασία ειρήνευσης στη Μέση Ανατολή δημιούργησε νέες προϋποθέσεις για οικονομική και πολιτική πρόοδο.
Ωστόσο μόλις στο επόμενο διάστημα έγιναν αισθητά από την Ευρώπη κάποια ανησυχητικά στοιχεία. Οι οικονομίες των χωρών της περιοχής ήταν πραγματικά υπανάπτυκτες με κατά κεφαλήν ΑΕΠ 1 προς 10 σε σύγκριση με το Ευρωπαϊκό. Αν όλα αυτά συνδυάζονταν με την πληθυσμιακή έκρηξη (από 146 εκατομμύρια το 1990 οι εκτιμήσεις ήταν για 230 εκατομμύρια το 2010) και τις κοινωνικές ανισότητες, οι προβλέψεις για ξέσπασμα κοινωνικών ταραχών και ενδυνάμωση του ισλαμικού φονταμενταλισμού είχαν κάθε λόγο να φαίνονται ρεαλιστικές .
Κάτω από το πρίσμα των προκλήσεων αυτών εγκαινιάστηκε σε τρεις φάσεις η νέα μεσογειακή πολιτική της ΕΕ. Καταρχήν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 1992 έθεσε το στόχο της δημιουργίας εταιρικής σχέσης Ευρώπης- Μαγκρέμπ και μακρόπνοης συνεργασίας με το Ισραήλ και το Μασρέκ τον άλλο χρόνο. Οι δύο πρώτες αυτές ενέργειες αποτέλεσαν το πρώτο δείγμα της συνολικής ευρωμεσογειακής εταιρικής σχέσης, η οποία παρείχε το πλαίσιο για τη σύναψη των συμφωνιών σύνδεσης με το Ισραήλ, το Μαρόκο και την Τυνησία το 1995. 
Το μεγάλο άλμα προς την κατεύθυνση της εμβάθυνσης των σχέσεων της ΕΕ με τους νότιους γείτονές της έγινε με τη διάσκεψη της Βαρκελώνης της 27ης και 28ης Νοεμβρίου του 1995 όπου παρέστησαν οι δεκαπέντε υπουργοί εξωτερικών των κρατών μελών της ΕΕ και των δώδεκα τρίτων μεσογειακών χωρών (ΤΜΧ): Αλγερία, Κύπρος, Αίγυπτος, Ισραήλ, Ιορδανία, Λίβανος, Μάλτα, Μαρόκο, Συρία, Τυνησία, Τουρκία και Παλαιστινιακή Αρχή. Η Ένωση των Αραβικών κρατών και η Ένωση του Αραβικού Μαγκρέμπ (UMA) είχαν προσκληθεί να παρακολουθήσουν τη διάσκεψη όπως και η Μαυριτανία (ως μέλος της UMA). Οι χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας, η Αλβανία και η Λιβύη δεν συμμετείχαν.

Το πρόγραμμα MEDA

Το κυριότερο χρηματοδοτικό όχημα που οδηγεί στην υλοποίηση των βασικών στοιχείων της νέας ευρωμεσογειακής εταιρικής σχέσης είναι το πρόγραμμα MEDA που ξεκίνησε το 1995. Εμπνέεται από τα προγράμματα PHARE και TACIS και λαμβάνει υπόψη του όλες τις διαστάσεις και τους στόχους της δήλωσης της Βαρκελώνης, τα οποία και προωθεί. Το διάστημα 1995-2001 το πρόγραμμα απορρόφησε €5,071 δις από €6,4 δις των πόρων του προϋπολογισμού για την ευρωμεσογειακή εταιρική σχέση . 
Στη σχετική περίοδο το 86% των πόρων του MEDA χορηγήθηκε διμερώς στους επιλέξιμους εταίρους για διμερή χρηματοδότηση (Αλγερία, Αίγυπτο, Ιορδανία, Λίβανο, Μαρόκο, Συρία, Τυνησία, Τουρκία και Παλαιστινιακή Αρχή). Το 12% διοχετεύθηκε σε περιφερειακές δραστηριότητες από τις οποίες επωφελήθηκαν οι 12 μεσογειακοί εταίροι και οι 15 της ΕΕ, ενώ το 2% κατευθύνθηκε σε υπηρεσίες τεχνικής στήριξης. Το πρόγραμμα MEDA αποδείχτηκε ιδιαίτερα σημαντικό αφού η φύση ορισμένων προβλημάτων της περιοχής είναι πραγματικά διεθνική και απαιτεί μια περιφερειακή συνεργασία ιδίως όταν πρόκειται να επιτευχθεί μια συσσωμάτωση Νότου-Νότου. Το πρόγραμμα σήμερα βρίσκεται στη δεύτερη φάση προγραμματισμού του με προϋπολογισμό €5,35 δις. Πριν από την 31η Δεκεμβρίου 2005 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει πέρα από τις ετήσιες, γενικές και ενδιάμεσες εκθέσεις αξιολόγησης που υποβάλλει, να καταθέσει εκ νέου έκθεση συνοδευόμενη από προτάσεις προς το Συμβούλιο για το μέλλον του προγράμματος.