Δοσίθεος Β΄ Ιεροσολύμων

Βιογραφικά στοιχεία

Γεννήθηκε στην Αράχωβα του δήμου Φελλόης της επαρχίας Καλαβρύτων στις 31 Μαΐου 1641. Ο πατέρας του ονομαζόταν Νικόλαος και η μητέρα του Άννα.Η μητέρα του, κόρη κάποιου Βελισσαρίου, καταγόταν από την Κερνίκη της Πελοποννήσου. Ανήκε στη μεσαία τάξη και είχε το επώνυμο Σκαρπέτης κι όχι Νοταράς.Σε ηλικία επτά ετών μετέβη στην Πάτρα άγνωστο για ποιον λόγο,ίσως για να φοιτήσει σε κάποιο σχολείο,  αλλά αμέσως γύρισε στο χωριό του.
Έμεινε ορφανός σε ηλικά οκτώ ετών και από τη μητερα του ενώ ο πατέρας του έμπορος πέθανε  στην Κωνσταντινούπολη στις 24 Ιουνίου 1649. Τον μόρφωσή του ανέλαβαν ο παππούς του Γιώργος, μοναχός στη μονή των Αγίων Αποστόλων στην Κόρινθο και ο μητροπολίτης Κορίνθου Γρηγόριος ο Γουλανός
Χειροτονήθηκε ιεροδιάκονος από τον Μητροπολίτη Κορίνθου στην μονή των Αγίων Αποστόλων σε ηλικία έντεκα ετών κατά παράβαση των σχετικών εκκλησιαστικών κανόνων περί ηλικίας και πήγε στη συνέχεια στην Αθήνα το 1653 Μετά ήλθε στην Κωνσταντινούπολη,ίσως επείδη τον προσκάλεσε ο μητροπολίτης Κορίνθου Γρηγόριος,  τον Ιανουάριο του 1657, και διέμενε στο μετόχιο του Αγίου Τάφου. Εκεί  γνωρίστηκε με τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Παΐσιο, με τον οποίο περιόδευσε στον Εύξεινο Πόντο και τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες για ζητείες. Οι γνώσεις του στα τουρκικά, αραβικά, ρωσικά, γεωργιανά, ελληνικά και λατινικά,«πρέπει να περιορίζονταν στο καθημερινό λεξιλόγιο, όπωςφανερώνει και ο τροπος με τον οποίο χειρίζεται τα λατινικά» Μετά το θάνατο του Παϊσίου τον Δεκέμβριο του 1660 επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, και ένα χρόνο αργότερα προσλήφθηκε από τον νέο Πατριάρχη Ιεροσολύμων Νεκτάριο ως αρχιδιάκονός του. Χειροτονήθηκε μητροπολίτης Καισαρείας (Παλαιστίνης) το 1666.
Το 1667 αποστέλλεται από τον Νεκτάριο ως πατριαρχικός έξαρχος στις Ρουμανικές χώρες.για να ρυθμίσει περιουσιακά θέματα του Πατριαρχείου.

Η πατριαρχεία του

Ο Νεκτάριος Ιεροσολύμων παραιτήθηκε τον Ιανουάριο του 1669  λόγω των δυσχερειών που αντιμετώπιζε ο θρονος του και ο Δοσίθεος ανέβηκε στον θρόνο του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων στις 23 Ιανουαρίου 1669  όταν τον εξέλεξε η Σύνοδος του Πατριαρχείου Κωσνταντινουπόλεως σε ηλικά 28 ετών. Πατριάρχευσε για τριανταοκτώ χρόνια. Όμως στα ίδια τα Ιεροσόλυμα δεν έμεινε παρά δύο χρόνια.Μόνο τέσσερις φορές μετέβη στην έδρα του στα: 1671,1675,1678,1683 και 129 φορές άλλαξε τόπο διαμονής.Τα ταξίδια του όπως επισημαίνει ο Αθανάσιος Καραθανάσης «δεν έχουν το χαρακτήρα της μάθησης» δεν είναι ένας κοσμοπολίτης αλλά οργανώνει τον αγώνα κατά της καθολικής και προτεσταντικής προπαγάνδας.

Οι πρώτες του ενέργειες

Μόλις ανέλαβε καθήκοντα αναδιοργάνωσε την Αγιοταφική Αδελφότητα εκδίδοντας λεπτομερείς διατάξεις γι΄αυτήν.  Το καλαικαίρι του 1669 πραγματοποίησε περιοδεία στη Μολδοβλαχία συγκεντρώνοντας το πόσο των 20.000 γροσίων και πολλές κτηματικές δωρέες. Ανακαίνισε τη Βασιλική της Βηθλεέμ από τον Σεπτέμβριο του 1671 έως τον Ιούλιο του 1672
Προβαίνει σε χειροτονίες καλύπτοντας τα κενά στο πατριαρχείο του: το 1671 χειροτονεί νέο μητροπολίτη Γάζας και νέο επίσκοπο Σινά, το 1672 νέο μητροπολιτη Πτολεμαΐδος.

Η τοπική Σύνοδος του 1672 και η Ομολογία του Δοσίθεου

Τον Μάρτιο του 1672 συγκάλεσε στην Ιερουσαλήμ σύνοδο τοπική με αφορμή τα εγκαίνια της βασιλικής της Βηθλεέμ και με σκοπό να καταδείξει πως ο Κύριλλος Λούκαρης δεν ήταν καλβινόφρονας
Στα πλαισια αυτής της συνόδου διατυπώθηκε και η σχετική Ομολογία του. Μελετητές θεωρούν πως έχει λατινίζουσα χροιά λόγω της έντονης αντιπροτεσταντικής τάσεως αυτής
Σε κάθε περίπτωση αποσκοπούσε στο «[...]ν'αντιπαραθέση εις την καλβινικήν Λουκάρειον Ομολογίαν ιδίαν ορθόδοξον Ομολογίαν,ίνα δι' αυτής διακριθή σαφώς η ορθόδοξος διδασκαλία από της προτεσταντικής[...]»
Είναι «ο πυρύνας των Πρακτικών της Συνόδου των Ιεροσολύμων, αποτελεί το αποκορύφωμα και το τέλος της αντιπαράθεσης γύρω από την Ομολογία του Λουκάρεως»Προκειμένου δε να της προσδώσει κύρος συνεκάλεσε την συγκεκριμένη τοπική σύνοδο συγκροτημένης από από τους παρεπιδημούντες στα Ιεροσλόλυμα ορθόδοξους κληρικούς χάριν των εγκαινίων της Βασιλικής της Γεννήσεως.
Το 1723 χρησιμοποιήθηκε από τους τέσσερις πατριάρχες της Ανατολής ως ορθόδοξο πλαίσιο για ον διάλογο με τους Αγγλικανούς Ανωμότους.
Σε αυτήν την Ομολογία που αποτελείται από 18 όρους και 4 ερωτήσεις γίνεται λόγος για την Αγία Τριάδα, την Αγία Γραφή, την πρόγνωση και το αυτεξούσιο, τη δημιουργία,την πρόνοια, το προπατορικό αμάρτημα, την ενανθρώπηση και το έργο του Χριστού,την τιμή και την μεσιτεία των Αγίων, για την πίστη και τα έργα, την Εκκλησία και το αλάθητο,την ιεραρχία και τα μέλη αυτής, τη δικαίωση, τα Μυστήρια και ιδιαιτέρως το Βάπτισμα, τη Θεία Ευχαριστία και τα έσχατα.

Ο αγώνας υπέρ των προσκυνημάτων των Αγίων Τόπων

Ταξίδεψε στη συνέχεια στην Κωνσταντινούπολη τον Ιούλιο του 1672 με σκοπό την παροχή οικονομικής βοήθειας. Εκεί πληροφορήθηκε πως ο Ναός της Βηθλεέμ είχε καταστεί από τον μουτεβελή της Πύλης του αγίου Τάφου σε χάνι αξιώνοντας για την απομάκρυνσή του χρήματα ενώ σε αντίθετη περίπτωση θα τον γκρέμιζε. Ο Δοσίθεος μετέβη στην Αδριανούπολη για να ζητήσει  να μεσολαβήση ώστε να εκδοθεί σουλατινική διαταγή η οποία εξασφάλιζε τον Ναό της Βηθλεέμ. Στη συνέχεια περιόδευσε σε μοναστήρια της Ουγγροβλαχίας και έστειλε για μεγαλύτερη ασφάλεια μέρος της κάρας του Ιωάννη Προδρόμου που φυλασσόταν σε μοναστήρι της περιοχής στην Ιερουσαλήμ.Όταν βρισκόταν στο Βελιγράδι περί το τέλος του 1673 πληροφορήθηκε επίσης πως οι Γάλλοι θέλησαν να θέσουν υπό τον έλεγχό τους τον Ναό της Αναστάσεως.
Ο Δοσίθεος έδρασε άμεσα υποβάλλοντας αναφορά σχετική στον Μεχμέτ Δ'. Τον Φεβρουάριο του 1675 εξέθεσε ενώπιον του Μεχμέτ Δ' τα επιχειρήματα του ο Δοσίθεος πείθοντας τον σουλτάνο να εκδόσει σουλτανικό ορισμό στις 28 Φεβρουαρίου 1675 με τον οποίο περιερχόταν η κατοχή του αγίου Τάφου και του αγίου Σπηλαίου της Βηθλεέμ στους Ορθοδόξους.

Νέες περιοδείες του Δοσίθεου Β' και η δράση του υπέρ των προσκηνημάτων των  Αγίων Τόπων

Ο Δοσίθεος επέστρεψε στην Ιερουσαλήμ τον Ιανουάριο του 1676 και έμεινε εκεί μέχρι το Πάσχα της  ίδιας χρονιάς, όμως έφυγε εσπευσμένα λόγω απόπειρας δολοφονίας σε βάρος του. Περιόδευσε μέχρι το 1677 στην Μολδαβία και από τον Ηγεμόνα Στέφανο Βοεβόδα έλαβε οικονομική βοήθεια και δώρο το μοναστήρι των Ταξιαρχών. Τον Σεπτέμβριο του 1678 γύρισε στην Ιερουσαλήμ για σύντομο χρονικό διάστημα ανακαινιζοντας την Μονή του Προφήτη Ηλία και χειροτονόντας νέο μητροπολίτη Ναζαρέτ. Τον Ιούνιο του 1679 μετέβη στην Κωνσταντινούπολη με σκοπό την απόκρουση της σύμπραξης Αρμενιών και Λατίνων. Το 1683 μετά την επιστροφή του στην Ιερουσαλήμ ενίσχυσε τα μοναστήρια των Γεωργιανών ορθοδόξων της περιοχής.
επειδή βρίσκονταν σε οικονομική ένδεια λόγω των υπέρογκων φόρων που τους είχαν επιβάλει οι Τούρκοι κάτι που τους είχε εξωθήσει σε δανεισμό.
Έτσι με συντονισμένες προσπάθειές του πέτυχε ο Δοσίθεος να περιέλθουν τα Ιβηρικά Μοναστήρια στην πλήρη κατοχή της Αγιοταφικής Αδελφότητας.

Η σχέση του με τους Ρώσους

Το 1683 ο Πατριάρχης Μόσχας διά του Έλληνα ιεροδιακόνου Μελέτιου Δομέστικου ζητάει από τον Δοσίθεο να στείλει δασκάλους κατάλληλους για τη Σχολή της Μόσχας κι εκεινος έστειλε τους Λειχούδες.
Μετά από σχετική παράκληση της Ρωσικής κυβέρνησης ασχολήθηκε μετη διευθέτηση του ζητήματος της υποταγής στον Πατριάρχη Μόσχας της εξαρτόμενης από το Οικουμενικό Πατριαρχείο μητρόπολης του Κιέβου στο Πατριαρχείο Μόσχας. Επίσης ασχολήθηκε με την αποτροπή της υπαγωγής της Ιεράς Μονής Σινά στο Πατριαρχείο Μόσχας. Συγκεκριμένα μετά από σχετικά  αιτήματα  που υπέβαλαν οι μοναχοί της Μονής Σινά προς τον τσάρο τελικά το 1687 ετέθη υπό την προστασία του Τσάρου.
Ο Δοσίθεος έστειλε επιστολή στον Κωνσταντινουπόλεως Ιάκωβο Β΄ ο οποίος τελικά εξέδωσε Συνοδικό Τόμο που καθόριζε τα δίκαια του θρόνου της Ιερουσαλήμ. Παράλληλα έστειλε επιστολή ο Δοσίθεος στον Μόσχας Αδριανό ζητώντας  να απορρίψει το σχετικό αίτημα των Σιναϊτών για υπαγωγή αυτών στον Μόσχας.
Όταν το 1696 αλώθηκε από του Ρώσους το Αζόφ ο Δοσίθεος έστειλε κρυφά απεσταλμένο στον τσάρο για να τον συγχαρεί.

Η σχέση του με τις Ηγεμονίες

Ο Δοσίθεος δεν ήταν άγνωστος στις Ηγεμονίες, αφού ήδη από τη νεότητά του τις επισκεπτότανε όπως όταν πρωτοποετήθηκε ως πατριαρχικός έξαρχος εκεί. Ο Δοσίθεος κατορθώνει χάρις στην χαρισματική προσωπικότητά του να επιβληθεί τόσο ο ίδιος όσο και να επιβάλει το Πατριαρχείο του στις ηγεμονίες. Με δική του πρωτοβουλία, πιθανότα, οι Βλάχοι ηγεμόνες στράφηκαν στα χρόνια 1688-1711 στην ομόδοξη Ρωσία και αιτήθηκαν βοήθειας για την απελευθέρωσή τους από τους Τούρκους. Η ευνοϊκή δεξίωσή του από τους ηγεμόνες ήταν αποτέλεσμα πολλών παραγόντων: η σθεναρή αντίδραση προς την ξένη προπαγάνδα που επέδειξε και η παράλληλη ιδεολογία των ηγεμόνων ότι συνεχίζουν τη βυζαντινή παράδοση και άρα είναι και προστάτες της ορθοδοξίας έκανε τις δύο πλευρές να συνεργαστούν. Η γνώση εκ μέρους του των πολιτικών και πνευματικών προβλημάτων της περιοχής και η συμβολή στην επίλυσή τους ήταν  οι παράγοντες εκείνοι που καθόρισαν την αποδοχή του.

Τα προσκυνήματα εκ νέου στους Λατίνους

Τον Απρίλιο του 1689 εξεδόθη σουλτανικό διάταγμα με το οποίο τα αγιοταφικά προσκυνήματα δίδονταν στους Λατίνους, υπό την διπλωματική πίεση της Γαλλίας.Από τότε μέχρι τον θανατό του δεν επισκέφθηκε την Ιερουσαλήμ. Όμως προσέγγισε την Ρωσία με υπόμνημα που απέστειλε στους συνάρχοντες τσάρους Πέτρο και Ιωάννη τον Νοέμβριο του 1690Η Ρωσική πλευρά απάντησε πως όταν θα διεξάγονταν Ρωσοτουρκικές διπραγματεύσεις θα ρυθμιζόταν και το θέμα των προσκηνυμάτων υπέρ των Ελλήνων.
Αν και πέτυχε την έκδοση διαταγμάτων σχετικών με το δικαίωμα αφής του Αγίου Φωτός και της επισκευής μιας εκκλησίας και μίας μονής και του τρούλλου του Ναού της Αναστάσεωςτελικά με τη Ρωσοτουρκική συνθήκη του 1700 επιστράφηκαν τα προσκηνύματα στους Ορθοδόξους, αλλά στην πράξη το ζήτημα παρέμενε εκκρεμές.
Επίσης  λόγω του πολέμου που είχε ξεκνήσει η Ρωσία με τη Σουηδία δεν επιθυμούσε να ανοίξει νέο μέτωπο με την Τουρκική πλευρά και δεν ανακίνησε το θέμα των προσκηνημάτων.
Ο Δοσίθεος ζήτησε από τον τσάρο να συσταθεί Αγιοταφικό Μετόχειο στην Μόσχα με σκοπό την εξυπήρέτηση των εκάστοτε απεσταλμένων του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων στην Ρωσία Επισης αξιοποιούσε κάθε δυνατή ευκαιρία για να προωθήσει το θέμα των προσκυνημάτων όταν στα 1703-1704 θα μετέβαινε στην Μόσχα Τούρκος απεστελμένος και έστειλε επιστολές στον Ρώσο Ηγεμόνα.

Ο θάνατός του

Απεβίωσε στην Κωνσταντινούπολη στο Αγιοταφικό Μετόχιο της πόλης τη νύχτα μεταξύ 6 Φεβρουαρίου και  7 Φεβρουαρίου 1707 σε ηλικία 66 ετών.
Στην κηδεία του παρέστη ο Κωνσταντινουπόλεως Γαβριήλ Γ', αρχιερείς,ιερείς, μοναχοί και Έλληνες άρχοντες. Προσωρινώς ετάφη στο ναό της Αγίας Παρασκευής στο προάστιο της Κωνσταντινούπολης Χάσκιοϊ στις 8 Φεβρουαρίου και μετά οκτώ χρόνια μεταφέρθηκαν τα όστα του στα Ιεροσόλυμα με μέριμνα του ανιψιού του  και ετάφησαν στη Μονή των Αγίων Τεσσεράκοντα Μαρτύρων.

Η μέριμνά του για τα βιβλία, τα χειρόγραφα και τις εκδόσεις

Μέρος της δραστηριότητάς του ήταν και η ενασχόλησή του με τα βιβλία. Συνέλεξε πολλά χειρόγραφα και βιβλία κατά τις περιοδείες του. Με τα βιβλία επιχειρούσε να διαφωτίσει τον κλήρο και τους μοναχούς του πατριαρχείου του. Επίσης αντέγραψε χειρόγραφα στα Ιεροσόλημα ενώ ίδρυσε και βιβλιοθήκη στο πατριαρχείο του
Αντέγραφε χειρόγραφα και τα έστελνε ως δώρο σε άλλες εκκλησίες, όπως η Συναγωγή νόμων εκ διαφόρων Νομίμων, αντίγραφο μέρους της Νομικής Συναγωγής του , την οποία απέστειλε στην Μόσχα μετά το 1687.
Οι εκδόσεις που εισηγείτο εξυπηρετούσαν την υπεράσπιση της ορθόδοξης πίστεως και την απόκρουση των Ρωμαιοκαθολικών (παπικών) και Καλβινικών δογμάτων. Πολλές από αυτές τις εκδόσεις αφιερώνονται στο πρόσωπό του, όπως η Δογματική Διδασκαλία του Σεβαστού Κυμινήτη
Υπήρξε επίσης ο ιδρυτής ελληνικών τυπογραφείων στην Μολδαβία στην περίοδο της ηγεμονίας του Γεωργίου ΔούκαΣυγκεκριμένα ίδρυσε στο Ιάσιο στον Άγιο Σάββα ελληνικό και ρουμανικό και στην Βλαχία σε Βουκουρέστι, Τεργκοβίστε, Ρίμνικ και Σναγκώβ 
Επίσης με δική του εντολή μεταφράστηκε στα αραβικά το 1690 η Αντίρρησις του Μελέτιου Συρίγου

Η μέριμνά του για την εκπαίδευση

Μεριμνά για την σύσταση σχολείων και μετά τη δωρέα 2650 ασλανίων από τον Γεώργιο Καστριώτη, ιδρύονται σχολές για νέους και για μοναχούς στην Γάζα, την Ιερουσαλήμ, τη Ραμάλα,Τάϊπιν,  Πεζαλά και Κοράκιο.
Υπήρξε ένας εκ των συνιδρυτών της Αυθεντικής Ακαδημίας της ΟυγγροβλαχίαςΑν και όπως λέει ο Αθανάσιος Καραθανάσης «η συμβολή του Δοσίθεου στις διεργασίες της ίδρυσης της Ακαδημίας δεν τεκμηριώνονται από σύγχρονες μαρτυρίες, αλλά νομίζουμε ότι ο ρόλος του [...] θα πρέπει να ήταν καθοριστικός.»Ιδιαίτερη επίσης φροντίδα επέδειξε για την ενίσχυση της Ελληνολατινοσλαβικής Ακαδημίας της Μόσχας και την ανάπτυξη της τυπογραφίας της

Ανέκδοτα έργα

Σε αυτά συμπεριλαμβάνονται ένα αντιλατινικό σύγγραμμα για την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος, κηρύγματα για Κυριακές και εορτές και κάποιες επιστολές.

Αποτίμηση της δράσης του

Για την ανώνυμο συντάκτη του βιβλίου  Η εκκλησία Ιεροσολύμων κατά τους τέσσαρας τελευταίους αιώνας (1517-1900)(εκδ.1900), ο Δοσίθεος «ήτο άνθρωπος μεγάλης δραστηριότητος,ενθέρμου ζήλου υπέρ της Εκκλησίας, ευπαίδευτος και ως άριστα συκεκροτημένος , νους έξοχος [...]υπήρξε το θαύμα της εποχής αυτού» Σύμφωνα με το δογματολόγο Ιωάννη Καρμίρη, ήταν «εις των διαπρεπεστάτων ορθοδόξων πατριαρχών και θεολόγων της ιζ' εκατονταετηρίδος και καθόλου της μεταπατερικής εποχής,και δη ο επισημότατος και ενεργητικώτατος των συμβολικών και πολεμικών θεολόγων της μεταβυζαντινής περιόδου»
Για τον Βακαλόπουλο ο Δοσίθεος «συνεχίζοντας την θρησκευτική παράδοση του Βυζαντίου συσπειρώνει μέσα στον ίδιο πολιτιστικό κύκλο τα έθνη, τα οποία άλλοτε ήταν τμήματα ή εδέχονταν την ακτινοβολία του μεγάλου κράτους»κι αυτό αποτυπώνεται στις πρωτοβουλίες που έλαβε για παράδειγμα σχετικά με τις εκδόσεις βιβλίων στην Βλαχία.
Ο Χρίστος Πατρινέλης σημειώνει πως στην επιβίωση του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων και στη διάσωση των προσκυνημάτων συντέλεσε το γεγονός πως στον θρόνο των Ιεροσολύμων βρέθηκαν άνδρες με μεγάλη διοικητική και διπλωματική  ικανότητα, λογιοσύνη και ηθική ακτινοβολία,όπως ο Δοσίθεος
Ο Χρήστος Γιανναράς με αφορμή την Ομολογία του τον θεωρεί,  «[...]χαρακτηριστικό παράδειγμα της αθέλητης ή ανεπίγνωστης και γι' αυτό τραγικής αλλοτρίωσης των ορθοδόξων θεολόγων[...]» της περιόδου εκείνης και συνεχίζει, «αυτός ο φανατικός αντιδυτικός και λατινομάχος εμφανίζεται ουσιαστικά διαβρωμένος από τη νοοτροπία και θρησκευτικότητα των δυτικών[...]»
Ο Αθανάσιος Καραθανάσης τον χαρακτηρίζει εκκλησιαστικό ουμανιστή διευκρινίζοντας πως, «δεν είναι ο ουμανιστής του τύπου του Κορυδαλέα, του Καρυοφύλλη και του κύκλου τους. Αγαπάει τη μάθηση και την παιδεία, αλλά τις θέτει και τις δύο στην υπηρεσία της χειμαζόμενης Ορθοδοξίας»Η όποια επιφυλακτικότητά του και εχθρότητά του προς τη δύση ερμηνεύονται από τον ορμητικό χαρακτήρα της καθολικής και καλβινικής προπαγάνδας στην Ανατολή, αλλά και στο θέμα των προσκυνημάτων των Αγίων Τόπων και στις διαρκείς προστριβές του με τους δυτικούς