Γρηγόρης Σταυρίδης (Παρλίτσεφ)

Ο Κοσμάς του Αρματωλού και ο Κούζμαν Κάπινταν

Ο εξ Αχρίδος Χ. Σ. Καρμίτσης δημοσίευσε το έτος 1866 στο περιοδικό των Αθηνών «Χρυσαλλίς» άρθρο που τιτλοφορούνταν «Μακεδονικά» στο οποίο αρχικά ομιλεί για την Ελληνική Σχολή της Αχρίδας και στη συνέχεια για τις πηγές του ποιήματος «Αρματωλός» του Σταυρίδη: «Διευθύνεται σήμερον (δηλ. η Σχολή Αχρίδος) υπό του Ελληνοδιδασκάλου κ. Γρηγορίου Πάρλιτσε, του γνωστού...εξ έπους τινός «ο Αρματωλός», όπερ εβραβεύθη... και δικαίως, διότι που να εγνώριζον οι κριταί ότι εν Αχρίδι υπάρχει εγχώριον τι βουλγαρικόν μάλιστα άσμα «Κούσμαν Κάπιταν», εξ ου κατά λέξιν σχεδόν μεταφρασθέν παρουσιάσθη ως πρωτότυπον έπος εις τον ποιητικόν διαγωνισμόν υπό την ελληνική επιγραφήν «Ο Αρματωλός», όστις αυτός ο οπλαρχηγός Κοσμάς είναι».
Αλλά σε πρόσφατη πολύ ενδιαφέρουσα και εξαίρετη εργασία της η D. Kadach "Armatolos" und "Serdator"... απέδειξε οτι το βουλγαρικό δημοτικό τραγούδι «Κούσμαν Κάπιταν» απέχει πάρα πολύ από τον «Αρματωλό» του Σταυρίδη, για τη σύνθεση του οποίου ο ποιητής επηρεάσθηκε βαθύτατα από την ελληνική δημοτική και λόγια ποίηση, ιδιαίτερα δε του Αλέξανδρου Ραγκαβή και του Γεωργίου Ζαλοκώστα. Αντίθετα, πλησιέστερα προς τον «τύπον» του βουλγαρικού δημοτικού τραγουδιού «Κούσμαν Κάπιταν» βρίσκεται η πολύ ελεύθερη απόδοση στο βουλγαρικό γλωσσικό ιδίωμα του ποιήματος «Αρματωλός» από τον ίδιο τον Σταυρίδη, που δημοσιεύτηκε μόλις το έτος 1952 από τον K. K΄amilov, Grigor S.Prlcef. Serdator.

Βαλκανικά αμφίλεκτα

Μετά τη διακοπή των σπουδών του στην ιατρική σχολή των Αθηνών διετέλεσε ελληνοδιδάσκαλος, όπως λέγει ο ίδιος, στη Μπέλικα, Μπίτολα (Μοναστήρι), Στρούγκα, Περλεπέ και Αχρίδα για να εξοικονομήσει κάποιο χρηματικό ποσό προκειμένου να επανέλθει στη Αθήνα τον Οκτώβριο του 1858 για συνέχιση των σπουδών του. Μετά από όσα προηγήθηκαν μετά το 1862 σχετικά για δήθεν απρεπή συμεριφορά προς τους Ρώσους και την παραπληροφόρηση για τον θάνατο των αδελφών Μιλαντίνωφ έξω φρενών γενόμενος ο ποιητής ανεχώρησε για την Αχρίδα. Ερχόμενος στην Αχρίδα, ως Παρλίτσεφ πλέον, άρχισε τη δράση του εναντίον του Έλληνα μητροπολίτη Αχρίδος Μελετίου πρωτοστατώντας για τη σύσταση ανεξάρτητης βουλγαρικής εκκλησίας που επιτεύχθηκε μετά από οκτώ χρόνια μέσα στα πλαίσια της τότε ρωσικής πολιτικής στα Βαλκάνια.
Είναι και ο πρώτος που μετέφρασε Όμηρο στην Αχριδική διάλεκτο. Εστάλη μάλιστα στην Κωνσταντινουπολη για εκμάθηση της βουλγαρικής. Όταν επέστρεψε στην γενέτειρά του, ως δάσκαλος πλέον της βουλγαρικής και ως οργανωτής βουλγαρικών σχολείων, συνελήφθη από τις τουρκικές αρχές και φυλακίστηκε στη Δίβρη. Απελευθερώθηκε μετά από λίγο και ξαναπήγε στην Κωνσταντινούπολη, μετά δε από μια περιπλάνηση κατέληξε πάλι στην Αχρίδα, όπου και πέθανε το έτος 1893.
Άλλες γλώσσες:
Είναι ενδιαφέρουσα η βαθμιαία ριζική μεταβολή των ελληνικών φρονημάτων του Σταυρίδη και η μεταμόρφωσή του εφεξής σε ένα φανατικό ανθέλληνα. Αλλά η περαιτέρω δράση του δεν ενδιαφέρει πλέον την Ελληνική Φιλολογία, γιατί το μεταγενέστερο έργο του, δηλαδή κυρίως η «Αυτοβιογραφία» του που γράφτηκε στη βουλγαρική γλώσσα ανήκει όχι πλέον στον θερμό θιασιώτη της ελληνικής παλιγγενεσίας ελληνόφρονα Σταυρίδη, αλλά στο βουλγαρόφρονα Παρλίτσεφ, όνομα το οποίο στο εξής θα καθιερώσει. Ορισμένοι ξένοι μελετητές παρασυρόμενοι από εθνικούς συναισθηματισμούς και υπερβολική φιλοπατρία δεν κατόρθωσαν να αντιμετωπίσουν το «θέμα Σταυρίδου» με την πρέπουσα ψυχραιμία που επιβάλλει το μέγα χρέος της επιστημονικής αλήθειας. Έτσι η O. Jasar-Nasteva θεωρεί τόσο τον ποιητή Σταυρίδη όσον και το έπος του ως ανήκοντα στην ιστορία της γιουγκοσλαβικής λογοτεχνίας.