Κυριάκι Βοιωτίας

Διοικητικές μεταβολές

Το Κυριάκι μέχρι και την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους υπαγόταν στην Φωκίδα. Η Λιβαδειά ήταν ακριβώς το σύνορο Φωκίδος και Βοιωτίας. Οι ανάγκες της δημιουργίας της επαρχίας Λιβαδειάς δια την μικρή κώμη Λιβαδειά πρωτεύουσα της επαρχίας οδήγησαν στην προσάρτησή του στο Νομό Βοιωτίας. Το ίδιο έγινε και με την Ι. Μ. Οσίου Λουκά την Αντίκυρα την Αράχοβα και άλλους οικισμούς.

Γεωγραφία

Το Κυριάκι απέχει 18 χιλ. περίπου από την Λειβαδιά, έδρα του ομώνυμου δήμου και πρωτεύουσα του νομού Βοιωτίας. Συνδέεται επίσης οδικώς με τα χωριά Στείρι και Αγία Άννα. Είναι περιτριγυρισμένο από δάσος κεφαλλονίτικης ελάτης. Παρά το μεγάλο του υψόμετρο βρίσκεται και πολύ κοντά στην θάλασσα καθώς απέχει λίγα χιλιόμετρα από τις βόρειες ακτές του Κορινθιακού κόλπου.
Πολλά σημαδεμένα ορειβατικά μονοπάτια, Βυζαντινά και μεταβυζαντινά ξωκλήσια βρίσκονται διάσπαρτα στα γεωγραφικά του όρια. Το χειμώνα χιονίζει πολύ συχνά και σχεδόν 2 - 3 μήνες το χρόνο το χωριό είναι καλυμμένο από πολλά χιόνια.

Αρχαία ιστορία

Το Κυριάκι βρίσκεται στο ίδιο χώρο που την αρχαιότητα  βρισκόταν η Φωκική  πόλη Φλυγόνιο με την ακρόπολη της το σημερινό Παλιόκαστρο. «Φλυγόνιον. Πόλις της Φωκίδος λέγεται και Φλυγονία. Ο πολίτης Φλυγόνιος και Φλυγονιεύς».  
Το Φλυγόνιο ήταν μία από τις πόλεις που κατέστρεψε ο Περσικός στρατός του Ξέρξη στο πέρασμά του από την Φωκίδα. Καταστράφηκε επίσης και το 346 π.Χ.στον τρίτο ιερό πόλεμο από τον Φίλιππο Β΄ τον Μακεδόνα, μαζί με άλλες φωκικές πόλεις, εφαρμόζοντας την ποινή που επέβαλαν οι Αμφικτύονες των Δελφών στους Φωκείς, επειδή καλλιεργούσαν μέρος της κοιλάδας της Άμφισσας που θεωρείτο ότι ανήκε στο ιερό μαντείο, όπως αναφέρει ο αρχαίος περιηγητής Παυσανίας.

Ιστορία και τρόπος εγκατάστασης Αρβανιτών.

Oι Aρβανίτες/Αλβανοί εγκαταστάθηκαν στη Βοιωτία προς το τέλος της Βυζαντινής περιόδου, προερχόμενοι από τη Βόρεια Ήπειρο και την κεντρική Αλβανία πιο συγκεκριμένα, από τη φυλετική περιοχή των Τόσκηδων. Ειδικότερα, το μεγαλύτερο κύμα των Αρβανιτών/Αλβανών της Βοιωτίας βρέθηκαν στην περιοχή μέσω Θεσσαλομαγνησίας, όπου στο μεταξύ είχαν εξαπλωθεί οι Σέρβοι, ενώ άλλοι ήλθαν από την Άρτα και την Ακαρνανία μέσω Φωκίδας. Ουσιαστικά εγκαταστάθηκαν ως καλλιεργητές και πολεμιστές/στρατιώτες (stradioti) με την παραχώρηση τιμαρίων ή προνοιών (προνοιασμένοι) λόγω των υπηρεσιών που παρείχαν στους Δυτικούς κατακτητές. Συγκεκριμένα, έφτασαν στην περιοχή το 1383, έπειτα από πρόσκληση του Καταλανού δούκα των Αθηνών και της Υπάτης Ραμόν ντε Βιλανόβα.
Πάντως, φαίνεται ότι υπήρχαν και παλαιότερες εγκαταστάσεις Αρβανιτών/Αλβανών στη Βοιωτία, όπως δηλώνουν τα αρβανίτικα τοπωνύμια Κάπραινα (=Ζαρκαδού) για τη Χαιρώνεια και Σκριπού (=Αλμυρός) για τον Ορχομενό, που αναφέρονται ήδη από το 13o αιώνα στο Χρονικό του Μορέως και σε άλλες πηγές. Οι κυρίαρχοι πρόσφεραν στους Αρβανίτες, έναντι των στρατιωτικών υπηρεσιών τους, γεωργική και κτηνοτροφική γη και απαλλαγή από τη φορολογία επί ένα χρονικό διάστημα.
Η διαδικασία και ο τρόπος εγκατάστασής τους έχουν μελετηθεί από σημαντικoύς ιστορικούς και αρχαιoλόγους, όπως ο Ολλανδός Kiel και ο Άγγλος Bintliff. Οι Αρβανίτες εγκαταστάθηκαν αρχικά σε αμιγείς μικροοικισμούς, τις κατούνες (στη γλώσσα τους κατούντ σημαίνει χωριό), σε πεδινές και αργότερα σε ορεινές περιοχές (π.χ. Ελικώνας) στις παρυφές των χωριών. Κατόπιν, βαθμηδόν εισήλθαν και στους μεγαλύτερους οικισμούς-χωριά, που προϋπήρχαν στην πεδινή και ορεινή ζώνη.
Η αλβανική/αρβανίτικη εγκατάσταση στη Βοιωτία παρουσιάζει μεγάλο ιστορικό ενδιαφέρον και πρέπει να μελετηθεί εκτενέστερα, για να γίνει πλήρως κατανοητή η νεότερη ιστορία της Βοιωτίας.

Αρβανίτικη γλώσσα

Το Κυριάκι είναι δίγλωσσο χωριό του οποίου οι κάτοικοι μιλούν τα Αρβανίτικα, παράλληλα με την ελληνική γλώσσα. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1960 τα αρβανίτικα ήταν η κύρια γλώσσα τους. Σήμερα η γλώσσα  μιλιέται μόνο από τους μεγαλύτερους σε ηλικία κατοίκους. Οι γεννηθέντες στις δεκαετίες του 1970 την καταλαβαίνουν όταν την ομιλούν οι μεγαλύτεροι, αλλά δεν έχουν καλή ευχέρεια λόγου όταν την ομιλούν οι ίδιοι, ενώ οι νεότεροι δεν την ομιλούν και την καταλαβαίνουν ελάχιστοι. Η αρβανίτικη γλώσσα σήμερα συγκαταλέγεται στις απειλούμενες προς εξαφάνιση γλώσσες της Ευρώπης.