Κρυπτοχριστιανοί

Κρυπτοασσυριοι

Οι Κρυπτοασσυριοι ονομάζονται οι Ασσύριοι χριστιανοί οι οποίοι εξισλαμίστηκαν βίαια κατά της διάρκειας της Οθωμανικής περιόδου. Οπως και οι υπόλοιποι κρυπτοχριστιανοί δεν μπορεί να υπολογιστεί ο ακριβής αριθμός τους.

Κρήτη

Πολλοί κρυπτοχριστιανοί υπήρξαν και στην Κρήτη. Αμέσως μετά την οθωμανική κατάκτηση, πιθανώς στα τέλη του 1670-80, ζήτησαν τη γνώμη του Οικουμενικού Πατριάρχη για το αν επιτρέπεται να γίνουν επιφανειακά μουσουλμάνοι και κρυφά να παραμείνουν χριστιανοί. Ο Πατριάρχης - πιθανώς φοβούμενος ότι έτσι θα γίνουν όλοι μουσουλμάνοι, όπως είχε συμβεί και αλλού - απάντησε με το απόσπασμα του Ευαγγελίου: "όστις δε με αρνηθή ενώπιον των ανθρώπων, και ο Υιός του ανθρώπου θέλει αρνηθή αυτόν ενώπιον των αγγέλων του Θεού." (Λ. 12:9). Στη συνέχεια οι Κρητικοί ζήτησαν τη γνώμη του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Νεκταρίου Πελοπίδα (1664-82) ο οποίος ήταν Κρητικός και ο οποίος πάνω στην αρχή της "Θείας Οικονομίας" τους επέτρεψε να αλλάξουν πίστη επιφανειακά και εφ' όσον ήταν μεγάλη ανάγκη. Οι Κρητικοί κρυπτοχριστιανοί λέγονταν επίσης "λινοβάμβακοι". Έδιναν στα παιδιά τους ονόματα που έμοιαζαν με μουσουλμανικά, όπως Ηλίας/Αλής, Ελένη/Εμινέ. Μιλούσαν μόνο ελληνικά και οι γυναίκες σπάνια φορούσαν ισλαμική ενδυμασία. Οι ισχυρότεροι λινοβάμβακοι είχαν ιδιωτικά παρεκκλήσια στα σπίτια τους. Όταν κάποιος πέθαινε, καλείτο ένας Ορθόδοξος ιερέας να ψάλλει πριν ο νεκρός αποτεθεί σε μουσουλμανικό κοιμητήριο, ή εζητείτο από τον ιερέα να ψάλει σε μια εκκλησία χαμηλόφωνα κατά την ώρα της ταφής. Γνωστή και ισχυρή οικογένεια Κρητικών κρυπτοχριστιανών ήταν οι Κουρμούληδες της Μεσσαράς, οι οποίοι το 1821 αποκήρυξαν τον ισλαμισμό και ύψωσαν τη σημαία της Επανάστασης.
Κρυπτοχριστιανοί πιστεύεται ότι υπήρχαν και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας όπως τα Δωδεκάνησα, τη Λέσβο και τη Μακεδονία, ενώ δεν υπάρχουν ενδείξεις για τέτοιους στην Πελοπόννησο.

Πόντος

Καλά τεκμηριωμένη είναι η παρουσία κρυπτοχριστιανών στον Πόντο (Μ. Ασία) κατά τον 19ο και έως τις αρχές του 20ου αιώνα.  Αυτοί αποκαλύφθηκαν για πρώτη φορά επίσημα το 1856  εκμεταλλευόμενοι την έκδοση του σουλτανικού διατάγματος «Χάτι Χουμαγιούν», που υποσχόταν θρησκευτική και πολιτική ελευθερία σε όλους τους υπηκόους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σχηματίστηκαν διεθνείς επιτροπές που κατέγραφαν τους κρυπτοχριστιανούς υπό την επίβλεψη των Μεγάλων Δυνάμεων προκειμένου να αναγνωριστούν ως χριστιανοί. Το 1857 είχαν απογραφεί 30.000 άτομα, μεταξύ των οποίων και ολόκληρα χωριά. Οι οθωμανικές αρχές θορυβημένες από το γεγονός σταμάτησαν την απογραφή και έλαβαν μέτρα εναντίον όσων είχαν αναγνωριστεί επίσημα ως χριστιανοί.  Το χειρότερο μέτρο ήταν η επιστράτευση που ισοδυναμούσε με θάνατο καθώς οι κρυπτοχριστιανοί αντιμετωπίζονταν ως αρνησίθρησκοι στα στρατόπεδα. Έτσι πολλοί κατέφυγαν στη Ρωσία.  Το 1910 η νεοτουρκική βουλή επανέλαβε την αναγνώριση των κρυφών χριστιανών αλλά η ταραχώδης περίοδος που ακολούθησε εμπόδισε τους τελευταίους από το να επωφεληθούν από την αναγνώριση.  Στην ανταλλαγή πληθυσμών που ακολούθησε πολλοί κρυπτοχριστιανοί παρέμειναν στην Τουρκία καταγραμμένοι επίσημα ως μουσουλμάνοι.  Στοιχεία για τους κρυπτοχριστιανούς του Πόντου υπάρχουν στα κρατικά βρετανικά και ρωσικά αρχεία.  Μια καλή περιγραφή των Κρυπτοχριστιανών  Ελλήνων του Πόντου  (που συχνά αναφέρονται ως Σταυριώτες),  καθώς και βιβλιογραφία για άλλες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, δίνεται από F.W. Hasluck. .