Γιαν Σβέελινκ

Καθήκοντα

Τα μόνα καθήκοντα του Σβέελινκ στο Άμστερνταμ ήταν εκείνα του οργανίστα. Σε αντίθεση με την πρακτική της εποχής, δεν έπαιζε καριγιόν ή τσέμπαλο σε επίσημες εκδηλώσεις, ούτε ήταν υποχρεωμένος να συνθέτει έργα, εκ συμβολαίου. Αυτό οφειλόταν στο ότι, οι Κάτω Χώρες ακολουθούσαν το καλβινιστικό τυπικό, που περιόριζε τα λατρευτικά στοιχεία μόνο σε όσα αφορούσε στην Καινή Διαθήκη. Βέβαια, το εκκλησιαστικό συμβούλιο (κονσιστόριο) που συνεδρίασε στο Ντόρντρεχτ (1598), είχε δώσει εντολή στους οργανίστες να παίζουν παραλλαγές στους νέους ψαλμούς, πριν και μετά τη λειτουργία έτσι, ώστε το εκκλησίασμα να εξοικειώνεται μ’ αυτούς.  Ωστόσο, ο Σβέελινκ -αν και είχε βαπτιστεί καθολικός-  είχε προσληφθεί ως ανεξάρτητος επαγγελματίας από την ίδια την πόλη και, επειδή εργαζόταν για τις προτεσταντικές αρχές του Άμστερνταμ για το υπόλοιπο της ζωής του, είναι πιθανό ότι ακολουθούσε το δόγμα του Καλβινισμού. Άλλωστε, στη δεκαετία του 1590, τρία από τα παιδιά του βαπτίστηκαν στην Παλαιά Εκκλησία.

Διδασκαλία και επιρροή

Η εργασιακή ενασχόληση του Σβέελινκ τού παρείχε αρκετό χρόνο για διδασκαλία, τομέα για τον οποίο θα γινόταν τόσο διάσημος όσο και για τις συνθέσεις του. Οι μαθητές του Σβέελινκ συμπεριελάμβαναν τον πυρήνα αυτού που επρόκειτο να αποτελέσει την επονομαζόμενη Σχολή της Βόρειας Γερμανίας για το εκκλησιαστικό όργανο, με ονόματα όπως: Γιάκομπ Πρετόριους (Jacob Praetorius II), Χάινριχ Σάιντεμαν (Heinrich Scheidemann), Πάουλ Ζίφερτ (Paul Siefert), Μέλχιορ Σιλτ (Melchior Schildt), Σάμιουελ Σάιτ (Samuel Scheidt) και Γκότφριντ Σάιτ. Οι μαθητές του θεωρήθηκαν ως μουσικοί-μέτρο σύγκρισης για άλλους οργανίστες.  Δεν είναι τυχαίο ότι, ο Σβέελινκ ήταν γνωστός στη Γερμανία ως «ο κατασκευαστής (sic) οργανιστών».  Κοινωνικός και σεβαστός, είχε μεγάλη ζήτηση ως δάσκαλος.   Οι Ολλανδοί μαθητές του ήταν αναμφισβήτητα πολλοί και εξαιρετικοί οργανίστες, αλλά κανένας από αυτούς δεν έγινε μεγάλος συνθέτης. Ο Σβέελινκ, ωστόσο, επηρέασε την εξέλιξη της ολλανδικής σχολής εκκλησιαστικού οργάνου, όπως φαίνεται και στο έργο μεταγενέστερων συνθετών, όπως ήταν ο Άντονι φαν Νόορτ (Anthoni van Noordt). Κατά τη διάρκεια της καριέρας του, έθεσε τη μουσική βάση σε καθολικές, καλβινιστικές και λουθηρανικές λειτουργίες.  Ήταν ο σημαντικότερος συνθέτης της -μουσικά πλούσιας- «χρυσής εποχής» των Κάτω Χωρών.

Μουσική και μουσικολογικά στοιχεία

Ο Σβέελινκ αντιπροσωπεύει την υψηλότερη εξέλιξη της ολλανδικής σχολής στα πληκτροφόρα ή, ακόμη καλύτερα, τον κολοφώντα της αντιστικτικής  πολυπλοκότητας και τελειοποίησης στα πληκτροφόρα πριν από τον μεγάλο Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Εντούτοις, υπήρξε και εξειδικευμένος συνθέτης φωνητικής μουσικής, συνθέτοντας περισσότερα από 250 έργα για φωνή (σανσόν, μαδριγάλια, μοτέτα και ψαλμούς).
Ορισμένες από τις καινοτομίες του Σβέελινκ είχαν βαθιά μουσική σημασία, συμπεριλαμβανομένης της φούγκας. Ήταν ο πρώτος που έγραψε μια φούγκα για εκκλησιαστικό όργανο που ξεκινούσε απλά, με ένα (1) θέμα,  προσθέτοντας διαδοχικά υφή και πολυπλοκότητα μέχρι την τελική κορύφωση και λύση, μια ιδέα που άγγιξε την τελειότητα στο τέλος της εποχής του Μπαρόκ από τον Μπαχ, σχεδόν έναν (1) αιώνα αργότερα. Επίσης, γενικά θεωρείται ότι, πολλά από τα έργα για πληκτρολόγιο του Σβέελινκ προορίζονταν για μελέτη από τους μαθητές του.   Ήταν επίσης ο πρώτος που χρησιμοποίησε το πεντάλ ως ένα πραγματικό στοιχείο δόμησης της φούγκας. 
Στυλιστικά, η μουσική του Σβέελινκ συνδυάζει επίσης τον πλούτο, την περιπλοκότητα και την «αίσθηση χώρου» των Αντρέα και Τζοβάνι Γκαμπριέλι, καθώς και τα διανθίσματα και τις «ενδόμυχες» φόρμες των άγγλων συνθετών για τα πλκτροφόρα. Σε μερικά από τα έργα του, ο Σβέελινκ εμφανίζεται ως συνθέτης μπαρόκ, με εξαίρεση τα σανσόν του, που προσεγγίζουν περισσότερο την αναγεννησιακή γαλλική παράδοση.  Στην διαδικασία εξέλιξης της φόρμας, ειδικά στη χρήση του αντιθέματος, του στρέτο και της κρατημένης νότας στο πεντάλ (σημείο πεντάλ), η μουσική του «ρίχνει ματιές» στον Μπαχ (ο οποίος ήταν, πιθανότατα, εξοικειωμένος με τη μουσική του Σβέελινκ).  
Ο Σβέελινκ ήταν εξαιρετικός στον αυτοσχεδιασμό, γι’ αυτό άλλωστε απέκτησε τον ανεπίσημο τίτλο του «Ορφέα του Άμστερνταμ».  Σώζονται περισσότερα από 70 έργα του για πληκτροφόρα και, πολλά από αυτά, μπορεί να είναι ακριβώς ίδια με τις αυτοσχεδιαστικές συνθέσεις που, οι κάτοικοι του Άμστερνταμ, πιθανόν να είχαν ακούσει περί το 1600. Κατά τη διάρκεια της ζωής του, ο Σβέελινκ ασχολήθηκε με τη μουσική επεξεργασία τριών διαφορετικών λειτουργικών παραδόσεων: Καθολική, Καλβινιστική και Λουθηρανική, οι οποίες αντικατοπτρίζονται στο έργο του.  Ακόμα και η φωνητική του μουσική, η οποία είναι πιο «συντηρητική» από εκείνη για το πληκτρολόγιο, εμφανίζει εντυπωσιακή ρυθμική πολυπλοκότητα και έναν ασυνήθιστο πλούτο αντιστικτικών επινοήσεων.

Κυριότερα έργα

Κατά τη διάρκεια της ζωής του, δεν υπήρχαν δημοσιευμένα έργα του Σβέελινκ και, παρόλο που υπάρχουν στοιχεία ότι ο μαθητής του, Σάμιουελ Σάιτ, παρείχε μια συλλογή από φαντασίες για 3 φωνές, αντίγραφο δεν έχει βρεθεί ακόμα σε βιβλιοθήκη ή αρχείο. Αν και είναι γνωστό ότι ο Σβέελινκ είχε γράψει πολύ περισσότερη μουσική από την υπάρχουσα, ακόμη και για άλλα όργανα ή / και φωνητικά σύνολα, τίποτα δεν φαίνεται να έχει διατηρηθεί.