Κοκκινοκεφαλάς

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε από τον Λινναίο υπό την ονομασία Lanius Senator (sic) (με την σημείωση: 1758, ‘’Indiis’’ σφάλμα = Κοιλάδα Ρήνου, Γερμανία). Συγγενεύει, φυλογενετικά, με τον παρδαλοκεφαλά (Lanius nubicus). Εμφανίζει μερικώς διαβαθμιζόμενη (partly clinal) γεωγραφική διαφοροποίηση, με το λευκό χρώμα στην ουρά να αυξάνεται από τουε δυτικούς πληθυσμούς προς τους ανατολικούς.

Μορφολογία

Γενικά, ο κοκκινοκεφαλάς είναι μεσαίου μεγέθους, κάπως «στρουμπουλό» στρουθιόμορφο, με «τετραγωνισμένο» κεφάλι  και έντονα χρώματα, που εμφανίζει φυλετικό διμορφισμό, με μικρές εποχικές διαφοροποιήσεις.
Το αρσενικό έχει την «μάσκα» -που αποτελείται από το κέντρο του μετώπου, το εμπρόσθιο τμήμα του στέμματος, το κάτω μέρος των χαλινών, την περιοχή γύρω από τους οφθαλμούς και τα άνω ωτικά καλυπτήρια- μαύρη. Το υπόλοιπο στέμμα και ο τράχηλος έχουν έντονο καστανοκόκκινο χρώμα που κάνει έντονη αντίθεση με την μαύρη «μάσκα» του προσώπου.
Το πάνω μέρος του μανδύα είναι ανοικτό καφέ, ενώ ο κυρίως μανδύας είναι καφέ-μαύρος και τα φτερά της ωμοπλάτης έχουν κρεμ-λευκό χρώμα που συνεχίζεται στις άνω πλευρές των πτερύγων ως χαρακτηριστική, ευρεία λευκή περιοχή. Η ράχη είναι γκρίζα, το ουροπύγιο και τα άνω καλυπτήρια της ουράς, λευκά. Η ίδια η ουρά είναι μαύρη, αλλά με λευκά εξωτερικά πηδαλιώδη φτερά, όχι πάντοτε εμφανή. Οι πτέρυγες είναι καφέ-μαύρες, με αρκετά ευρύ, λευκό «μπάλωμα»  κατά μήκος της βάσης των πρωτευόντων ερετικών και, επίσης, λευκές άκρες στα δευτερεύοντα και τριτεύοντα ερετικά φτερά.
Το θηλυκό μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, με το αρσενικό αλλά τα πλαϊνά της «μάσκας» δεν εμφανίζουν τόσο έντονο μαύρο χρώμα που πλησιάζει, μάλλον, το ανοικτό καφέ. Επίσης, ο μανδύας είναι γκρίζος-καφέ και δεν κάνει έντονη αντίθεση με το ουροπύγιο, όπως στο αρσενικό.
Τα νεαρά άτομα διαφέρουν αρκετά από τους ενήλικες, καθώς εμφανίζουν έντονες «κεραμιδοειδείς» γραμμώσεις στο, κατά τα άλλα, καφεγκρίζο ομοιόμορφο πτέρωμα.

Τροφή

Σε αντίθεση με τα περισσότερα άλλα είδη κεφαλάδων, οι κοκκινοκεφαλάδες τρέφονται σχεδόν αποκλειστικά με μεγάλα έντομα, όταν αυτά είναι διαθέσιμα. Άλλα ασπόνδυλα και σπονδυλωτά λαμβάνονται μόνο περιστασιακά και σε μικρότερες ποσότητες. Μεγάλα σκαθάρια, ακρίδες, τζιτζίκια και τριζόνια είναι τα κύρια συστατικά της διατροφής τους. Ανάμεσα στα σκαθάρια, συλλαμβάνονται ακόμη και τα είδη εκείνα που, για να προστατεύσουν τον εαυτό τους, εκκρίνουν τοξικές ουσίες και αποφεύγονται από πολλά αρπακτικά. Επίσης, καταναλώνονται μυρμήγκια, πεταλούδες και οι κάμπιες τους, Υμενόπτερα και Ημίπτερα.
Σε μεγάλη έλλειψη εντόμων οι κοκκινοκεφαλάδες τρώνε Γαστερόποδα, Δακτυλιοσκώληκες, Μυριάποδα και Αραχνίδια. Σπονδυλωτά, όπως ποντίκια, μικρά ωδικά πουλιά, σαύρες ή βατράχια ανήκουν στο φάσμα διατροφής, αλλά συλλαμβάνονται μόνο περιστασιακά και όταν υπάρχει ανεπάρκεια στα κύρια θηράματα. Κατ' εξαίρεσιν, λαμβάνεται φυτικό υλικό, όπως μούρα και καρποί Prunus, Περιστασιακά, παρατηρείται κλεπτοπαρασιτισμός.

Τεχνικές θήρευσης

Ο κοκκινοκεφαλάς είναι, πρωτίστως, κυνηγός ενέδρας. Κάθεται σε πόστο επόπτευσης του χώρου, λίγα μέτρα από το έδαφος, κάποιον θάμνο, φράχτη ή συρματόπλεγμα και περιμένει το θήραμα. Σχεδόν τα 2/3  όλων των επιτυχημένων επιθέσεων διενεργούνται με αυτή την μέθοδο. Βέβαια, μπορεί να καταδιώξει τη λεία και με τα πόδια, ειδικά τα μυρμήγκια και άλλα έντομα που βρίσκονται σε μεγάλες ποσότητες στο έδαφος, αλλά και με τον τρόπο που κάνουν οι  μυγοχάφτες στον αέρα για τα ιπτάμενα έντομα. Τα μικρότερα θηράματα καταπίνονται αμέσως, ενώ τα μεγαλύτερα, τμηματικά. Τα έντομα με κεντρί όπως οι σφήκες ή οι μέλισσες, συνήθως εξαντλούνται με διαδοχικές ρίψεις από το θώρακα πάνω σε σκληρές επιφάνειες και, στη συνέχεια, γίνονται προσπάθειες με σκληρό τρίψιμο να αφαιρεθεί το κεντρί υπό πίεση.

Ηθολογία

Οι κοκκινοκεφαλάδες είναι ημερόβια πτηνά, με την δραστηριότητά τους να αρχίζει πριν από την ανατολή του ηλίου και να τελειώνει με το ηλιοβασίλεμα. Συχνά, κάθονται σε εκτεθειμένα σημεία του ζωτικού τους χώρου αλλά, αργότερα, μπορεί να έχουν κρυπτική συμπεριφορά και να είναι δυσδιάκριτοι. Άλλωστε, παραμένουν συνολικά περισσότερο χρόνο στην κάλυψη των θάμνων και δέντρων από τους άλλους κεφαλάδες.

Αναπαραγωγή

Οι κοκκινοκεφαλάδες αποκτούν σεξουαλική ωριμότητα, ήδη από το πρώτο έτος της ηλικίας τους και θεωρούνται μονογαμικά πτηνά. Τα ζευγάρια μπορεί να σχηματίζονται ήδη από το μεταναστευτικό σμήνος και, συχνά, αρχίζουν την διαδικασία φωλιάσματος αμέσως μετά την άφιξή τους στα εδάφη αναπαραγωγής.  Μερικά αρσενικά καταφθάνουν πρώτα και ακολουθούν τα θηλυκά μετά από 5 ημέρες, περίπου. Αυτά, αναζητούν ταίρι και επιδίδονται σε τελετουργικά ερωτοτροπίας.
Ανάλογα με το οικοσύστημα αναπαραγωγής, η θέση της φωλιάς επιλέγεται σε ένα δένδρο ή έναν θάμνο, συνήθως σε εξωτερικό κλαδί. Στο νότιο τμήμα της Γαλλίας, για παράδειγμα, προτιμώνται οι κέδροι, οι αριές (Quercus ilex) και οι ασπροβελανιδιές (Q. pubescens). Στις ανατολικές επικράτειες προτιμώνται οι φιστικιές, ενώ στην Κ. Ευρώπη, οπωροφόρα δέντρα, κυρίως μηλιές  και αχλαδιές, λόγω της πρώιμης φυλλοφορίας τους.
Η φωλιά κατασκευάζεται και από τους δύο εταίρους, με πολύ καλή πλευρική κάλυψη από κλαδιά, κατά μέσο όρο, 1μ. από το έδαφος. Περιστασιακά, μπορεί να είναι σχεδόν στο επίπεδο του εδάφους και, σε σπάνιες περιπτώσεις, σε μεγάλα ύψη των 15-20 μ. από το έδαφος.
Η φωλιά είναι μια συμπαγής, κυπελοειδής κατασκευή από διάφορα φυτικά στελέχη. Συχνά, χρησιμοποιούνται πόες του γένους Filago και, συνήθως, όχι ξυλώδη υλικά. Το εσωτερικό της επιστρώνεται με λεπτά υλικά όπως τρίχες, μαλλί, φτερά ή πάππους της οικογενείας Compositae. Η διάμετρος της φωλιάς είναι 11-14 εκατοστά, με τό εσωτερικό 7-8 εκ. περίπου.
Η ωοτοκία πραγματοποιείται άπαξ, αλλά δεύτερη φορά συνηθίζεται στους πληθυσμούς της Β. Αφρικής και της Εγγύς Ανατολής. Η γέννα αποτελείται από (3-) 5 έως 6 (7-9) υποελλειπτικά και γυαλιστερά αβγά, διαστάσεων 22,8 Χ 16, 9 χιλιοστών. Η επώαση αρχίζει μετά την εναπόθεση του 3ου ή 4ου αβγού, πραγματοποιείται μόνον από το θηλυκό και διαρκεί 16-18 ημέρες, περίπου. Όλο αυτό το διάστημα, η φωλιά εφοδιάζεται από το αρσενικό.
Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι, γεννιούνται γυμνοί και ανήμποροι και, χρήζουν άμεσα της προστασίας των γονέων. Σιτίζονται για 9 ημέρες από το θηλυκό, οπότε έχουν αποκτήσει το πρώτο, υποτυπώδες πτέρωμα. Πτερώνονται στις (15-) 19 έως 20 ημέρες και φεύγουν από τη φωλιά, αλλά δεν είναι ακόμη έτοιμοι να πετάξουν. Τουλάχιστον για 3 εβδομάδες ακόμη τρέφονται από τους γονείς τους, πριν αρχίσουν να κυνηγούν οι ίδιοι τη λεία τους.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος δεν φαίνεται να διατρέχει κάποιον σοβαρό κίνδυνο και η IUCN το κατατάσσει ως «Ελαχίστης Ανησυχίας» (LC),

Κατάσταση στην Ελλάδα

Ο κοκκινοκεφαλάς είναι ο πιο διαδεδομένος από τους κεφαλάδες της χώρας, αν και πιο ολιγάριθμος από τον αετομάχο. Απαντά σε όλα τα ηπειρωτικά και τα περισσότερα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, από το υψόμετρο της θάλασσας μέχρι τα 500 μ., αλλά μπορεί να παρατηρηθεί στα 1.000 μ. στα ηπειρωτικά και μέχρι τα 1.300 μ. στην Κρήτη.
Η εαρινή έλευση αρχίζει από τα τέλη Μαρτίου και κορυφώνεται στα μέσα Απριλίου, ενώ η φθινοπωρινή αποδημία αρχίζει ήδη από τα τέλη Ιουλίου. Οι ενήλικες σπανίζουν μετά τα μέσα Αυγούστου και μόνον μερικά νεαρά άτομα παρατηρούνται μετά τις αρχές Σεπτεμβρίου. Πάντως, τα στοιχεία για το είδος εξακολουθούν να παραμένουν ελλιπή (ΝΕ).

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο o Κοκκινοκεφαλάς απαντά και με τις ονομασίες Αητόμαχος, Βαροκέφαλος (Κρήτη), Δαγκόλιαρος, Δάγκος (Μάνη), Δακνάς, Λιάρος (Ηλεία), Μαυρομάτης, Μπουνούκι (Ευρυτανία), Τσακτσιάς  και Κοτσινοτζεφαλάς (Κύπρος).