Μελέτιος Συρίγος

Η καταγωγή

Γεννήθηκε στο Χάνδακα της Κρήτης το 1585 ή 1586. Για το έτος γέννησης του ο Δοσίθεος Ιεροσολύμων σημειώνει πως ήταν 78 ετων όταν πέθανε το 1664, επομένως γεννήθηκε στα 1586. Όμως, έχουμε και την μαρτυρία του Ευγένιου Γιαννούλη Αιτωλού στα 1664 πως λυπάται για τον πρόσφατο θάνατο του Μελέτιου, ο οποίος έπρεπε να είχε συμβεί προσφάτως, κατά τον Τωμαδάκη, στα 1663, για να φτάσει ο Αιτωλός να τον μνημονεύει. Άρα ο χρόνος γέννησής του πρέπει να μετατεθεί στα 1585. Κατά κόσμο ονομάζονταν Μάρκος.Ανήκε σε γνωστή οικογένεια της Κρήτης, μέλη της οποίας ανήκαν στην ορθόδοξη Εκκλησία αλλά μετά από διάσπαση των μελών της κάποιοι εξ αυτών εντάχθηκαν στην Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία (αρκετοί καθολικοί επίσκοποι της Κρήτης προέρχονταν από τους κόλπους της).Ο Τσιρπανλής θεωρεί πως η οικογένειά του προερχόταν από λατίνους εποίκους της Κρήτης, οι οποίοι είχαν εξελληνσιθεί και είχαν ασπασθεί την ορθόδοξη θρησκεία,κάτι σύνηθες για Βενετούς μακροχρόνια εγκατεστημένους στην Κρήτη Για τους γονείς του δεν γνωρίζουμε κάτι ενώ είναι υπόθεση αστήρικτη πως ο πατέρας του ονομαζόταν Γεώργιος Συρίγος και ήταν ιατρός επειδή υπάρχει μνεία του ονόματος αυτού σε χειρόγραφο, σύμφωνα με το οποίο ο Μελέτιος Συρίγος μαθήτευσε στον Μελέτιο Βλάχο με σκοπό να γίνει ιατρός. Μαθήτευσε στον συμπατριώτη του Μελέτιο Βλαστό στη σχολη του σιναϊτικού μετοχίου της Αγίας Αικατερίνης.

Οι σπουδές στην Ιταλία

Αργότερα πήγε στην Βενετία όπου σπούδασε λατινικά και ιταλικά, ενώ παρακολούθησε και μαθήματα λογικής στον Θεόφιλο Κορυδαλλέα. Επίσης ρητορική, μαθηματικά και φυσικά.Η παρουσία του στη Βενετία πρέπει να τοποθετήθεί χρονικά μεταξύ 1609 και 1613. Γρήγορα ήλθε σε ρήξη με τον Κορυδαλλέα για την καταβολή των διδάκτρων, όμως η βαθύτερη διαφωνία αφορούσε την απέχθεια του Συρίγου προς τη φιλοσοφία. Πήγε έτσι στην Πάντοβα όπου παρακολούθησε ρητορική και ιατρική. Τις σπουδές του τις διέκοψε αιφνιδιαστικά επειδή πέθανε ο πατέρας του κάτι που του έδωσε τη δυνατότητα να αποφύγει το πιθανό ενδεχόμενο να υπογράψει υποταγή στον Πάπα, κάτι που ήταν υποχρεωτικό προκειμένου να λάβει κάποιος δίπλωμα από Πανεπιστήμιο της Ιταλίας.

Η επιστροφή στην Κρήτη και η φυγή στην Αίγυπτο

Επέστρεψε στην Ελλάδα, αλλά λόγω έλλειψης πόρων διαβίωσης κουρεύτηκε ιερομόναχος στη Μονή Αγκαράθου-στην επαρχία Πεδιάδος,νομού Ηρακλείου- και χειροτονήθηκε από τον ορθοδοξο επίσκοπο Κυθήρων, επειδή στην Κρήτη την περίοδο αυτή υπήρχε μόνο Λατίνος επίσκοπος ενώ μετονομάστηκε Μελέτιος.Επανήλθε στην Κρήτη ενώ στα 1526 βρίσκεται ηγούμενος στη Μονή Απεζανών ή Καλών Λιμένων, αφιερωμένης στον Άγιο Αντώνιο. Λόγω των αντιλατινικών κηρυγμάτων του έπεσε θύμα διωγμών από τις Βενετικές αρχές οι οποίες του επέβαλαν θανατική ποινή και κατέφυγε στην Αλεξάνδρεια.Στην Αίγυπτο πρέπει να έμεινε από το 1628 έως το 1630 κατά τον Δυοβουνιώτη.

Η πρόσκληση στην Κωνσταντινούπολη

Έπειτα προσκλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Κύριλλο Λούκαρι και πηγαίνοντας εκεί επισκέφθηκε την Ρόδο και τη Χίο, και τον τοποθέτησε σε μια εκκλησία, την Χρυσοπηγή, και κήρυττε.Η πρόσκληση του Συρίγου από τον Λούκαρι οφείλεται στο ότι ο Πατριάρχης εκτιμησε την ρητορική δεινότητά του και το αντιλατινικό περιεχόμενο της κηρηκτικής δράσης του. Επίσης στην κρισιμότητα της κατάστασης και στο ότι και οι δύο κατάγονταν από τον ιδιο τόπο.Η πρώτη μνεία της παρουσίας του στην Κωνσταντινούπολη είναι τον Οκτώβριο του 1630. Στα 1632-1633 πήγε στη Μολδαβία (οι ομιλίες τους εκεί καλύπτουν το χρονικό διάστημα 10 Μαΐου 1632 έως 6 Μαρτίου 1633) για να διεκπεραιώσει αποστολή που του είχε αναθέσει ο Λούκαρης. Η αποστολή αυτή κατά την εκτίμηση του Ζαχαρία Τσιρπανλή απέβλεπε στην μείωση και στον αντιπερισπασμό της καθολικής προπαγάνδας στις παραδουνάβιες περιοχές και στους κοντινούς Πολωνούς και Ρώσους. Αργότερα, το 1633, ίδρυσε μια σχολή όταν γύρισε σην Κωνσταντινούπολη όπου δίδασκε γραμματική και φυσικές επιστήμες μέχρι το 1639.Όμως η σχολή του δεν είχε μεγάλη απήχηση διότι ο ιδρυτής της «[...]εστερείτο φιλοσοφικής μορφώσεως ένεκα των ελλιπών αυτού φιλοσοφικών σπουδών»Ωστόσο ανέδειξε σημαντικούς μαθητές όπως ο μεγάλος δραγουμάνος Παναγιώτης Νικούσιος, ο ιερομόναχος Αρσένιος, ο Ιωάννης Πορφυρήτης, πρώτος διερμηνέας της γερμανικής πρεσβείας Κωνσταντινουπόλεως, ο Ευγένιος Αιτωλός κ.α Δεν φαίνεται να διετέλεσε διευθυντής της Μεγάλης του Γένους Σχολής. Μετά την αντικατάσταση του Κύριλλού Λούκαρη από τον Κύριλλο Β΄ Κονταρή περί τον Μάρτιο του 1635 ο Συρίγος μεταβαίνει στη Μολδαβία μέχρι και τια παραμονές του Πάσχα του 1637. Τότε γυρίζει στην Χρυσοπήγή του Γαλατά να κηρύττει. Στα 1640 για λίγους μήνες βρέθηκε στα Μουδανιά, αλλά μας είναι άγνωστοι οι λόγοι του ταξιδιού του αυτού.

Η σύγκρουση με τους Κύριλλο Λούκαρη, τον Θεόφιλο Κορυδαλλέα

Ο Μελέτιος Συρίγος αρχικά συνεργάστηκε άψογα με τον Κύριλλο Λούκαρη, αφού μάλιστα πραγματοποίησε ταξίδι στη Μολδοβλαχία κατ' εντολή του, ενώ φαίνεται πως γνώριζε και τα μεταρρυθμιστικά σχέδια του Πατριάρχη.Ο Λούκαρης αποδείχθηκε κατά κάποιο τρόπο «ευεργέτης και προστάτης του Συρίγου» Μετά την τελευταία καθαίρεση του Πατριάρχη ο Συρίγος τάχθηκε κατά αυτού μέσα κυρίως από το κύριο θεολογικό του έργο που συνέγραψε μεταξύ Νοεμβρίου 1638 και Νοεμβρίου 1640,ενώ προσυπέγραψε και την συνοδική του καταδίκη στις 24 Σεπτεμβρίου του 1638. Ο Τσιρπανλής εικάζει πως η πολεμική κατά του Λούκαρη εκδηλώνεται μετά το θάνατό του από τον Συρίγο,ίσως λόγου του φιλορθόδοξου ζήλου του, ή ότι ο θάνατός του τότε ωρίμασε τη σκέψη του Συρίγου.
Σε λόγο που εκφώνησε στις 27 Οκτωβρίου 1639 κατέκρινε τον Κορυδαλλέα και τα καλβινικά κεφάλαιά τουΣυγκεκριμένα ο Κορυδαλλέας κατά την ενθρόνιση του Παρθένιου Α' του Γέροντος είχε μιλησει επαινετικά για τα καλβινικά κεφάλαια του Λούκαρη. Η πολεμική αυτή ήταν υπαγορευμένη από τον αντίπαλο και διάδοχο του Λούκαρη, πατριάρχη Κύριλλο Β' Κονταρή για να πλήξει τον πιο γνωστό συνεργάτη του προακτόχου του.Συγκεκριμένα ο Συρίγος στρεφόταν κατά της περί ευχαριστίας διδασκαλίας του Κορυδαλλέα. Η διαμάχη με τον Κορυδαλλέα ήταν παλιότερη όταν ο Κορυδαλλέας είχε επικρίνει το επεξεργασμένο κείμενο της Confessio Orthodoxa του Μογίλα, επειδή τον ενοχλούσε η απερίφραστη αποδοχή της μετουσίωσης, ενώ πολλοί ερευνητές την μεταξύ τους διαφωνία την ανάγουν στα χρόνια που οι δύο τους βρίσκονταν στη Βενετία. Όταν ο Κορυδαλλέας χειροτονήθηκε μητροπόλίτης Ναυπάκτου και Άρτης (1640)ο Συρίγος έδρασε παρασκηνιακά για την αντικατάστασή του από άλλον,κάτι που έγινε στα 1642.

Στην Μολδοβλαχία

Στη διάρκεια της παραμονής του στο Ιάσιο της Μολδαβίας κατά το 1632 βρέθηκε υπό την προστασία του Ρουμάνου Βοεβόδα Βασίλειου ΛούπουΟ Ρουμάνος ηγεμόνας τον θεωρεί πνευματικό του πατέρα.

Η επέμβαση του Συρίγου στην Ομολογία του Πέτρου Μογίλα

Στα 1641-1642 συμμετείχε ως εκπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη σύνοδο που έγινε στο Ιάσιο, συνοδεύοντας τον έξαρχο Πορφύριο,μητροπολίτη Νικαίας. Εκεί μετέφρασε την Ορθόδοξο Ομολογία της Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας της Ανατολικής που είχε συνταχθεί από τον Πέτρο Μογίλα, ρουμανικής καταγωγής μητροπολίτη του Ρωσικού Κιέβου, και την αναθεώρησε για λογαρισμό του Οικουμενικού Πατριαρχείου.Ο Συρίγος τη μετέφρασε σταελληνικά από τις 15Σεπτεμβρίου έως τις 30 Οκτωβρίου 1642 Η σύνοδος του Ιασίου ενέκρινε και επικύρωσε τη διορθωμένη από τον Συρίγο Ομολογία.Τροποποίησε κυρίως τρία σημεία στην ελληνική μορφή του κειμένου: διαγράφτηκε η αναφορά στο καθαρτήριο πυρ, η στιγμή της μεταβολής του άρτου και οίνου σε σώμα και αίμα γινόταν όχι στους συστατικούς λόγους αλλά στην επίκληση,ενώ εξαλλειφόταν η αναφορά στο βάπτισμα με ραντισμό.Όμως όπως σχολιάζει ο Gerhard Podskalsky, «οι πρόσθετες γλωσσικές διορθώσεις δεν ήταν τέτοιας έκτασης ώστε να εξουδετερώνουν πλήρως τη σχολαστική επίδραση»Πάντως οι διορθώσεις που επέφερε στο αρχικό κείμενο προκάλεσαν τέτοιες εντυπώσεις που έκαναν να αποδίδεται η πατρότητα της Ομολογίας στον Συρίγο.

Άλλες δραστηριότητες του Συρίγου στη Μολδοβλαχία

Ο Συρίγος συμμετείχε και στην επεξεργασία των βυζαντινών πηγών του μολδαβικού κώδικα Carte romaneascu de invatatura

Το πέρασμα από τη Ρωσία και η επιστροφή στην Κωνσταντινούπολη

Από το Ιάσιο δεν επέστρεψε αμέσως στην Κωνσταντινούπολη αλλά μετά τον Μάιο του 1643 πήγε στο Κίεβο της Μικρής Ρωσίας. Δεν έιναι βέβαιη η πληροφορία του φιλενωτικού Παντελεήμωνος Λιγαρίδη πως πιάστηκε αιχμάλωτος κατά το ταξίδι αυτό, ενώ είχε έλθει σε σύγκρουση με τον Μολδαβό ηγεμόνα και τον Οικουμενικό Πατριάρχη. Σίγουρα στο Κίεβο παρέμεινε στο χρονικό διάστημα μεταξύ Ιουνίου και Αυγούστου 1643 Εκεί στη μονή Πετσέρσκαγια συνθέτει ακολουθία προς τιμήν όσων ασήτεψαν στην συγκεκριμένη Ρωσική λαύρα. Στους πρώτος μήνες του 1644 επιστρέφει στην Κωνσταντινούπολη και γίνεται βασικός διοργανωτής των αντικαθολικών και αντιπροτεσταντικών ενεργειώνΠρος το τέλος της ζωής του έλαβε τον τίτλο του πρωτοσύγγελλου. Την άνοιξη του 1645 φθάνουν τα πρώτα αντίτυπα της μεταφράσεως της Καινής Διαθήκης,της εκπονημένης από τους Κύριλλο Λούκαρη και Μάξιμο Καλλιπολίτη και πέτυχε την μη διανομή της

Η σύγκρουση με τον Παρθένιο Β' και η εξορία του

Συγκρούσθηκε με τον Παρθένιο Β' στα 1645 επειδή είχε υιοθετήσει τις καλβινίζουσες τάσεις του Κυρίλλου Λούκαρη. Την 1η Ιουνίου 1645 καταφεύγει στη Μολδοβλαχία μέχρι το καλοκαίρι του 1646. Κατά την παραμονή του συνθέτει εκκλησιαστικούς ύμνους προς τιμήν μαρτύρων.Το καλοκαίρι του 1646 επιστρέφει στην Κωνσταντινούπολη αλλά φέυγει πάλι για την Κίο αυτήν τη φορά της Βιθυνίας για να επιστρεψει στην Κωσνταντινούπολη όταν στον θρόνο του Οικουμενικού Πατριαρχείου ανεβαίνει ο Ιωαννίκιος Β'. Στις 21 Μαρτίου 1647 ενώπιον του Πατριάρχου απευθύνει κήρυγμα με αρκετούς υπαινιγμούς σε βάρος των σφαγών που διέπραξαν οι Τούρκοι σε βαρος των Χριστιανών της Κρήτης κατά την έναρξη του Μεγάλου Κρητικού Πολέμου Ο Παρθένιος Β' επιστρέφει στον θρόνο του και ο Συρίγος για δεύτερη φορά ΄καταφεύγει στην Κίο από τον Οκτώβριο του 1648 έως τον Ιούνιο του 1649. Εκεί στο μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου του εν τω Κυπαρίσσω, ασχολείται με τη σύνθεση ακολουθιών. Κρυφά επιστρέφει και διαμένει στην Κωνσταντινούπολη από τον Ιούλιο έως τον Νοέμβριο του 1649, αλλά ο Παρθένιος Β' των επανεξορίζει στην Κίο

Η οριστική επιστροφή στην Κωσνταντινούπολη

Μετά τον θάνατο του Παρθένιου Β, τον Μάιο του 1651 επέστρεψε ο Μελέτιος Συρίγος στην Κωσνταντινούπολη ασχολούμενος κυρίως με το κήρυγμα υπηρετώντας διαδοχικά στη Χρυσοπήγή Γαλατά (Μάιος 1651-άνοιξη 1653),στην Ελπίδα Κοντοσταλίου (1653-1660) στον Χριστό των Μποστανίων ή Άγιο Δημήτριο Γαλατά (1660-1664). Η αντιλατινική δράση του είναι έντονη, βάσει των μαρτυριών του λατίνου πατριαρχικού βικαρίου Κωνσταντινουπόλεως Bonaventura Teoli, αφού καίει βιβλία Ιησουιτών.

Ο θάνατος του Μελέτιου Συρίγου

Απεβίωσε στον Χριστό των Μποστανόων του Γαλατά στις 17 Απριλίου 1664 σε ηλικία 78 ετών. Όμως, έχουμε και την μαρτυρία του Ευγένιου Γιαννούλη Αιτωλού στα 1664 πως λυπάται για τoν πρόσφατο θάνατο του Μελέτιου, ο οποίος έπρεπε να είχε συμβεί προσφάτως ,κατά τον Τωμαδάκη, στα 1663. Ο Δοσίθεος Ιεροσολύμων αναφέρει πως ετάφη στο μοανστήρι των Αγίων Πατέρων στην Τριγλία.

Αποτίμηση της προσωπικότητας και του έργου του Μελέτιου Συρίγου

Ο Δοσίθεος Β΄ Ιεροσολύμων θεωρεί πως η ζωή του Συρίγου είναι ίσην με τον αγίων ιεραρχών επειδή είναι δίστομος μάχαιρα του αγίου Πνεύματος. Ο Δημήτριος Προκοπίου προβάλει την ευσέβειά του, την αγιότητά και την αποστολικότητά του. Σημασία έχει γι' αυτόν η βαθειά γνώση της ελληνικής γλώσσας, της έξω σοφίας και της θεολογίας. Ο Αναστάσιος Γόρδιος υπογραμμίζει την ευδοκίμησή του εν τοις γραμματικοίς και ποιητικοίς και ρητορικοίς μαθήμασιν. Για τον Δυοβουνιώτη η επιστημονική αξία του Μελέτιου Συρίγου δεν ήταν μεν μεγάλη, αλλά σημαντική ήταν η συμβολή του στην καταπολέμηση της ομολογίας του Λουκάρεως και των Καλβινιζόντων, διαπνεόμενος από μίαν προς την ορθοδοξίαν θερμήν αγάπην. Ιδιαίτερη επιρροή ασκεί στο αντικαλβινιστικό έργο του Δοσίθεου Ιεροσόλύμων. Επίσης,ο Αθανάσιος Πάριος χρησιμοποίησε τις αναλύσεις του για να αναιρέσει την Ομολογία του Λούκαρη.
Σημαντικό είναι το κηρυκτικό έργο του ώστε να θεωρείται ως «[...]κατ' εξοχήν ιεροκήρυκας της εποχής του.»Επίσης οι βιογραφίες, ακολουθίες και οι αυτοτελείς εκκλησιαστικοί ύμνοι που συνέταξε για νεομάρτυρες της περίοδου της τουρκοκρατίας τον καθιστούν πολύτιμη πηγή για περίπτωσεις όπως ο Αθανάσιος Σπάρτης, Ιωάννης Θάσου, Ιορδάνης Τραπεζούντος, ο Κρης Μάρκος Κυριακόπουλος, ο Παρθένιος Γ' Κωνσταντινούπολης (ή Παρθενάκης)
Για τον Ζαχαρία Τσιρπανλή, ο Συρίγος, εντάσσεται «ανάμεσα στους πιο δυναμικούς εκπροσώπους των συντηρητικών της εποχής του[...]» Άλλοτε επίσημος απεσταλμένος του Οικουμενικού Πατριαρχείου και άλλοτε εξόριστος και καταδιωκόμενος από αυτό, η περίπτωσή του δείχνει ανάγλυφα «[...]τους σοβαρούς κλυδωνισμούς που δοκιμάζει η Ορθόδοξη Εκκλησία από εσωτερικούς και εξωτερικούς κινδύνους»