Αλαί αι Αραφηνίδες

Ονομασία

Στην αρχαία Ελλάδα με την ονομασία Αλαί φέρονταν διάφορες παραθαλάσσιες περιοχές όπου υπήρχαν φυσικές αλυκίδες (= αλυκές), σε αντιδιαστολή με τις τεχνικές δεξαμενές (λάκκους) συλλογής άλατος, που λέγονταν αλοπήγια. Την ονομασία αυτή έπαιρναν και άλλες γειτονικές πόλεις ή δήμοι όπως, λόγου χάριν, οι Αλαί αι Αιξωνίδες (σημερινή Βούλα ή Βουλιαγμένη), οι Αλαί του Πειραιώς (κοντά στον σημερινό ναό του Αγίου Διονυσίου) και οι Αλαί Βοιωτίας (ο σημερινός Θεολόγος). Οι Αραφηνίδες είναι συλλογικό πατρωνυμικό όνομα. Η ονομασία του αρχαίου δήμου Αλαί Αραφηνίδες είναι σύνθετη και συνίσταται από τη λέξη Αλαί, που σημαίνει "αλυκές" και το συλλογικό πατρωνυμικό "Αραφηνίδες". Η πρώτη λέξη παραπέμπει στην παραγωγή αλατιού, ενώ η κατάληξη σε "-ίδες" στο δεύτερο συνθετικό υποδηλώνει ότι οι ιδρυτές του δήμου προέρχονταν από τον βορείως ευρισκόμενο δήμο Αραφήνα.

Τοποθεσία του αρχαίου δήμου

Ο δήμος των Αλών Αραφηνίδων, ήταν δήμος της Παραλίας. Βρισκόταν στα ανατολικά της αρχαίας Αθήνας, μεταξύ των δήμων του Αραφήνος και των Φιλαϊδών. Εντοπίζεται δυτικά του Ναού της Αρτέμιδος Ταυροπόλου, στην περιοχή της Λούτσας, γνωστής σήμερα και ως Αρτέμιδας Αττικής, η οποία υπάγεται στον Δήμο Σπάτων - Αρτέμιδος.

Η συμμετοχή του δήμου στην αρχαία Βουλή

Ο δήμος, η ύπαρξη του οποίου επιβεβαιώνεται και από διάφορες επιγραφές, ως μέλος της Αιγηίδας φυλής, συμμετείχε με 5 βουλευτές στην αρχαία Βουλή των 500, κατά την πρώτη περίοδο (508 – 307/306 π.Χ.). Κατά τη δεύτερη (307/306 – 224/223 π.Χ.) και την τρίτη περίοδο (224/223 – 201/200 π.Χ.) ο δήμος αντιπροσωπευόταν με 9 βουλευτές στη Βουλή των 600. Κατά την τέταρτη (201/200 π.Χ. – 126/127) και την πέμπτη περίοδο (126/127 – 3ος αιώνας) είναι άγνωστος ο αριθμός βουλευτών–αντιπροσώπων του δήμου.

Ψηφίσματα του δήμου των Αλών Αραφηνίδων

Στον ευρύτερο χώρο του ιερού της Βραυρώνας βρέθηκαν τρία τιμητικά ψηφίσματα του δήμου των Αλών Αραφηνίδων, τα οποία χρονολογούνται στα μέσα περίπου του 4ου αι. π.Χ. και με τα οποία έγινε δυνατή η ταύτιση του αρχαίου δήμου των Αλών Αραφηνιδών με την Λούτσα. Το ένα βρέθηκε από τον αρχαιολόγο Ιωάννη Παπαδημητρίου το 1957, τα άλλα δύο ήταν ήδη γνωστά από περισυλλογές της εποχής του μεσοπολέμου, από το 1931. Τα ψηφίσματα αυτά συσχετίζουν το ιερό της Αρτέμιδος Ταυροπόλου με συγκεκριμένους αγώνες και εορτές. Μαρτυρείται επίσης τέλεση αγώνα πυρριχιστών, καθώς και μία εορτή που έφερε το όνομα «Ταυροπόλια», γεγονός που επιβεβαιώνεται και από την κωμωδία «Επιτρέποντες» του Μενάνδρου. Ένα από αυτά τα ψηφίσματα αναφέρει την ύπαρξη ναού του Διονύσου, χωρίς ωστόσο να γίνεται σαφές εάν αυτός βρισκόταν μέσα στο ιερό της Αρτέμιδος Ταυροπόλου.

Αγάλματα της Ταυροπόλου Αρτέμιδος, της Βραυρώνας, της Ακροπόλεως Αθηνών και των Γαβίων

Στο ναό της Ταυροπόλου Αρτέμιδος υπήρχε μεγάλο άγαλμα της θεάς Αρτέμιδος, που επιβεβαιώνει την ανάπτυξη της λατρείας της Αρτέμιδος στην ευρύτερη περιοχή του δήμου και το οποίο πήρε ο Ξέρξης και το μετέφερε στα Σούσα. Υπάρχει επίσης σχετική αναφορά από τον Παυσανία ότι ο Πραξιτέλης, φιλοτέχνησε και ένα άγαλμα της Αρτέμιδος της Βραυρώνας, το οποίο ήταν τοποθετημένο στην Ακρόπολη των Αθηνών. Στα καταστατικά της εποχής (347/6 π.Χ.) για τα εκθέματα του Παρθενώνα που έχουν ανακαλυφθεί, αναφέρεται πως το άγαλμα αποτελούσε αφιέρωμα, προφανώς των κατοίκων του δήμου των Αλών και πως απεικονίζει τη θεά με χιτωνίσκο. Επίσης είναι γνωστό πως ως μέρος της λατρείας πως οι πιστοί της θεάς πρόσφεραν ενδύματα. Το άγαλμα αυτό του Πραξιτέλη έχει συνδεθεί με την Αρτέμιδα των Γαβίων, με τη θεά να φορά ένδυμα που έχει προσφερθεί από τους πιστούς της. Επιπλέον, η κεφαλή μοιάζει με αυτή της Αφροδίτης της Κνίδου και του Απόλλωνα Σαυροκτόνου, έργα τα οποία επίσης αποδίδονται στον Πραξιτέλη.
H ονομασία Άρτεμις των Γαβίων (ιταλικά: Diana di Gabi, γαλλικά: Diane de Gabies) αναφέρεται σε άγαλμα της θεάς Αρτέμιδος το οποίο ανακαλύφθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα στα Γάβια της Ιταλίας (ιταλικά: Gabi), έγινε έκθεμα της συλλογής Μποργκέζε, και κατόπιν στεγάστηκε στο Λούβρο. Το άγαλμα χρονολογείται στις αρχές του 1ου αιώνα μ.Χ. και είναι ρωμαϊκό αντίγραφο από προγενέστερο ελληνικό, η δημιουργία του οποίου αποδίδεται στον Πραξιτέλη κατά τον 4ο αιώνα π.Χ., πιθανώς την Άρτεμις Βραυρωνία.
Σύμφωνα επίσης, με τον αρχαιολόγο - ερευνητή της Ακαδημίας Αθηνών Κωνσταντίνο Καλογερόπουλο, στο δίτομο έργο του «Το Ιερό της Αρτέμιδος Ταυροπόλου στις Αλές Αραφηνίδες (Λούτσα)»: «Σημαντικές πληροφορίες για τις τελετουργίες, αλλά και γενικότερα για τον χαρακτήρα της λατρευτικής ζωής στο ιερό της Αρτέμιδος Ταυροπόλου προσφέρει η τραγωδία του Ευριπίδη Ιφιγένεια εν Ταύροις. Σύμφωνα με την ευριπίδεια εκδοχή του μύθου, η λατρεία της Αρτέμιδος Ταυροπόλου στις Αλές Αραφηνίδες διαδόθηκε από την Ταυρική Χερσόνησο. Ιδρυτής της λατρείας της Ταυροπόλου ήταν ο Ορέστης, που ιδρύει κατόπιν εντολής της Αθηνάς τον ναό της Ταυροπόλου και εισάγει στις Αλές Αραφηνίδες τον τελετουργικό εορτασμό της άφιξης του λατρευτικού της αγάλματος.»

Ο ναός της Ταυροπόλου Αρτέμιδος

Ο ναός της Ταυροπόλου Αρτέμιδος εντοπίστηκε το 1925 στην παραλία της Αρτέμιδος (Λούτσας), ακριβώς δίπλα στη θάλασσα, όταν είχε διενεργήσει πρόχειρη ανασκαφή εκεί ο τότε Έφορος Αρχαιοτήτων Αττικής Νικόλαος Κυπαρίσσης. Το 1945 ο αρχαιολόγος Ιωάννης Παπαδημητρίου έκανε ανασκαφές στην περιοχή,  ενώ η συστηματική έρευνα κατά τα έτη 1956 και 1957 από την Αρχαιολογική Εταιρεία, υπό τη διεύθυνση πλέον του τότε Διευθυντή Αρχαιοτήτων Ιωάννη Παπαδημητρίου και με τη συνεργασία των τότε Επιμελητών Αρχαιοτήτων Βασιλείου Χ. Πετράκου και Όλγας Αλεξανδρή αποκάλυψαν το μεγαλύτερο μέρος του αρχαιολογικού χώρου.
Το ιερό της Αρτέμιδος Ταυροπόλου ήταν, πριν την ανακάλυψή του, κυρίως γνωστό από φιλολογικές πηγές. Στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» του Ευριπίδη, ως ιδρυτής του ιερού αναφέρεται ο Ορέστης, ο οποίος μετέφερε το ξόανο της θεάς Αρτέμιδος από την Ταυρίδα και αποβιβάστηκε στις Αλές στην ανατολική ακτή της Αττικής για να χτίσει τον ναό της θεάς. Ο Ευριπίδης, αλλά και ο Μένανδρος στην κωμωδία του «Επιτρέποντες» παρέχουν σημαντικές αναφορές για τον χαρακτήρα και τα δρώμενα που περιελάμβανε η εορτή των «Ταυροπολίων», που τελούνταν προς τιμήν της θεάς με νυχτερινές πομπές, τελετές ξέφρενου διονυσιακού χαρακτήρα και δρώμενα με συμβολική μίμηση ανθρωποθυσιών.
Το ιερό της Ταυροπόλου σαφώς αποτελούσε το σημαντικότερο χώρο λατρείας του αρχαίου αττικού δήμου των Αλών Αραφηνίδων. Η λειτουργία του ιερού τεκμηριώνεται από τον 7ο π.Χ. αιώνα έως και τον 1ο μ.Χ. αιώνα, όπως μαρτυρούν τα αναθηματικού χαρακτήρα ευρήματα, αλλά και χρηστικά και μαγειρικά αγγεία που δείχνουν την παράλληλη τέλεση συνεστιάσεων στα πλαίσια της λατρείας.
Σήμερα, από το ιερό της Αρτέμιδος Ταυροπόλου σώζεται μόνο το θεμέλιο ενός δωρικού περίπτερου ναού από πωρόλιθο. Ο σηκός διαιρείται σε ένα μεγάλο ανατολικό τμήμα και σε ένα μικρότερο δυτικό, το οποίο εικάζουν οι ερευνητές ότι ήταν το «άδυτο». Η κατασκευή του ναού, με βάση τα θεμέλιά του, χρονολογείται στα τέλη του 5ου αι. π.Χ.
Στον χώρο του ιερού έχουν εντοπισθεί δύο πρόπυλα (ανατολικό και δυτικό), χαλικόστρωτος δρόμος και βάθρα αναθημάτων. Τέλος, σε απόσταση 200 μέτρα νότια του ναού της Ταυροπόλου Αρτέμιδος αποκαλύφθηκε το 1975, ένας ακόμη, μικρός, ναός με αποθέτη με πλήθος αφιερωμάτων που χρονολογούνται από τους γεωμετρικούς μέχρι και τους κλασικούς χρόνους.
Η προστασία του ναού της Ταυροπόλου Αρτέμιδος υπάγεται στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής.

Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνας

Τα σημαντικότερα των ευρημάτων, από το ιερό της Αρτέμιδος Ταυροπόλου, καθώς και από το μικρό ιερό εκτίθενται και φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνας. Στην παρουσίαση της εργογραφίας του αρχιτέκτονα  Δημητρίου Φωτιάδη υπάρχει και η μελέτη για το Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνας (σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Αλέξανδρο Δ. Φωτιάδη).

Προσωπικότητες από τις Αλές Αραφηνίδες

Υπήρξαν διάφοροι γνωστοί πολίτες από τον δήμο των Αλών Αραφηνίδων, όπως ο Βρέμων ο Αλαιεύς, ο Δημέας ο Αλαιεύς, ο Δημήτριος ο Αλαιεύς γιος του Λευκίου, ο Δημόφιλος ο Αλαιεύς, ο Διόδωρος ο Αλαιεύς κ.α.