Ευμένης ο Καρδιανός

Επί Φιλίππου και Αλεξάνδρου

Γεννήθηκε περί το 362 π.Χ. στην αποικία της Μιλήτου και των Κλαζομενών Καρδία της Θρακικής Χερσονήσου (της Χερσονήσου δηλ. της Καλλίπολης), όπου ο πατέρας του ήταν ευκατάστατος πρόκριτος και είχε την δυνατότητα να του παράσχει αξιόλογη μόρφωση. Υπάρχει βέβαια και η πληροφορία ότι ο Ευμένης, αν και γιος φτωχού αμαξά, σπούδαζε με άνεση και αθλούνταν και ότι ο Φίλιππος τον πήρε μαζί του επειδή εντυπωσιάστηκε από τις επιδόσεις του στην παλαίστρα, αλλά ο Πλούταρχος αμφιβάλλει: Οι δεσμοί φιλοξενίας και φιλίας που είχε ο πατέρας με τον Φίλιππο Β΄ ήταν που καθόρισαν την τύχη του γιου. Ο βασιλιάς της Μακεδονίας πήρε τον Ευμένη στην υπηρεσία του και σύντομα του εμπιστεύτηκε το αξίωμα του γραμματέα. 
Μετά την δολοφονία του Φιλίππου ο Ευμένης διατήρησε την θέση του κοντά στον Αλέξανδρο ο οποίος τον εκτιμούσε και τον συμβουλευόταν. Έγινε αρχιγραμματέας, συντάκτης των «Βασιλικών Εφημερίδων», αξίωμα πολύ σπουδαίο για την μακεδονική αυλή, στάλθηκε με στρατιωτική δύναμη στην Ινδική ως τριήραρχος και τέλος έγινε στρατηγός (ίππαρχος), παίρνοντας την θέση του Περδίκκα που κι αυτός είχε προαχθεί διαδεχόμενος τον Ηφαιστίωνα. Ο Αλέξανδρος πάντρεψε τον Ευμένη με την Αρτωνίδα, κόρη του Πέρση σατράπη Αρτάβαζου, αδελφή της Βαρσίνης, γυναίκας κι αυτής του Αλέξανδρου που γέννησε τον Ηρακλή. 
Η θέση (και η ζωή) του Ευμένη έγινε επισφαλής όταν πέθανε ο Ηφαιστίων, με τον οποίο είχε πάντοτε τεταμένες σχέσεις. Σ' ένα συμπόσιο, πάνω στην παραφορά του πόνου του, ο Αλέξανδρος αναφέρθηκε στις διαμάχες του Ευμένη με τον Ηφαιστίωνα, πράγμα που προμήνυε πολλά κακά για τον Ευμένη, δεδομένου ότι ο βασιλιάς ήταν σε ανεξέλεγκτη κατάσταση και σκότωνε τους στρατηγούς του στη σειρά (Κλείτο, Παρμενίωνα, Φιλώτα, Καλλισθένη). Βρήκε όμως τρόπο ν’ αποφύγει ο Ευμένης τον κίνδυνο, προτείνοντας μεταθανάτιες τιμές για τον εν ζωή εχθρό του Ηφαιστίωνα και πληρώνοντας γι’ αυτές όσα δεν είχε δώσει στον ίδιο τον Αλέξανδρο όταν αυτός είχε ζητήσει κάποτε χρήματα από τους στρατηγούς του.

Μετά τον Αλέξανδρο

Η σταδιοδρομία του Ευμένη άρχισε μετά τον θάνατο του Αλέξανδρου. Ενώ ο νεκρός βασιλιάς ήταν άταφος ακόμα, τα πρώτα ρήγματα στη σύμπνοια των Μακεδόνων εκδηλώθηκαν. Ο Ευμένης, θεωρούμενος ουδέτερος ως μη Μακεδόνας, μεσολάβησε μεταξύ του ιππικού των εταίρων και της φάλαγγας των πεζών και απέτρεψε για την ώρα την διάσπαση. Στην πρώτη διανομή της αυτοκρατορίας (αξιωμάτων και σατραπειών προς το παρόν) ο Ευμένης έγινε σατράπης της Παφλαγονίας και Καππαδοκίας. Ήταν ένας τίτλος κενός, γιατί στις χώρες αυτές βασίλευε τότε ο Αριαράθης ο Α', και θα έμενε στην εξουσία αν ο Περδίκκας, ο Επιμελητής του κράτους, δεν βοηθούσε τον Ευμένη να τις κατακτήσει ξανά (322 π.Χ.). Ο Ευμένης έγινε σύμμαχος πιστός του Περδίκκα, και έμεινε ως τον θάνατο του τελευταίου. 
Αλλά ήδη οι φιλοδοξίες είχαν εκδηλωθεί και οι συμμαχίες είχαν σχηματιστεί. Η ρήξη επήλθε όταν ο Περδίκκας κάλεσε τον σατράπη της Μεγάλης Φρυγίας Αντίγονο τον Μονόφθαλμο ν’ απολογηθεί γιατί δεν βοήθησε τον Ευμένη όπως τον είχε διατάξει κι αυτός έφυγε στον Αντίπατρο. Από την μια μεριά ήταν ο Περδίκκας με το τεκμήριο της νομιμότητος ως Επιμελητής, έχοντας μαζί του τον βασιλιά-ανδρείκελο Φίλιππο Γ΄Αρριδαίο (ετεροθαλή αδελφό του Αλέξανδρου) και την υπόλοιπη βασιλική οικογένεια, ο σατράπης της Αρμενίας Νεοπτόλεμος και ο Ευμένης κι από την άλλη όσοι αντιτάσσονταν στις προθέσεις του Περδίκκα για μονοκρατορία: Αντίγονος, Κρατερός, Αντίπατρος, Πτολεμαίος.

Εκτός νόμου

Η εκστρατεία του Περδίκκα κατέληξε σε καταστροφή. Δεν πέτυχε την καταδίκη του Πτολεμαίου από τον στρατό σε δίκη που τον εισήγαγε σύμφωνα με τα μακεδονικά έθιμα, και κατά την πορεία προς την Αίγυπτο πολλοί αυτομόλησαν στον Πτολεμαίο, ο οποίος αντιστεκόταν σθεναρά. Οι ελέφαντές του καταπατούσαν τους στρατιώτες του Περδίκκα και πολλοί κατασπαράχτηκαν από τους κροκόδειλους κατά την διάβαση του Νείλου. Τέλος ο στρατός στασίασε και ο Περδίκκας δολοφονήθηκε μέσα στη σκηνή του. 
Οι δύο στρατοί συμφιλιώθηκαν και σε λίγο έμαθαν τον θάνατο του Κρατερού. 
Τώρα ο στρατός του Περδίκκα, οι μέχρι την στιγμή εκείνη σύμμαχοι, δίκασε πάλι κι αυτή τη φορά καταδίκασε σε θάνατο τον Ευμένη και όλους τους οπαδούς του Περδίκκα.
Στην δεύτερη διανομή της αυτοκρατορίας, που έγινε στον Τριπαράδεισο της Άνω Συρίας (320 π.Χ.), νέος Επιμελητής ορίστηκε ο Αντίπατρος. Ο Αντίγονος ο Μονόφθαλμος έγινε σατράπης της Μεγάλης Φρυγίας και της Λυκίας κι επιφορτίστηκε με την εξόντωση των εκτός νόμου.

Ευμένης και Αντίγονος

Ο Αντίγονος ο Μονόφθαλμος ή Κύκλωψ, από το βασιλικό γένος της Ελιμείας, ήταν άντρας με μεγάλες ικανότητες, μεγάλες φιλοδοξίες και σπινθηροβόλο πνεύμα. Δεν έτρεφε εχθρικά αισθήματα προς τον Ευμένη αλλά ξέροντας καλά τις ικανότητες του έπρεπε να τον εξουδετερώσει με κάθε τρόπο. Στον Τριπαράδεισο του είχε ανατεθεί να τον εξοντώσει αλλά δεν θα τον πείραζε καθόλου να τον προσεταιριστεί.
Έτσι άρχισε η μονομαχία των δύο έξοχων στρατηγικών μυαλών. Ο χώρος δεν προσφέρεται για ν’ αναφέρουμε όλα τα στρατηγήματα που χρησιμοποίησαν, ο Ευμένης ιδίως που ήταν ο κυνηγημένος κι ο πιο αδύναμος. Στην πρώτη τους σύγκρουση, στα Ορκύνια της Καππαδοκίας, νικήθηκε γιατί ο Αντίγονος εξαγόρασε έναν αξιωματικό του. Αποζημιώθηκε εν μέρει ο Ευμένης λεηλατώντας αμέσως μετά την αποσκευή του Αντίγονου, συλλαμβάνοντας έπειτα και κρεμώντας τον προδότη, αλλά ήταν μόνος, χωρίς κανένα στήριγμα. Κατέφυγε λοιπόν στα Νώρα, ένα άπαρτο μετέωρο στα σύνορα Λυκαονίας και Καππαδοκίας με λιγότερους από χίλιους άντρες. Αμέσως κατέφτασε ο Αντίγονος και τον πολιόρκησε. Άλωση του φρουρίου εξ εφόδου αποκλειόταν, άρχισαν λοιπόν οι διαπραγματεύσεις. Αντίγονος και Ευμένης συναντήθηκαν σε πολύ φιλικό κλίμα, και συμφωνήθηκε να υποβληθεί αίτημα στον Επιμελητή, τον Αντίπατρο, για αμνηστία. Η πολιορκία συνεχίστηκε χωρίς εχθροπραξίες και ο Αντίγονος με μεγάλο μέρος της δύναμής του έφυγε για να τελειώνει με τους υπόλοιπους οπαδούς του Περδίκκα. Διήνυσε δυόμισι χιλιάδες στάδια σε μόλις εφτά μερόνυχτα, τους αιφνιδίασε και τους κατατρόπωσε. Ο αδελφός του Περδίκκα Αλκέτας αυτοκτόνησε για να μην αιχμαλωτιστεί.
Το αίτημα για την αμνηστία μετέφερε στην Μακεδονία ο Ιερώνυμος ο Καρδιανός, συμπατριώτης και φίλος του Ευμένη, συγγραφέας (μη σωζόμενης) ιστορίας που πάνω της βασίστηκαν οι μεταγενέστεροι ιστορικοί. Λίγο μετά την άφιξή του, κι ενώ είχε υποβληθεί το αίτημα, ο Αντίπατρος πέθανε, έχοντας ορίσει διάδοχό του στο αξίωμα του Επιμελητή τον Πολυπέρχοντα. Ο γιος του Αντίπατρου Κάσσανδρος αμφισβήτησε την τελευταία θέληση του πατέρα του κι έφυγε στην Ασία. Οι συμμαχίες ανατράπηκαν. Ο νέος Επιμελητής Πολυπέρχων κάλεσε την Ολυμπιάδα από την Ήπειρο, όπου είχε αυτοεξοριστεί λόγω του μίσους της προς τον Αντίπατρο, και, αναζητώντας στηρίγματα στην Ασία, στράφηκε προς τον Ευμένη.
Επιστρέφοντας στην Ασία ο Ιερώνυμος ειδοποιήθηκε να παρουσιαστεί στον Αντίγονο. Αυτός αγνόησε την αποκατάσταση του Ευμένη από τον Πολυπέρχοντα και ζήτησε όρκο πίστεως προς τον ίδιο, τον Αντίγονο. Έδωσε το κείμενο του όρκου στον Ιερώνυμο και ειδοποίησε σχετικά τους επί κεφαλής της δύναμης που πολιορκούσε τα Νώρα. Ο Ευμένης όμως τροποποίησε το κείμενο. Ορκιζόταν πως θα έχει τους ίδιους εχθρούς και φίλους όχι μόνο με τον Αντίγονο αλλά και με την Ολυμπιάδα και με τους βασιλείς. Έστειλε μετά τον όρκο στους πολιορκητές του που δεν βρήκαν τίποτε το αντίθετο προς τις οδηγίες του Αντίγονου κι έλυσαν την πολιορκία.
Έτσι άρχισε μια νέα περιπλάνηση του Ευμένη (και του Ιερώνυμου) με μόνη φροντίδα προς το παρόν την στρατολόγηση πολεμιστών, γιατί ο Αντίγονος ήταν αλλού απασχολημένος. Είχε πια φανερώσει τις προθέσεις του. Χτύπησε τους σατράπες της Μικρής Φρυγίας και της Λυδίας Αρριδαίο και Άσπρο Κλείτο, κατακράτησε βασιλικά πλοία που μετέφεραν εξακόσια τάλαντα και δέχτηκε σύμμαχό του τον Κάσσανδρο. Ο Πολυπέρχων κατάλαβε ότι κάτι έπρεπε να κάνει κι έστειλε βασιλικά γράμματα.

Αποκατάσταση

Με τα γράμματα αυτά ο Ευμένης έπαιρνε πάλι την σατραπεία του, οριζόταν αρχιστράτηγος στον πόλεμο κατά του Αντίγονου, έπαιρνε πεντακόσια τάλαντα από τον βασιλικό θησαυρό και τους Αργυράσπιδες υπό τας διαταγάς του, που βρίσκονταν τώρα στην Κιλικία μεταφέροντας τους θησαυρούς από τα Σούσα στην Μακεδονία, με αρχηγούς τον Αντιγένη και τον Τεύταμο.
Στην Ελλάδα εν τω μεταξύ ο σύμμαχος του Αντίγονου Κάσσανδρος επικράτησε στην Αθήνα και στην Πελοπόννησο, ενώ στη Μακεδονία ο άβουλος βασιλιάς Φίλιππος Αρριδαίος, παρασυρμένος από την γυναίκα του Ευρυδίκη, θέλησε να προσεγγίσει τον Κάσσανδρο. Η Ολυμπιάδα τους θανάτωσε καθώς και όποιον ήταν συγγενής ή φίλος του Αντίπατρου και του Κάσσανδρου. Έγραψε κι αυτή στον Ευμένη ζητώντας του να την βοηθήσει για χάρη του ανήλικου γιου του Αλέξανδρου (Αλέξανδρος Δ΄).
Ο Ευμένης κινήθηκε προς τις μακρινές σατραπείες της Ανατολής που είχαν μείνει πιστές στους βασιλείς, για να συγκεντρώσει δυνάμεις ώστε ν’ αντιμετωπίσει τον Αντίγονο. Κατά την πορεία του αυτή ο σατράπης της Βαβυλωνίας Σέλευκος, σύμμαχος του Αντίγονου, άνοιξε μια διώρυγα του Τίγρη για να πλημμυρίσει το στρατόπεδο του Ευμένη. Αυτός πρόλαβε να τραβήξει τον στρατό του στους λόφους και γύρισε τα νερά σε άλλη κοίτη αποφεύγοντας τις απώλειες. Κάλεσε μετά τους πιστούς στους βασιλείς σατράπες να συγκεντρωθούν στην Σουσιανή.
Οι σατράπες ήρθαν αλλά ήταν όλοι αλαζονικοί κι αρχομανείς με πρώτο και χειρότερο ανάμεσά τους τον βασιλικό Σωματοφύλακα Πευκέστα, σατράπη της Περσίδος απ’ τον καιρό του Αλέξανδρου ακόμη.

Η νομιμοφροσύνη του Ευμένη

Σ’ αυτούς τους σατράπες, περήφανους για την μακεδονική (και ενίοτε βασιλική) καταγωγή τους και τ’ αξιώματα που είχαν κοντά στον Αλέξανδρο, έπρεπε τώρα να επιβληθεί ο Ευμένης έχοντας οριστεί αρχιστράτηγός τους από τον Πολυπέρχοντα και την Ολυμπιάδα. Αλλά ήταν ένας ξένος, ένας γραμματικός, ένας καταδικασμένος σε θάνατο. Δεν μπορούσαν να το ανεχθούν αλλά από την άλλη μεριά ήξεραν ότι ήταν ο μόνος που μπορούσε ν’ αντιμετωπίσει τον Αντίγονο και δεν τολμούσαν ν’ αγνοήσουν τις διαταγές της Πέλλας. 
Ο Ευμένης είχε πλήρη επίγνωση της θέσης του. Του την είχαν μάθει η περιφρόνηση του Ηφαιστίωνα, οι χλευασμοί του Νεοπτόλεμου κ’ η αλαζονία τώρα του Πευκέστα. Οι καλύτεροι φίλοι του, ο Κρατερός κι ο Αντίγονος, ήταν πάντα στο αντίπαλο στρατόπεδο κι αυτός ήταν απελπιστικά μόνος. 
Αυτός ήταν ο λόγος που ο Ευμένης επεδίωκε πάντοτε την κάλυψη της νομιμότητας. Ήταν πάντα με το μέρος της βασιλικής οικογένειας και των Επιμελητών, πολεμούσε εν ονόματί τους ενάντια σε ξακουστά ονόματα και φρόντιζε να μη δίνει την παραμικρή ένδειξη προσωπικής φιλοδοξίας. Η δράση του αποσκοπούσε συνεπώς στην διατήρηση της συνοχής της αυτοκρατορίας υπό την δυναστεία του Αλέξανδρου, πράγμα που δεν ίσχυε για την δράση των υπολοίπων πρωταγωνιστών. Ήταν βέβαια αδιανόητο, και σ’ αυτόν και στους άλλους, πως θα μπορούσε να έχει τις βλέψεις του Περδίκκα, του Αντίγονου ή αργότερα του Σέλευκου.
Κι έτσι ήταν αναγκασμένος να καταφεύγει σε τεχνάσματα. Για να μη ταπεινώνονται οι σατράπες πηγαίνοντας στη σκηνή του και παίρνοντας διαταγές απ’ αυτόν, έστησε μια σκηνή με θρόνο μέσα κι ανακοίνωσε ότι εμφανίστηκε στον ύπνο του ο Αλέξανδρος κι έτσι του είπε να κάνει και κάθε απόφαση να παιρνόταν στ’ όνομά του. Οι σατράπες το δέχτηκαν μετά χαράς αλλά η αλήθεια είναι ότι αυτός αποφάσιζε.
Άλλο του τέχνασμα ήταν να ζητήσει δανεικά απ’ όσους υποπτευόταν περισσότερο. Αιφνιδιασμένοι αυτοί του έδωσαν κι έτσι αντί να τον υποβλέπουν, φρόντιζαν μη πάθει κάτι και χάσουν μαζί και τα τάλαντά τους.

Αποτίμηση

Ο Ευμένης ήταν ο στρατηγικότερος των Διαδόχων ο πραγματικός κληρονόμος της στρατηγικής μεγαλοφυίας του Αλέξανδρου, πιστός στις αρχές του, στις επιλογές του, στην ιδέα της ενότητος της αυτοκρατορίας. Είναι χαρακτηριστικό αυτό που αναφέρει ο Κορνήλιος Νέπως: Κανείς από τους Διαδόχους δεν τόλμησε ν’ αναγορευτεί βασιλιάς όσο ζούσε ο Ευμένης. Ξένος κι από άσημη γενιά, σάρωνε σαν ανεμοστρόβιλος την Ασία, νικούσε τους περιφημότερους στρατηγούς του Αλέξανδρου -έχοντας στρατηγούς και σατράπες του Αλέξανδρου υπό τας διαταγάς του- και οδηγούσε τους Μακεδόνες σε νίκες, σκορπίζοντας τον όλεθρο σε Μακεδόνες. Οι αρχαίοι συγγραφείς του αφιερώνουν λαμπρές σελίδες. Ο Πλούταρχος μόνο του Ευμένη και του Δημήτριου τους βίους έγραψε απ’ όλη την χορεία των Διαδόχων. Κατά τον Droysen «Η εύνοια των δυο βασιλιάδων [Φίλιππου κι Αλέξανδρου] και τα εξαιρετικά του προσόντα κάναν τους επιφανείς Μακεδόνες να τον ζηλεύουν και να τον φθονούν… Οι συνθήκες τον ανάγκασαν να ταχτή ολότελα στην υπόθεση της βασιλείας, όπου κι έμεινε πιστός ως το τέλος του… Μ’ απίθανη δεξιοσύνη και τόλμη καταφέρνοντας να καθυποτάζη τις περιστάσεις στη θέλησή του, γίνεται το κέντρο της γενικώτερης εξέλιξης». Κατά τον Παπαρρηγόπουλο «υπήρξε βεβαίως ο επιτηδειότατος των στρατηγών όσοι εξήλθον από της σχολής του μεγάλου Αλεξάνδρου…απέτυχε διότι ηθέλησε να φανή πιστός εις την ενότητα του κράτους… ουδείς των λεγομένων διαδόχων απέβη εκείνου ενδοξότερος και χρηστότερος».