Λίμνες Πρέσπες

Γεωλογική Ιστορία

Η λεκάνη των Πρεσπών σχηματίστηκε από τεκτονικές υφέσεις πιθανότατα κατά τη διάρκεια της Τριτογενούς γεωλογικής εποχής (1-70 εκατομμύρια χρόνια πριν).
Αρχικά δημιουργήθηκε μια μόνο λίμνη, η Πρέσπα, στη συνέχεια όμως κατά τις τελευταίες δεκάδες χιλιάδες χρόνια, οι εναποθέσεις του ρύακα που διέρχεται από την Κοιλάδα του Αγίου Γερμανού σε συνδυασμό με τη δράση των νερών της λίμνης, δημιούργησαν σιγά-σιγά μια αμμώδη λωρίδα γης που διαχώρισε ένα ρηχό βραχίονα, δημιουργώντας τη λίμνη Μικρή Πρέσπα. Έτσι, οι δύο λίμνες διαχωρίζονται από μια αβαθή λωρίδα αμμώδους γης, μήκους περίπου 4 χλμ. και πλάτους 200–1000 μ.

Εθνικός Δρυμός Πρεσπών

Η Πρέσπα και συγκεκριμένα μια έκτασή της συνολικής εκτάσεως 256,9 τ. χλμ. είχε ήδη ανακηρυχθεί ως ο «Εθνικός Δρυμός Πρεσπών» από το 1974. 
Την επόμενη χρονιά, το 1975, ονομάστηκε επίσημα «Τοπίο Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους», ενώ στις 21 Δεκεμβρίου του ιδίου έτους, τέθηκε σε ισχύ στην Ελλάδα η ένταξη της Μικρής Πρέσπας στην Συνθήκη Ramsar ως υγροβιοτόπου διεθνούς ενδιαφέροντος. 
Το 1991 δημιουργήθηκε η Εταιρία Προστασίας Πρεσπών με τη βοήθεια της WWF που στήριξε τις προσπάθειες του τοπικού πληθυσμού να αναδείξουν και να προστατέψουν το φυσικό πλούτο της περιοχής τους. 
Σημαντικό τμήμα του Εθνικού Δρυμού καθώς και του Όρους Βαρνούντα συγκαταλέγεται στο Ευρωπαϊκό Οικολογικό Δίκτυο «NATURA 2000».
Το 2009 ο Εθνικός Δρυμός Πρεσπών αντικαταστάθηκε από μια ευρύτερη του 1974 προστατευόμενη περιοχή συνολικής εκτάσεως 327 τ.χλμ. με τον τίτλο «Εθνικό Πάρκο Πρεσπών».

Λοιπά Εθνικά Πάρκα

Αντίστοιχα με την Ελληνική επικράτεια λειτουργούν εκ παραλλήλου το Εθνικό Πάρκο Πρεσπών της Αλβανίας και από πλευράς πΓΔΜ το Εθνικό Πάρκο Galichica ανάμεσα στην Μεγάλη Πρέσπα και την Αχρίδα, που ιδρύθηκε το 1958 με έκταση 250 τ. χλμ., το Εθνικό Πάρκο του Pelister στα σύνορα με την Ελλάδα, που ήταν το πρώτο σχετικό Εθνικό Πάρκο της πρώην Γιουγκοσλαβίας ιδρυμένο από το 1948 και με έκταση 125 τ. χλμ. και το Ορνιθολογικό Καταφύγιο του Εζέρανι με έκταση 20,8 τ.χλμ., το οποίο μαζί με το τμήμα της Μεγάλης Πρέσπας που ανήκει στην πΓΔΜ εντάσσονται επίσης στην Συνθήκη Ραμσάρ.

Οι Πρέσπες ως Λίμνες και οικοσυστήματα

Η Μικρή Πρέσπα χαρακτηρίζεται ως μεσοτροφική λίμνη, περιβάλλεται δε από σημαντικές εκτάσεις με καλαμιώνες και έχει μικρότερο βάθος από τη Μεγάλη. Υπάρχουν περίοδοι που παρατηρείται σε συνθήκες ακραίου ψύχους το πάγωμα της λίμνης. Έχει έκταση περίπου 47 τ.χλμ. 
Η Μεγάλη Πρέσπα θεωρείται ολιγοτροφική λίμνη, το ανώτερο βάθος της ξεπερνάει τα 50 μέτρα, ενώ η έκτασή της αγγίζει τα 272 τ. χλμ., εκ των οποίων λιγότερα από 40 ανήκουν στην Ελληνική επικράτεια. Συχνό είναι το φαινόμενο του κυματισμού, ενώ σε γενικές γραμμές τα νερά της δεν παγώνουν. 
Στις Πρέσπες απαντούν πάνω απο 40 είδη θηλαστικών, περί τα 260 είδη πτηνών, 11 αμφιβίων, 20 είδη ερπετών και 15 είδη ιχθύων, ενώ στην πλούσια χλωρίδα της περιλαμβάνονται περισσότερα από 1300 είδη φυτών και μια συστάδα υπεραιωνόβιων βουνοκυπάρισσων. Όσον αφορά στην πτηνοπανίδα σημαντικότερη θεωρείται η παρουσία των δύο ειδών πελεκάνου, (ροδοπελεκάνου και αργυροπελεκάνου), ιδιαίτερα του δευτέρου, που είναι σπάνιο είδος παγκοσμίως.

Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά Μνημεία

Στο νησί του Αγίου Αχιλλείου υπάρχουν αρχαιολογικά καθώς και βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία με σημαντικότερη τη βασιλική εκκλησία του 10ου αιώνα.

Ο Ασκητισμός στην Πρέσπα.

Το αργότερο από τον ΙΓ΄ αιώνα, θα αναπτυχθεί στην περιοχή και ειδικά γύρω από τις απότομες όχθες και τις μικρές και βραχείες σπηλιές της Μεγάλης Πρέσπας, το φαινόμενο του μοναχισμού - ασκητισμού. Το δύσβατο της περιοχής, η ησυχία που εκπέμπει ο τόπος, η διάβρωση των βράχων κοντά στις λίμνες, συνέτειναν στην επιλογή του χώρου αυτού για μια έξαρση του ασκητισμού των σπηλαίων, κάτι που παρατηρείται σε διάφορα σημεία που σήμερα ανήκουν και στις τρεις χώρες που διαχειρίζονται την Μεγάλη Πρέσπα. Ανάλογα φαινόμενα απαντούν και σε σχετικές περιοχές της γειτονικής Αχρίδος. Εδώ το κομβικό σημείο θα ήταν η Μάχη της Πελαγονίας, αλλά και η διαδοχή από Σέρβους ηγεμόνες, κυρίους ή υποτελείς στους Τούρκους. Επίκεντρο αυτού του ιδιότυπου Μοναχισμού, αποτέλεσαν τα ασκηταριά, χτισμένα ή σκαμμένα στους διαβρωμένους απότομους βράχους. Όπως ήδη αναφέρθηκε, οι παλαιότερες μαρτυρίες που έχουμε ανάγονται στον ΙΓ΄ αιώνα, ενώ υπάρχει αδιάλειπτη παρουσία τουλάχιστον έως τον ΙΘ΄ αιώνα. Αναλυτικότερα: 
1) Ασκηταριό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος 
Χρονολογείται περί τον ΙΓ΄ αιώνα. Ο Ναός είναι μονόχωρος και καμαροσκέπαστος, ενώ διασώζει ελάχιστα λείψανα τοιχογραφιών στην καμάρα. Διεσώθησαν δύο τμήματα από το ξυλόγλυπτο τέμπλο, τα οποία μπορεί κανείς να τα δει στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Φλώρινας. Στα βόρεια του ναΐσκου, σώζονται ερείπια των μοναστικών κελιών. 
2) Ασκηταριό της Μικράς Αναλήψεως του Σωτήρος 
Ανάγεται όχι αργότερα από τον ΙΕ΄ αιώνα. Είναι χτισμένο μέσα σε απόκρημνο βράχο με δύσκολη πρόσβαση. Ο εδώ μονόχωρος ναΐσκος έχει διαστάσεις 2,40 Χ 3,10 μ. Λόγω της ιδιομορφίας του χώρου, φέρει δύο και όχι τρεις κόγχες στην ανατολική πλευρά του Ιερού. Οι τοιχογραφίες είναι αξιόλογες και χρονολογούνται στον ΙΕ΄ αιώνα. Σώζονται η Πλατυτέρα στον τύπο της Βλαχερνίτισσας, ο Μελισμός, ο Άγιος Συμεών ο Στυλίτης και ο Άγιος Στέφανος στην Πρόθεση. Στην ανώτερη ζώνη, έχει ιστορηθεί η Πεντηκοστή και η Ανάληψη. 
3) Ασκηταριό της Υπεραγίας Θεοτόκου Ελεούσης. 
Αποτελεί το καλύτερα διατηρημένο ασκηταριό στην Ελληνική επικράτεια της Μεγάλης Πρέσπας. Δεσπόζει ο δρομικός καμαροσκεπής ναΐσκος της Παναγίας Ελεούσης. Εξωτερικά ο ναός φέρει διακόσμηση που αναπαριστά περίτεχνη πλινθοπερίβλητη-κεραμοπλαστική βυζαντινή τοιχοδομία. 
Εξωτερικά φέρει ημικυκλική κόγχη στα ανατολικά, ενώ εσωτερικά δύο κόγχες, την κεντρική δηλαδή και την της προθέσεως. Στο υπέρθυρο της εισόδου έχει φιλοτεχνηθεί η Παναγία η Ελεούσα. Πάνω από την εικόνα υπάρχει δυσανάγνωστη κτιτορική επιγραφή «Δέησις του δούλου του Θεού» το υπόλοιπο της οποίας διαβάστηκε κατά καιρούς είτε λανθασμένα ως «Γιάννη Πέτρου» είτε ως «πανυπερτίμου κτίτορος». Αυτός είναι και ο λόγος που πολύ ντόπιοι ξέρουν το Ασκηταριό ως το «του Πέτρου».
Στο εσωτερικό υπέρθυρο της εισόδου του ναού, υπάρχει ετέρα κτιτορική επιγραφή:
«Ανηγέρθη και ανιστορήθει ο Θείος κ(αι) πάνσεπτος ναός/ της Υπεραγι(ας) Δεσποίνης ημ(ων) Θ(εοτό)κου κ(αι) Αειπαρθένου Μαρί(ας) δι/α συνδρομής κόπου τε κ(αι) εξόδου του τιμιοτάτου εν ιερο/μοναχ(οις) κυρ(ίου) Σάβ(β)α κ(αι) Ιακώβου κ(αι) Βαρλαάμ τ(ων) κτητόρον. αυθέ<ν>της ο Βλουκασινός. Επί έτους (1409/10)»
Η επιγραφή πέραν της ασφαλούς χρονολογήσεως, είναι ενδεικτική της σερβικής παρουσίας στην περιοχή, όπου την συγκεκριμένη περίοδο διαχειρίζονταν ως υποτελείς την περιοχή. Η επωνυμία «Βλουκασινός» είτε αποδίδει σε απόγονο μέλος της οικογενείας του Σέρβου Vukašin(1365-1371), είτε αποτελεί αναφορά στον κτίτορα του κτίσματος, τον ίδιο τον Vukašin ή τον υιό του(οι οποίοι βέβαια δεν ζούσαν το 1409-10), σε αντιδιαστολή με την τοιχογραφία που θα έγινε μεταγενέστερα, αν ευσταθεί αυτή η υπόθεση. 
Ο Ναός είναι κατάγραφος, ενδεχομένως αγιογραφήθηκε από δύο χέρια, εκ των οποίων ο ένας όπως μαρτυρεί επιγραφή στο νότιο τοίχο πάνω από το παράθυρο, είναι ο «Ιωαννίκιος ιερομόναχος και ζωγραφών». 
Στη θριαμβευτική αψίδα διακρίνεται η Πλατυτέρα, ο Μελισμός με δύο Ιεράρχες και ένας Στυλίτης Άγιος. Ο Κύκλος του Δωδεκαόρτου αντιπροσωπεύεται με θέματα όπως Η Γέννηση, η Εις Άδου Κάθοδος και η Κοίμηση της Θεοτόκου, ο Κύκλος των Παθών με θέματα όπως ο Επιτάφιος Θρήνος, αλλά και άλλα ενδιαφέροντα έργα όπως ο Μεγάλης Βουλής Άγγελος κ.α. 
4) Ασκηταριό της Θεοτόκου 
5) Ασκηταριό των Εισοδίων της Υπεραγίας Θεοτόκου. 
Βρίσκεται στη νήσο Mali Grad της Μεγάλης Πρέσπας και ανήκει στην Αλβανία. 
6) Ναός του Αποστόλου Πέτρου
Βρίσκεται στη νήσο Golem Grade της Μεγάλης Πρέσπας και ανήκει στην πΓΔΜ. Χρονολογείται στον ΙΔ΄ αιώνα. 
Βραχογραφίες παλαιών ασκηταριών που σήμερα δεν σώζονται. 
Σε διάφορα σημεία στην Μεγάλη Πρέσπα απαντούν βυζαντινές βραχογραφίες. Διάφορες ενδείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα πως παλαιότερα υπήρχαν εκεί ασκηταριά, τα οποία όμως σήμερα λόγω της διαβρώσεως και του χρόνου απώλεσαν τα σχετικά τοιχία, καθιστώντας έτσι σε μετέωρη, κυριολεκτικά, κατάσταση τις τοιχογραφίες. Τέτοια παραδείγματα είναι: 
1) Στην νοτιοδυτική πλευρά του κόλπου των Ψαράδων απαντούν δύο τέτοια δείγματα, σε μικρή απόσταση μεταξύ τους.
Α΄) Η παλαιότερη είναι η Θεοτόκος στον τύπο της Ελεούσης. Χρονολογείται στα 1373, μνημονεύει τα ονόματα των Μιχαήλ, Κωνσταντίνου και Μανουήλ και το όνομα Δραγάσι(ς), ενδεικτικό της παρουσίας του Σερβικού Οίκου των Dragas, για την οποία έγινε λόγος παραπάνω.
Β΄) Η δεύτερη χρονολογικά και πρώτη που συναντά κανείς είναι η Παναγία η Βλαχερνίτισσα. Σύμφωνα με την επιγραφή που συνοδεύει το έργο, η ιστόρηση έγινε το 1455/6 από τους (Ιλ;)ήτζα() και την συμβία αυτού Αρμέ(ν;)σκα. Τα ονόματα αυτά, δείχνουν την παρουσία και μη ελληνόφωνου πληθυσμού στην περιοχή, ίσως δε και Αρμενικής καταγωγής. 
Γ΄) Στον βράχο βόρειο-ανατολικά μετά την έξοδο από τον κόλπο των Ψαράδων απαντά ο επισκέπτης την πλέον έσχατη εικαστική μαρτυρία, για τον ασκητισμό των Πρεσπών. Πρόκειται για την εικόνα του Αγίου Νικολάου. Η συνοδευτική επιγραφή μαρτυρεί τα ονόματα των πιθανώς σλαβοφώνων (αλλά όχι απαραίτητα Σλάβων στην συνείδηση) Πέτρου, Στόγιαν (Στωϊάνη) και των γονέων αυτών Πέτρου και Νέτο.
Με την εικόνα αυτή συνδέεται ένα θρυλούμενο θαύμα, που κατά την παράδοση έλαβε χώρα στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ξένοι στρατιωτικοί επιβαίνοντας σε βάρκα είχαν βάλει στο σημάδι την εικόνα του Αγίου. Δεν μπορούσαν όμως με τίποτε, παρά την σχετική εγγύτητα να πετύχουν το πρόσωπο του Αγίου και το φωτοστέφανο. Λίγο μετά έλαβε χώρα απότομη τρικυμία που έπνιξε τους ασεβείς στρατιωτικούς. Οι ψαράδες μέχρι και σήμερα όταν σπανιότερα ψαρεύουν στο σημείο, ισχυρίζονται πως βρίσκουν κάποιες φορές υπολείμματα από βυθισμένη βάρκα.

Το Ελληνικό Φεστιβάλ Πρέσπεια

Το μικρό νησί της λίμνης Μικρή Πρέσπα, ο Άγιος Αχίλλειος είναι εδώ και χρόνια το κέντρο των εκδηλώσεων «Πρέσπεια» με σημαντικές συναυλίες. Αρχικά η προσέλευση του κόσμου στο νησί γινόταν με βάρκες και τη βοήθεια του στρατού, τα τελευταία όμως χρόνια έχει δημιουργηθεί γέφυρα και η προσέλευση είναι ευκολότερη. Φυσικά η γέφυρα είναι σημαντικότερη για τους ίδιους τους κατοίκους του νησιού που πλέον δεν νιώθουν αποκομμένοι από τον υπόλοιπο νομό μια και η πρόσβαση με βάρκα το χειμώνα ήταν ιδιαίτερα δύσκολη.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

1) Ιωάννης Σκυλίτζης/ Ioannis Scylitzae "Σύνοψις Ιστοριών / Synopsis Historiarum" (ed. Hans Thurn, Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Berlin 1973, ISBN (978)3110022858). (αγγλικά)
2) Νικολάου μοναχού, Παρισινός Κώδιξ (GR) 880(XIII 407ν),
3) "To Στρατηγικόν του Κεκαυμένου (εκδ. Κανάκη, εισαγωγή-μετάφραση Δ. Τσουγκαράκη, επιμ. Θ. Μωυσιάδη, Αθήνα 1993,
4) Andre Grabar "Deux temoignages archologigues sur l' autocephalie d' une egliseQ Prepsa et Ohrid(Recueil des travaux de l' institut d' Etudes Byzantines Beograd VIII, Melanges G. Ostrogorsky),
5) P. Milukov, Χριστιανικές Αρχαιότητες στη Δυτική Μακεδονία, Δελτίο Ρωσικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου της Κωνσταντινουπόλεως, IV, I (1899, σελ. 48-151(ρωσικά),
6) I. Ivanov, "Η πρωτεύουσα του Τσάρου Σαμουήλ στην Πρέσπα", Bulletin de la Societe Archeologique Bulgare I(1910)
7) I. Ivanov, "Βουλγαρικές Αρχαιότητες Μακεδονίας", Σόφια 1931
8) Στ. Πελεκανίδης, "Βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία της Πρέσπας", Θεσσαλονίκη 1960,
9) Ν. Μουτσόπουλος, "Έρευνες στην Καστοριά και τον Άγιο Αχίλλειο", ΕΕΠΣ ΑΠΘ Β΄ (1965-66), 91-107,
10) Ν. Μουτσόπουλος, "Ανασκαφή της Βασιλικής του Αγίου Αχιλλείου, Δευτέρα(1966) και Τρίτη(1967) Περίοδος Εργασιών", ΕΕΠΣ Α.Π.Θ. Δ΄ (1969-1970)
11) Ν. Μουτσόπουλος, "Ανασκαφή της Βασιλικής του Αγίου Αχιλλείου", ΕΕΠΣ Α.Π.Θ. Ε΄ (1971-72)
12) Ν. Μουτσόπουλος "Εκκλησίες του Νομού Φλώρινας", 2003, ISBN12 9789602396278,
13) Οι Πρέσπες χθες και σήμερα, Ένθετο "7 Ημέρες" της εφημερίδας "ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ", 09-01-1994, σελ. 2-19
14) Αδαμ. Καραμεσίνη-Οικονομίδου, "Νομίσματα εκ της ανασκαφής της Βασιλικής του Αγίου Αχιλλείου", ΕΕΠΣ Α.Π.Θ. Δ΄(1969-1970, σελ. 207-214)
15) Δέσποινα Ευγενίδου, Ιωάννης Κανονίδης, Θανάσης Παπαζώτος "Τα Μνημεία των Πρεσπών", Κατάλογος ΥΠ.ΠΟ. Τ.Α.Π., επιμ. Ευαγγελία Κυπραίου, Αθήνα 2000