Παλαιοβράχα Φθιώτιδας

Η ιστορία του χωριού

(επιμέλεια Χρόνης Κ. Βάρσος Φιλόλογος-Ιστορικός Ερευνητής)

Απο τα αρχαία χρόνια έως τη ρωμαϊκη κατάκτηση (190 π.χ)

Φημολογείται η ύπαρξη ηφαιστείου στην κορυφή του Γουλινά που γύρω στο 3.200 π.Χ εξεράγη.
Τον 13ο αιώνα π.Χ ζούσαν στην περιοχή Δρύοπες και Δόλοπες.
Στην ομηρική εποχή μέχρι το Σπερχειό ποταμό θεωρείται ότι έφτανε το βασίλειο του Πηλέα που εκτεινόταν βόρεια εως τη Φάρσαλο, ανατολικά εως τις ακτες της Μαγνησίας και νότια  εως το Μαλιακό κόλπο. Υπάρχει μια εκδοχή που τοποθετεί την ομηρική Φθία και το κράτος του Αχιλλέα στην κοιλάδα του Σπερχειού ποταμού στη Δ.Φθιώτιδα.
Στα αρχαϊκά χρόνια μεταξύ 1.100-1.050 π. Χ εγκαταστάθηκαν στην περιοχή οι Αινιάνες προερχόμενοι από την Ήπειρο. Πολιτικά και οργανωτικά σχετίζονταν με τη Θεσσαλία και έτσι μήδισαν στην Περσική εισβολή του Ξέρξη το 480-479 π.Χ
Από το 344 π.Χ με το Φίλιππο Β’ αρχίζουν τα χρόνια της Μακεδονικής κυριαρχίας.
Στα ελληνιστικά χρόνια η ίδρυση της Αιτωλικής Συμπολιτείας (314 π.Χ) σηματοδοτεί μια περίοδο που η περιοχή διεκδικείται από τους 2 μεγάλους αντιπάλους Αιτωλούς και Μακεδόνες.
Στα 280-279 π.Χ συντελείται στον ελλαδικό χώρο η τρομερή εισβολή των Γαλατών από το βορρά.
Η Μακεδονία καταλαμβάνεται και οι Γαλάτες υπό το Βρέννο φτάνουν εως τις Θερμοπύλες.
Από εκεί και ενώ διεξαγόταν στα στενά κρίσιμη μάχη με τους νότιους Έλληνες, τμήμα των Γαλατών έφτασε μέχρι τη θέση Κοκκάλια  στο τρίγωνο Κρίκελο-Γαρδίκι-Πουγκάκια επιδιώκοντας να εισέλθει στην καρδιά της χώρας των Αιτωλών. Στην τοποθεσία αυτή η γαλατική δύναμη εισβολής κατεστράφη ολοσχερώς από Αινιάνες, Φωκείς και Αιτωλούς και τα γαλατικά φύλα μετά και την ήττα τους παράλληλα και στους Δελφούς υποχώρησαν βόρεια μέσω Μακεδονίας προς Μ.Ασία.
Η περιοχή της Δ.Φθιώτιδος άρχισε από τότε σταδιακά να ελέγχεται από τους Αιτωλούς.
Στον Α’ Μακεδονικό πόλεμο (215-205 π.Χ) της Ρώμης εναντίον του Φιλίππου Ε’ της Μακεδονίας οι Αιτωλοί συμμάχησαν με τους Ρωμαίους εναντίον της Μακεδονίας και η περιοχή της Δ.Φθιώτιδας έγινε πεδίο συγκρούσεων Μακεδόνων-Αιτωλών.
Το ίδιο συνέβη στο Β’ Μακεδονικό πόλεμο (200-197 π.Χ) όταν και πάλι οι Αιτωλοί συμμάχησαν με τους Ρωμαίους εναντίον του Φιλίππου Ε’ και κατέστρεψαν το 198 π.Χ την αρχαία πόλη Σπερχειαί που βρισκόταν στην περιοχή Φτέρης-Παλαιοβράχας στις πλαγιές του Γουλινά (αρχαιολογικοί χώροι Καστρόρραχη, Τραπεζόρραχη, Ελληνικά) και ήταν σύμμαχος των Μακεδόνων.
Μετά από 5 χρόνια ο Αντίοχος Γ’ του ελληνιστικού βασιλείου της Συρίας κήρυξε τον πόλεμο στη Ρώμη (192-188 π.Χ). Αποβιβάστηκε στον Πτελεό και τη Στυλίδα και κατευθύνθηκε προς τη Λαμία έχοντας στο πλευρό του ως σύμβουλο τον Αννίβα, περίφημο Καρχηδόνιο στρατηλάτη φυγά πλέον από την πατρίδα του.
Οι Αιτωλοί που ήλεγχαν την περιοχή συμμάχησαν με τον Αντίοχο Γ’ εναντίον των Ρωμαίων που είχαν τώρα στο πλευρό τους τη  Μακεδονία του Φιλίππου Ε’. Μετά την ήττα του Αντίοχου στις Θερμοπύλες (192 π.Χ) και την αποχώρησή του στη Μ.Ασία , οι Ρωμαίοι κατέστρεψαν τη Λαμία το 190 π.Χ και όλη η περιοχή της Δ.Φθιώτιδος πέρασε πια στα χέρια των Ρωμαίων για 6 αιώνες εντασσόμενη στην επαρχία της Αχαϊας με έδρα την Κόρινθο.

Ρωμαιοκρατία και Βυζάντιο εως το 1204 μ.Χ

Η διάδοση του χριστιανισμού στην περιοχή συντελέστηκε τον 1ο μ.Χ αιώνα από τον Ηρωδίωνα – μαθητή του Αποστόλου Παύλου και ενός εκ των 70 Αποστόλων.
Η περιοχή δέχτηκε τις επιδρομές των Γότθων (251, 263, 287 μ.Χ) και κυρίως των Βησιγότθων του Αλάριχου το 396-398 μ.Χ
Στα χρόνια της Βυζαντινής αυτοκρατορίας η περιοχή δέχτηκε τον 6ο αιώνα μ.Χ τις μεγάλες σλαβικές επιδρομές (517, 539, 559, 577 μ.Χ) και την εγκατάσταση σλαβικού πληθυσμού που μαρτυρείται και από τα ονόματα χωριών (Μουστροβο, Λιάσκοβο κλπ), τοπωνυμίων (Βιστριζα) και λέξεων (κοτέτσι, στανη, τσαντήλα, γκλίτσα κλπ)
Στα χρόνια του Βασιλείου Β’ Βουλγαροκτόνου (976-1025 μ.Χ) συντελέστηκε η μεγάλη Βουλγαρική εισβολή του 997 μ.Χ υπό το Σαμουήλ προς νότο που υπέστη καταστροφική ήττα στο Σπερχειό από το Νικηφόρο Ουρανό.
Η περίοδος 1081-1185 μ.Χ χαρακτηρίζεται από τις συγκρούσεις Βυζαντινών-Νορμανδών από την Ιταλία μέχρι που φτάνουμε στην τραγική ημερομηνία της 13ης Απριλίου 1204 που οι Σταυροφόροι κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη και κατέλυσαν τη Βυζαντινή κυριαρχία διαμοιράζοντας τα εδάφη της. Αρχίζει έτσι και για την περιοχή η Φραγκοκρατία που κράτησε 189 χρόνια.

Η φραγκοκρατία (1204-1393)

Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας μετά την Άλωση της Πόλης από τους σταυροφόρους η περιοχή της δυτικής Φθιώτιδος κατακτήθηκε από το Δουκάτο των Αθηνών (Βουργουνδοί).
Ο Δεσπότης της Ηπείρου Θεόδωρος Α' Άγγελος Κομνηνός Δούκας (1214-1230) απελευθέρωσε την περιοχή και ίδρυσε το Δουκάτο των Νέων Πατρών (Υπάτη) το 1218. Τον διαδέχτηκε ο ανηψιός του Μιχαήλ Β' Κομνηνός Δούκας (1241-1271). Μετά το θάνατό του το Δουκάτο Νέων Πατρών διοίκησε ο υιός του Ιωάννης Α' Άγγελος (1271-1296) ενώ το 1319 καταλύθηκε η κυριαρχία του από τους Καταλανούς του Δουκάτου των Αθηνών. 
Την περίοδο 1350-1370 η περιοχή δέχτηκε Αλβανικές επιδρομές που κατέβαιναν από το βορρά.
Στα 1390 το Δουκάτο των Νέων Πατρών κατακτήθηκε από τη Φλωρεντινή οικογένεια Ατζαγιόλι.
Το 1393 ο Σουλτάνος Βαγιαζίτ Α' (1389-1402) καταλαμβάνει οριστικά την περιοχή και αρχίζει η μακρά περίοδος της Οθωμανικής κατάκτησης που θα κρατήσει 437 χρόνια.

Η περίοδος της Τουρκοκρατίας (1393-1830)

Η παράδοση αναφέρει ότι το χωριό κτίστηκε απο οικογένειες  οι οποίες ήρθαν απο το Ικόνιο της Μ. Ασίας τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας, γι'αυτο και λέγεται πως το πρώτο του όνομα ηταν Κονιαροχώρι.
Στα χρόνια του Αλή πασά (1788-1822) η περιοχή ελεγχόταν από το πασαλίκι των Ιωαννίνων που εκτεινόταν από τη βόρεια Ήπειρο και τη Δ.Μακεδονία έως την Πελοπόννησο.
Διοικητικά ανήκε στο βιλαέτι της Ρούμελης, στο σαντζάκι της Ναυπάκτου και στον καζα του Πατρατζικίου (Υπάτη).
Στις πλαγιές του όρους Γουλινά κατά την παράδοση δρούσε ο κλέφτης Βράχας που ενεργούσε επιδρομές στο χωριό χτυπώντας τον εκεί τουρκικό πληθυσμό και από την ονομασία που του απέδωσαν οι κάτοικοι «παλιο-Βράχας» πήρε το όνομα και το χωριό.
Στο Γουλινά δρούσαν οι γνωστοί κλεφταρματολοί Κατσουδαίοι από την Άνω Φτέρη την περίοδο 1770-1815 συγκρουόμενοι διαρκώς με τον Αλή πασα. Η δράση τους εκτεινόταν από τ’ Άγραφα εως την ορεινή Ναυπακτία και τη Δωρίδα.
Η Παλαιοβράχα χρησιμοποιούνταν ως βάση εξόρμησης των τουρκαλβανών για τις μάχες τους με τους Κατσουδαίους στην ευρύτερη περιοχή (Ανω Φτέρη, Προφήτης Ηλίας κλπ).
Η τελική τους εξόντωση έγινε με δόλο, ο μεν Τρ. Κατσούδας εκτελέστηκε στα Γιάννενα από τον Αλή πασά όταν προσκλήθηκε για συνομιλίες, οι δε υπόλοιποι στον Αγ.Σώστη Σπερχειάδος σε γιορτή-παγίδα από το δερβέναγα Αλη Μουχταρ Αγα.
Ιδιαίτερα σκληρή υπήρξε η κόντρα των Κατσουδαίων με τους Κοντογιανναίους για τον έλεγχο στο αρματολίκι της Υπάτης.
Με την έναρξη της επανάστασης οι οπλαρχηγοί Αθ. Διάκος, Μ. Κοντογιάννης, Σαφάκας, Κ. Τράκας, Γ. Γκούρας, Π. Πανουργιάς και Γ. Δυοβουνιώτης με 3.200 ανδρες δρούν στην ευρύτερη περιοχή και πολιορκούν την τουρκική φρουρά (800) της Υπάτης (18-21 Απριλίου 1821) αλλά διακόπτουν τις επιχειρήσεις καθώς τουρκική στρατιά (9.000) υπό τους Ομερ Βρυώνη και Κιοσέ Μεχμέτ θα φτάσει από τα Γιάννενα σταλμένη από το σερασκέρη Χουρσίτ πασά για να καταπνίξει την επανάσταση στην Πελοπόννησο.
Στις 23 Απριλίου 1821 θα δοθεί η περίφημη μάχη της Αλαμάνας με τον τραγικό χαμό του Διάκου.
Στις 9 Μαϊου 1821 θα διεξαχθεί η νικηφόρα μάχη στον Αετό Καστανιάς Υπάτης, όταν 1.500 Τούρκοι απο την Υπάτη υπό τον Τελεχά μπεη θα συγκρουσθούν με τους οπλαρχηγούς Σαφάκα, Γκούρα, Κοντογιάννη, και Σκλατσοδήμο.
Θα ακολουθήσουν οι μεγάλες νίκες του Οδυσσέα Ανδρούτσου στη Γραβιά (8 Μαϊου 1821) και των Πανουργιά-Δυοβουνιώτη-Γκούρα στα Βασιλικά (26 Αυγούστου 1821) απέναντι στη στρατιά (8.000) του Μπεϋραν πασά που κατευθυνόταν στην Πελοπόννησο για να βοηθήσει την πολιορκημένη Τριπολιτσά.
Την επόμενη χρονιά (Απρίλιος 1822) ο Οδ. Ανδρούτσος θα ηγηθεί επιχειρήσεων για την κατάληψη της Λαμίας. Με τους Νικηταρά και Δημήτριο Υψηλάντη (4.000 στρατό) θα αποβιβασθούν σε Αγ.Μαρίνα και Αχινό εναντίον της Στυλίδος ενώ δυτικά θα πολιορκηθεί η Υπάτη για 2η φορά (3-8 Απριλίου 1822) από τους Κοντογιάννη, Γιολδάση, Σκαλτσοδήμο και Σαφάκα (2.500 στρατό).
Μάλιστα εκεί επικεφαλής της φρουράς (1.500 Τούρκοι) διέμενε και ο ίδιος ο Μαχμούτ πασας Δράμαλης που παραλίγο να αιχμαλωτισθεί.
Η αντίσταση των Τούρκων στο Αυλάκι Λαμίας (18.000) και η υπονόμευση του αγώνα από τις ραδιουργίες του Αρείου Πάγου (Μαυροκορδάτος-Νέγρης) εναντίον του Ανδρούτσου θα οδηγήσει το εγχείρημα σε αποτυχία.
Στις 17-20 Απριλίου 1822 η Υπάτη πολιορκήθηκε από τους Έλληνες (Κοντογιάννης, Γκούρας, Πανουργιάς, Σαφάκας, Γιολδάσης, Σκαλτσοδήμος) ανεπιτυχώς για 3η φορά.
Το Μάϊο 1822 η τεράστια στρατιά (32.000) του Μαχμούτ πασά Δράμαλη προτού εισβάλλει στην Πελοπόννησο προβαίνει σε εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στη Δ.Φθιώτιδα (στις 12 Μαϊου 1822 διεξήχθη η μάχη στη Ι.Μ.Αγάθωνος-Λυχνού και υπήρξε ολοσχερής καταστροφή του μοναστηριού). Άλλες μάχες μέσα στο Μαϊο 1822 έγιναν στο Κλωνί, την Σπερχειάδα, την Άνω Καλλιθέα, το Παλαιόκαστρο, το Νεοχωράκι εναντίον του κεχαγιάμπεη του Δράμαλη, Αχμέτ Πρεβίστα. Αποκορύφωμα η 8μερη μάχη της Σέλιανης (Μάρμαρα) εντός του Ιουνίου 1822.
Το Φθινόπωρο του 1828  άρχισε από τον Κ.Τζαβέλα η απελευθέρωση της κεντρικής Ρούμελης με την πολιορκία της τουρκικής φρουράς (600 υπό τον Αχμέτ Πρεβίστα) των Λομποτινών-Άνω Χώρα ορεινής Ναυπακτίας (1 Σεπτεμβρίου-22 Οκτωβρίου 1828). Στη Γραμμένη Οξυά στις 23 Σεπτεμβρίου 1828, Τούρκοι από Υπάτη (3.000 υπό Ασλάν μπεη) κινήθηκαν για βοήθεια προς Λομποτινά διαμέσου Γαρδικίου αλλά νικήθηκαν από τον Κίτσο Τζαβέλα.
Στο Γαρδίκι θα διεξαχθεί στις 5 Νοεμβρίου 1828 και η τελευταία νικηφόρα μάχη στην περιοχή μας όταν αναχαιτίστηκε εκεί δύναμη από την Υπάτη υπό τον Ασλάν μπεη, που προσπάθησε να βοηθήσει την πολιορκούμενη τουρκική φρουρά του Καρπενησίου (27 Οκτωβρίου-23 Νοεμβρίου 1828).
Με τό Πρωτόκολλο του Λονδίνου 22 Ιανουαρίου/3 Φεβρουαρίου 1830 το Ελληνικό έθνος μετά απο 9 έτη σκληρό, άνισο αλλά ηρωϊκό αγώνα, απέκτησε την πολυπόθητη ανεξαρτησία του μετά 4 αιώνων οθωμανικό ζυγό. Τα πρώτα σύνορα (γραμμή Αχελώου-Σπερχειού) περιέλαβαν και την Παλαιοβράχα που απελευθερώθηκε μετά απο 437 χρόνια τουρκικής κατοχής.
Σύμφωνα με το βιβλίο του εκπαιδευτικού Ν.Αντωνόπουλου "Η Δυτική Φθιώτιδα στη φωτιά του '21" με βάση τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και τις δηλώσεις αγωνιστών στα 1840-1860, ανέρχονται σε 94 οι αγωνιστές του 1821 που διέμεναν μόνιμα εκείνη την περίοδο στην Παλαιοβράχα.