Κομποσκοίνι

Κομποσκοίνι ή κομβοσχοίνι ονομάζεται ένα σχοινί από, συνήθως, μαύρο μάλλινο ή μεταξένιο νήμα πλεγμένο σε κόμπους. Πρόκειται για ένα βοήθημα προσευχής για μοναχούς, κληρικούς αλλά και λαϊκούς της Ορθόδοξης Χριστιανικής θρησκείας. Είναι περισσότερο διαδεδομένο στο γεωγραφικό χώρο που αυτή καλύπτει, την Ανατολική και Νότιοανατολική Ευρώπη.
Παρόμοια βοηθήματα προσευχής για μοναχούς ή και λαϊκούς υπάρχουν και σε άλλες θρησκείες και παραδόσεις, γνωστά με άλλα ονόματα.

Το κομποσκοίνι στην Ορθόδοξη Εκκλησία

Το κομποσκοίνι που έχουν όλοι οι Ορθόδοξοι μοναχοί και το χρησιμοποιούν και πολλοί ορθόδοξοι λαϊκοί, είναι συνήθως μάλλινο και πλεγμένο σε διάφορα μεγέθη. Από πολύ μικρό, που φοριέται στο δάχτυλο, εως πολύ μεγάλο: 33άρι (με 33 κόμπους), 50άρι (με 50 κόμπους), 100άρι, 500άρι κ.λπ.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο όσιος Παχώμιος το 320 μ.Χ., ίδρυσε με την βοήθεια του Αγίου Αντωνίου το πρώτο μοναστήρι στην Θηβαϊδα της Αιγύπτου. Αρχισε να αναζητεί τρόπο που θα βοηθούσε τους μοναχούς στην αυτοσυγκέντρωση της προσευχής και στην αρίθμηση των ευχών. Κατά την παράδοση πάντα, ο Αρχάγγελος Γαβριήλ επισκέφθηκε στον ύπνο του τον όσιο Παχώμιο και του έδειξε πώς θα φτιάξει το εργαλείο που θα εξυπηρετούσε τις ανάγκες της προσευχής. Το εργαλείο αυτό ήταν το κομποσκοίνι.
Στην προσευχή με κομποσκοίνι, που βοηθά πολύ στη συγκέντρωση του νου, ακολουθείται συγκεκριμένη τεχνική μέθοδος. Σε κάθε κόμπο που περνά ανάμεσα στα δάχτυλά του ο προσευχόμενος, λέει αλληλοδιαδόχως τις ευχές: Κύριε Ιησού Χριστέ ελέησόν με τον αμαρτωλόν, Υπεραγία Θεοτόκε Σώσον ημάς, Άγιοι του Θεού πρεσβεύσατε υπέρ ημών. Είναι δυνατόν να λέγεται και μόνη η ευχή Κύριε Ιησού Χριστέ ελέησόν με τον αμαρτωλόν. 
Το κομποσκοίνι έχει σχεδιαστεί για προσευχή, και όχι για να παίζει ρόλο βραχιολιού στον καρπό του χεριού.

Συμβολισμός

Στο κομποσκοίνι, κάθε τμήμα του έχει κάποια συμβολική σημασία. Είναι πλεγμένο κυρίως από μαλλί για να θυμίζει στα μέλη της Εκκλησίας ότι είναι τα λογικά πρόβατα του Ιησού Χριστού (Ιωάν. 10:11). Έχει χρώμα μαύρο που συμβολίζει το πένθος των αμαρτιών αφού "ουδείς αναμάρτητος" (πρβλ. Γ' Βασ. 8:46, Ιώβ 4:17, Ρωμ. 3:9-12 κ.ά.). Πάνω του το κομποσκοίνι έχει τον σταυρό για να φέρνει στη μνήμη "ότι έτι αμαρτωλών όντων ημών Χριστός υπέρ ημών απέθανε" (Ρωμ. 5:8). Συνήθως το κομποσκοίνι καταλήγει σε μία φούντα που ο σκοπός της είναι το σκούπισμα των δακρύων ("τοίς δάκρυσιν έβρεξέ μου τους πόδας" Λουκ. 7:44). Οι 33 κόμποι συμβολίζουν τα χρόνια του Ιησού Χριστού, οι 99 κόμποι είναι το 33 πολλαπλασιασμένο με τον αριθμό των τριών Προσώπων της Αγίας Τριάδας, και ο κάθε κόμπος αποτελείται από 9 πλεγμένους σταυρούς, που συμβολίζουν τα εννέα τάγματα των αγγέλων. Παρόλα αυτά, ενώ ο αριθμός σταυρών που αποτελούν τον κάθε κόμπο παραμένει πάντα σταθερός, ο αριθμός των κόμπων που αποτελούν το κομποσκοίνι εξαρτάται από τον αριθμό των προσευχών για τον οποίο θα χρησιμοποιηθεί. Αν και στην κλασική του μορφή το κομποσκοίνι είναι από μαύρο μαλλί, υπάρχουν κομποσκοίνια φτιαγμένα και από άλλα υλικά εκτός του μαλλιού, π.χ. ακρυλικά, όπως και διαφόρων χρωμάτων.

Χρήση

Ως “εργαλείο προσευχής” χρησιμοποιείται όταν κάθε φορά που λέγεται η προσευχή (συνήθως μια σύντομη ευχή) μετράμε ένα κόμπο. Έτσι μπορεί να ελεγχθεί ο αριθμός των επαναλήψεων ή και το πέρασμα του χρόνου. Μερικά κομποσκοίνια έχουν χάνδρες κάθε 33, 50 ή 100 κόμπους. Κάθε φορά που μετριέται μια χάνδρα ο άνθρωπος που προσεύχεται κάνει κάτι άλλο, το σημείο του σταυρού, «μετάνοια» ή αλλάζει τη μορφή της προσευχής. 
Δεν θεωρείται απαραίτητο, αλλά είναι προαιρετικό βοήθημα. Οι προχωρημένοι στην Ευχή του Ιησού το θεωρούν περιττό, αναγνωρίζουν όμως τη χρησιμότητα του από όσους μόλις τώρα αρχίζουν.

Παρόμοια αντικείμενα σε άλλες παραδόσεις

Βοηθήματα προσευχής με κόμπους συνηθιζόταν από αιώνες στις Ινδίες όπου ονομάζεται "Τζάπα - Μάλα", δηλ. στεφάνι από προσευχές.ή την επανάληψη ιερέων λέξεων Στους κύκλους των μουσουλμάνων μυστικών αναπτύχθηκε η λεγόμενη συνεχής μνήμη του Θεού, που άξονα της έχει την επανάληψη των 99 ονομάτων του Θεού ή τη συνεχή επανάληψη ενός από αυτά. Για τη διευκόλυνση στην αναπόληση των θείων ονομάτων, από τον 9ο αι. χρησιμοποιείται το κομποσχοίνι, που έχει συνήθως 99 ή 33 κόμπους. Ονομάζεται δε Teshib ή Τespi Επίσης, στον κανονικό Βουδιστή μοναχό, επιτρέπεται η κατοχή μικρού αριθμού προσωπικών αντικειμένων ανάμεσα στα οποία μια λεπίδα για το ξύρισμα της κεφαλής και ένα είδος κομποσχοινιού για το διαλογισμό. Δεν έχει διαπιστωθεί αν κάποια παράδοση είναι η αρχική ή αν όλες έχουν κάποια άλλη παλαιότερη κοινή προέλευση. 
Τα μέχρι τώρα παλαιότερα ευρήματα και οι παλαιότερες αναφορές σε "βοηθήματα" για τη μέτρηση προσευχών προέρχονται από τον χριστιανικό χώρο. Αν και υπάρχει αναφορά για κόμπους προσευχής σε κείμενα, του 5ου μ.Χ. αιώνα, που απαρτίζουν τον Τζαϊνιστικό "κανόνα" (Jain canon) - του 456 μ.Χ. περίπου - υπάρχουν χριστιανικές αναφορές και ευρήματα παλαιότερα. Ωστόσο τα παλαίώτερα θεωρούνται εκείνα του Ινδουϊσμού τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για την επίκληση των Θεων Βισνού και Σίβα. Επίσης είναι γνωστά στον Βουδδισμό τον Ζαϊνισμό. Στον Βουδισμό του Μεγάλου Οχήματος έχουμε απεικονίσεις όπου οι Μποντισάτβας τα κρατούν σαν σύμβολα στα χέρια τους. 
Συγγραφείς του 4ου και 5ου μ.Χ. αιώνα όπως ο Παλλάδιος αναφέρουν κατασκευάσματα για μέτρηση προσευχών μοναχών, ερημίτων και αναχωρητών ασκητών στις ερήμους της Αιγύπτου (Παλλαδίου Λαυσαϊκή Ιστορία, xx; Butler, II, 63). Ανάλογες αναφορές υπάρχουν σε βίους ασκητών των τελών του 3ου και των αρχών του 4ου αιώνα όπως του Αγίου Αντωνίου, του Αγίου Παύλου του Ερημήτη και του Αγίου Παχωμίου (στον οποίο και αποδίδεται η "εφεύρεση" του κομποσχοινιού). 
Δίπλα στη μούμια χριστιανού ασκητή του 4ου αιώνα, που βρέθηκε στη Θαΐδα της Αιγύπτου, κοντά στην αρχαία Αντινόη, βρέθηκε ξύλινη πινακίδα μέ τρύπες η οποία ταιριάζει με τα κατασκευάσματα μέτρησης προσευχών που περιγράφει ο Παλάδιος.