Παλούμπα

Τοποθεσία

Το Παλούμπα είναι  κτισμένο στους πρόποδες του βουνού Αγιολιάς, σε υψόμετρο 740 μ.. Από εκεί, προς το νότο, τη δύση και το βορρά αρχίζει κατωφέρεια του εδάφους προς την κοιλάδα του Αλφειού. Έτσι το χωριό έχει εξαιρετικό ορίζοντα. Από την πλατεία, που είναι σαν ένα μεγάλο μπαλκόνι, αγναντεύει κανείς, πέρα από την καταπράσινη κοιλάδα, αριστερά τις γαλάζιες κορυφογραμμές του Λύκαιου και της Μίνθης και δεξιά το ωραίο δάσος της Κάπελης (Φολόης) και την κομψή κορυφή του Ερύμανθου που το χειμώνα φαντάζει σαν μια λευκή πυραμίδα. Στη μέση από ένα ευρύ άνοιγμα , το μάτι φθάνει μέχρι τη θάλασσα του Κατάκωλου και πέρα απ’αυτή, όπου διακρίνεται ο όγκος του Κεφαλλονίτικου βουνού Αίνου, με το ηλιοβασίλεμα σε αυτό το τοπίο να είναι εντυπωσιακό.
Το χωριό συνδέεται οδικά με τα υπόλοιπα χωριά της Ηραίας. Προς τα βόρεια ο επαρχιακός δρόμος οδηγεί στα χωριά Σαρακίνι, Λυσσαρέα, Όχθια και Αετοράχη. Σε μικρή απόσταση από του Παλούμα μια παράκαμψή του αριστερά, κατεβαίνει προς την κοιλάδα του Αλφειού και περνά διαδοχικά από τα χωριά Παπαδάς, Σαρλαίικα, Δαραίικα, Λιθαρός, Παρνασσός και Λουτρά Ηραίας για να καταλήξει στο γεφύρι του Λάδωνα και αμέσως μετά στον οδικό άξονα Πύργου-Τρίπολης.
Με την Αυτοδιοικητική Μεταρρύθμιση «Καλλικράτης» και την κατάργηση από 01/01/2011 του Δήμου Ηραίας, ολόκληρη η Γορτυνία αποτελεί ένα Δήμο με έδρα τη Δημητσάνα. Στο Παλούμπα για την ώρα λειτουργεί Γραφείο Εξυπηρέτησης Πολιτών (ΚΕΠ) και Γραφείο Ελληνικών Ταχυδρομείων (ΕΛΤΑ). Υπάρχουν τρία μαγαζιά, τα οποία προσφέρουν καφέ και καλό φαγητό.
Το χωριό είχε άλλοτε 500 κατοίκους. Σήμερα οι μόνιμοι κάτοικοι το χειμώνα δεν ξεπερνούν τους 40.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας, η διακύμανση του πληθυσμού στο Παλούμπα παρουσιάζεται ως εξής:

Ιστορία

Το Παλούμπα  κτίστηκε κατά τις αρχές του 15ου  αιώνα. 
Η ονομασία του προήλθε από τον όρο palomba στη δημώδης Λατινική ή  Palumbus στα Λατινικά, που σημαίνει είδος άγριου περιστεριού, θεωρείται ότι η ονομασία αποδόθηκε κατά την κυριαρχία των Φράγκων, όπου κ η περιοχή άνηκε στη Βαρωνεία της Καρυταίνης. Οι ορεσίβιοι τσοπάνηδες έγιναν και πολεμιστές  όταν  κατά  το 1460 έφθασε στην Πελοπόννησο ο Τούρκος κατακτητής. Μια σειρά Παλουμπαίων αγωνιστών έδρασε κατά τα προεπαναστατικά χρόνια. Αναφέρεται πρώτος ο καπεταν Γιάννης Παλουμπιώτης (περίοδος δράσης 1490-1530) και ακολουθούν άλλοι για να φτάσουμε στον περίφημο κλεφτοκαπετάνιο Κόλια Πλαπούτα, τον αγέρωχο αντίπαλο των Τουρκαλβανών  Λαλαίων, που ήσαν το φόβητρο της περιοχής.
Γύρω στο 1740 η αγροτική περιοχή Παλούμπα περιήλθε στην ιδιοκτησία του Τούρκου γαιοκτήμονα της Τρίπολης Αρναούτογλου. Πολλοί κάτοικοι εγκατέλειψαν το χωριό. Το  1810  οι Παλουμπαίοι αποπλήρωσαν την αξία των αγροτεμαχίων στην  Αϊσέ Χανούμ  Αρναούτογλου.
Το χωριό προσφέρει μοναδική για την περιοχή πανοραμική θέα προς την κοιλάδα του Αλφειού, θέα που φθάνει μέχρι το Ιόνιο. Απέναντι στο βάθος του ορίζοντα, δεσπόζουν τα όρη Λύκαιο και Μίνθη. Στην είσοδο του χωριού είναι η όμορφη πλατεία, γεμάτη πλατάνια. Εδώ βρίσκονται οι ανδριάντες και τα μνημεία των αγωνιστών του 1821, για να θυμίζουν στους νεώτερους την ιστορία του χωριού. Γιατί "ο Πλαπούτας και νεκρός κρατεί το μετερίζι", όπως έγραψε ο Βαλαωρίτης στον επιτύμβιο για το στρατηγό. Απέναντι η παλιά εκκλησία του Αγίου Γεωργίου (1805) με μεταγενέστερες προσθήκες. Εδώ έγινε η πρώτη δοξολογία για την επανάσταση της Ηραίας, με τον γέροντα Κόλλιας Πλαπούτας και τους δύο γιούς του, Δημήτρης Πλαπούτας και Γεωργάκης Πλαπούτας. Το τέμπλο της χρονολογείται από την εποχή του Όθωνα. Άλλα τρία παλιά εκκλησάκια συμπληρώνουν τους ναούς του χωριού.
Κοντά στην πλατεία είναι το Δημαρχείο και απέναντί του ο  επιβλητικός πύργος των Πλαπουταίων "Μουσείο Ελληνικής Επανάστασης Στρατηγού Πλαπούτα".Δίπλα του υπάρχουν σαν προεκτάσεις μεταγενέστερα κτίσματα, που όλα τους έχουν παραχωρηθεί από τους απογόνους του στο κράτος. Μεγάλο μέρος της περιοχής ανήκε παλαιότερα στην οικογένεια του Πλαπούτα συμπεριλαμβανομένης και της πλατείας που και αυτή έχει δωρηθεί στην κοινότητα. Λίγο πιο κάτω, στην είσοδο του χωριού, είναι η οικία του οπλαρχηγού της επανάστασης Λιάκου Λιακόπουλου που βρήκε ηρωϊκό θάνατο κατά την πολιορκία της Καρύταινας στις 27-03-1821. Η οικία, αναπαλαιωμένη σήμερα, ανήκει στους απογόνους του και φιλοξενεί κειμήλια από την εξέργερση τού έθνους.

Επανάσταση 1821

Στο Παλούμπα εγκαταστάθηκε μόνιμα το 1755 ο Κόλλιας Πλαπούτας, που στη συνέχεια μαζί με τα παιδιά του θα διαδραμάτιζαν έναν από τους σπουδαιότερους ρόλους στην απελευθέρωση του Έθνους. Ο Κόλλιας Πλαπούτας είχε φύγει δεκαοχτάχρονος από το Σουλιμά της Μεσσηνίας περί το 1753, μετά το φόνο ενός Τούρκου Σπαή (φοροεισπράκτορα), μετά από διετή παραμονή κοντά στους Τζαβελαίους στο Δραγώι της Ολυμπίας. Στο Παλούμπα ο Κόλιας αρχικά έγινε ταχυδρόμος, αργότερα Κάπος και τελικά Καπόμπασης συνεργαζόμενος με  τους  Δελληγιανναίους. Εκεί ο Πλαπούτας έχτισε ισχυρό και απόρθητο πύργο όπου παρέμεινε μέχρι τα βαθιά του γεράματα. Ο Κόλλιας Πλαπούτας σαν αρματωλός και Καπόμπασης, προσέφερε πολλά για την απελευθέρωση του έθνους.
Στο Παλούμπα γεννήθηκε ο Δημήτρης Πλαπούτας και ο  Γεωργάκης Πλαπούτας, στις 15 Μάη του 1786, καθώς και τ' άλλα αδέλφια του. Εκεί 600 Τουρκαλβανοί από το Λάλα, πολιόρκησαν το Θ. Κολοκοτρώνη στις 7 Μάρτη του 1804. Ο Κολοκοτρώνης μετά από ημερήσια μάχη έφυγε τη νύχτα στα βουνά. Ο αδελφός του Δημήτρη Πλαπούτα, Γεωργάκης Πλαπούτας πέθανε ηρωικά στην πολιορκία του Λάλα. Εκεί γεννήθηκε ο καπετάνιος Τζιραλής κι έδρασαν όλοι οι μεγάλοι κλεφτοκαπεταναίοι της εποχής, όπως Πλαπουταίοι, Κολοκοτρωναίοι κ.λ.π.
Ο Δημήτρης Πλαπούτας, (Παλούμπα Αρκαδίας, 15 Μαΐου 1786 - Παλούμπα, 27 Ιουλίου 1864) ήταν Στρατηγός, Βουλευτής Καρύταινας (1844-1847), Γερουσιαστής (1847-1862), Επίτιμος Υπασπιστής της Α.Μ. Βασιλιά Όθων, Έλληνας αγωνιστής της ελληνικής επανάστασης και επικεφαλής του αγώνα στην Αρκαδία μαζί με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη.

Το χωριό πυρπολήθηκε τρεις φορές από τους Τούρκους πριν από την επανάσταση του 1821. Εκτός των άλλων δεινών όμως, το 1823, και όταν ο απελευθερωτικός αγώνας βρισκόταν στο πιο κρίσιμο στάδιο, το χωριό δέχτηκε και την επίθεση των Δεληγιανναίων. Ανάμεσα στους Δεληγιανναίους και τους Πλαπουταίους, καθώς και το γαμπρό των τελευταίων Τζιραλή, είχε αναπτυχθεί μια έχθρα από το 1818, όταν ο Δημήτρης Πλαπούτας θεωρήθηκε υπαίτιος για ένα αιματηρό επεισόδιο στην Αλωνίσταινα. Κατά την επίθεση οι Δεληγιανναίοι σκότωσαν τον Τζιραλή, πήραν σαν τρόπαιο τα όπλα του και τη φορεσιά του και ταπείνωσαν την νεόνυμφη χήρα του Βασίλω που ήταν κόρη του Γεωργάκη Πλαπούτα, κόβοντάς της τα μισά μαλλιά (τη μια πλεξούδα), παίρνοντάς της τα χρυσά φλουριά που φορούσε στο λαιμό και αναγκαζοντάς την σε αυτοτραυματισμό με το μαχαίρι του άντρα της. Λίγο αργότερα ο Δημήτριος Πλαπούτας θα έβρισκε τα μαλλιά της Βασίλως σε κάποιο σπίτι της Άκοβας και θα σκότωνε το δράστη.

Πύργος της οικογένειας Πλαπούτα

Ο Πύργος της οικογένειας Πλαπούτα, όπου θεμελιώθηκε περίπου το 1760, στον οποίο έζησε ο Δημήτρης Πλαπούτας με τη Στεκούλα Κολοκοτρώνη, μέχρι το θάνατο του το 1864. Ο Πύργος αποτελεί σύμβολο για την προεπαναστική και επαναστατική δραση της Πελοποννήσου καθώς  πραγματοποιούνταν συναντήσεις του Θ.Κολοκορώνη με τον Δ.Πλαπούτα και άλλων προσωπικοτήτων για το στρατηγικό σχεδιασμό της Γορτυνιακής και μετέπειτα Πελοποννησιακής Επαναστάσης, επιπλέον ο αργότερα ο Όθων της Ελλάδας επισκεπτόταν συχνά τον Γερουσιαστή Δ.Πλαπούτα στο Πύργο του.Το 2014  τα έργα αποκατάστασης του Πύργου εντάχθηκαν σε Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα για  δημιουργία Μουσείου Στρατηγού Δ.Πλαπούτα και Αγωνιστών, αίθουσας Συνεδρίων και Ιστορική Βιβλιοθήκη.

Ι. Ναός του Αγ. Γεωργίου στου Παλούμπα

Ο ιστορικός Ναός του Αγ. Γεωργίου είναι κτίσμα του 1805 και το αξιόλογο τέμπλο της χρονολογείται από την εποχή του Όθωνα. Εκεί πραγματοποιήθηκε η πρώτη δοξολογία για την έναρξη της Επανάστασης στην περιοχή της Ηραίας, με πρωτοστάτη τον Κόλλιας Πλαπούτας και τους δυο γιούς τους, Δημήτρης Πλαπούτας και Γεωργάκης Πλαπούτας. Ο Μητροπολιτικός Ναός καταστράφηκε ολοσχερώς από πυρκαγιά το 2005, χάρις όμως σε πρωτοβουλία του τοπικού συλλόγου και των φορέων οι ζημιές αποκαταστάθηκαν.

Ακρόπολη Λενικού

Νοτιοδυτικά της πλατείας του χωριού σώζονται υπολείμματα της Ακρόπολης των Μελαινών, αρχαίας αρκαδικής κώμης. Οι Αρχαίες Μελαινές ήταν ένας από τους εννέα δήμους της αρχαίας Ηραίας, οι οποίοι ήταν χτισμένοι στην δεξιά παραποτάμια κοιλάδα του Αλφειού. Η ακρόπολη ήταν χτισμένη σε ύψωμα και αποτελούσε το αμυντικό κέντρο της αρχαίας Ηραίας.Ο Παυσανίας στα Αρκαδικά περιγράφει τις αρχαίες Μελαινές ήδη σε παρακμή.

Ναοί και μονές

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου Λενικού είναι κτισμένος στην ακρόπολη αρχαίας πόλης και μάλιστα με υλικά αρχαϊκής εποχής. Επίσης ο Άγιος Αθανάσιος θεμελίωθηκε δυτικά της πλατείας του χωριού το 1843, στο παλαιό κοιμητήριο και ο Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου θεμελιώνεται το 1895 στο Παλούμπα, και γιορτάζει στις 15 Αυγούστου.
Στην ευρύτερη περιοχή σημαντικά αξιοθέατα είναι η παλαιά και νέα Μονή Φιλοσόφου καθώς και η Μονή Προδρόμου που βρίσκονται στο εσωτερικό του φαραγγιού του Λούσιου.

Ι. Μονή Φιλοσόφου

Η μονή βρίσκεται κοντά στη Δημητσάνα πάνω στο φράγμα του ποταμού Λούσιου. Πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά μοναστήρια της χώρας μας με πλούσια ιστορία. Αποτελείται από δύο συγκροτήματα, την Παλαιά και την Νέα Μονή. Η Παλαιά Μονή ιδρύθηκε σύμφωνα με την παράδοση το 963 μ.Χ. και είναι ένα από τα παλαιότερα Μοναστήρια όλης της Πελοποννήσου. Είναι σφηνωμένη πάνω ση ρίζα ενός κατακόρυφου βράχου, όπου σχηματίζεται μια στενή κοιλότητα, σε ύψος 200μ. από την κοίτη του ποταμού Λούσιου. Από αυτήν σήμερα σώζεται μόνο το καθολικό της καθώς και ερείπια κελιών της.
Η Νέα Μονή Φιλοσόφου βρίσκεται 500 μέτρα βορειότερα από την Παλαιά και είναι κρεμασμένη πάνω σε ένα πανύψηλο και απότομο βράχο. Η Νέα Μονή ιδρύθηκε το 1691 από τους πατέρες της παλαιάς μονής. Σήμερα στην Μονή, που αποτελεί Μετόχι της Ι. Μ. Προδρόμου, διατηρούνται σε καλή κατάσταση ο πύργος που διαμένουν μοναχοί καθώς και το καθολικό της που είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Η Ι. Μονή Φιλοσόφου δεν αποτελούσε ένα απλό ασκητήριο, αλλά ήταν σημαντικό κέντρο που καλλιεργείτο η ελληνική και χριστιανική παιδεία. Γι’ αυτό είναι γνωστή και ως «Κρυφό Σχολειό» γιατί σύμφωνα με την παράδοση εκεί λειτουργούσε σχολείο στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, που εξελίχτηκε στην ονομαστή Σχολή Δημητσάνας στην Νέα Μονή. Η Σχολή αυτή, που υπήρξε η μοναδική ελληνική Σχολή σε όλη την Πελοπόννησο και διαπαιδαγώγησε πλήθος κληρικών και δασκάλων, μεταφέρθηκε το 1764 στη Δημητσάνα. Η Ι. Μονή εορτάζει στις 23 Αυγούστου.

Ι. Μονή Προδρόμου

Βρίσκεται σε μικρή απόσταση από τη Στεμνίτσα και εντυπωσιάζει τον επισκέπτη για το γεγονός ότι είναι κυριολεκτικά κρεμασμένη πάνω σε ένα απότομο βράχο, στην αριστερή πλευρά της χαράδρας του Λουσίου ποταμού. Από το 12οαιώνα ήκμασαν στην περιοχή πολλά ασκηταριά με σπουδαιότερο αυτό του Τιμίου Προδρόμου. Η Μονή αυτή ως κοινόβιο Μοναστήρι έγινε περίπου τον 16ο αιώνα από την συνένωση των ασκηταριών.
Η Μονή γνώρισε μεγάλη ακμή στα χρόνια της Τουρκοκρατίας καθώς αποτέλεσε σημαντικό καταφύγιο των κατοίκων, κέντρο ανεφοδιασμού, νοσοκομείο, αλλά και ορμητήριο πολλών οπλαρχηγών όπως του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη.
Από το σημείο αυτό η θέα προς τη χαράδρα είναι μαγευτική. Ο επισκέπτης μπορεί να διακρίνει στην απέναντι πλευρά πάνω σε απόκρημνους βράχους ασκηταριά, κρυψώνες, αλλά και τη Μονή Φιλοσόφου και το Κρυφό Σχολείο. Παράλληλα υπάρχει και μονοπάτι που οδηγεί στην κοίτη του Λουσίου Ποταμού.
Η Ι. Μονή εορτάζει στις 29 Αυγούστου, όπως επίσης και στις 17 Μαϊου, εορτή του Αγίου Αθανασίου Χριστιανουπόλεως, Προστάτη των Γορτυνίων, το Ιερό Λείψανο του οποίου φυλάσσεται στον εκεί ομώνυμο Ναό.