Γεωγραφία

Γενικά στοιχεία

Η Γεωγραφία είναι πολύ περισσότερη από μία χαρτογράφηση και μελέτη χαρτογραφημάτων, με παράθεση των 'ακρωτηρίων και κολπίσκων'. Δεν διερευνά μόνο τι είναι και πού βρίσκεται στη Γη, αλλά επίσης και το γιατί βρίσκεται εκεί και όχι κάπου αλλού, αυτό που μερικές φορές αποκαλείται και «τοποθεσία του χώρου». Μελετά αυτό με γνώμονα εάν η αιτία είναι φυσική ή ανθρωπογόνος. Επίσης, μελετά και τις συνέπειες που προκύπτουν από αυτές τις διαφορές.
Όπως ο Ουίλιαμ Χιουζ (William Hughes) - που δίδασκε τη γεωγραφία των Ιερών Τόπων στους μαθητές της Θεολογίας στο Βασιλικό Κολλέγιο του Λονδίνου (King's College London) - το έθεσε σε μία προσφώνηση το 1863: «Η απλή ονομασία χωρών δεν είναι γεωγραφία. Το να ξέρεις από στήθους ένα γεωγραφικό λεξικό δεν κάνει κάποιον, από μόνο του, γεωγράφο. Η γεωγραφία έχει υψηλότερες βλέψεις από αυτές: αναζητά την ταξινόμηση φαινομένων (ομοίως του φυσικού και πολιτικού κόσμου στο βαθμό που διερευνά τον δεύτερο) ούτως ώστε να συγκρίνει, να γενικεύσει, να περάσει από τις επιπτώσεις στα αίτια και κάνοντάς το αυτό να ανακαλύψει τους σημαντικούς νόμους της φύσης και να επισημάνει την επιρροή τους στον άνθρωπο. Με μια λέξη, η γεωγραφία είναι επιστήμη, όχι απλών ονομάτων, αλλά επιχειρημάτων και λογικής, αιτιών και επιπτώσεων».

Σειρά διεργασιών

Ο ουσιαστικός ρόλος της Γεωγραφίας αρχίζει αναμφίβολα με την καταγραφή και περιγραφή των γεωγραφικών στοιχείων ενός τόπου, ή μιας περιοχής (ποτάμια, βουνά, κόλποι κ.λπ.) και στη συνέχεια την κατανόηση των προτύπων σχημάτων (patterns) που δημιουργούν αυτά γενικά στο χώρο καθορίζοντας συγχρόνως τα δίκτυα (συστήματα αναφοράς) που συνδέουν αυτά. Στη συνέχεια προσδιορίζονται οι διεργασίες που προκάλεσαν αυτά, καθώς και τις αιτίες που συνεχίζουν να επιδρούν και να αλλάζουν αυτά. Τα παραπάνω πρότυπα σχήματα εξετάζονται κατά τη συνάφεια που παρουσιάζουν μεταξύ τους προκειμένου έτσι ν΄ αποδοθεί σωστά η πραγματική εικόνα και σε κάποιον που δεν έχει επισκεφθεί τον αυτό χώρο.
Για παράδειγμα η γεωγραφική θέση και περιγραφή μιας πόλης εξετάζεται στο γενικότερο πλαίσιο της περιφέρειας που βρίσκεται, της χώρας που ανήκει, στο πλαίσιο της ηπείρου που περιλαμβάνεται και κατ΄ επέκταση στον παγκόσμιο γεωγραφικό χάρτη.
Κύριο στοιχείο στη πρόοδο και κατανόηση του τεράστιου αυτού επιστημονικού πεδίου είναι η σαφήνεια των γεωγράφων που θα πρέπει να τους διακρίνει, η αντικειμενική παρατήρηση και η πληρότητα της ερμηνείας των δεδομένων.

Βασική διάκριση

Η Γεωγραφία αν και φαίνεται ως μία ενιαία επιστήμη στη πράξη εφαρμόζονται δύο τρόποι προσέγγισης του προβλήματος – σκοπού.
 
Ο πρώτος τρόπος είναι η γεωγραφική εξέταση του χώρου κατά τμήματα ή περιφέρειες όπου τότε γίνεται αναφορά για «γεωγραφία περιοχών», ή περιφερειών (regional geography).
Ο δεύτερος τρόπος είναι η ομαδοποίηση των γεωγραφικών δεδομένων ενός τόπου, σύμφωνα με ορισμένους συνδυασμούς που δημιουργούν πρότυπα σχήματα του χώρου, όπου τότε γίνεται αναφορά για «συστηματική γεωγραφία» (systematic geography).

Ιστορία της Γεωγραφίας

Οι πρώτες έννοιες της Γεωγραφίας αποκαλύπτονται στην Ελληνική Μυθολογία όπου οι πολύ πρώιμες παρατηρήσεις των γεωλογικών αναστατώσεων και των επακόλουθων διαμορφώσεων, τουλάχιστον του αρχαίου ελλαδικού χώρου, διαμορφώνονται ως μυθολογικές ανθρωπόμορφες έννοιες και μυθικές δραστηριότητες αυτών. Ασφαλώς και από την άποψη αυτή ο Ησίοδος αλλά και ο Όμηρος θα πρέπει να θεωρούνται οι πρώτοι γεωγράφοι. Αλλά και στην αρχαία Βαβυλώνα και την Αίγυπτο οι πρώτες γεωγραφικές αναφορές χαρακτηρίζονται ως τοπογραφία περιοχών που εξαφανίζονται από πλημμύρες.

Αρχαίοι  Έλληνες γεωγράφοι

Η γεωγραφία έφτασε σε πολύ μεγάλη ακμή στον ελληνικό κόσμο (Ιστορία της ανθρωπότητας, 1970), οι Έλληνες είχαν ακριβή εικόνα της περιοχής της Μεσογείου. Ο Όμηρος στην Ιλιάδα μας δίνει λεπτομερή περιγραφή τόσο των Ελλήνων όσο και των συμμάχων των Τρώων. Πριν από το 500 π.Χ. ο Ηρόδοτος αναφέρει τον Κωλαίο από την Σάμο ότι επισκέφτηκε εγκαταλελειμμένους εμπορικούς σταθμούς στην Ισπανία. Ο ίδιος συγγραφέας αναφέρει ότι ο τύραννος της Μιλήτου, Αρισταγόρας κατείχε μιαν ορειχάλκινη πλάκα που πάνω της απεικονίζονταν ξηρές και θάλασσες. (Ιστορία της ανθρωπότητας, 1970).
Ο πρώτος συγγραφέας που στο έργο του έχουμε γεωγραφικές περιγραφές είναι ο ποιητής Όμηρος, στα ποιήματα του Ιλιάδα και Οδύσσεια περιγράφει τόπους, φυσικά φαινόμενα και ανθρώπους (Λεοντίδου, 2011). Κέντρο του κόσμου του Ομήρου είναι ο Όλυμπος, η κατοικία των θεών. Τα τοπωνύμια που χρησιμοποιεί ο  Όμηρος είναι γνωστά αλλά δύσκολα προσδιορίσιμα λόγω των αλλαγών που έχουν επέλθει με την πάροδο του χρόνου στην μορφολογία του εδάφους (Λεοντίδου, 2011). Ο Όμηρος για πολλούς από τους αρχαίους συγγραφείς όπως ο Ερατοσθένης, ο Στράβων κ.α θεωρείται ο εισηγητής της γεωγραφίας σε κάθε περίπτωση όμως ο Όμηρος ήταν περισσότερο ποιητής παρά γεωγράφος (Λεοντίδου, 2011).
Αν η γεωγραφία είχε εισαχθεί από την εποχή του Ομήρου αναβαθμίστηκε σε επιστήμη την εποχή των Ιώνων φιλοσόφων. Αυτοί υπήρξαν οι πρώτοι που αντιλήφθηκαν το σχήμα της Γης και τη σχέση της με τον ήλιο και τα άλλα ουράνια σώματα. Οι φιλόσοφοι Θαλής, Αναξίμανδρος και Εκαταίος έδωσαν νόημα στη λέξη γεωγραφία, ο πρώτος μίλησε για την σφαιρικότητα της Γης, ο δεύτερος έφτιαξε το πρώτο πίνακα του τότε γνωστού κόσμου ενώ ο τρίτος συνέγραψε το πρώτο γεωγραφικό έργο για την Ευρώπη και την Ασία (Λεοντίδου, 2011).
Στη Σάμο, που την εποχή εκείνη πρέπει να θεωρείται σαν μέρος της Ιωνίας, ο Αρίσταρχος ανακάλυψε το ηλιοκεντρικό σύστημα δυο χιλιάδες χρόνια πριν τον Κοπέρνικο. Ο εν λόγω φιλόσοφος είχε θητεύσει στη σχολή του Αριστοτέλη στην Αθήνα, από τα πολλά έργα που είχε συγγράψει διασώζονται ελάχιστα αποσπάσματα, διατύπωσε πάντως με σαφήνεια ότι η Γη περιστρέφεται γύρω από τον ήλιο με αποτέλεσμα να κατηγορηθεί για ασέβεια. Η έλλειψη μεγάλου μέρους του έργου, παρότι επαναστατικού για την εποχή του, δεν του έδωσε την αναγνώριση που πιθανόν να του ανήκε (Λεοντίδου, 2011).
Ο Μέγας Αλέξανδρος επίσης ενδιαφέρθηκε για την ανάπτυξη της γεωγραφίας σαν μέσο για την καλύτερη διοίκηση της αυτοκρατορίας του, στο επιτελείο των επιστημόνων που τον ακολούθησε στις εκστρατείες του περιλαμβάνονταν πολλοί γεωγράφοι και τοπογράφοι οι επονομαζόμενοι «βηματιστές» (Λεοντίδου, 2011). Ο Αλέξανδρος διέταξε και μια σειρά εξερευνητικών αποστολών σε μέρη εντός και εκτός της αυτοκρατορίας του ενώ ίδρυσε και πολλές πόλεις σε κομβικά γεωγραφικά σημεία της επικράτειας του.
Η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, πόλη που ίδρυσε ο Μέγας Αλέξανδρος, ήταν η πόλη διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της γεωγραφία κατά την ύστερη αρχαιότητα. Στην πόλη αυτή, με την σπουδαία βιβλιοθήκη, έδρασαν πολλοί επιστήμονες που ώθησαν την γεωγραφία σε πρωτόγνωρα επίπεδα. Πρώτος απ΄ όλους ο Ερατοσθένης. Ο άνθρωπος που του οφείλει το όνομα της η επιστήμη της γεωγραφίας. Ο Ερατοσθένης, ποιητής, μαθηματικός, φιλόσοφος, υπήρξε επικεφαλής στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας. Συνέγραψε ένα βιβλίο με τον τίτλο Γεωγραφικά και  υπολόγισε με σχετική ακρίβεια την περίμετρο της Γης, ενώ κατασκεύασε τον πρώτο πραγματικό χάρτη (Λεοντίδου, 2011).
Την σκυτάλη πήραν οι Στράβων και Κλαύδιος Πτολεμαίος. Ο Στράβων στις αρχές της 1ης χιλιετίας μ.Χ. συνέγραψε το έργο του με τίτλο Γεωγραφικά,  το έργο παρότι στηρίχθηκε κατά κύριο λόγο σε περιγραφές, εντούτοις προσπάθησε να εξηγήσει τις πολιτιστικές διαφορές των ανθρώπων τα ήθη και έθιμα τους καθώς και τα συστήματα διακυβέρνησής τους (Λεοντίδου, 2011).
Ο Ελληνικός πολιτισμός είναι ο πρώτος πολιτισμός που ενεργά εξερεύνησε τη Γεωγραφία ως επιστήμη και φιλοσοφία, με κύριους συντελεστές τους Θαλή τον Μιλήσιο, Ηρόδοτο, Ερατοσθένη, Ίππαρχο, Αριστοτέλη, Δικαίαρχο τον Μεσσηνό, Στράβωνα και Πτολεμαίο. Η χαρτογράφηση από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατά τη διάρκεια των εξερευνήσεων τους πρόσθεσε νέες τεχνικές στη Γεωγραφία(*). Μία από τις τεχνικές είναι ο περίπλους: η περιγραφή λιμανιών και της στεριάς που ένας ναύτης θα συναντούσε στη διάρκεια του ταξιδιού κατά τη στεριά.
(*). Με τον τίτλο "Γεωγραφία" φέρεται σειρά διαφόρων ιστορικών βιβλίων που ασχολούνται με το θέμα, όπως το αξιόλογο «Geographia» από τον Κλαύδιο Πτολεμαίο (2ος αιώνας μ.Χ.).
Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα Άραβες όπως οι Idrisi, Ibn Battuta και Ιμπν Χαλντούν διατήρησαν τις ελληνικές και ρωμαϊκές τεχνικές και δημιούργησαν δικές τους.