Φαναγορία

Αποικία

Η πόλη ιδρύθηκε το 540 π.Χ. και ιδρυτής της φέρεται να υπήρξε ο Φαναγόρας, αρχηγός της αποστολής η οποία έφυγε από την Τέω στα παράλια της Λυδίας υπό την καταδίωξη των Περσών, ωστόσο εξίσου πιθανό είναι πως πρόκειται για αποικία των Αβδήρων οι κάτοικοι των οποίων προέρχονταν επίσης από την Τέω. Η αποικία βρισκόταν σε νησί (σημερινό Ταμάν) το οποίο σχηματιζόταν από το κύριο ρεύμα του ποταμού Αντιχίτη ή Υπανίτη (Κουμπάν) ο οποίος διαχέονταν στον Εύξεινο Πόντο, και ένα μικρότερο ρεύμα το οποίο κατέληγε στην Μαιώτιδα λίμνη. Το τμήμα του Αντιχίτη προς Εύξεινο Πόντο σχημάτιζε μια μικρή λίμνη η οποία κατά τους αρχαίους χρόνους ήταν γνωστή ως Κοροκονδαμίτις κατά τον Στράβωνα (Κουμπανσκόι Λιμάν), και στα αριστερά της λίμνης αυτής βρισκόταν η Φαναγόρεια.

Βασίλειο του Βοσπόρου

Η συμμαχία της πόλης με το Παντικάπαιο και τις υπόλοιπες γειτονικές ελληνικές αποικίες δημιούργησε το βασίλειο του Βοσπόρου. Από το 480 π.Χ. η πόλη ανήκε στον οίκο των Αρχαιανακτιδών ωστόσο διατηρούσε την ανεξαρτησία της όπως μαρτυρείτε από τα επιγραφικά στοιχεία των τίτλων των αρχόντων της. Εκτείνονταν σε 2 επίπεδα, με συνολική έκταση 37 εκταρίων σύμφωνα με παλαιότερες εκτιμήσεις και έως και 65 εκταρίων σύμφωνα με νεώτερες. Στο χαμηλότερο επίπεδο βρισκόταν το κέντρο της πόλης και στο υψηλότερο η οχυρωμένη ακρόπολη. Γνώρισε την μεγαλύτερη ακμή της κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. καθώς διασώζονται ίχνη από λιθόστρωτους δρόμους, πηγάδια, σωληνώσεις, υπόγεια σε οικίες, και επιστεγασμένα σπίτια με κεραμίδια, ενώ έχουν επίσης ανακαλυφθεί ίχνη από το γυμνάσιο της πόλης χρονολογούμενο τον 3ο αιώνα π.Χ.
Το πιο εντυπωσιακό κτίσμα στην πόλη φέρεται να ήταν ο ναός της Αφροδίτης ο οποίος ήταν γνωστός ως Ἀπάτουρος, καθώς σύμφωνα με την παράδοση όταν επιτέθηκαν οι Γίγαντες στην θεά αυτή ζήτησε την βοήθεια του Ηρακλή τον οποίο είχε κρύψει, και αυτός κρυμμένος όπως ήταν τους φόνευε έναν έναν ως δολοφονεῖν ἐξ ἀπάτης και έτσι προέκυψε η επωνυμία Ἀπάτουρος. Σύμφωνα με διασωζόμενη επιγραφή ο ναός επισκευάστηκε από τον Σαυρομάτη έναν από τους βασιλείς του Βοσπόρου.
Περίοδος αναταραχής υπήρξε η εμφάνιση του οίκου των Σπαρτoκιδών οι οποίοι ανέτρεψαν τους Αρχαιανακτίδες κατά το 480-470 π.Χ., σύμφωνα με αρχαιολογικά ευρήματα τα οποία δείχνουν πως σημαντικό τμήμα της πόλης καταστράφηκε κατά την περίοδο εκείνη κατά την περίοδο μεγάλων συγκρούσεων και πυρκαγιάς, κάτι που συμπίπτει με παρόμοιες καταστροφές κατά την ίδια περίοδο στις άλλες πόλεις της ευρύτερης περιοχής. Η ευημερία της πόλης φαίνεται πως επανήλθε κατόπιν και ανέπτυξε σημαντική εμπορική δραστηριότητα τόσο με τις ελληνικές πόλεις στον κύριο ελλαδικό χώρο όσο και με την ασιατική ενδοχώρα έως τα Ουράλια όρη.

Βασίλειο του Πόντου

Κατόπιν από τον 1ο αιώνα π.Χ. και έπειτα η Φαναγορία έγινε τμήμα του βασιλείου του Πόντου. Κατά την βασιλεία του Μιθριδάτη ΣΤ´ του Μέγα, η πόλη υποστήριξε τους Ρωμαίους κατά τον Γ´ Μιθριδατικό πόλεμο και υπήρξε η τοποθεσία όπου τον ανέτρεψε, καθώς ο Μιθριδάτης μαζί με τους γιούς του ήταν οχυρωμένος στο φρούριο της πόλης και τελικά αναγκάστηκε να παραδοθεί. Για κάποιο χρονικό διάστημα η πόλη μετονομάστηκε σε Αγριππεία προς τιμή του Μάρκου Βιψάνιου Αγρίππα ο οποίος ήταν θετός γιος του καίσαρα Οκταβιανού Αυγούστου.
Η πόλη καταστράφηκε τον 4ο αιώνα μετά από επιδρομές των Ούνων, με την κατάλυση αυτή να αποτελεί το τέλος της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας.

Μετέπειτα

Η πόλη ξανακτίστηκε και εξελίχθηκε σε ένα από τα κέντρα διοίκησης των Χαζάρων, ενώ στην πόλη είχε εξοριστεί ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ιουστινιανός Β´ κατά τις περιόδους 685-695 και 705-711.
Από τον 7ο αιώνα έως τον 8ο, η πόλη έγινε η πρωτεύουσα της Μεγάλης Βουλγαρίας των Βουλγάρων υπό τους Κούβρατο και μετέπειτα Ασπαρούχ, οι οποίοι μετέπειτα κατέβηκαν νοτιότερα προς την χερσόνησο των Βαλκανίων στην ευρύτερη τοποθεσία της σημερινής Βουλγαρίας.

Αρχαιολογικές έρευνες

Κατά τον 18ο αιώνα η θέση της πόλης εξακριβώθηκε επακριβώς, με την ανακάλυψη μαρμάρινων αναθηματικών βάσεων αγαλμάτων με αφιερώματα προς την Αφροδίτη. Η αρχαιολογική εξερεύνηση του χώρου ξεκίνησε το 1822, όταν ανακαλύφθηκαν χρυσά και αργυρά αντικείμενα τα οποία διαμοιράστηκαν μεταξύ των στρατιωτών που συμμετείχαν στις ανασκαφές. Πολλά από τα υπόλοιπα αρχαία αντικείμενα της πόλης μεταφέρθηκαν στην γειτονική Ερμώνασσα (Τμουταρακάν) κατά την περίοδο της ίδρυσης του εκεί ρωσικού φρουρίου, ενώ κάποια μεταφέρθηκαν στα μουσεία Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης και Πούσκιν στην Μόσχα.Δεν κτίστηκε κανένα κτήριο επί της αρχαίας πόλης ενώ περίπου το 1/3 της βρίσκεται πλέον βυθισμένο κάτω από την θάλασσα.
Έκτοτε στην περιοχή εξακολούθησαν να ανακαλύπτονται εκατοντάδες χιλιάδες αντικείμενα, όπως νομίσματα, κοσμήματα, εκμαγεία, αλιευτικά αγκίστρια, δεξαμενές κρασιού, τμήματα αγαλμάτων, κλίβανοι και μήτρες, καθώς και μεγάλος αριθμός τμημάτων αμφορέων, πιθαριών, ειδωλίων και λοιπών ειδών κεραμικής.
Το 2006 ανακαλύφθηκε μαρμάρινη επιγραφή η οποία έκανε αναφορά στην Υψικράτεια, σύζυγο του Μιθριδάτη ΣΤ´ Ευπάτωρα. Στην επιγραφή η Υψικράτεια αναφέρεται ως Υψικράτης (ΥΨΙΚΡΑΤΗΣΙ ΓΥΝΗ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΜΙΘΡΙΔΑΤΟΥ ΕΥΠΑΤΟΡΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΧΑΙΡΕ), κάτι που δικαιολογείται καθώς υπάρχουν αρχαίες αναφορές κατά τις οποίες ο ίδιος ο Μιθριδάτης αναφερόταν στην σύζυγο του με αρσενικό όνομα λόγω του ισχυρού πνευματικού σθένους και κουράγιου -παρομοίου με άντρα κατά τον Μιθριδάτη- που διέθετε.
Το 2011 την περιοχή επισκέφτηκε ο Ρώσος πρωθυπουργός (και πρώην/μετέπειτα πρόεδρος) Βλαντιμίρ Πούτιν, όπου κατά την κατάδυση του στον αρχαιολογικό χώρο βγήκε από την θάλασσα έχοντας ανακαλύψει 2 αρχαίους ελληνικούς αμφορείς. Μετά από μερικές ημέρες ο εκπρόσωπος τύπου του παραδέχτηκε πως οι αμφορείς είχαν ανακαλυφθεί μερικές ημέρες νωρίτερα από τους Ρώσους αρχαιολόγους της εκεί αρχαιολογικής αποστολής, και ανέφερε πως είχαν τοποθετηθεί σε εύκολα προσβάσιμο σημείο ως ευχάριστη έκπληξη για τον πρωθυπουργό κατά την κατάδυση του, κάτι που αποτέλεσε σημείο κριτικής ως προς την ευρύτερη σκοπιμότητα.
Κατά την διάρκεια υποθαλάσσιας έρευνας το 2014, ανακαλύφθηκε ορειχάλκινο έμβολο πολεμικού πλοίου το οποίο χρονολογείται στην εποχή του Μιθριδάτη ΣΤ´,σε πολύ κοντινή τοποθεσία από πλοίο της ίδιας εποχής το οποίο ανακαλύφθηκε το 2012 και θεωρείται πως ήταν διήρης.
Το 2016 ανακαλύφθηκε κομμάτι από στήλη με επιγραφή στην περσική γλώσσα που αναφέρεται στον βασιλιά Δαρείο Α´ και θεωρείται πως μεταφέρθηκε στην Φαναγορία από την Μίλητο όπου βρισκόταν αρχικά, με την επιγραφή να αφορά την καταστολή της Ιωνικής Επανάστασης από τους Πέρσες, ενώ η στήλη χρονολογείται στο πρώτο μισό του 5ου αιώνα π.Χ.
Κοντά στον αρχαιολογικό χώρο υπάρχουν επίσης σκυθικές στήλες Κούργκαν και νεκρόπολη.

Άλλα

Η νήσος Φαναγόρεια των νήσων Ζεντ στα ανοικτά της νήσου Λίβινγκστον στην Ανταρκτική, έχει πάρει την ονομασία της από την αρχική Φαναγόρεια.