Φαν Νόλι

Βιογραφία

Ο Φαν Νόλι γεννήθηκε το 1882 στο αλβανικό χωριό Ιμπρίκτεπε (αλβανικά: Qytezë‎) της Ανατολικής Θράκης (τότε τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) ως Θεοφάνης Στυλιανός Μαυρομάτης. Ήταν Αλβανός της Ανατολικής Ορθόδοξης πίστης. Καταγόταν από ορθόδοξη αλβανική κοινότητα, η οποία είχε διαφύγει κατά τις κοινωνικοπολιτικές αναταραχές (18ος αιώνας) από τη σημερινή νότια Αλβανία και εγκαταστάθηκε στη Θράκη σε περιοχές που είχαν ερημώσει λόγω προηγούμενων συγκρούσεων. Κατά τη διάρκεια της νεανικής του ηλικίας, ο Νόλι έλαβε την εκπαίδευσή του από τα ελληνικά δημοτικά και δευτεροβάθμια σχολεία. Ως νέος άντρας, ο Νόλι γύρισε όλη τη λεκάνη της Μεσογείου, μένοντας στην Αθήνα, στην Αλεξάνδρεια και στην Οδησσό και βγάζοντας τα προς το ζην ως ηθοποιός και μεταφραστής. Εκτός από τη γνώση της μητρικής αλβανικής γλώσσας, μιλούσε αρκετές γλώσσες όπως η ελληνική, η αγγλική, η γαλλική, η τουρκική και η αραβική. Όντας δάσκαλος στην Αθήνα, ο Νόλι πήγε στο εξωτερικό, στην Αίγυπτο το 1903 και εργάστηκε ως δάσκαλος στο ελληνικό σχολείο της Αλεξάνδρειας με το όνομα Θεοφάνης Μαυρομάτης ενώ δεν ασπαζόταν τα αλβανικά εθνικά αισθήματα. Αργότερα στο έργο του ως δασκάλου και στο αιγυπτιακό θέατρο, ο Νόλι αγκάλιασε τα αλβανικά εθνικά αισθήματα. Μέσα από τις επαφές του με το κίνημα των Αλβανών αποδήμων, έγινε ένθερμος υποστηρικτής του εθνικιστικού κινήματος της χώρας του και μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1906. Αρχικά εργάστηκε στο Μπάφαλο της Νέας Υόρκης, σε πριονιστήριο και στη συνέχεια μετακόμισε στη Βοστόνη της Μασαχουσέτης και εργάστηκε ως χειριστής μηχανήματος σφράγισης ετικετών σε δοχεία. Οι Νεότουρκοι (CUP) είχαν μια εχθρική αντιμετώπιση προς Αλβανούς ηγέτες όπως ο Φαν Νόλι, οι οποίοι ασκούσαν πολιτικές δραστηριότητες με τη βοήθεια εξωτερικών δυνάμεων.

Περιστατικό του Χάντσον

Στη Βοστώνη, ορισμένοι Αλβανοί Χριστιανοί ήταν μέλη της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία ήταν σθεναρά αντίθετη με τον αλβανικό εθνικιστικό σκοπό. Όταν ένας Ελληνορθόδοξος ιερέας αρνήθηκε να εκτελέσει τις ταφικές τελετές για τον Κριστάκ Ντισνίτσα, μέλος της Ορθόδοξης Αλβανικής κοινότητας από το Χάντσον της Μασαχουσέτης λόγω των εθνικιστικών του δραστηριοτήτων, ο Νόλι και μια ομάδα Αλβανών εθνικιστών στη Νέα Αγγλία δημιούργησαν την ανεξάρτητη Αλβανική Ορθόδοξη Εκκλησία. Ο Νόλι, ο πρώτος κληρικός του νέου ναού, χειροτονήθηκε ιερέας το 1908 από τον Αρχιεπίσκοπο Πλάτωνα (Ροζντεστβένσκι) της Ρωσικής Εκκλησίας στις Ηνωμένες Πολιτείες με αμφιλεγόμενη διαδικασία. Με τη δημιουργία μιας ανεξάρτητης εκκλησίας και τον Νόλι να μεταφράζει τη λειτουργία στα αλβανικά, ήλπιζε να μειώσει την ελληνική επιρροή στην εκκλησία και να αντιμετωπίσει τον ελληνικό αλυτρωτισμό. Ο Νόλι ήταν υποστηρικτής της αλβανικής ενότητας που θα υπερείχε τις μουσουλμανικές και χριστιανικές θρησκείες και θεωρούσε σημαντικό να ασκούνται αυτές οι θρησκείες στα αλβανικά και να στελεχώνονται από γηγενείς Αλβανούς κληρικούς και όχι αλλοδαπούς.

Πολιτικές και θρησκευτικές δραστηριότητες

Το 1908, ο Νόλι άρχισε τις σπουδές του στο Χάρβαρντ, λαμβάνοντας το πτυχίο του το 1912. Τον Απρίλιο του 1912 ιδρύθηκε η Βάτρα (Εστία) μια αλβανοαμερικανική οργάνωση διασποράς με τους Νόλι και Φαΐκ Κονίτσα να υπηρετούν ως επικεφαλής της και να υποστηρίζουν τον αλβανικό κοινωνικοπολιτικό αυτοπροσδιορισμό μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Επέστρεψε στην Ευρώπη για να προωθήσει την ανεξαρτησία της Αλβανίας, πατώντας στην Αλβανία για πρώτη φορά το 1913. Ο Νόλι επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, υπηρετώντας ως επικεφαλής της οργάνωσης Βάτρα της αλβανικής διασποράς. Οι διπλωματικές του προσπάθειες στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη Γενεύη κέρδισαν την υποστήριξη του Προέδρου Γούντροου Ουίλσον για μια ανεξάρτητη Αλβανία και, το 1920, απέφεραν τη νέα έδρα μέλους στη νεοσύστατη Κοινωνία των Εθνών. Μολονότι η Αλβανία είχε ήδη δηλώσει την ανεξαρτησία της το 1912, η προσχώρηση στην Κοινωνία των Εθνών παρείχε στη χώρα τη διεθνή αναγνώριση που απέτυχε να λάβει μέχρι τότε. 
Το 1921, ο Νόλι εισήλθε στο αλβανικό κοινοβούλιο ως εκπρόσωπος του φιλελεύθερου φιλοβρετανικού «Λαϊκού Κόμματος» (αλβανικά: Partia e Popullit‎), τον κυριότερο εκπρόσωπο του φιλελεύθερου κινήματος στη χώρα. Τα υπόλοιπα κόμματα ήταν το συντηρητικό φιλοϊταλικό «Προοδευτικό Κόμμα» (αλβανικά: Partia Përparimtare‎) το οποίο ιδρύθηκε από τον Μέχντι Φράσερι και βρισκόταν υπό την ηγεσία του Αχμέτ Ζόγου, και το «Λαϊκό Κόμμα» (αλβανικά: Partia Popullore‎) του Τζαφέρ Ούπι. Οι συντηρητικοί του Ζόγου κυριαρχούσαν στην πολιτική σκηνή. Το Συνέδριο του Μπεράτ το 1922 συγκλήθηκε για να θέσει επισήμως τις βάσεις της Αλβανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Σε αυτό ο Φαν Νόλι χειροτονήθηκε Επίσκοπος Κορυτσάς και αρχιεπίσκοπος πάσης Αλβανίας ενώ ο σχηματισμός της εκκλησίας θεωρούνταν σημαντικός για τη διατήρηση της εθνικής ενότητας της Αλβανίας.
Ο Νόλι υπηρέτησε για λίγο στη θέση του Υπουργού Εξωτερικών στην κυβέρνηση του Τζαφέρ Ούπι. Επρόκειτο για μια περίοδο έντονων αναταραχών στη χώρα μεταξύ των φιλελευθέρων και των συντηρητικών. Μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας εναντίον του Ζόγου, οι συντηρητικοί εκδικήθηκαν δολοφονώντας έναν άλλο δημοφιλή φιλελεύθερο πολιτικό, τον Αβνί Ρουστέμι. Η ομιλία του Νόλι στην κηδεία του Ρουστέμι ήταν τόσο δυναμική ώστε οι φιλελεύθεροι υποστηρικτές εξεγέρθηκαν εναντίον του Ζόγου και τον ανάγκασαν να διαφύγει στη Γιουγκοσλαβία (Μάρτιος 1924). Τον Ζόγου διαδέχθηκε για σύντομο διάστημα ο πεθερός του, Σεφτσέτ Βερλάτσι, και ο φιλελεύθερος πολιτικός Ιλίαζ Βριόνι. Ο Νόλι ονομάστηκε πρωθυπουργός και αντιβασιλέας στις 17 Ιουλίου 1924.

Πτώση και εξορία

Παρά τις προσπάθειές του να μεταρρυθμίσει τη χώρα, το «Πρόγραμμα Είκοσι Σημείων» του Νόλι ήταν μη δημοφιλές και η κυβέρνησή του ανατράπηκε από ομάδες πιστές στον Ζόγου την παραμονή των Χριστουγέννων εκείνης της χρονιάς. Δύο εβδομάδες αργότερα, ο Ζόγου επέστρεψε στην Αλβανία και ο Νόλι έχοντας καταδικαστεί σε θάνατο διέφυγε στην Ιταλία. 
Έχοντας επίγνωση της εύθραυστης θέσης του, ο Ζόγου έλαβε δραστικά μέτρα για να εδραιώσει την επαναφορά του στην εξουσία. Μέχρι το τέλος του χειμώνα, δολοφονήθηκαν δύο από τους βασικούς ηγέτες της αντιπολίτευσης, ο Μπαϊράμ Τσούρι και ο Λουίτζ Γκουρακούτσι, ενώ άλλοι φυλακίστηκαν. Ο Νόλι ίδρυσε την «Εθνική Επαναστατική Επιτροπή» (αλβανικά: Komiteti Nacional Revolucionar‎) γνωστή και ως KONARE στη Βιέννη. Η επιτροπή εξέδιδε το περιοδικό με τίτλο «Εθνική Ελευθερία» (αλβανικά: Liria Kombëtare‎). Μερικοί από τους πρώτους Αλβανούς κομμουνιστές, όπως ο Χαλίμ Τζέλο ή ο Ριζά Τσέροβα ξεκίνησαν τις εκδοτικές τους δραστηριότητες σε αυτό το περιοδικό. Η επιτροπή στόχευε στην ανατροπή του Ζόγου και των συνεργατών του και στην αποκατάσταση της δημοκρατίας. Παρά τις προσπάθειες, η πρόσβαση και η επιρροή της επιτροπής στην Αλβανία ήταν περιορισμένη. Με την παρέμβαση του Κονσταντίν Μποσνιάκου, ενός παλαιού κομμουνιστή και μέλους της KONARE, η οργάνωση έλαβε άνευ όρων χρηματοδοτική στήριξη από την Κομμουνιστική Διεθνή. Επίσης, ο Νόλι και ο Μποσνιάκου επέτρεψαν στα εξόριστα μέλη της Επιτροπής Εθνικής Άμυνας του Κοσσυφοπεδίου (που τέθηκαν εκτός νόμου από τον Ζόγου) να λάβουν την ίδια οικονομική υποστήριξη. 
Το 1928, η KONARE άλλαξε το όνομά της σε «Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης» (αλβανικά: Komiteti i Çlirimit Kombëtar‎). Εν τω μεταξύ, στην Αλβανία, μετά από τρία χρόνια δημοκρατικού καθεστώτος, το «Εθνικό Συμβούλιο» κήρυξε την Αλβανία Συνταγματική Μοναρχία και ο Αχμέτ Ζόγου έγινε βασιλιάς. Ο Νόλι επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1932 και σχημάτισε δημοκρατική αντιπολίτευση στον Ζόγου, ο οποίος από τότε είχε ανακηρυχθεί «βασιλιάς Ζογ Α΄». Στα επόμενα χρόνια, συνέχισε την εκπαίδευσή του, σπουδάζοντας και στη συνέχεια διδάσκοντας βυζαντινή μουσική και συνέχισε να αναπτύσσει και να προωθεί την αυτοκέφαλη Αλβανική Ορθόδοξη Εκκλησία την οποία είχε βοηθήσει στην ίδρυση της. Ενώ βρισκόταν στην εξορία, για σύντομο διάστημα συμμάχησε με τον βασιλιά Ζογ, ο οποίος έφυγε από την Αλβανία πριν από τους εισβάλλοντες Ιταλούς το 1939, αλλά δεν μπόρεσε να δημιουργήσει σταθερό μέτωπο κατα των δυνάμεων του Άξονα και του κομμουνισμού.
Μετά τον πόλεμο, ο Νόλι δημιούργησε ορισμένους δεσμούς με την κομμουνιστική κυβέρνηση του Ενβέρ Χότζα, η οποία κατέλαβε την εξουσία το 1944. Προσπάθησε ανεπιτυχώς να πείσει την αμερικανική κυβέρνηση να αναγνωρίσει το καθεστώς, αλλά οι αυξανόμενοι διωγμοί όλων των θρησκειών από τον Χότζα εμπόδισαν την εκκλησία του Νόλι να διατηρήσει δεσμούς με την ορθόδοξη ιεραρχία στην Αλβανία. Παρά την αντικληρική καμπή του καθεστώτος του Χότζα, ο διακαής αλβανικός εθνικισμός του Νόλι κίνησε την προσοχή του Ομοσπονδιακού Γραφείου Ερευνών των ΗΠΑ. Το γραφείο του FBI στη Βοστώνη έθεσε τον επίσκοπο υπό έρευνα για περισσότερο από μια δεκαετία χωρίς, όμως, κάποιο αποτέλεσμα. 
Το 1945, ο Φαν Σ. Νόλι έλαβε διδακτορικό δίπλωμα (Ph.D) στην ιστορία από το Πανεπιστήμιο της Βοστώνης γράφοντας διατριβή για τον Σκεντέρμπεη. Εν τω μεταξύ διεξήγαγε έρευνα στο Τμήμα Μουσικής του Πανεπιστημίου της Βοστώνης, δημοσιεύοντας βιογραφία του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν. Συνέθεσε επίσης συμφωνία με ένα μέρος με τίτλο Scanderbeg το 1947. Προς το τέλος της ζωής του, ο Νόλι αποσύρθηκε στο Φορτ Λόντερντεϊλ της Φλόριντα, όπου πέθανε το 1965. Ο κλάδος της Αλβανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας που ηγούνταν έγινε τελικά η Αλβανική Αρχιεπισκοπή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Αμερική.
Γράφοντας στο ημερολόγιό του, δύο ημέρες μετά το θάνατο του Νόλι, ο ηγέτης της Αλβανίας Ενβέρ Χότζα παρουσίασε την ανάλυση του έργου του Νόλι:
Όπως έχουμε πληροφορηθεί, ο Φαν Σ. Νόλι πέθανε από εγχείρηση που έγινε την περασμένη εβδομάδα, κατά την οποία, λόγω της ηλικίας του, δεν κατάφερε να επιβιώσει. Μια εγκεφαλική αιμορραγία προκάλεσε τον γρήγορο θάνατο. Ο Νόλι ήταν μια από τις εξέχουσες πολιτικές και λογοτεχνικές προσωπικότητες των αρχών του αιώνα. Ο ισολογισμός της ζωής του ήταν θετικός … Ο Φαν Νόλι πλέον απολαμβάνει μεγάλη δημοτικότητα στη χώρα μας, την οποία αξίζει ως λογοτέχνης μεταφραστής και κριτικός μουσικός. Ήταν εξέχων υποστηρικτής της αλβανικής γλώσσας. Τα πρωτότυπα έργα και μεταφράσεις του, ειδικά του Σαίξπηρ, του Ομάρ Καγιάμ και του Βιθέντε Μπλάσκο Ιμπάνιεθ, θα παραμείνουν αθάνατα. Αλλά ιδιαίτερα οι αντι-Ζογ, αντιφεουδαρχικές ελεγείες και ποιήματα είναι όμορφα κοσμήματα που έχουν εμπνεύσει και θα εμπνεύσουν τη νεολαία μας, ειδικά σε δημιουργικότητα. Ήταν επίσης σεβαστός ως ρεαλιστής πολιτικός, ως επαναστάτης δημοκράτης στην ιδεολογία και την πολιτική. Το Κόμμα εκτίμησε τη μορφή του Νόλι. Όπως αξίζει, είχαμε ένα πατριωτικό καθήκον να επισημάνουμε τα πραγματικά μεγάλα πλεονεκτήματα της στη λογοτεχνία, την ιστορία των τεχνών και τις αρετές και τις αδυναμίες του στην πολιτική. Νομίζω ότι θα καταβάλλουμε κάθε δυνατή προσπάθεια για να φέρουμε το σώμα του στην Αλβανία, καθώς αυτός ο διακεκριμένος γιος του λαού, ο επαναστάτης πατριώτης, αξίζει να ταφεί στην πατρίδα του, την οποία αγαπούσε και για την οποία αγωνίστηκε για όλη του τη ζωή.
—Enver Hoxha
Ο Φαν Σ. Νόλι απεικονίζεται στην εμπρόσθια όψη του αλβανικού τραπεζογραμματίου των 100 λεκ που εκδόθηκε το 1996. Ωστόσο, αυτό το τραπεζογραμμάτιο έχει πάψει να χρησιμοποιείται από τις 31 Δεκεμβρίου 2008.