Κόνδορας της Καλιφόρνιας

Συστηματική Ταξινομική

Ο κόνδορας της Καλιφόρνιας αποτελεί μονοτυπικό είδος εντός του γένους Gymnogyps, δηλαδή δεν περιλαμβάνει υποείδη.  Περιγράφηκε από τον Άγγλο φυσιοδίφη Τ. Σόου (George Shaw 1751-1813), το 1797, από το Μοντερέι της Καλιφόρνιας με την ονομασία, Vultur californianus.  Αργότερα, λόγω των ελαφρώς διαφορετικών χαρακτηριστικών του και της τάσης του να θανατώνει μικρά ζώα για να φάει,  «απέκτησε» το δικό του μονοτυπικό γένος Gymnogyps, από τον Γάλλο φυσιοδίφη Ρ. Λεσόν (René Primevère Lesson, 1794-1849), το 1842. 
Εν τούτοις, η συστηματική του θέση εντός της οικογενείας, όπως και των υπολοίπων έξι γυπών του Νέου Κόσμου, παραμένει ασαφής.  Παρόλο που, τόσο αυτοί (οικ. Καθαρτίδες), όσο και οι γύπες του Παλαιού Κόσμου (οικ. Αετίδες) είναι παρόμοιοι σε εμφάνιση και έχουν ανάλογους οικολογικούς θώκους, οι δύο ομάδες εξελίχθηκαν από διαφορετικούς προγόνους σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές, και δεν είναι στενά συνδεδεμένοι. Ακριβώς το πόσο διαφορετικές είναι οι δύο οικογένειες, επί του παρόντος βρίσκεται υπό συζήτηση, με ορισμένες παλαιότερες αναφορές να υποστηρίζουν ότι οι αμερικανικοί γύπες είναι πιο στενά συνδεδεμένοι με τους πελαργούς. 
Σε πιο πρόσφατες δημοσιεύσεις, είτε διατηρείται η θέση τους στα Αετόμορφα,  είτε τοποθετούνται στην «δική» τους τάξη, Καθαρτόμορφα (Cathartiformes).  Η Επιτροπή Ταξινόμησης Νοτίου Αμερικής (SACC) που ανήκει στην Αμερικανική Ορνιθολογική Ένωση (AOU), έχει «αφαιρέσει» τους γύπες του Νέου Κόσμου από τα Πελαργόμορφα (Ciconiiformes) και τους κατατάσσει στην ειδική κατηγορία incertae sedis, αλλά σημειώνει ότι μετακίνηση προς τα Ιερακόμορφα (Falconiformes) ή τα Καθαρτόμορφα (Cathartiformes) είναι δυνατή. 
Ωστόσο, σε αντίθεση με τον κόνδορα των Άνδεων, ο κόνδορας της Καλιφόρνιας είναι γνωστός από αρκετά απολιθώματα. Το γένος Gymnogyps αποτελεί παράδειγμα υπολειμματικής (απολιθωματικής) κατανομής (relict distribution). Κατά την διάρκεια της εποχής του Πλειστόκαινου, το γένος ήταν διαδεδομένο σε όλη την -τότε- Αμερική. Από απολιθώματα, έχουν περιγραφεί το Gymnogyps kofordi από την Φλόριντα του Πρώιμου Πλειστόκαινου και το Gymnogyps howardae από το Ύστερο Πλειστόκαινο στο Περού. 
Κάποιος κόνδορας που βρέθηκε στην Κούβα από το  Ύστερο Πλειστόκαινο, είχε αρχικά περιγραφεί ως Antillovultur varonai, αλλά έκτοτε έχει αναγνωριστεί ως ένα ακόμη μέλος του γένους Gymnogyps, το G. varonai. Μπορεί, μάλιστα, ακόμη και να υπήρξε υποείδος του κόνδορα της Καλιφόρνιας.  Επίσης, κάποια εποχή είχε ταξινομηθεί υπό το γένος Pseudogryphus. 
Ο αρτίγονος κόνδορας της Καλιφόρνιας, παρόλο που το εύρος κατανομής του συρρικνώθηκε σημαντικά κατά τη διάρκεια του Ολόκαινου, διέθετε ανέκαθεν έναν (1) μικρό και αμιγή πληθυσμό.  Ωστόσο, υπάρχει μια ύστερη «μορφή» του, από το Πλειστόκαινο που, μερικές φορές, θεωρείται ως παλαιοϋποείδος (palaeosubspecies), το Gymnogyps californianus amplus. Οι σύγχρονες υποθέσεις διίστανται σχετικά με την κατάταξη αυτής της «μορφής» ως χρονοείδος (chronospecies) ή ως το ξεχωριστό είδος Gymnogyps amplus.  Το συγκεκριμένο taxon εξαπλωνόταν κατά το μεγαλύτερο μέρος της ιστορικής επικρατείας του πτηνού, ακόμη και μέχρι την Φλόριντα, αλλά ήταν μεγαλύτερο, έχοντας περίπου το ίδιο βάρος με τον κόνδορα των Άνδεων και με ευρύτερο ράμφος.  Δεδομένου ότι το κλίμα άλλαξε κατά τη διάρκεια της τελευταίας εποχής των παγετώνων, το σύνολο του πληθυσμού έγινε μικρότερο, έως ότου εξελίχθηκε στο Gymnogyps californianus του σήμερα,  αν και πιο πρόσφατες μελέτες αμφισβητούν αυτή την θεωρία.

Ιστορική

Κατά την εποχή της έλευσης του ανθρώπου στην αμερικανική ήπειρο, ο κόνδορας της Καλιφόρνιας ήταν διαδεδομένος σε όλη την Βόρεια Αμερική. Μάλιστα, απολιθωμένα οστά από το ύστερο Πλειστόκαινο έχουν βρεθεί στο Cutler Fossil Site της Ν. Φλόριντας.  Όμως, οι κλιματικές αλλαγές που σχετίζονται με το τέλος της τελευταίας παγετώδους περιόδου και την εξαφάνιση των μεγάλων θηλαστικών του Πλειστοκαίνου οδήγησε σε περαιτέρω μείωση του εύρους και του πληθυσμού του. Πεντακόσια χρόνια πριν, ο κόνδορας της Καλιφόρνιας περιπλανιόταν σε όλες τις ΝΔ. ΗΠΑ και τη Δυτική Ακτή. Απολιθώματα που έχουν βρεθεί τεκμηριώνουν την ιστορική του κατανομή στην Αριζόνα,  τη Νεβάδα,  το Νέο Μεξικό  και το Τέξας.  Η εξερευνητική αποστολή των Λιούις και Κλαρκ (Lewis & Clark Expedition) των αρχών του 19ου αιώνα, αναφέρεται στην παρατήρηση και φωτογράφηση του Καλιφορνιανού κόνδορα κοντά στις εκβολές του ποταμού Κολούμπια.

Σημερινή

Μετά την εφαρμογή του προγράμματος επανένταξης σε άγρια κατάσταση, το είδος έχει επανεισαχθεί στην Β. Αριζόνα και την Ν. Γιούτα (συμπεριλαμβανομένης και της περιοχής του Γκραν Κάνυον (Grand Canyon) και του Εθνικού Πάρκου Ζάιον (Zion National Park)), στα παράκτια βουνά της Κ. και Ν. Καλιφόρνιας, και την Β. Μπάχα Καλιφόρνια (Baja California) στο Μεξικό.

Βιότοπος

Οι κόνδορες της Καλιφόρνιας, ζουν σε εκτεταμένες βραχώδεις περιοχές με θάμνους, κωνοφόρα δάση και σαβάνες με οξιές. Συχνά, αυτές βρίσκονται κοντά σε ορθοπλαγιές ή μεγάλα δέντρα, τα οποία χρησιμοποιούν ως θέσεις φωλιάσματος.  
Υπάρχουν δύο ειδικά καταφύγια της Καλιφόρνιας «αφιερωμένα» σε αυτό το πουλί, το Καταφύγιο Σίσκοκ (Sisquoc Condor Sanctuary) στο Σαν Ραφαέλ (San Rafael) και το Καταφύγιο Σέσπε (Sespe Condor Sanctuary) στον Εθνικό Δρυμό Λος Πάδρες (Los Padres National Forest). Οι περιοχές αυτές επιλέχθηκαν λόγω του ότι σε αυτές φώλιαζαν ανέκαθεν οι κόνδορες της Καλιφόρνιας.

Τροφή

Οι κόνδορες της Καλιφόρνιας που ζουν σε άγρια κατάσταση περιπλανώνται σε μεγάλες γεωγραφικές εκτάσεις και, συχνά, ταξιδεύουν μέχρι 250 χιλιόμετρα την ημέρα, προς αναζήτηση θνησιμαίων.  Θεωρείται ότι κατά τις απαρχές της  ύπαρξής του ως είδος, ο κόνδορας της Καλιφόρνιας τρεφόταν με τα θνησιμαία της μεγαπανίδας (megafauna), που έχει πλέον εκλείψει στη Βόρεια Αμερική.  Σήμερα, εξακολουθεί να προτιμά τα σφάγια μεγάλων θηλαστικών όπως είναι τα ελάφια, οι κατσίκες, τα πρόβατα, τα γαϊδούρια, τα άλογα, οι χοίροι, οι αρκούδες και τα βοοειδή. Εναλλακτικά, μπορούν να τρέφονται με τα σφάγια μικρότερων θηλαστικών, όπως κουνέλια, κογιότ, αλλά και υδρόβιων θηλαστιώνά, όπως είναι οι φάλαινες και θαλάσσια λιοντάρια της Καλιφόρνιας, αλλά και σολωμοί. Θνησιμαία πτηνών και ερπετών σπάνια τρώγονται. 
Δεδομένου ότι δεν διαθέτουν την αίσθηση της όσφρησης,  ο εντοπισμός των θνησιμαίων γίνεται είτε απ’ ευθείας με την όρασή τους, είτε ακολουθώντας άλλους «καθαριστές», όπως κορακοειδή και όρνεα. Μάλιστα, λόγω μικροτέρου μεγέθους, οι συγκεκριμένοι γύπες δεν μπορεί να τεμαχίσουν το σκληρό δέρμα των μεγάλων ζώων, κάτι που μπορούν να κάνουν οι κόνδορες της Καλιφόρνιας, οπότε το συγκεκριμένο ηθολογικό στοιχείο αποτελεί παράδειγμα αμοιβαίας εξάρτησης μεταξύ τους. Ακόμη και εάν υπάρχουν άλλα πτωματοφάγα πτηνά πάνω από το θήραμα, οι κόνδορες της Καλιφόρνιας είναι κυρίαρχοι απέναντί τους και σιτίζονται πρώτοι. Εξαίρεση αποτελούν οι αρκούδες, οι οποίες τους αγνοούν, και ο χρυσαετός, ο οποίος θα ανταγωνιστεί μαζί του πάνω από ένα σφάγιο. 
Οι κόνδορες της Καλιφόρνιας, στο φυσικό τους περιβάλλον δεν χρειάζεται να τρέφονται συνεχώς και, συχνά, μένουν για αρκετές ημέρες ημέρες -έως δύο εβδομάδες- χωρίς φαγητό.  Όταν όμως βρουν τροφή, καταβροχθίζουν μεγάλη ποσότητα –μέχρι 1,5 κιλό τη φορά.

Ηθολογία

Υπάρχει καλώς ανεπτυγμένη κοινωνική δομή στους κόνδορες, στο πλαίσιο των μεγάλων ομάδων, με τον ανταγωνισμό να καθορίζει «ιεραρχία», μέσω της γλώσσας του σώματος, της ανταγωνιστικής συμπεριφοράς παιχνιδιού, και των φωνητικών καλεσμάτων (vocalizations), ιδιαίτερα κατά την ώρα της σίτισης.  Γενικά, τα ώριμα αρσενικά τείνουν να βρίσκονται στην κορυφή της ιεραρχίας ενώ, στον αντίποδα, τα -μετά την διασπορά- ανώριμα αρσενικά τείνουν να βρίσκονται στο κάτω μέρος της κατάταξης. 
Οι κόνδορες της Καλιφόρνιας κουρνιάζουν σε ψηλές σχισμές ή ορθοπλαγιές για να αποφεύγουν χερσαίους θηρευτές. Οι θέσεις αυτές μπορεί επίσης να χρησιμεύσουν ως σημεία «κοινωνικών» επαφών, καθώς είναι σύνηθες, 2 ή περισσότερα πουλιά να κουρνιάζουν μαζί. Ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες και την πείνα που νοιώθει, ο κόνδορας μπορεί να περνά το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του σκαρφαλωμένος σε τέτοιες θέσεις.

Φωνή

Οι κόνδορες της Καλιφόρνιας δεν αρθρώνουν «πραγματικά» φωνητικά καλέσματα, παραγόμενα από την σύριγγα. Μπορούν, απλώς, να συρίζουν (hissing) ή να παράγουν ήχους από τα ρουθούνια τους, που ακούγονται μόνον από πολύ κοντά.

Τελετουργικό

Οι κόνδορες της Καλιφόρνιας αρχίζουν την αναζήτηση συντρόφου, όταν φθάνουν στη σεξουαλική ωριμότητα των έξι ετών. Για να προσελκύσει κάποιο θηλυκό, το αρσενικό εκτελεί κινήσεις επίδειξης, με το κεφάλι του να παίρνει έντονο κόκκινο χρώμα, ενώ «φουντώνει» τα μαύρα φτερά του περιλαιμίου του. Στη συνέχεια ανοίγει τις πτέρυγες και πλησιάζει σιγά-σιγά το θηλυκό. Αν εκείνο ανταποκριθεί σκύβοντας το κεφάλι της, οι κόνδορες γίνονται ζευγάρι για μια ζωή.

Προσδόκιμο ζωής

Όντας πτηνό που δεν έχει σημαντικούς φυσικούς θηρευτές στην ενήλικη ζωή, ενώ αναπτύσσεται αργά, ο κόνδορας της Καλιφόρνιαςείναι αρκετά μακρόβιος. Όμως, είναι αλήθεια ότι τα ποσοστά μακροζωίας και θνησιμότητας δεν είναι γνωστό να έχουν μελετηθεί εκτενώς στην άγρια φύση. Μερικές εκτιμήσεις για την διάρκεια ζωής των αγρίων πτηνών, δείχνουν ότι αυτή έχει υπερβεί το 50 χρόνια, φθάνοντας μέχρι τα 60 χρόνια, περίπου.

Απειλές

Στη σύγχρονη εποχή, διάφορα αίτια έχουν συμβάλει στην πτώση των πληθυσμών του Καλιφορνιανού κόνδορα. Το χαμηλό μέγεθος ωοτοκίας (ένας (1) νεοσσός ανά φωλιά), σε συνδυασμό με την προχωρημένη ηλικία απόκτησης σεξουαλικής ωριμότητας, κάνει το πουλί ευάλωτο. Οι σημαντικότερες απειλές υπήρξαν, ανέκαθεν, η λαθροθηρία,  η δηλητηρίαση από μόλυβδο (από την κατανάλωση σφαγίων που περιέχουν κυνηγετικά σκάγια),  η δηλητηρίαση με DDT,  τα ηλεκτροφόρα καλώδια, η συλλογή αβγών και η καταστροφή των οικοτόπων. Κατά τη διάρκεια του «Πυρετού του Χρυσού» (Gold Rush), στην Καλιφόρνια, μερικοί κόνδορες διετηρούντο ως κατοικίδια ζώα.  Η κύρια αιτία της θνησιμότητας στους νεοσσούς είναι η κατάποση απορριμμάτων με τα οποία τροφοδοτούνται από τους γονείς τους. 
Επιπροσθέτως, οι κτηνοτρόφοι βοοειδών παρατηρώντας κόνδορες να τρέφονται με νεκρά ζώα τους, υποθέτουν ότι τα πουλιά είναι υπεύθυνα για τον θάνατο των βοοειδών, κάτι που δεν ισχύει, αφού οι κόνδορες είναι ανίκανοι να θανατώσουν ζώα τέτοιων διαστάσεων. Αυτή η πλάνη οδήγησε στην εξαφάνισή τους σε ορισμένες περιοχές των δυτικών ΗΠΑ. Μάλιστα, αυτή η πεποίθηση ήταν τόσο βαθιά ριζωμένη, που η επαναφορά των κονδόρων στο Γκραν Κάνυον αμφισβητήθηκε από ορισμένους εκτροφείς βοοειδών. 
Τέλος, απρόσμενοι θάνατοι μεταξύ των πρόσφατων πληθυσμών οφείλονται σε μάχες με χρυσαετούς.  Από το 1994, οι κόνδορες σε αιχμαλωσία εκπαιδεύονται για να αποφεύγουν τα ηλεκτροφόρα καλώδια και τους ανθρώπους, με πολύ καλά αποτελέσματα, αφού, ο αριθμός των θανάτων που οφείλονται σε αυτά τα αίτια, έχει μειωθεί σε μεγάλο βαθμό.  Η δηλητηρίαση από μόλυβδο λόγω των κυνηγετικών σκαγίων, αποτελεί ιδιαίτερα μεγάλο πρόβλημα για τους κόνδορες, λόγω του εξαιρετικά ισχυρού πεπτικού τους συστήματος, κάτι που δεν είναι τόσο μεγάλο πρόβλημα για άλλους «καθαριστές» (scavengers), όπως τα όρνεα και τα κοράκια.  Το πρόβλημα αυτό έχει αντιμετωπιστεί στην Καλιφόρνια από το Νομοσχέδιο Διατήρησης του Κόνδορα Ρίντλεϊ-Τρι (Ridley-Tree Condor Preservation Act), που τέθηκε σε ισχύ από 1ης Ιουλίου 2008, και απαιτεί ότι, οι κυνηγοί πρέπει να χρησιμοποιούν σφαίρες χωρίς μόλυβδο, όταν κυνηγούν σε περιοχές με κόνδορες. Μάλιστα, εμμέσως, τα επίπεδα μολύβδου στο αίμα σε χρυσαετοούς και όρνεα έχουν μειωθεί με την εφαρμογή του νόμου αυτού, αποδεικνύοντας ότι η συγκεκριμένη νομοθεσία έχει βοηθήσει και άλλα είδη.

Αιτιολόγηση

Μετά την απομάκρυνση όλων των επιζώντων πουλιών σε αιχμαλωσία το 1987, ένα εντατικό πρόγραμμα διατήρησης που περιλαμβάνει επανεισαγωγή και απελευθέρωση των ατόμων σε αιχμαλωσία, έχει οδηγήσει σε έναν μικρό αλλά αυξανόμενο πληθυσμό του είδους στην άγρια φύση. Ωστόσο, ο πληθυσμός στην άγρια φύση εξακολουθεί να εξαρτάται από τις εντατικές προσπάθειες διαχείρισης. Κατά συνέπεια, το είδος εξακολουθεί να θεωρείται ως Κρισίμως Κινδυνεύον (CR, C2a(i);D).