Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων

Η Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων (ΠΕΑΝ) ήταν μια αντιστασιακή οργάνωση την περίοδο της Κατοχής της Ελλάδας (1941-44). Είχε λίγα μέλη και απέκτησε δημοτικότητα κυρίως στην μορφωμένη νεολαία των εύπορων αστικών συνοικιών της Αθήνας. Μέλη της οργάνωσης υπήρξαν, μεταξύ άλλων, οι Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης, Βασίλης Φίλιας, Αναστάσιος Πεπονής και Επαμεινώνδας Σπηλιωτόπουλος.
Παρότι ολιγάριθμη, η ΠΕΑΝ είχε σημαντική δράση και έμεινε κυρίως γνωστή για το εντυπωσιακό πολύνεκρο σαμποτάζ που πραγματοποίησε το ένοπλο τμήμα της («Ουλαμός Καταστροφών») στα κεντρικά γραφεία της δωσιλογικής και ανοιχτά χιτλερικής ΕΣΠΟ, ενέργεια που συνέβαλλε στην ματαίωση του σχεδίου δημιουργίας «Ελληνικής Λεγεώνας» η οποία θα πολεμούσε στο πλευρό των Γερμανών στο Ανατολικό Μέτωπο.
Στα Δεκεμβριανά όλα τα μέλη της ΠΕΑΝ συντάχθηκαν με την κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου και τους Βρετανούς και πολέμησαν εναντίον του ΕΛΑΣ.

Ίδρυση

Πρόδρομος της ΠΕΑΝ υπήρξε η «Στρατιά Σκλαβωμένων Νέων» (ΣΣΝ) η οποία διαλύθηκε όταν τμήμα της οργάνωσης αρνήθηκε να ταχθεί υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας. Από το δημοκρατικό τμήμα της ΣΣΝ προέκυψε η ΠΕΑΝ, με αρχηγό τον αποταχθέντα αξιωματικό  της Πολεμικής Αεροπορίας Κώστα Περρίκο. Η ΠΕΑΝ είχε ως βασικότερη πολιτική επιρροή τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο και το Εθνικόν Ενωτικόν Κόμμα το οποίο ο Κανελλόπουλος είχε ιδρύσει το 1935, πριν από την δικτατορία του Μεταξά, με προοδευτικό δημοκρατικό πολιτικό πρόγραμμα καθώς και σοσιαλιστικές προοπτικές. Η ΠΕΑΝ στελεχώθηκε βασικά από νέους φοιτητές και επιστήμονες, οι περισσότεροι παιδιά αστικών οικογενειών, με αντιμοναρχική τοποθέτηση και διάθεση για ανάληψη δράσης ενάντια στους Γερμανούς.

Το μεγάλο σαμποτάζ

Το πρώτο σαμποτάζ της ΠΕΑΝ πραγματοποιήθηκε εναντίον της δωσιλογικής «Οργάνωσης Εθνικοσοσιαλιστικών Δυνάμεων Ελλάδος (ΟΕΔΕ)»: στα τέλη Αυγούστου του 1942, έκρηξη βόμβας που είχε τοποθετηθεί από την ΠΕΑΝ προκάλεσε σοβαρές ζημιές στα άδεια γραφεία της ΟΕΔΕ σε βραδυνή ώρα, δίχως να προκύψουν θύματα.
Όμως η ΠΕΑΝ συνέχισε τη δράση της με μια από τις σπουδαιότερες αντιστασιακές ενέργειες που έγιναν στην Ευρώπη, την ανατίναξη της εθνικοσοσιαλιστικής οργάνωσης ΕΣΠΟ στις 20 Σεπτεμβρίου 1942, η οποία μεταξύ άλλων στρατολογούσε και Έλληνες για λογαριασμό του πολυεθνικού τμήματος των Waffen SS. Στην επιχείρηση ανατίναξης συμμετείχαν, εκτός από τον Κώστα Περρίκο, και οι Αντώνης Μυτιληναίος, Τάκης Μιχαηλίδης, Νίκος Μούρτος, Νίκος Λάζαρης, Σπύρος Στανωτάς, Σπύρος Γαλάτης, Ιουλία Μπίμπα και Αικατερίνη Μπέση. Στην ανατίναξη σκοτώθηκαν περίπου 30 Έλληνες μέλη της ΕΣΠΟ, μεταξύ των οποίων ήταν και ο αρχηγός της. 
Σκοτώθηκαν 29 μέλη της ΕΣΠΟ ενώ 27 τραυματίστηκαν, ενώ επίσης τραυματίστηκαν έξι Γερμανοί στρατιωτικοί καθώς η λέσχη αξιωματικών των Γερμανών βρισκόταν πάνω από τα γραφεία.
Η επιτυχία του σαμποτάζ ήταν η αιτία η Ελλάδα να είναι το μόνο κατεχόμενο κράτος που δεν έστειλε στρατιωτικές μονάδες στο πλευρό των Γερμανών στο Ανατολικό Μέτωπο, κάτι που όμως έχει αμφισβητηθεί από ορισμένους ιστορικούς.
Το σαμποτάζ θεωρήθηκε από τους Βρετανούς ως πρόωρο, ενώ και οι οργανώσεις γύρω από το ΚΚΕ το καταδίκασαν ως προβοκάτσια. Η στάση του ΚΚΕ μπορεί να ερμηνευτεί ως μη ανοχή σε ένοπλο αγώνα που δεν ήλεγχε το ίδιο αλλά και στην θεώρηση της ενέργειας ως ατομική τρομοκρατία. 
Αρχικά οι ιταλικές και γερμανικές αρχές θεώρησαν υπεύθυνους για το σαμποτάζ το ΕΑΜ και εβραϊκούς κύκλους, αλλά σταδιακά βρέθηκαν στα ίχνη των μελών της ΠΕΑΝ, οι οποίοι συνέχιζαν να σχεδιάζουν εκτελέσεις δωσιλόγων (όπως του αρχηγού της ΕΣΠΟ Καλλιθέας ή και την ανατίναξη των γραφείων της ΕΣΠΟ της ίδιας συνοικίας). Μετά από προδοσία λόγω δωροδοκίας συνδέσμου της ΠΕΑΝ, τα περισσότερα μέλη της ηγεσίας της οργάνωσης συλλαμβάνονται. Ο επιχειρησιακός αρχηγός Κώστας Περρίκος εκτελέστηκε στις 4 Φεβρουαρίου 1943, ενώ οι Σκούρας, Κατεβάτης, Λόης και Παπαδόπουλος εκτελέστηκαν στις 7 Ιανουαρίου 1943. Ακόμη δραπέτευσε ο Μυτιληναίος, ενώ ο Γαλάτης φυλακίστηκε ισόβια και επέστρεψε στην Ελλάδα με κλονισμένη υγεία. Ο προδότης της οργάνωσης, Πολύκαρπος Νταλιάνης, αφού καταδικάστηκε από «δικαστήριο» της αντιστασιακής οργάνωσης Όμηρος, φονεύθηκε από μέλη του «Ομήρου» με σφυριές στο κεφάλι. Ως αποτέλεσμα των συλλήψεων και εκτελέσεων η οργάνωση έπαψε να έχει ενεργό ένοπλη αντιστασιακή δράση από τον Νοέμβριο του 1942.

Η ΠΕΑΝ μετά τον Περρίκο

Με νέα ηγεσία η ΠΕΑΝ ήλθε σε ρήξη με τον μέντορά της Παναγιώτη Κανελλόπουλο όταν εκείνος προέτρεψε από το Κάιρο τα μέλη της να προσχωρήσουν στο ΕΑΜ. Η νέα ηγεσία απέρριψε την προοπτική ένταξης στο ΕΑΜ και τελικά οδηγήθηκε προς μια περισσότερο συντηρητική τοποθέτηση. Συνεργάστηκε με την αντιστασιακή οργάνωση Ρ.Α.Ν., μέλη της κατέφυγαν στον ΕΔΕΣ στα βουνά της Ηπείρου, ενώ μετείχε στον Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Συνασπισμό (Π.Α.Σ.) τουλάχιστον από τον Φεβρουάριο του 1944 καθώς τα φοιτητικά στελέχη της είχαν ενταχθεί στον Εθνικό Σύνδεσμο Ανωτάτων Σχολών (Ε.Σ.Α.Σ). 
Παράλληλα, αξιόλογος αριθμός μελών της οργάνωσης (51 άτομα) εντοπιζόταν στην Καλλιθέα όπου υπήρχε ένα είδος εκεχειρίας με τις  εκεί ισχυρές τοπικές δυνάμεις του ΕΛΑΣ. Ανάλογη εκεχειρία υπήρχε  και στην περιοχή του Ζωγράφου όπου μέλη της ΠΕΑΝ συνεργάστηκαν για ένα μικρό χρονικό διάστημα με την τοπική ΕΠΟΝ, συγκροτώντας κοινά συνεργεία αναγραφής συνθημάτων.
Ο στρατηγός Παναγιώτης Σπηλιωτόπουλος κατά το τέλος της Κατοχής συγκρότησε τρία συντάγματα από τα μέλη των μη ΕΑΜικών οργανώσεων. Το 1ο Σύνταγμα από μέλη της «Οργάνωσης Χ» και της «Εθνικής Δράσης», το 35ο από μέλη του ΕΔΕΣ Αθηνών και την ΠΕΑΝ και το 20ό από μέλη των οργανώσεων Ρ.Α.Ν., Εθνικό Κομιτάτο, Αγωνιζόμενη Ελλάδα, ΕΣΑΣ και ΙΤ. 
Στα Δεκεμβριανά τα μέλη της ΠΕΑΝ πολέμησαν στο πλευρό της κυβέρνησης Παπανδρέου και των Βρετανών ενάντια στον ΕΛΑΣ, κυρίως στα κυβερνητικά τάγματα Εθνοφυλακής, όπου  σκοτώθηκαν σχεδόν τα μισά θύματα της οργάνωσης μεταξύ των οποίων ο Νίκος Λαζαρής ως ανθυπολοχαγός του ΕΔΕΣ.

Υστεροφημία

Η οργάνωση είχε 36 πεσόντες, εκ των οποίων οι 20 επί της Κατοχής, ενώ οι 16 κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών. Στην Αθήνα, στην γωνία Γλάδστωνος και Πατησίων, υπάρχει μνημείο καθώς και ανδριάντας του Περρίκου, που δημιουργήθηκαν επί δημαρχίας Μιλτιάδη Έβερτ.