Σχέδιο Ράντκλιφ

Η κατάσταση στην Κύπρο

Στην Κύπρο το 1956 συνεχιζόταν ο αγώνας της ΕΟΚΑ. Ήδη η βρετανική αυτοκρατορία αντικατέστησε τον Κυβερνήτη του νησιού με τον στρατιωτικό Τζων Χάρντινγκ ο οποίος πήρε σκληρά μέτρα. Η Ελλάδα είχε ήδη προσφύγει στον ΟΗΕ με στόχο τη συμπερίληψη του Κυπριακού στη Γενική Συνέλευση του Οργανισμού με αίτημα την υιοθέτηση ψηφίσματος υπέρ της αυτοδιάθεσης των Ελληνοκυπρίων. Τότε οι Βρετανοί ανακοίνωσαν τον διορισμό του λόρδου Ράντκλιφ, με αποστολή την εκπόνηση φιλελεύθερου Συντάγματος για την Κύπρο.

Η άφιξη του Ράντκλιφ

Ο άγγλος συνταγματολόγος Ράντκλιφ αφίχθη στην Κύπρο στις 15 Ιουλίου 1956. Οι ελληνοκυπριοι πολιτικοι απέφυγαν συναντίσεις με τον Ραντκλιφ καθως ηταν ανένδοτοι στον ενωτικό αγώνα- με εξαίρεση τον δήμαρχο Λευκωσίας Θεμιστοκλή Βέργη.Ο Ράντκλιφ συνάντησε τουρκοκύπριους πολιτικους, και σε συναντηση με τον Κιουτσιουκ, ο τουρκοκύπριος ηγέτης τόνισε την ανάγκη για  ισοτιμία των δυο κοινοτήτων. Στις 14 Νοεμβρίου, ο Ραντκλιφ φυπέβαλε το σχέδιο τ το οποίο ηταν ένα φιλελεύθερο σύνταγμα στο οποίο πρότεινε τη δυαρχία νομοθετικής και εκτελεστικής  εξουσίας, με ενισχυμένη προστασία μειονοτήτων, ενώ άφηνε ανοικτό τον δρόμο για την αυτοδιάθεση.
Η Ελληνική Κυβέρνηση στις 16 Δεκεμβρίου απέρριψε το σύνταγμα Ράντκλιφ.

Το σχέδιο Ράντκλιφ

Ο Ράνκλιφ κατέθεσε τις προτάσεις του, στις 12 Νοεμβρίου 1956, στον άγγλο υπουργό αποικιών Λέννοξ-Μπόιντ. 
Το σύνταγμα προνοούσε ένα σύστημα δυαρχίας, όπου ο Κυβερνήτης θα είχε καθήκοντα για την εξωτερική πολιτική, άμυνα και εσωτερική ασφάλεια, ενώ τα υπόλοιπα θέματα, άπτονταν του Νομοθετικού Συμβουλίου το οποίο θα αποτελείτο από 24 Ελληνοκύπριους και 6 Τουρκοκύπριους, οι οποίοι θα εκλέγονταν. Αλλοι έξι θα διορίζονταν από τον Κυβερνήτη. Το σύνταγμα συνοδευόταν από τέσσερις όρους: α) η Κύπρος θα παρέμενε υπό βρετανική κυριαρχία, β) θα παρέμεναν στην Κύπρο οι στρατιωτικές αγγλικές βάσεις, γ) Ο Κυβερνήτης θα ήταν υπεύθυνος για εξωτερική πολιτική και εσωτερική ασφάλεια δ) το σύστημα θα είχε φιλελεύθερο χαρακτήρα, για να εξασφαλιστεί αυτοκυβέρνηση με ρήτρες όμως για προστασία των μειονοτήτων
Σύμφωνα με το σύνταγμα Ράντκλιφ, ο Κυβερνήτης θα διοριζόταν από τη βρετανική αυτοκρατορία και αυτός θα διόριζε αναπληρωτή Κυβερνήτη. Θα υπήρχε υπουργικό συμβούλιο το οποίο θα λογοδοτούσε στο Νομοθετικό Συμβούλιο. Το υπουργικό συμβούλιο θα αποτελείτο από τον «πρώτο τη τάξει» υπουργό, ο οποίος θα επιλεγόταν από τον Κυβερνήτη, αλλά θα έπρεπε να άνηκε στην μεγαλύτερη κοινοβουλευτική ομάδα των Eλληνοκυπρίων. 
Μεγάλο μέρος του συντάγματος αφορούσε τις σχέσεις των δυο κοινοτήτων. Ο Ράντκλιφ έδωσε αρκετή προστασία στους Τουρκοκύπριους, όχι όμως αριθμητική αναβάθμιση στο Νομοθετικό Σώμα, όπως ζητούσαν, γιατί το θεωρούσε αντιδημοκρατικό. Επίσης, το σύνταγμα προέβλεπε πρόσβαση στη ραδιοφωνία και από τις δύο κοινότητες, ενώ η εκπαίδευση έπρεπε να ήταν δικοινοτική, καθώς το τότε σύστημα (χωριστά εκπαιδευτικά συστήματα) βάθυνε τις διαφορές των δύο κοινοτήτων.

Η δήλωση του Λέννοξ Μπόιντ στη βουλή

Αφού κατέθεσε το σχέδιο του ο λόρδος Ράντκλιφ, ο Λέννοξ-Μπόιντ (υπουργός Αποικιών) και το Foreign Office, θεώρησαν πως πρέπει να υπάρχει αναφορά σε πιθανότητα διπλής διχοτόμησης ώστε να δoθούν ελπίδες στους Tουρκοκύπριους για να το ψηφίσουν, και να αποθαρρύνουν τους Eλληνοκύπριους από το να συνεχίσουν τον αγώνα της ΕΟΚΑ. Στις 19 Δεκεμβρίου 1956, ο Λέννοξ Μπόιντ, στην συζήτηση του συντάγματος Ράντκλιφ στη βουλή, δήλωσε: 
O σκοπός της κυβερνήσεως της Αυτής Μεγαλειότητος θα είναι να εξασφαλίσει όπως η άσκηση της αυτοδιαθέσεως πραγματοποιηθεί με τέτοιο τρόπο, ώστε στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, όπως και στην ελληνοκυπριακή κοινότητα, να δοθεί η ευκαιρία, ένεκα των ιδιόμορφων συνθηκών της Κύπρου, να αποφασίσει μόνη της για το μελλοντικό της καθεστώς»
Η δήλωση του Λέννοξ-Μπόιντ αποτέλεσε καμπή για το κυπριακό, καθώς για πρώτη φορά αναγνωριζόταν το δικαίωμα των Τουρκοκυπρίων για αυτοδιάθεση, άρα διχοτόμηση. Για τους Βρετανούς, δεν ήταν όμως τίποτα άλλο παρά ελιγμός για να εκφοβίσουν τους Ελληνοκύπριους πως αν επέμεναν στο δικαίωμα της αυτοδιάθεσης τους, αυτό οδηγούσε στη διχοτόμηση.

Αντιδράσεις

Η ελληνική κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή απέρριψε το σχέδιο. Σύμφωνα με την κυβέρνηση, το σύνταγμα δεν ήταν ούτε φιλελεύθερο, ούτε δημοκρατικό. Ο Γεώργιος Παπανδρέου έκανε λόγο για ψευδοσύνταγμα και κωμωδία αυτονομίας, ενώ ο Σοφοκλής Βενιζέλος είπε πως το σύνταγμα Ράντκλιφ δεν ήταν φιλελεύθερο. Τόσο η Τουρκία όσο και οι τουρκοκύπριοι χαιρέτησαν το σχέδιο Ράντκλιφ, καθώς άνοιγε τον δρόμο για τη διχοτόμηση.