Καλλιγραφία

Καλλιγραφία (κάλλος+γραφή) είναι η τέχνη της καλής γραφής, τόσο για τη γραπτή επικοινωνία όσο και για τη διακόσμηση ή την καλλιτεχνική έκφραση. Προϋποθέτει τη γνώση της σωστής μορφής των γραμμάτων και την ικανότητα αναπαραγωγής τους, μέσω της όμορφης και κομψής γραφής. Ως έργο τέχνης, η καλλιγραφική σύνθεση δεν οφείλει να είναι ευανάγνωστη, με τη συνήθη έννοια της  λέξης, όπως η απλή γραφή.  Μπορεί να συνδυαστεί με τη ζωγραφική, τη χειροτεχνία ή τις εικαστικές τέχνες. Εκτός από έγγραφα χρησιμοποιείται σε πίνακες, διπλώματα, ενθύμια, ποιήματα και ευχές.

Ιστορία

Η καλλιγραφία συναντάται σε διάφορους  πολιτισμούς. Αναπτύχθηκε στην  Αρχαία Αίγυπτο και έφτασε σε μεγάλη ακμή στην Κίνα. Στη Μέση Ανατολή και την ανατολική Ασία συγκαταλέγεται στις επιφανέστερες μορφές τέχνης, μαζί με τη γλυπτική και τη ζωγραφική. Οι μουσουλμανικοί λαοί ανέπτυξαν σημαντικά την τέχνη της καλλιγραφίας, εφόσον απαγορευόταν η απεικόνιση ζωντανών όντων. Το έργο των βυζαντινών αντιγραφέων ιερών ή αρχαίων βιβλίων, συνήθως σε   μοναστήρια, υπήρξε σπουδαίο. Στην Ευρώπη υπήρξε η πηγή δημιουργίας γραμμάτων διακοσμημένων με  λουλούδια, πουλιά κ.α. Στην Ελλάδα, αποτελούσε μάθημα στο δημοτικό σχολείο για τους μαθητές. Διδάσκονταν πώς να γράφουν όμορφα, καθαρά, ευανάγνωστα και συμμετρικά. Πλέον, η τέχνη της καλλιγραφίας έχει εγκαταλειφθεί για περισσότερα από 40 έτη. Σήμερα, συναντάται σε διάφορες  γραμματοσειρές ηλεκτρονικών εγγράφων, ορισμένες εκ των οποίων είναι οι: gothic, italic, carolingian, copperplate. Η χώρα της καλλιγραφίας θεωρείται το Λονδίνο και παραδίδονται μαθήματα στο μουσείο Pen Museum. Οι πιο γνωστές καλλιγραφικές μορφές είναι η κινέζικη και αραβική. Χρησιμοποιούνται ακόμα η αρχαία ελληνική, βυζαντινή και η πλάγια ελληνική γραμματοσειρά.

Αρχαία αιγυπτιακή

Με την κατασκευή του  πάπυρου από τους αρχαίους Αιγύπτιους και τη χρήση γραφίδας δημιουργήθηκαν τα πρώτα ιερογλυφικά και εφευρέθηκε η σφηνοειδής γραφή.

Περσική

Τα γράμματα ήταν οριζόντια, κάθετα ή διαγώνια και θύμιζαν σχηματισμούς  νυχιών. Ήταν η πρώτη γλώσσα του μουσουλμανικού πολιτισμού που έσπασε το μονοπώλιο της αραβικής στη γραφή. Ο περσικός λαός ενσωμάτωσε το αραβικό αλφάβητο στη γλώσσα Φαρσί (fārsi فارسی) η οποία εν συνεχεία αναπτύχθηκε σημαντικά. Αυτή η καλλιγραφία συναντάται ευρέως στην περσική ποίηση αλλά και σε θρησκευτικές γραφές που κοσμούν και  τζαμιά.

Αρχαία ελληνική

Σε κηρωμένη πλάκα, χαρτί και τη στύλο γραφόντουσαν λέξεις με την προσθήκη  φωνηέντων.  Έχει παραμείνει ως μία από τις καλλιγραφικές ελληνικές γραμματοσειρές.

Ρωμαϊκή

Εκδηλώθηκε στη Ρώμη το 600 π.Χ. αρχικά μόνο με κεφαλαία γράμματα. Εμφανιζόταν σε τύμβους, πέτρες ή τοίχους. Αποτελούσε συνδυασμό του  ελληνικού αλφάβητου, του  φοινικικού αλφάβητου και του ετρουσκικού  αλφάβητου.

Βυζαντινή

Γραφόταν σε περγαμηνή, με φτερό και μελάνι, συνήθως σε φάκελο κλειστό με βουλοκέρι.

Ιαπωνική

Στο λύκειο είναι μάθημα επιλογής, μεταξύ της μουσικής και ζωγραφικής, και μάλιστα ιδιαίτερα δημοφιλές. Ορισμένα  πανεπιστήμια έχουν ειδικά τμήματα όπου διδάσκεται. Πρόκειται για συνδυασμό δύο ειδών γραφικών χαρακτήρων: λογογραφικά και συλλαβικά που αποτελεί συνδυασμό προφορών, αναλόγως του  εννοιολογικού πλαισίου, και αναπαραγωγή  ήχων.

Κορεάτικη

Προήλθε από την κινέζικη γραφή και είναι συνδυασμός κορεάτικου και κινέζικου αλφάβητου.

Βιετναμέζικη

Πρόκειται για συνεχόμενη γραφή, με τη χρήση βούρτσας, που προκύπτει από το συνδυασμό της κινέζικης και της βιετναμέζικης. Συναντάται μεταξύ άλλων σε ποιήματα.

Ινδική

Περιλαμβάνει άκαμπτα και γωνιώδη γράμματα. Οι Ινδοί χρησιμοποιούσαν φύλλα  φοίνικα που είχαν υποστεί επεξεργασία με  καπνό. Ακόμα και μετά τον 13ο  αιώνα, όπου οι ινδικοί διάλεκτοι απεικονίζονταν σε χαρτί, προτιμούσαν τα φύλλα φοίνικα λόγω της μακροβιότητάς τους, μέχρι περίπου 400 χρόνια. Η κοινή βάση των ινδικών γραφών ήταν το αλφάβητο Devanagari το οποίο χαρακτηρίζεται από συμμετρικά στρογγυλά σχήματα μέσα σε τετράγωνα περιγράμματα. Η διαφορά μεταξύ τους έγκειται στις  γωνίες και στην έμφαση στη δομή.

Νεπαλική

Βάση της ήταν η γραφή από το αλφάβητο ranhana που αναπτύχθηκε τον 11ο αιώνα. Πρωτοχρησιμοποιήθηκε σε βουδιστικά μοναστήρια σε Ινδία, Κίνα, Μογγολία και Ιαπωνία.

Ταϊλανδέζικη

Πρωταρχική μορφή της ταϊλανδέζικης καλλιγραφίας ήταν τα σανσκριτικά. Απεικονιζόταν συχνότερα σε γκράφιτι, ενώ ελάχιστα  βιβλία έχουν εκδοθεί με καλλιγραφικές συνθέσεις.

Θιβετιανή

Οι ευγενείς ήταν ικανότατοι καλλιγράφοι. Η καλλιγραφία πρωταγωνιστούσε στη θιβετιανή κουλτούρα και σε όλα σχεδόν τα θρησκευτικά έγγραφα, συμπεριλαμβανομένων χειρόγραφων επιστολών από  το Δαλάι Λάμα και τη θρησκευτική - κοσμική εξουσία. Κυρίως, συναντάται στους κυλίνδρους προσευχών όπου τα γράμματα ήταν σφυρηλατημένα και  όχι χαραγμένα. Οι Θιβετιανοί καλλιγράφοι αντί για κονδυλοφόρο, πλέον χρησιμοποιούν σμιλευμένο στυλό ή μαρκαδόρους.

Ισλαμική

Γνωστή και ως αραβική καλλιγραφία χρησιμοποιήθηκε σε τοίχους και ταβάνια τζαμιών. Συνδέει τη γλώσσα των μουσουλμάνων με τη θρησκεία τους. Στην Κωνσταντινούπολη συναντώνται ποικίλες καλλιγραφίες σε τζαμιά,  σχολεία και σπίτια.

Ευρωπαϊκή Δυτική

Η δυτική καλλιγραφία επηρεάστηκε από τη  λατινική γραφή αλλά και από το κυριλλικό και το ελληνικό αλφάβητο. Χρήση αυστηρών κανόνων και σχημάτων, κανονικά γράμματα, γεωμετρική σειρά των γραμμών στη σελίδα είναι ορισμένα από τα χαρακτηριστικά της. Διάφορα ποικίλματα  στη γραφή είναι επιθυμητά και χρησιμοποιούσαν πολύ το πτερό ή τον κονδυλοφόρο. Κατά το  μεσαίωνα στη θρησκευτική δυτική καλλιγραφία τονιζόταν το πρώτο γράμμα ενός κεφαλαίου ή βιβλίου.

Εικαστική μορφή χειροποίητης καλλιγραφίας

Χρησιμοποιούνται  πινέλα, μύτη από μπαμπού ή φτερά.

Βήματα καλλιγραφίας

Η αρχική ιδέα, η επιλογή των σωστών υλικών, το τελικό δοκιμαστικό στάδιο, η επίσημη δημιουργία και ο τελικός έλεγχος.

Στην τυπογραφία

Οι πρώτοι τυπογράφοι επηρεάστηκαν από την καλλιγραφία. Γι’ αυτό και τα πρώτα βιβλία μοιάζουν με καλλιγραφικά χειρόγραφα.

Στη γραφή των παιδιών

Βελτιώνει τα άσχημα γράμματα των παιδιών και έτσι αυτά αποκτούν αυτοπεποίθηση και υπερηφάνεια, καθώς επιβραβεύονται από το δάσκαλο που αντικρίζει ένα ευανάγνωστο γραπτό και με χαρά το διορθώνει.

Αισθητική αξία της εικαστικής καλλιγραφίας

Τα κινέζικα καλλιγραφικά χειρόγραφα ή όποιο άλλο έγγραφο με ποικιλία χρωματισμών, μεγέθους γραμμάτων ή διακοσμήσεων δίνουν έμφαση στην κίνηση και συνδυάζουν το δυναμισμό με το ρυθμό. Έτσι, δημιουργείται ένα θαυμάσιο κομμάτι τέχνης.

Αξία γραπτού

Όπως κάθε έργο τέχνης έτσι και μια καλλιγραφία έχει αντίστοιχη αξία. Προϋποθέτει μια ολόκληρη σχεδιαστική ιδέα βάσει της οποίας ο έμπειρος πεναδόρος θα αναπαράξει το έργο, θα επιλέξει τα υλικά, θα κάνει δοκιμαστικά για την κατάλληλη γραμματοσειρά αναλόγως του ύφους.