Στρατόπεδο εξόντωσης Σομπιμπόρ

Η λειτουργία

Το στρατόπεδο άρχισε να λειτουργεί στα τέλη Απριλίου του 1942, οπότε και έγιναν οι πρώτες δοκιμαστικές εκτελέσεις στους θαλάμους αερίων. Μετήχθησαν εκεί 250 Εβραίοι από το στρατόπεδο εργασίας του Κρύτσοβ (Krychow), που βρισκόταν αρκετά κοντά, και την εκτέλεσή τους παρακολούθησε ο "ειδικός" σε αυτά τα θέματα Κρίστιαν Βιρτ, Διοικητής του στρατοπέδου του Μπέλζεκ. Οι μεταγωγές και οι μαζικές εκτελέσεις άρχισαν τον Μάιο του 1942. Όλες οι μεταγωγές γίνονταν με τρένο και οι κρατούμενοι οδηγούνταν αμέσως στους θαλάμους αερίων. Σύμφωνα με τον "Τόιβι" Μπλατ (Toivi Blatt), επιζώντα του στρατοπέδου, οι μεν Πολωνοεβραίοι γίνονταν δεκτοί με μεγάλη αυστηρότητα και εκτελούνταν άμεσα με πυροβολισμούς στην παραμικρή απείθεια, ενώ οι μη Πολωνοί Εβραίοι, μεταχθέντες από άλλες χώρες, τύγχαναν σχεδόν ευγενικής υποδοχής, μέχρι την στιγμή που εισέρχονταν στον θάλαμο αερίων. Η συμπεριφορά αυτή οφειλόταν, σύμφωνα με τον Μπλατ, στο γεγονός ότι οι Πολωνοεβραίοι γνώριζαν το πεπρωμένο τους, ενώ οι από άλλες χώρες προερχόμενοι παραπλανούνταν, καθώς τους δινόταν η εντύπωση ότι θα κατέληγαν, ύστερα από την εδώ διαλογή τους, σε κάποιο στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας. Η αφήγηση του Μπλατ σχετικά με την εκτέλεση 2.500 Εβραίων της Ολλανδίας δίνει μια σαφή εικόνα του πόσο εύκολα γινόταν η ομαδική εκτέλεση των θυμάτων:
... πρώτα οδηγούνταν οι γυναίκες και τα παιδιά, γυμνοί, προς τρία παραπήγματα, στα οποία βρίσκονταν οι κουρείς, που οι Ναζί ειρωνικά αποκαλούσαν "friseurs" (κομμωτές), οι οποίοι κούρευαν "εν χρω" γυναίκες και παιδιά. Οι νεαρές κοπέλες συχνά ικέτευαν τους κουρείς να μην τους κόψουν πολύ κοντά τα μαλλιά, εμφανώς αισχυνόμενες. Ένας Γερμανός φρουρός, με μαστίγιο στα χέρια, επέβλεπε την διαδικασία, ώστε να είναι βέβαιος ότι οι κουρείς δεν θα μιλούσαν στα θύματα. Όλοι οι κρατούμενοι ήταν σίγουροι ότι στη συνέχεια θα ακολουθούσε ένα λουτρό. 
Πράγματι, πέντε μέτρα πιο πέρα βρίσκονταν οι θάλαμοι αερίων. Οι κρατούμενοι στοιβάζονταν μέσα στα υποτιθέμενα λουτρά, ο Έριχ Μπάουερ της SS και ο Ουκρανός φρουρός Εμίλ Κοστένκο (Emil Kostenko) έθεταν σε λειτουργία τον κινητήρα των αερίων του θανάτου... και στην αρχή ακούγονταν δυνατές κραυγές, καθώς οι κρατούμενοι συνειδητοποιούσαν τι συνέβαινε. Πέντε λεπτά αργότερα, οι κραυγές ακούγονταν λιγότερο δυνατές, ενώ μισή ώρα αργότερα τον ήχο των κραυγών είχε αντικαταστήσει η απόλυτη σιωπή...  Πριν σωριάσουν τα πτώματα στο όρυγμα προκειμένου να τα αποτεφρώσουν, γινόταν η επίσκεψη του "οδοντιάτρου", ο οποίος ήταν επιφορτισμένος να αφαιρεί τα χρυσά δόντια από το στόμα των πτωμάτων. Ύστερα γινόταν έρευνα σε άλλες σωματικές κοιλότητες για τυχόν άλλα πολύτιμα αντικείμενα κρυμμένα εκεί και, στο τέλος, τα πτώματα καίγονταν, τα υπάρχοντά τους αποθηκεύονταν και τα έγγραφα που τους αφορούσαν είχαν ήδη αποτεφρωθεί. Ήταν σαν να μην είχαν υπάρξει ποτέ...

Η φρουρά

Ο πυρήνας της φρουράς αποτελούνταν από Γερμανούς ή Αυστριακούς άνδρες της SS. Η φρουρά, ωστόσο, ως σύνολο, ήταν, στην πραγματικότητα πολυεθνική, αποτελούμενη από Σοβιετικούς αιχμαλώτους πολέμου (Ουκρανούς, Ρώσους, Τατάρους, Μολδαβούς κτλ.), οι οποίοι είχαν περάσει από "εκπαίδευση" στο στρατόπεδο του Τραβνίκι (Trawniki) και ήταν άτομα που η SD (Sicherheitdienst, Υπηρεσία Ασφαλείας) ή η Ασφάλεια (Sipo) είχαν κρίνει είτε ως πιθανούς συνεργάτες είτε ως επικίνδυνους κακοποιούς.
Πρώτος Διοικητής στο στρατόπεδο (Απρίλιος 1942) χρημάτισε ο Φραντς Στανγκλ. Πρώτο του μέλημα ήταν η επίσπευση των εργασιών περάτωσης των εγκαταστάσεων, ενώ επισκέφτηκε και τον Κρίστιαν Βιρτ, Διοικητή του Μπέλζεκ, για να αποκομίσει από την εμπειρία του και να του δοθούν περαιτέρω οδηγίες. Η όλη επιχείρηση βρισκόταν κάτω από τον έλεγχο του Οντίλο Γκλομπότσνικ, Ταξιάρχου της SS και επικεφαλής της Αστυνομίας του Λούμπλιν.
Άλλα μέλη της SS, που αποτελούσαν ηγετικά στελέχη της φρουράς, ήταν ο Υποδιοικητής Χέρμαν Μίχελ (Herman Michel), τον οποίο αργότερα αντικατέστησε ο Γκούσταβ Βάγκνερ. (Gustav Wagner). Τον Τομέα Ι διοικούσε ο Βάις (Weiss) και αργότερα τον αντικατέστησε ο Καρλ Φρέντσελ (Karl Frentzel). Τον Τομέα ΙΙΙ διοικούσε αρχικά ο Κουρτ Μπόλεντερ (Kurt Bolender), τον οποίο αντικατέστησε τον Σεπτέμβριο του 1942 ο Έριχ Μπάουερ (Erich Bauer). Την οικονομική διαχείριση του στρατοπέδου είχε αναλάβει ο Άλφρεντ Ίτνερ (Alfred Ittner), τον οποίο αντικατέστησε ο Χέρμπερτ Φλος (Herbert Floss). Για να γίνει δυνατή η λειτουργία του στρατοπέδου, επιλέγονταν οι νεότεροι, δυνατότεροι και πιο ειδικευμένοι μεταγόμενοι, στους οποίους ανατίθονταν, μεταξύ άλλων, και οι εργασίες αποθήκευσης και φόρτωσης των υλικών που αφαιρούνταν από τα θύματα, τα οποία αποστέλλονταν στην Γερμανία.
Εκμεταλλευόμενοι την προσωρινή διακοπή μεταγωγών, λόγω συντήρησης της κεντρικής σιδηροδρομικής γραμμής, οι Ναζί αποφάσισαν την κατασκευή νέων θαλάμων αερίων, πράγμα που έγινε υπό την επίβλεψη των SS Έρβιν Λάμπερτ (Erwin Lambert) και Λόρεντς Χάκενχολτ (Lorenz Hackenholt). Οι έξι νέοι θάλαμοι είχαν δυνατότητα ταυτόχρονης εξόντωσης 1.300 ατόμων. Στα τέλη Αυγούστου ολοκληρώθηκαν οι εργασίες συντήρησης της γραμμής και οι μεταγωγές άρχισαν εκ νέου.
Στις αρχές Φεβρουαρίου 1943 το στρατόπεδο δέχθηκε την επίσκεψη του επικεφαλής της SS Χάινριχ Χίμλερ, στον οποίο και έγινε μια "επίδειξη" εξόντωσης μερικών εκατοντάδων νεαρών κοριτσιών από παρακείμενο στρατόπεδο εργασίας. Ο Χίμλερ ήταν αυτός που διέταξε να γίνουν μεταγωγές Ολλανδών Εβραίων στο Σομπιμπόρ.

Η εξέγερση

Μια ομάδα αποφασισμένων κρατουμένων αποφάσισε την πραγματοποίηση μιας εξέγερσης. Ηγέτες της ήταν ο Αλεξάντρ Αρόνοβιτς Πετσέρσκι (Aleksander Aronowich Pechersky), Σοβιετικός αιχμάλωτος Πολέμου, και ο Λεόν Φελντχέντλερ (Leon Feldhendler), Πολωνοεβραίος κρατούμενος. Η εξέγερση είχε προγραμματιστεί για τις 13 Οκτωβρίου 1943, ωστόσο αναβλήθηκε για την επομένη λόγω μιας απρόσμενης άφιξης μιας ομάδας SS από το στρατόπεδο εργασίας της Όσσοβα (Ossowa).
Στις 14 Οκτωβρίου έφυγαν με άδεια τρία βασικά στελέχη της φρουράς, οι Ραϊχλάιτνερ, Βάγκνερ και Γκομέρσκι. Σύμφωνα με τον Μπλατ, αν ο Βάγκνερ ήταν παρών, η εξέγερση δεν θα είχε καμία πιθανότητα επιτυχίας. Οι εξεγερμένοι αποφάσισαν να δράσουν και, όταν ο υποδιοικητής Γιόχαν Νήμαν (Johann Niemann) επισκέφθηκε το ραφείο για να δοκιμάσει τη νέα του στολή, φονεύθηκε από τον ράπτη Γιεχούντα Λέρνερ (Yehuda Lerner), ο οποίος χρησιμοποίησε τσεκούρι.  Ακολούθησαν δέκα Γερμανοί, οκτώ Ουκρανοί και δύο μέλη της Εθνοφουράς (Volksdeutsche), ενώ τραυματίστηκε σοβαρά ο υποδιοικητής Βέρνερ Ντουμπόις (Werner Dubois). Το σχέδιο ήταν η ολοσχερής εξόντωση της φρουράς και η διαφυγή των κρατουμένων από την κεντρική πύλη. Δυστυχώς, μέλη της φρουράς ανακάλυψαν ένα νεκρό συνάδελφό τους και έδωσαν το σύνθημα του συναγερμού. Οι κρατούμενοι, ωστόσο, όρμησαν εναντίον της φρουράς και οι περισσότεροι φονεύθηκαν είτε από πυρά της φρουράς είτε από τις νάρκες του περιβάλλοντος ναρκοπεδίου. Παρά ταύτα, περίπου 300 κρατούμενοι κατάφεραν να διαφύγουν από το στρατόπεδο. Οι SS έστησαν ανθρωποκυνηγητό και μπλόκα για τη σύλληψή τους. Τελικά, περίπου 50 έως 70 άτομα κατάφεραν εν όλω να διασωθούν, μεταξύ των οποίων και μερικές γυναίκες.
Η απόδραση αυτή δραματοποιήθηκε, το 1987, από τον Βρετανό Τζακ Γκολντ (Jack Gold) σε μια τηλεταινία με τίτλο "Escape from Sobibor". Ένα βραβευμένο ντοκιμαντέρ δημιουργήθηκε από τον Κλοντ Λαντζμάν (Claude Lanzmann) με τίτλο "Sobibor, 14 octobre 1943" (Σομπιμπόρ, 14 Οκτωβρίου 1943).
Η εξέγερση και απόδραση των κρατουμένων επέφερε την ματαίωση των δραστηριοτήτων του στρατοπέδου: Ο Χίμλερ διέταξε, λίγες μόλις ημέρες μετά το συμβάν, το κλείσιμο του στρατοπέδου, την κατεδάφιση των κτισμάτων του και την δενδροφύτευση της περιοχής. Η τελευταία ομαδική εκτέλεση περιέλαβε μόνον 30 Εβραίους και έγινε στις 23 Νοεμβρίου 1943. Οι διαταγές του εκτελέσθηκαν με τη βοήθεια των κρατουμένων που είχαν απομείνει και οι οποίοι θανατώθηκαν, τελικά, με πυρά πυροβόλων όπλων. Σχεδόν τίποτε δεν απέμεινε να θυμίζει ότι στο στρατόπεδο βρήκαν τον θάνατο περίπου 260.000 Εβραίοι, κυρίως από την Πολωνία, αλλά και από άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Σήμερα, ο χώρος του στρατοπέδου έχει μετατραπεί σε μνημείο, το οποίο επεκτάθηκε και βελτιώθηκε χάρη σε δωρεά της Ολλανδικής Κυβέρνησης το 2003, στην 60ή επέτειο της εξέγερσης. Στην είσοδο του μνημείου δεσπόζει ένα άγαλμα προς τιμήν των μαχητών του Σομπιμπόρ.  Εντούτοις, στην γύρω περιοχή, και κυρίως κοντά στα ορύγματα αποτέφρωσης, ακόμη και σήμερα μπορεί κανείς να βρει απομεινάρια ανθρώπινων οστών.

Η τιμωρία

Όπως ήταν φυσικό, οι εγκληματίες Ναζί της φρουράς πρόλαβαν να καταστρέψουν όλα τα σχετικά με το στρατόπεδο και θα είχαν διαφύγει της σύλληψης, αν δεν υπήρχαν οι δραπέτες που κατάφεραν να γλιτώσουν από τον ανηλεή διωγμό της SS. Χάρη σε αυτούς αποκαλύφθηκαν τα ονόματα των δραστών και έγινε δυνατή η αναγνώρισή τους. Ο Έριχ Μπάουερ καταδικάστηκε σε θάνατο, αλλά αργότερα η ποινή του μετατράπηκε σε ισόβια. Σε ισόβια καταδικάστηκε, επίσης, και ο Χούμπερτ Γκομέρσκι.
Στην Χάγη της Ολλανδίας διεξήχθη η κύρια δίκη για το Σομπιμπόρ, με κατηγορούμενους όσους Ναζί που υπηρέτησαν σε αυτό έγινε δυνατόν να εντοπισθούν. Ο Καρλ Φρέντσελ καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη αλλά αφέθηκε ελεύθερος λίγο αργότερα λόγω ανηκέστου βλάβης της υγείας του. Ο επιζών του Σομπιμπόρ Τόιβι Μπλατ κατάφερε να του πάρει συνέντευξη. Οι Μπόλεντερ και Ντουμπόις καταδικάστηκαν σε τριετή φυλάκιση, ο Έριχ Φουκς σε τετραετή και  Φραντς Βολφ σε οκταετή φυλάκιση. Ο Μπόλεντερ αυτοκτόνησε αργότερα στο κελί του.
Ο Φραντς Στανγκλ διέφυγε αρχικά στην Βραζιλία, όπου εντοπίσθηκε, συνελήφθη και καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη. Εγκλείστηκε στην φυλακή του Ντίσελντορφ, όπου απεβίωσε το 1971 από καρδιακή προσβολή. Ο Γκούσταβ Βάγκνερ συνελήφθη επίσης στην Βραζιλία το 1978 και αναγνωρίσθηκε από τον επιζώντα Ζμάιζνερ (Szmajzner). Αυτοκτόνησε το 1980.