Κουκκουνάρα Μεσσηνίας

Τοποθεσία

Η Κουκκουνάρα βρίσκεται βορειοδυτικά από τον  Χανδρινό από τον οποίο απέχει 6,5 περίπου χιλιόμετρα και βορειοανατολικά από την Πύλο από την οποία απέχει περίπου 14 χιλιόμετρα. Έχει υψόμετρο 208 μέτρα και απέχει από τον Κόλπο του Ναυαρίνου περίπου 7 χιλιόμετρα. Κοντά στην Κουκκουνάρα βρίσκονται, προς τα νοτιοδυτικά της η Γιάλοβα σε απόσταση 7 περίπου χιλιομέτρων και προς τα νότιά της η Στενωσιά, σε απόσταση 2,5 περίπου χιλιομέτρων.

Ιστορία

Το χωριό, το οποίο έχει στην περιοχή του σημαντικές πηγές νερού και πλούσια χλωρίδα και πανίδα, έχει μακρόχρονη ιστορία που ακολουθεί την ιστορία της Μεσσηνίας και της ευρύτερης περιοχής της Πυλίας. Η περιοχή του χωριού κατά την αρχαιότητα, σύμφωνα με τα ευρήματα του ανασκαφικού προγράμματος Prap, ήταν από τα σημαντικά κέντρα του βασιλείου του Νέστορα, της αρχαίας Πύλου και μια από τις κύριες πόλεις του βασιλείου της Πύλου, με αναφορές στις πινακίδες της Γραμμικής Β. Οι πιθανότερες ονομασίες της αρχαίας πόλης, σύμφωνα με τους σύγχρονους ερευνητές, ήταν pa-ki-ja (Σφαγία) ή ka-ra-do-ro (Χάραδρος). Το σημερινό χωριό, αναφέρεται τουλάχιστον από την εποχή της Ενετοκρατίας με διάφορες παραλλαγές της βασικής ονομασίας, η οποία προέρχεται από τις λέξεις «κουκουνάρι» και «κουκουναριά», όπως η Κουκκουνάρα (με 2 κ) ή Κουκουνάρα (με 1 κ) ή Κουκουναριά.

Αρχαιότητα

Η περιοχή του χωριού είχε οικιστική και ταφική χρήση τουλάχιστον από την Μεσοελλαδική εποχή (2050-1680 π.Χ.) ως και τους μυκηναϊκούς χρόνους. Την μυκηναϊκή εποχή η πόλη που βρισκόταν στην περιοχή της Κουκουνάρας ερημώνεται λόγω κάποιου, απροσδιόριστου  από τους ερευνητές προς το παρόν, καταστροφικού γεγονότος. Στην θέση του Αρχαιολογικού Χώρου της Κουκουνάρας εντοπίστηκαν και ανασκάφηκαν, ως σήμερα, 7 θολωτοί τάφοι, οι οποίοι ανήκουν στα πρωιμότερα μνημεία αυτού του ταφικού τύπου στην Πελοπόννησο. Ανάμεσα στα αρχαιολογικά ευρήματα από τους τάφους αυτούς υπάρχουν χρυσά κοσμήματα, χάλκινα αγγεία και όπλα, λίθινες αιχμές βελών και κομμάτια από κράνη με επένδυση από χαυλιόδοντες κάπρου. Τα διάφορα επίσης οικιστικά κατάλοιπα στην τοποθεσία της Κουκουνάρας επιβεβαιώνουν την ύπαρξη μιας αρκετά διευρυμένης οικιστικής εγκατάστασης με μεγάλο πληθυσμό.

Αρχαιολογικές ανασκαφές στην Κουκουνάρα

Οι πρώτες διερευνητικές αρχαιολογικές έρευνες στην ευρύτερη περιοχή της Πυλίας, (η οποία θεωρείται συνολικά ως η περιοχή στην οποία εκτεινόταν το βασίλειο της αρχαίας Πύλου, την εποχή του  Νέστορα), ξεκίνησαν την περίοδο 1909-1912 από τους αρχαιολόγους Ανδρέα Σκιά και Κωνσταντίνο Κουρουνιώτη. Το 1939 άρχισαν τις τακτικές ανασκαφές ο Κ. Κουρουνιώτης σε συνεργασία με την αμερικανική αποστολή, υπό τον καθηγητή Carl W. Blegen, οι οποίες διακόπηκαν λόγω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι ανασκαφές ξανάρχισαν το 1952 και οι αρχαιολόγοι διαμοιράστηκαν το αρχαιολογικό έργο. Ο καθηγητής Carl William Blegen και η ομάδα του ανέλαβε τις ανασκαφές στο Ανάκτορο του Νέστορα, στην θέση Εγκλιανός και ο Σπυρίδων Μαρινάτος, ως εκπρόσωπος της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, ανέλαβε τους τάφους και τους οικισμούς στην ευρύτερη περιοχή του ανακτόρου, αλλά και οπουδήποτε αλλού υπήρχαν λείψανα του μυκηναϊκού πολιτισμού. Η ανασκαφική περίοδος του Σπ. Μαρινάτου στην Μεσσηνία, επί μια περίπου 15ετία (μεταξύ 1952 και 1966), θεωρείται από τους σύγχρονους ερευνητές και ως η κυριότερη και διαρκέστερη προσφορά του στη μυκηναϊκή αρχαιολογία. Την περίοδο αυτή ο Σπυρίδων Μαρινάτος διεξάγει ανασκαφές ανά την Πυλία και την Τριφυλία, υπό την αιγίδα της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας. Στόχος του είναι να αποκαλύψει την τοπογραφία της ομηρικής Πύλου. Ανασκάπτει στα Βολιμίδια, στον Αϊ-Λιά, στην Καταβόθρα (Χώρα), στο Μυρσινοχώρι (θέση Ρούτση), στην Τραγάνα, στη Βοϊδοκοιλιά, στην Περιστεριά (Μύρο), στην Κουκουνάρα, στο Κορυφάσιο, αλλά και σε άλλες περιοχές. Στην περιοχή της Κουκουνάρας το διάστημα αυτό εντοπίζεται και αξιολογείται πληθώρα αρχαιολογικών ευρημάτων.  Τις δεκαετίες 1970 και 1980 ακολούθησαν νεότερες έρευνες στην περιοχή της Κουκουνάρας από τον αρχαιολόγο Γεώργιο Κορρέ.

Διοικητική ιστορία

Η Κουκουνάρα ή Κουκκουνάρα προσαρτήθηκε αρχικά, το 1835, στον παλαιό Δήμο Αιγαλαίου, με έδρα τον Χανδρινό. Μόλις 5 χρόνια αργότερα, το 1840, ο οικισμός αποσπάται από τον Δήμο Αιγαλαίου, ο οποίος καταργήθηκε τότε και προσαρτάται στον παλαιό Δήμο Πύλου, ή Δήμο Πυλίων, όπως αναφερόταν τότε, όπου και παρέμεινε ως το 1912 που ο δήμος καταργήθηκε. Το χωριό αναφέρεται, το 1853, επίσης σαν Κουκουνάρα στον β΄ τόμο των «Ελληνικών» του Ιάκωβου Ρίζου Ραγκαβή, ως χωριό του Δήμου Πύλου της Επαρχίας Πυλίας με πληθυσμό 90 κατοίκων, με βάση την απογραφή του 1851. Έδρα του Δήμου Πύλου τότε, βάση της ίδιας πηγής, ήταν η κωμόπολη  της Πύλου, (Νεόκαστρον) και Καλύβια. Το 1912 η Κουκουνάρα προσαρτάται ως έδρα στην Κοινότητα Κουκουνάρας, στην οποία προσαρτώνται επίσης οι οικισμοί Λέζαγα (σήμερα η Στενωσιά) και Σχινόλακκα (το 1919 αποσπάσθηκε από την Κοινότητα Κουκουνάρας και προσαρτήθηκε στην Κοινότητα Πύλου). Τουλάχιστον από το 1844 ως το 1940 το χωριό αναφερόταν επίσημα ως η Κουκουνάρα (με 1 κ), ενώ από το 1940 ως σήμερα αναφέρεται επίσημα ως η Κουκκουνάρα (με 2 κ) Το χωριό παρέμεινε ως έδρα και οικισμός της Κοινότητας Κουκκουνάρας, από το 1912 ως το 1997, όταν τότε, στα πλαίσια των αλλαγών που επήλθαν στη τοπική αυτοδιοίκηση, μέσω του σχεδίου «Καποδίστριας», η Κουκκουνάρα υπήχθη στον κατηργημένο Δήμο Χιλιοχωρίων, με έδρα τον Χανδρινό, ως το 2010. Από το 2011, μετά τις νέες αλλαγές του σχεδίου «Καλλικράτης» η Κουκκουνάρα ανήκει πλέον στον νέο Δήμο Πύλου - Νέστορος. Ο δήμος αυτός, συστάθηκε με το Πρόγραμμα Καλλικράτης με την συνένωση των προϋπαρχόντων δήμων Κορώνης, Μεθώνης, Παπαφλέσσα, Πύλου, Νέστορος και Χιλιοχωρίων. Η Κουκκουνάρα σήμερα είναι οικισμός και έδρα της Τοπικής Κοινότητας της Κουκκουνάρας του Δήμου Πύλου-Νέστορος, στην οποία υπάγεται και η Στενωσιά.

Κτίρια – εκδηλώσεις – αξιοθέατα

Εκτός από τα παραδοσιακά σπίτια και το κτίριο του Δημοτικού Σχολείου, υπάρχει η εκκλησία του χωριού, ο Ιερός Ναός του Αγίου Αθανασίου, ο οποίος υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Μεσσηνίας. Σημαντικές πολιτιστικές δραστηριότητες στο χωριό πραγματοποιεί τακτικά ο Πολιτιστικός Σύλλογος της Κουκκουνάρας "Τηλέμαχος". Στα αξιοθέατα της περιοχής του χωριού περιλαμβάνεται ο Αρχαιολογικός Χώρος Κουκουνάρας.

Ακρόπολη, Μέγαρο & μυκηναϊκός συνοικισμός στο Καταρραχάκι

Σε απόσταση 1 περίπου χιλιομέτρου βορειοανατολικά του χωριού της Κουκουνάρας βρίσκεται η θέση Καταρραχάκι, στην οποία υπάρχει μια επίπεδη έκταση πάνω από τη βαθειά χαράδρα του ποταμού Αράπη, με τα χαρακτηριστικά μιας φυσικής μικρής Ακρόπολης. Ο αρχαιολόγος Σπυρίδων Μαρινάτος, την αποκαλεί «ιδεώδη, φυσικώς ωχυρωμένην, μικράν ακρόπολιν». Στην θέση αυτή εκτός από την φυσική ακρόπολη, ο Σπ. Μαρινάτος απεκάλυψε αρχιτεκτονικά λείψανα αψιδοειδούς μεγάρου, με πρόδομο, κυρίως δωμάτιο και αψίδα στα ανατολικά, ενώ προς τα νοτιοδυτικά της Ακρόπολης, ανακαλύφθηκε ολόκληρος πρώιμος μυκηναϊκός συνοικισμός με ορθογώνια διαμερίσματα, μέσα στα οποία ανακαλύφθηκαν πίθοι και ασάμινθοι. Η χρονολόγηση της κεραμικής αυτής καλύπτει τις χρονικές περιόδους μεταξύ ΜΕ και ΥΕ Ι-ΙΙΙΒ εποχών, δηλαδή τα έτη από το 2200 π.Χ. έως το 1200 π.Χ.