Ουβερτούρα 1812

Η ουβερτούρα με τίτλο Το έτος 1812 (ρωσ. 1812 год), γνωστή ως Ουβερτούρα 1812, είναι μουσικό έργο του Ρώσου συνθέτη Πιότρ Τσαϊκόφσκι (Op. 49), γραμμένο σε Μι ύφεση μείζονα το 1880. Περιγράφει μουσικά τη Γαλλική εισβολή στη Ρωσία υπό τον Μέγα Ναπολέοντα και τη ρωσική άμυνα.
Η παγκόσμια πρεμιέρα του έργου έλαβε χώρα στη Μόσχα στις 20 Αυγούστου 1882 υπό τη διεύθυνση του μαέστρου Ιππόλυτου Αλτάνη, κάτω από μία τέντα κοντά στον ημιτελή Καθεδρικό Ναό του Σωτήρα Χριστού, που επίσης ανεγέρθηκε στη μνήμη της υπερασπίσεως της Ρωσίας το 1812.
Η ουβερτούρα είναι ευρύτερα γνωστή για την τελική κλιμάκωση της «ομοβροντίας» από κωδωνοκρουσίες, κανονιές και φανφάρα χάλκινων πνευστών. Περιλαμβάνεται συχνά σε δίσκους-ανθολογήσεις κλασικής μουσικής για ευρύτερο κοινό, ενώ πολλές φορές συνοδεύει φιέστες πυροτεχνημάτων σε υπαίθριες συναυλίες σε ολόκληρο τον κόσμο. Εξελίχθηκε σε ένα από τα δημοφιλέστερα έργα του Τσαϊκόφσκι, μαζί με τα μπαλέτα του (Ο Καρυοθραύστης, Η λίμνη των κύκνων).

Αναχρονισμός με τα εθνικά μοτίβα

Παρότι «Η Μασσαλιώτιδα» επιλέχθηκε ως ο γαλλικός εθνικός ύμνος το 1795, απαγορεύθηκε από τον Ναπολέοντα το 1805 και αποκλείεται να παιζόταν κατά τη ρωσική εκστρατεία. Επανήλθε ως ο εθνικός ύμνος μόλις το 1879 (το έτος πριν την ανάθεση της ουβερτούρας), κάτι που ίσως εξηγεί τη χρήση της από τον Τσαϊκόφσκι στο έργο. Αντιθέτως, ο ύμνος «Veillons au salut de l'Empire», που χρησίμευσε ως ο ανεπίσημος ύμνος του καθεστώτος του Ναπολέοντα Α΄, είχε λησμονηθεί σχεδόν τελείως το 1882, Από την άλλη πλευρά, οι μορφωμένοι Ρώσοι της εποχής ήταν πιθανώς εξοικειωμένοι με τη μουσική της «Μασσαλιώτιδας».
Αν και το «Θεέ, σώσε τον Τσάρο!» ήταν ο εθνικός ύμνος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας την εποχή του Τσαϊκόφσκι, δεν είχε ακόμα γραφτεί το 1812. Μέχρι το 1815 δεν υπήρχε επίσημος ρωσικός εθνικός ύμνος, ενώ και μετά, μέχρι το 1833, ο ύμνος ήταν το Προσευχή των Ρώσων, που τραγουδιόταν στη μουσική του «God Save the Queen».

Ανάθεση

Το 1880 ο Καθεδρικός Ναός του Σωτήρα στη Μόσχα, που είχε διαταχθεί να ανεγερθεί από τον Τσάρο Αλέξανδρο Α΄ σε ανάμνηση της ρωσικής νίκης του 1812, πλησίαζε στην ολοκλήρωσή του. Η 25η επέτειος της στέψεως του Αλεξάνδρου Β΄ πλησίαζε επίσης, ενώ σχεδιαζόταν και η Πανρωσική Έκθεση Τεχνών και Βιομηχανίας της Μόσχας για το 1882. Ο φίλος και μέντορας του Τσαϊκόφσκι Νικολάι Ρουμπινστάιν του συνέστησε να συνθέσει ένα μεγαλόπρεπο αναμνηστικό έργο για να παίζεται στους σχετικούς εορτασμούς. Ο Τσαϊκόφσκι άρχισε να εργάζεται πάνω σε αυτό στις 12 Οκτωβρίου 1880 και το τελείωσε 6 εβδομάδες αργότερα.
Οι οργανωτές σχεδίασαν μια εκτέλεση της ουβερτούρας στην πλατεία μπροστά από τον Καθεδρικό Ναό, με μια μπάντα χάλκινων πνευστών να ενισχύει την ορχήστρα, τις καμπάνες του ναού (και όλων των άλλων στο κέντρο της Μόσχας) να κτυπούν με σύνθημα, και με κανόνια να εκπυρσοκροτούν από έναν πίνακα με ηλεκτρικούς διακόπτες ώστε να επιτευχθεί η απαιτούμενη από την παρτιτούρα ακρίβεια. Ωστόσο, αυτή η εκτέλεση δεν έγινε, πιθανώς εν μέρει εξαιτίας του πολύ φιλόδοξου σχεδιασμού. Ανεξάρτητα από αυτό, η δολοφονία του Τσάρου Αλεξάνδρου Β΄ τον Μάρτιο του 1881 στέρησε πολύ από τον ενθουσιασμό για το σχέδιο. Τελικώς το 1882, κατά τη διάρκεια της Πανρωσικής Εκθέσεως, η ουβερτούρα παίχθηκε κάτω από μία τέντα κοντά στον ημιτελή ακόμα Καθεδρικό Ναό (ο ναός ολοκληρώθηκε στις 26 Μαΐου 1883).
Στο μεταξύ, ο Τσαϊκόφσκι παραπονέθηκε στην υποστηρίκτριά του Ναντέζντα Φον Μεκ ότι «δεν ήταν ένας μαέστρος φεστιβαλικών κομματιών» και ότι η ουβερτούρα θα ήταν «πολύ δυνατή και θορυβώδης, αλλά [χωρίς] καλλιτεχνική αξία, επειδή την έγραψα χωρίς θέρμη και αγάπη.» Ωστόσο, υπήρξε το έργο που κατέστησε τον Τσαϊκόφσκυ πλούσιο, καθώς αποτέλεσε ένα από τα συχνότερα εκτελούμενα και ηχογραφούμενα έργα του.
Στη Ρωσία κατά την κομμουνιστική περίοδο η μουσική του ύμνο του Τσάρου στο έργο είχε αντικατασταθεί με το χορωδιακό κομμάτι «Δόξα σε σένα, αγία Ρωσία!" («Славься, славься, святая Русь!») από το φινάλε της όπερας Μια ζωή για τον Τσάρο του Μιχαήλ Γκλίνκα. Μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, η αρχική μουσική αποκαταστάθηκε.

Στον λαϊκό πολιτισμό

Στην τηλεοπτική σειρά επιστημονικής φαντασίας Farscape ο χαρακτήρας John Crichton βάζει ένα ιπτάμενο ρομπότ να παίζει την ουβερτούρα προκειμένου να τον βοηθήσει να διατηρήσει τη στοχοπροσήλωσή του, και μάλιστα ζωγραφίζει τη γαλλική σημαία πάνω του και το βαφτίζει «1812».
Το 2000 η ουβερτούρα χρησιμοποιήθηκε στην εισαγωγή του βιντεοπαιχνιδιού «Risk 2», ενώ την ίδια δεκαετία σημαντική ήταν και η παρουσία της στην ταινία V for Vendetta.