Γιαν βαν Άικ

Τα πρώτα χρόνια

Από τις σωζόμενες πρωτογενείς πηγές δεν μας είναι γνωστό πού ακριβώς γεννήθηκε ο βαν Άικ· καταγράφεται ωστόσο το όνομά του στα λογιστικά βιβλία του Ιωάννη Γ΄ του Ανηλεούς στη Χάγη, όπου κάποιος Meyster Jan den malre (Μαστρο-Γιαν ο ζωγράφος) λαμβάνει πληρωμή τα έτη 1422-1424. Στα τέλη του 1500 οι ουμανιστές Marcus van Vaernewyck και Lucas de Heer από τη Γάνδη θεωρούν ως τόπο γέννησης την πόλη Μάασεϊκ (παλ. γραφή Maesheyck) κοντά στη Λιέγη, θεωρία που έχει ως βάση την ετυμολογική προσέγγιση του ονόματος Άικ  εν συγκρίσει με την κατάληξη eyck της εικαζόμενης γενέθλιας πόλης. 
Κατά γενική ομολογία ο Γιαν ήταν αδελφός του επίσης ζωγράφου Χούμπερτ βαν Άικ. Έργο της συνεργασίας τους θεωρείται το Πολύπτυχο της Γάνδης (επιλεγόμενο και "λατρεία του μυστικού αμνού"), το οποίο άρχισε ο Χούμπερτ περ. το 1420 και ολοκλήρωσε ο Γιαν το 1432· οι σύγχρονοι μελετητές δυσκολεύονται να αποφανθούν ως προς το ποιος από τους δύο φιλοτέχνησε τους διάφορους χαρακτήρες του έργου. Ένας ακόμη αδελφός ονόματι Λάμπερτ αναφέρεται σε κατάστιχα της Βουργουνδιανής αυλής· η εικασία ότι και αυτός υπήρξε ζωγράφος ενισχύεται από το ότι κατά πάσα πιθανότητα επέβλεψε το κλείσιμο του εργαστηρίου του αδελφού του. Ο συνεπώνυμος ζωγράφος Μπαρτελεμύ ντ' Άικ στη νότια Γαλλία ήταν πιθανώς συγγενής τους.

Άνοδος και επιτυχία

Ο βαν Άικ οφείλει την επιτυχία του κυρίως στην ανανέωση της τεχνικής της ελαιογραφίας. Το μέσο αυτό έδινε τη δυνατότητα της αποτύπωσης πολύ ζωντανών χρωμάτων αλλά και των πιο λεπτών τους αποχρώσεων, όλα με την παραμικρή λεπτομέρεια της φωτοσκίασης και της διαφορετικής υφής. Το 1425, μετά τον θάνατο του Ιωάννη της Βαυαρίας, ο βαν Άικ εντάσσεται στο καλλιτεχνικό δυναμικό του Φιλίππου Γ΄ του Καλού, στην υπηρεσία του οποίου θα παραμείνει για το υπόλοιπο της ζωής του. 
Ως «ιδιαίτερος του βασιλέα» (valet de chambre) ο βαν Άικ αναλαμβάνει διάφορες καλλιτεχνικές παραγγελίες της Αυλής της Βουργουνδίας, για τις οποίες και πληρώνεται αδρά. Η αμοιβή του με τα χρόνια αυξάνει θεαματικά, δείκτης της σπουδαιότητας της θέσης του· σε έγγραφο του 1435 αναφέρεται ότι πρέπει να επισπευσθεί η πληρωμή του ζωγράφου, ειδάλλως υπάρχει ο κίνδυνος να φύγει και να χάσουν έναν απαράμιλλο ποιητή "τέχνης και επιστήμης". Ο Δούκας Φίλιππος του έτρεφε μεγάλη εκτίμηση, βαπτίζοντας ένα από τα παιδιά του, αλλά και χρηματοδοτώντας τη χήρα του μετά τον θάνατό του καθώς και προικοδοτώντας μια κόρη του.

Εργογραφία

Ο κύριος όγκος του έργου του βαν Άικ προέρχεται από τις παραγγελίες της βασιλικής αυλής στη Μπρυζ. Εντούτοις, δεν έλειπε η ιδιωτική πελατεία του, στις παραγγελίες της οποίας λογίζεται και το πιο γνωστό του ίσως έργο, η Πολύπτυχο για την Αγία Τράπεζα του Καθεδρικού της Γάνδης. Παραγγελία του Jodocus Vijdts και της συζύγου του Elisabeth Borluut, το μνημειώδες πολύπτυχο θεωρείται - κατά τον Ερνστ Γκόμπριχ - ως «η τελευταία κατάκτηση του ρεαλισμού στο Βορρά», καθώς κρατάει αποστάσεις από τον ιταλοπρεπή ιδεαλισμό, χάρην της πιστής αναπαράστασης της φύσης.
Αντίθετα με ότι συνηθιζόταν στην εποχή του, ο βαν Άικ συχνά υπέγραφε τα έργα του και χρονολογούσε τις κορνίζες τους· πίνακας και κορνίζα αμφότερα ήταν αδιαίρετα έργα τέχνης και παρότι η κορνίζα ήταν προϊόν διαφορετικού τεχνίτη, συχνά θεωρούνταν ισότιμης τέχνης ως προς το ζωγραφικό έργο. Η υπογραφή του "ALS IK KAN" (όπως μπορώ) προέρχεται από τη φλαμανδική ρήση όπως μπορώ, όχι όπως θα μπορούσα· σ' αυτήν οφείλεται εν πολλοίς η φήμη του, αλλά και η σχετικά αδιαμφισβήτητη ταυτότητα των έργων του, μεταξύ των καλλιτεχνών της λεγόμενης Φλαμανδικής Σχολής.