Κωνσταντίνος Μέρτζιος

Βίος

Ο Κωνσταντίνος Μέρτζιος γεννήθηκε στις 18 Οκτωβρίου 1886 στο χωριό Βράβορη Γραμμενοχωρίων των Ιωαννίνων. Την στοιχειώδη παιδεία του την ελαβε στο χωριό του και στην Καπλάνειο Σχολή των Ιωαννίνων, ενώ μετά γράφτηκε στην Ζωσιμαία Σχολή απ' όπου αποφοίτησε το  1903. Αρχικά βοηθούσε στην εμπορική επιχείρηση (εμπόριο υφασμάτων) της οικογένειάς του και παράλληλα δημοσιογραφούσε στην εφημερίδα Ήπειρος από το 1909 έως το 1917 και από το 1913 έωςτο 1916 διετέλεσε ανταποκριτής στα Ιωάννινα των αθηναϊκών εφημερίδων Νέα Ημέρα και Νέα Ελλάς Το 1917 διατελώντας πρόεδρος του Πανηπειρωτικού Συνδέσμου Επιστράτων αναμείχθηκε στις πολιτικά γεγονότα καιως φανατικός βασιλόφρων με τη βοήθεια του Ιταλικού προξενείου  κατέφυγε στην Ιταλία επειδή καταδιωκόταν από τους Βενιζελικούς ως επίστρατος μετά το κίνημα της ΘεσσαλονίκηςΜέχρι το 1921 έζησε στο Μιλάνο ασχολούμενος μετις εμπορικές υποθέσεις  του πατέρα του και το 1922 ήλθε στην Βενετία ασχολούμεος με αρχειακές έρευνες.Στη διάρκεια του ελληνοιταλικού πολέμου του επιβλήθηκε κατ' οίκον περιορισμός, ενώ κατά τη γερμανική κατοχή εξορίσθηκε σε στρατοπεδο κοντά στο Τρεβίζο. Το 1947 η Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών δημοσίευσε αρχειακό υλικό, προερχόμενο από τα κρατικά αρχεία Βενετίας, υπό τον τίτλο "Μνημεία Μακεδονικής Ιστορίας" με έγγραφα που είχαν συλλεχθεί από τον Μέρτζιο και αφορούσαν την Θεσσαλονίκη και το Βόρειο Αιγαίο για την περίοδο 1381 - 1650. Τον Ιούλιο του 1957 δώρισε, μέσω του ιστορικού Κώστα Τριανταφύλλου, στην δημοτική βιβλιοθήκη Πατρών έγγραφα από το 1595 έως το 1794 που αφορούν την Πάτρα, και τα οποία αναφέρονται ως "Κώδηξ Μέρτζιου".  Σημαντικές θεωρούνται οι ανακαλύψεις του για τα παιδικά χρόνια του Ελ Γκρέκο, για τον Λάμπρο Κατσώνη, για την Λευκάδα, την Κρήτη κ.α. Συνολικά εξέδωσε πλήθος εκδόσεων με ιστορικά έγγραφα που αφορούσαν τον Ελλαδικό χώρο.
Το 1952 πρωτοστάτησε στην έκδοση του περιοδικού Ηπειρώτικη Εστία και το 1954 στην ίδρυση της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών 
Είχε εκλεγεί αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών κατόπιν προτάσεως του Κωνσταντίνου Άμαντου και διετέλεσε επίτιμος πρόξενος της Ελλάδος στην Βενετία καθώς και αντιπρόεδρος της ελληνικής κοινότητας της Βενετίας. Είχε πραγματοποιήσει δωρεές βιβλίων στην βιβλιοθήκη του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Μιλούσε ιταλικά, γαλλικά και βενετσιάνικα. 
Απεβίωσε στην Βενετία στις 25 Αυγούστου του 1971.Θάφτηκε στον τάφο της καθολικής συζύγυ του που ήδη είχε πεθάνει πριν από αυτόν.   Είχε μια κόρη.

Αποτίμηση του έργου του

Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ιστορικούς που ασχολήθηκαν με την Βενετοκρατία στην Ελλάδα. Όπως σχολιάζει ο Νικόλαος Τωμαδάκης «Ο Μέρτζιος βεβαιως ήτο ερασιτέχνης. Ειργάσθη όπου δεν υπήρχεν ενημερωμένη εις τα ελληνικά (μεσαιωνικά και της τουρκοκρατίας) βιβλιοθήκη. Είναι επόμενον η μέθοδος της δημοσιέυσεως να μην είναι πάντοτε αυστηρώς επιστημονική ή σχολαστική»Τα μειονεκτήματα ήταν οι λειψές αρχειακές του ενδείξεις, μεταφράσεις στα ελληνικά χωρίς παράθεση του ελληνικού πρωτοτύπου, αποσπασματικές δημοσιεύσεις, αυθαίρετες επιλογές. Επίσης ελλιπής βιβλιογραφική ενημέρωση (δημοσίευση ήδη γνωστών, άγνοια της ελληνικής και της ξένης βιβλιογραφίας),πρόχειρη και άκριτη επεξεργασία του υλικού ή γυμνή παρουσίαση.Ο Μέρτζιος όμως, δεν είχε ανώτερη μόρφωση και οικονομική άνεση ή την κρατική ενίσχυση για να επιδίδεται απερίσπαστος στην αναδίφηση των αρχείων.
Ο Νικόλαος Παναγιωτάκης επισημαίνει πως «ανήκει σε μια κατηγορία αρχειοδιφών ιστορικών[...] στην κατηγορία των αφοσιωμένων ερασιτεχνών»