Φιλάρετος Βραχάμιος

Καταβολές και σταδιοδρομία υπό τους Βυζαντινούς

Ο Φιλάρετος Βραχάμιος καταγόταν από αρμένικη οικογένεια ευγενών (τους Βαραζνουνί, οι οποίοι κατάγονταν από το Βασπουρακάν) η οποία είχε εισέλθει στην υπηρεσία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στην διάρκεια του 10ου αιώνα, και η οποία φαίνεται να είχε ενσωματωθεί σε σύντομο διάστημα: ο Φιλάρετος περιγράφεται ως Έλληνας ως προς την γλώσσα, τα έθιμα και την θρησκεία, καθότι ο ίδιος ήταν Χαλκηδόνιος.
Ο Φιλάρετος πέτυχε σταδιακά να αναρριχηθεί στις βαθμίδες της βυζαντινής ιεραρχίας: διετέλεσε διαδοχικά κουροπαλάτης, στρατοπεδάρχης των Ανατολικών, δουξ της Αντιόχειας, Δομέστικος των Σχολών της Ανατολής, καθώς και, πιθανώς, σεβαστός. Υπηρέτησε πιστά την Αυτοκρατορία υπό τον Ρωμανό Δ΄ Διογένη, έως και την Μάχη του Μαντζικέρτ, το 1071.

Σελτζουκικές εισβολές και αυτονομία

Η βυζαντινή ήττα του 1071 επέτρεψε την εισβολή στην Ανατολία των Σελτζούκων του Αλπ Αρσλάν. Ο Φιλάρετος συγκέντρωσε, τότε, τις φρουρές των ανατολικών συνόρων, οι οποίες περιελάμβαναν αριθμό Αρμενίων, με την βοήθεια, μεταξύ άλλων, του Γαβριήλ στη Μελιτηνή και του Βασιλείου Αποκάπη στην Έδεσσα. Η μακρά σε χρονικό διάστημα αντίσταση της οποίας ο ίδιος ηγήθηκε οδήγησε στη σύσταση ενός κρατιδίου υπό κατ'όνομα βυζαντινή κυριαρχία. Η συγκεκριμένη αυτόνομη ηγεμονία εκτεινόταν σχεδόν επί του συνόλου της Κιλικίας (με, μεταξύ άλλων, τις πόλεις Ταρσό, Μοψουεστία και Ανάζαρβο), της Αντιόχειας, της Ευφρατησίας, καθώς και του νοτιοδυτικού άκρου της Μεγάλης Αρμενίας, ενώ, για σύντομο διάστημα, στα εδάφη της συμπεριλήφθηκαν και η ανατολική Καππαδοκία και η Κύπρος.
Υπό τον Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα, ο Φιλάρετος κλήθηκε να αντιμετωπίσει την αντίσταση ορισμένων εκ των συμπατριωτών του (οι οποίοι υπάγονταν στην Αρμένικη Αποστολική Εκκλησία), όπως ο Απελγαρίπ Αρτσρουνί και ο Βασάκ Παχλαβουνί, καθώς και, αναμφίβολα, ο Τορνίκ του Σασούν. Οι σχέσεις του με την Κωνσταντινούπολη άρχισαν να βελτιώνονται παρά μόνον μετά το 1078, κατά την διάρκεια της περιόδου βασιλείας του Νικηφόρου Γ΄ Βοτανειάτη ο οποίος και αναγνώρισε επισήμως την αυτόνομη διακυβέρνησή του επί των αποκομμένων από την Αυτοκρατορία, λόγω των Σελτζούκων, εδαφών.
Ο Φιλάρετος ενέταξε στα στρατεύματά του, μεταξύ άλλων, Φράγκους μισθοφόρους (στρατεύματα των Ρουσέλ ντε Μπαγιέλ, Ερβέβιο Φραγκόπουλο, ή, ακόμη, του Ραιμπώ).

Ήττες και θάνατος

Η ιδρυθείσα από τον Φιλάρετο ηγεμονία ήταν, ωστόσο, σύντομης διάρκειας, ενώ τα εδάφη της σταδιακά κατελήφθησαν, παρά μια προσωρινή μεταστροφή προς το Ισλάμ. Συγκεκριμένα, η Αντιόχεια κατελήφθη, το 1084, από τον Σουλεϊμάν Α΄, Σουλτάνο του Ρουμ, ενώ το 1086 ξεκίνησε προέλαση των Μεγάλων Σελτζούκων, οι οποίοι κατέλαβαν την Έδεσσα το 1087.
Αρκετοί εκ των αξιωματικών του, ωστόσο, πέτυχαν να αντισταθούν, όπως ο Γαβριήλ, ο Τορός και ο Βασίλειος ο Κλέφτης, ενώ οι Ρουπενίδες υποχώρησαν, από την πλευρά τους, προς τα κιλικιακά όρη, όπου και ίδρυσαν μια πρωτογενή μορφή του μελλοντικού Αρμένικου Βασιλείου της Κιλικίας, του οποίου πρόδρομος ήταν, έμμεσα, και ο ίδιος ο Φιλάρετος.
Η ακριβής ημερομηνία του θανάτου του Φιλάρετου δεν είναι βέβαιη: παρά το γεγονός πως η τελευταία αναφορά στο όνομά του εντός των πηγών γίνεται το 1086, ο Ντεντεγιάν ορίζει ως πιθανή ημερομηνία θανάτου του το 1090 και ο Σενέ το 1092.

Μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα

Οι σχέσεις του Φιλάρετου με το Βυζάντιο, η πίστη του προς τον Ρωμανό Δ΄, καθώς και τα προβλήματα που συνάντησε ο Μιχαήλ Ζ΄ τον καθιστούν αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, κυμαινόνενη μεταξύ του πιστού στρατηγού και του στασιαστή. Η χαλκηδονιακή πίστη του οδήγησε, επίσης, στην απόρριψή του από ορισμένους εκ των Αρμενίων, όπως ο Ματθαίος της Εδέσσης ο οποίος τον χαρακτηρίζει, μεταξύ άλλων, ως « πρωτότοκο υιό του Εωσφόρου ».