Κυρτώνη Φθιώτιδας

Ιστορία

Η περιοχή της Κυρτώνης πρωτοκατοικήθηκε την Νεολιθική εποχή (7000 π.Χ. – 3200/3100 π.Χ.). Ο οικισμός αυτός παρουσίασε όλα τα γνωρίσματα και χαρακτηριστικά του Νεολιθικού οικισμού, αλλά δεν μας είναι γνωστή η ονομασία του. Αυτό που τον έκανε ξεχωριστό ήταν το γεγονός, ότι ήταν ο μόνος ορεινός οικισμός της περιόδου στην ευρύτερη περιοχή.
Κατά την Αρχαϊκή εποχή (700 - 480 π.Χ.), επίσης υπήρξε δραστηριότητα στην περιοχή της αρχαίας Κυρτώνης. Κύριες ασχολίες των κατοίκων ήταν η γεωργία, η κτηνοτροφία και η κεραμοποιία.
Λέγεται  ότι υπήρχε άλσος με μικρό ναό του Απόλλωνα, με αγάλματα του ίδιου και της Αρτέμιδος, όπως επίσης και ναό των Νυμφών σε παρακείμενο άλσος, χτισμένος πάνω από μία πηγή.
Κατά τους πρώτους χρόνους της Τουρκοκρατίας (1466), στην Κολάκα υπήρχαν 47 νοικοκυριά. Το 1506 υπήρχαν 50 νοικοκυριά μόνο Χριστιανικά και το 1521 52. Το 1540 ο αριθμός αυτός αυξήθηκε σε 61 νοικοκυριά και το 1571 σε 76.
Το 1815, ο περιηγητής Αργύρης Φιλιππίδης έγραψε για την Κολάκα: «Έχει και αυτό περί τα είκοσι σπίτια Χριστιανών. Κάνουν σιτάρι, κριθάρι και άλλα γεννήματα, κρασί όσο πίνουν…έχουν εδώ και πρόβατα και γίδια, τα επιμελούνται και ζουν καλά».
Η Κολάκα ανέδειξε τρεις αγωνιστές της Επανάστασης του 1821. Τους Αθανασίου Μιχάλη (υπαξιωματικό), Ανέστη Αργύρη και Δήμου Ιωάννη.
Ο πληθυσμός του χωριού το 1879 ήταν 168 κάτοικοι, το 1889 232, το 1896 243 και το 1907 303. η κοινότητα το 1907 είχε ενταχθεί στο Δήμο Αταλάντης. Μετέπειτα συνέχισε την πορεία της ως ανεξάρτητη κοινότητα.
Το 1997 εντάχθηκε εκ νέου στο διευρυμένο Δήμο Αταλάντης.
Με τη νέα διοικητική διαίρεση της χώρας, που προβλέπει το «σχέδιο Καλλικράτης», η Κυρτώνη ανήκει στο Δήμο Λοκρών.

Αρχαιολογικά ευρήματα

Στην Κυρτώνη υπήρξε νεολιθικός οικισμός, παρόλο που στην περιοχή δεν έχουν διενεργηθεί ανασκαφές.
Στη θέση Νιχώρι της κτηματικής περιφέρειας της τέως κοινότητας Κολάκας ,στην περιοχή της αρχαίας ακροπόλεως από  ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν, έχουν βρεθεί νεκροταφεία αρχαϊκής περιόδου, ακόμη στη θέση αυτή διατηρείται οχύρωση σε μεγάλη έκταση και ένας από τους πύργους της σώζεται σε μεγάλο ύψος, για το λόγο αυτό η περιοχή ονομάζεται από τους ντόπιους Πύργος.
Η αρχαία πόλη που εκτείνονταν εδώ είναι σύμφωνα με την επικρατέστερη άποψη η Κυρτώνη.

Ήθη - Έθιμα - Παραδόσεις

Σπορά
Κατά την πρώτη ημέρα της σποράς σπάνε μέσα στο σάκο με το σιτάρι ένα ρόδι και ρίχνουν άλλο ένα στο χωράφι κάνοντας την ευχή "όσα σπόρια έχει το ρόδι τόσα σπόρια να έχει και το κάθε στάχυ'".
Χριστούγεννα-Πρωτοχρονιά-Θεοφάνια
Παραμονή των Χριστουγέννων τα παραδοσιακά κάλαντα τραγούδιουνται σε όλο το χωριό :
«Χριστούγεννα – Πρωτοχρονιά  πρώτη γιορτή του χρόνου 
για βγείτε, δείτε, μάθετε,  πως ο Χριστός γεννιέται και ανατρέφεται 
με γάλα και με μέλι…».
Οι νοικοκυρές του χωριού ένα πέταλο κρεμούν στο τζάκι τους για να αποτρέψουν την είσοδο των καλικαντζάρων στο σπιτικό τους ενώ τη μέρα της Πρωτοχρονιάς έχει ιδιαίτερη σημασία για εκείνες ένας καλότυχος και γούρικος πρώτος επισκέπτης. Την ημέρα των Θεοφανείων τα μικρότερα παιδιά τραγουδούσαν:
«Σήμερα είναι τα φώτα που γεννάει η κότα  πίσω από την πόρτα 
πάρτο το αυγό και φεύγα να μη σε πιάσει η βέργα.»
και μεγαλύτεροι άνδρες που μπορούσαν να απομνημονεύσουν πιο σύνθετους στίχους:
«Σήμερα είναι τα φώτα και ο φωτισμός και χαρές μεγάλες του αφέντη μας
και στον Ιορδάνη ποταμό κάθεται η Παναγιά …. 
τον αφέντη Αι Γιάννη παρακαλεί
Συ αφέντη Αι Γιάννη Πρόδρομε 
δύνασαι βαφτίζεις θεού παιδί..»
Πάσχα
Μετά την λειτουργία της Αναστάσεως  όλοι μαζί άνδρες και γυναίκες τραγουδούσαν:
«Σήμερα Χρίστος Ανέστη, να έρθει ο ουρανός να πέσει 
σήμερα και οι παπάδες, κάθονται σα δεσποτάδες.
σήμερα τα παλικάρια κάθονται σα λιοντάρια
σήμερα τα κορίτσια στέκονται σαν κυπαρίσσια 
σήμερα και οι παντρεμένες κάθονται καμαρωμένες»