Σταυρομύτης

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους (Loxia) πιθανόν να είναι (νεο-)λατινική δάνεια λέξης που έχει ελληνική ρίζα και σχετίζεται με την στρεβλή, «λοξή», διευθέτηση του ράμφους του πτηνού.
Η υπόθεση αυτή ενισχύεται από τον -πιθανό- δανεισμό του όρου από τον θεό Απόλλωνα, ο οποίος απεκαλείτο Λοξίας για λόγους που δεν είναι επακριβώς γνωστοί. Ένας (1) από αυτούς είναι η διφορούμενη ερμηνεία των χρησμών του.  
Για την λατινική ονομασία του είδους curvirostra, τα πράγματα είναι πιο ξεκάθαρα, αφού η ίδια η λέξη παραπέμπει στο ράμφος του πτηνού: curvus «κυρτός» + rostrum «ράμφος, ρύγχος». 
Τόσο η αγγλική (crossbill), όσο και η ελληνική λαϊκή ονομασία του πτηνού αναφέρονται στα διασταυρούμενα τμήματα της ραμφοθήκης του, το πλέον χαρακτηριστικό γνώρισμα του είδους.

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά, το 1758, από τον Λινναίο στην Σουηδία με την σημερινή του ονομασία.  Η ταξινομική του παραμένει ακόμη -μετά από πολυετείς έρευνες- προβληματική, με κύριο χαρακτηριστικό την ευρεία υβριδοποίηση. Πρόσφατες γενετικές μελέτες δείχνουν μικρές διαφορές μεταξύ των taxa στην Ευρώπη, με έμφαση στο γεγονός ότι δεν βρίσκονται σε πλήρη αναπαραγωγική απομόνωση. Από την άλλη, το ποσοστό της υβριδοποίησης παραμένει χαμηλό και, οι διαφορές στο μέγεθος του ράμφους, στον τρόπο πτήσης και τα φωνητικά καλέσματα θεωρούνται επαρκή στοιχεία για τον περιορισμό ευρείας διασταύρωσης μεταξύ τους.
Πλησιέστεροι συγγενείς του θεωρούνται τα είδη Loxia scotica και Loxia pytyopsittacus. Έχει, προφανώς, υβριδιστεί πολλάκις με το Carduelis pinus. Στην δυτική Παλαιαρκτική ζώνη η γεωγραφική διαφοροποίηση εμφανίζεται μάλλον μικρή και σταδιακή, με το Loxia curvirostra curvirostra να γίνεται πιο ανοιχτόχρωμο, φωτεινότερο και μεγαλύτερο από τα δυτικά προς τα ανατολικά, και εντός της Ευρώπης φωτεινότερο από βόρεια προς νότια. Μερικές φυλές διασταυρώνονται με άλλες σε ευρείες περιοχές, στοιχείο επίσης σημαντικό για τον βαθμό ατομικής απόκλισης. Κάποια από τα υποείδη θεωρούνται από μερικούς ερευνητές συνώνυμα, όπως π.χ. το L. c. guillemardi με το L. c. curvirostra, ενώ περαιτέρω συγχωνεύσεις παλαιοτέρων αναγνωρισμένων υποειδών έχουν πραγματοποιηθεί από τους ταξινομικούς, π.χ. hispana (που περιγράφεται στη Μούρθια), mariae (από Κριμαία), vasvarii (ΒΔ Τουρκία), caucasia (Καύκασος) και ermaki (Ν. Αλτάι), με βάση το ότι έχουν πολύ μικρές διαφορές ή παρουσιάζουν ενδιάμεσα χαρακτηριστικά.
Αντιστρόφως, κάποιοι άλλοι πληθυσμοί ενδεχομένως να αξίζουν αναβάθμιση στο επίπεδο του είδους. Η κατάσταση στην ανατολική Παλαιαρκτική και την Ασία δεν έχει ακόμη διερευνηθεί. Στην Βόρεια Αμερική, πολλές προσπάθειες έγιναν για την ταξινόμηση των πληθυσμών βορείως του Μεξικού, σε διαφορετικές και μη επικαλυπτόμενες περιοχές αναπαραγωγής. Η κατάσταση περιπλέχθηκε περαιτέρω από τη διαπίστωση ότι, τα αμερικανικά υποείδη έχουν εμφανείς διαφορές στα φωνητικά τους καλέσματα (σε όλες τις ΗΠΑ και τον Δ. Καναδά), ανιχνεύσιμα με ηχογραφήσεις και ηχογράμματα (sonagrams), αλλά και μορφολογικές διαφορές (κυρίως το μέγεθος ή σχήμα του ράμφους και το χρώμα πτερώματος) τα οποία μπορούν να αποτελέσουν βάση για την αναπαραγωγική απομόνωση αυτών των taxa. Κάτι ανάλογο παρατηρήθηκε αργότερα και στη Ευρώπη, όπου καταγράφηκαν έξι διαφορετικά «είδη» φωνής, με σημαντική αλληλεπικάλυψη στην περιοχή. Ωστόσο, σε πιο πρόσφατη μελέτη στη Δ. Μεσόγειο, ακόμη έξι φωνητικά «είδη» έχουν περιγραφεί, θέτοντας έτσι κάποιες αμφιβολίες για την ταξινομική αξία αυτών των δεδομένων.
Τέλος, μελέτες αποκαλύπτουν ότι οι σταυρομύτες, σε πολλές περιπτώσεις φαίνεται να διατηρούν την ταυτότητά τους μέσω της εξειδίκευσης σε συγκεκριμένα είδη κωνοφόρων, κάτι που αξίζει περαιτέρω μελέτης και διερεύνησης (βλ. Πίνακα υποειδών).

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Η μορφή του ράμφους του σταυρομύτη (βλ. Ράμφος) είναι -συχνά- κάπως ακανόνιστη. Αυτό δείχνει ότι, ακόμη και σε περιοχές στις οποίες ζει μόνιμα ως καθιστικό πτηνό, καταγράφονται έντονες διακυμάνσεις στο ράμφος, με τις περισσότερες από αυτές να βαίνουν παράλληλα με το φάσμα σπερμάτων των προτιμωμένων κωνοφόρων. Μάλιστα, οι -μεμονωμένες- χρονιές ιδιαίτερα υψηλής παραγωγής σπερμάτων συνήθως βρίσκονται ανάμεσα σε -περισσότερες- χρονιές χαμηλότερης παραγωγής, που καθορίζουν και τις μετακινήσεις του πτηνού.
Επιπλέον, σε μεγάλες περιοχές εμφανίζονται ισχυρές «εισβολές» ανά τακτά χρονικά διαστήματα.  Πίσω από αυτό, πιστεύεται ότι «κρύβεται» αντιστοιχία μεταξύ της υψηλής πυκνότητας πληθυσμού και της αποδημίας που μπορεί να πυροδοτείται από αυτήν και, είναι δυνατόν να προλαμβάνει τον υπερπληθυσμό των περιοχών στις οποίες συμβαίνει. Σε αυτές τις περιπτώσεις παρατηρείται νωρίτερη επιστροφή -κατά το δεύτερο έτος μετά την «εισβολή»- κάποιων ατόμων στα πατρογονικά εδάφη αναπαραγωγής τους. 
Στα χρόνια καλής παραγωγής σπερμάτων, οι βόρειοι και ανατολικοί πληθυσμοί μετακινούνται σε μεγάλους αριθμούς προς την Κ. Ευρώπη. Αλλά και στην περίπτωση έλλειψης τροφής, οι πληθυσμοί συχνά αποδημούν κατά μήκος μεταναστευτικών οδών στις ίδιες περιοχές ή και μακρύτερα. Τα σμήνη κινούνται κυρίως με νοτιοδυτική κατεύθυνση, και μπορούν να φθάσουν την Ισπανία ή ακόμη και στην Β. Αφρική. Εξαίρεση αποτελούν οι σκανδιναβικοί πληθυσμοί που κινούνται προς την Αγγλία. Οι μεταναστεύσεις των βορείων πληθυσμών πραγματοποιούνται κυρίως από Ιούνιο μέχρι Αύγουστο, ωστόσο, σε ακραίες περιπτώσεις αυτό μπορεί να συμβαίνει από τον Απρίλιο μέχρι τον Δεκέμβριο.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από την Μάλτα και την Ισλανδία, την Ιορδανία, το Αφγανιστάν και το Τατζικιστάν, τήν Λιβύη αλλά και την Γροιλανδία.
Στην Ελλάδα, ο σταυρομύτης απαντά καθ’ όλη την διάρκεια τους έτους ως επιδημητικό πτηνό, σε ολόκληρη σχεδόν την επικράτεια,  ωστόσο η εξάπλωσή του εμφανίζεται κατακερματισμένη, κάτι αναμενόμενο λόγω της φύσης των ενδιαιτημάτων του. Αυτό σημαίνει ότι η παρουσία του περιορίζεται μόνο στις περιοχές με κωνοφόρα, συνήθως από κάποιο υψόμετρο και πάνω, χωρίς να αποκλείονται οι πεδινές περιοχές. Επίσης, κατά τις μεταναστεύσεις εμφανίζονται και πληθυσμοί από βορειότερα εδάφη αναπαραγωγής, που αναμιγνύονται με τους μόνιμους, κυρίως κατά τη διάρκεια του χειμώνα. 
Η παρουσία του στην Κρήτη αμφισβητείται, αν και είχε αναφερθεί παρατήρησή του στα Λευκά Όρη-Φαράγγι Σαμαριάς από τον Ιταλό καθηγητή B. Massa.  Αντίθετα, απαντά ως καθιστικό πτηνό στην Κύπρο και, μάλιστα, ως ενδημικό υποείδος (Loxia curvirostra guillemardi) στην περιοχή του Τροόδους (βλ. Πίνακα υποειδών).

Βιότοπος

Τα «κλασικά» ενδιαιτήματα αναπαραγωγής του σταυρομύτη περιλαμβάνουν τα εκτεταμένα δάση κωνοφόρων μέχρι την αλπική γραμμή στην Ευρώπη, κυρίως εκείνα της ελάτης (Abies spp.) και της ερυθρελάτης (Picea spp.). Αν και συχνάζει -ιδιαίτερα στο νότο- στις ορεινές περιοχές της κατανομής του, σε ορισμένες περιπτώσεις απαντά σε δάση ερυθρελάτης στα πεδινά. Επιπλέον, σε μικτά δάση, σε πάρκα και μεγάλους κήπους με μεμονωμένα κωνοφόρα.
Το υψομετρικό εύρος των ενδιαιτημάτων του κυμαίνεται από τα 800-4.100 μέτρα. Στις περιοχές του Νεπάλ απαντά από τα (2.100-) 2.590 έως τα 3.660 μέτρα. 
Στην Ελλάδα ο σταυρομύτης ανευρίσκεται κυρίως σε δάση κωνοφόρων και σε άλλα αειθαλή δάση,  αλλά είναι αρκετά σπάνιος.  Κατά την περίοδο φωλιάσματος προτιμά την ερυθρελάτη στα βόρεια, την μαύρη πεύκη, την δασική πεύκη και το ρόμπολο, στις υπόλοιπες περιοχές. Κατά το χειμώνα συχνάζει περισσότερο σε χαλέπιο ή τραχεία πεύκη, ενώ συνήθως αποφεύγει τα έλατα.

Γενικά

Ο σταυρομύτης είναι είδος που ξεχωρίζει εύκολα από τις άλλες ευρωπαϊκές σπίζες λόγω του χαρακτηριστικού ράμφους του. Γενικά, πρόκειται για πτηνό με μέγεθος λίγο μεγαλύτερο από εκείνο ενός σπουργιτιού με όμορφα χρώματα, τα οποία ποικίλλουν ανάλογα με το υποείδος. Αλλά και τα φύλα διαφέρουν χρωματικά μεταξύ τους (ελαφρός φυλετικός διμορφισμός), με τα αρσενικά να έχουν ως κύριο χρώμα το καστανοκόκκινο (κεραμιδί), ενώ στα θηλυκά κυριαρχεί το κιτρινοπράσινο (λαδί).
Το κεφάλι είναι στρογγυλεμένο και ισχυρό, η δε ουρά, κοντή και διχαλωτή. Στις πτέρυγες παρατηρούνται πολύ λεπτές, λευκές ραβδώσεις, εμφανέστερες στο θηλυκό. Οι ταρσοί και τα πόδια είναι ανοικτά καφέ, ενώ η ίριδα είναι μαύρη.
Τα ενήλικα αρσενικά είναι κατά κύριο λόγο κοκκινωπά ή καστανοκόκκινα στο χρώμα του τούβλου (sic), ενώ το ουροπύγιο έχει πιο φωτεινό κόκκινο χρώμα. Όμως, ανάλογα με την τροφή, το πτέρωμα του αρσενικού μπορεί να πάρει ένα κίτρινο ή πορτοκαλί χρώμα εκτός από το κόκκινο, όπως λ.χ. κιτρινοπράσινα «μπαλώματα»,  ιδιαίτερα κατά την χειμερινή περίοδο.  Οι πτέρυγες και η ουρά είναι σκούρες καφέ, ενώ και το κάτω μέρος του σώματος είναι, επίσης, κοκκινωπό. Τα ωτικά καλυπτήρια είναι σκουρόχρωμα.
Τα θηλυκά έχουν κυρίως κιτρινοπράσινο ή λαδί χρώμα, με κίτρινο ουροπύγιο. Το κεφάλι, ο τράχηλος, ο μανδύας (mantle) και η κοιλιά είναι γκρίζα. Το στέμμα του κεφαλιού είναι, επίσης, λαδί με πολύ μικρές σκοτεινόχρωμες κουκίδες.
Τα νεαρά άτομα είναι αρκετά διαφορετικά από τους ενήλικες, με πρασινόγκριζο προς καφετί χρώμα πτερώματος και χαρακτηριστικές σκούρες ραβδώσεις στην κάτω επιφάνεια. Μερικές από αυτές τις ραβδώσεις μπορεί να παραμένουν και στο πτέρωμα του 1ου χειμώνα.  Το λοξό τους ράμφος είναι ήδη διαμορφωμένο. Τα νεαρά αρσενικά μπορεί να αναγνωριστούν από το πορτοκαλί έως κιτρινωπό-πράσινο χρώμα, το οποίο αλλάζει με το χρόνο σε κοκκινωπό-κίτρινο.

Τροφή

Το διαιτολόγιο του σταυρομύτη αποτελείται κυρίως από σπέρματα ερυθρελάτης, αλλά και άλλων κωνοφόρων, όπως ελάτης, πεύκου, λάρικος και σημύδας. Επιπλέον, μπορεί να περιλαμβάνει φύλλα και μπουμπούκια ανθέων, πευκοβελόνες και δρύπες ή σωροκάρπια από δρύπες (berries).
Ωστόσο, κατά την διάρκεια του καλοκαιριού στρέφεται και σε μικρά έντομα, όπως αφίδες, κάμπιες και αράχνες. Μάλιστα, στο κυνήγι εντόμων ο σταυρομύτης μπορεί να ανοίγει τους κώνους για να τα συλλάβει. Η διατροφή των νεοσσών περιλαμβάνει κυρίως έντομα και σπέρματα κωνοφόρων.

Πτήση

Η πτήση του σταυρομύτη χαρακτηρίζεται ως ισχυρή και ευθεία. Συνήθως αρχίζει με χαρακτηριστικό κάλεσμα και η κίνηση του πτηνού γίνεται προς την κορυφή των δένδρων στα οποία συχνάζει. Τα φτεροκοπήματα διακόπτονται από σύντομες φάσεις αερολίσθησης (glides).

Ηθολογία

Ο σταυρομύτης είναι ημερόβιο και ελάχιστα εδαφικό πτηνό, υπερασπίζεται δηλαδή την φωλιά του, αλλά όχι όλη την περιοχή φωλιάσματος. Σε όλες τις εποχές συμπεριφέρεται πολύ διακριτικά, αναζητώντας καταφύγιο στα ψηλά κωνοφόρα. Κατά την περίοδο αναπαραγωγής, συγκροτεί μικρές ομάδες. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η αναλογία των αρσενικών αντιστοιχεί σε εκείνη των θηλυκών. Συμβαίνει συχνά οι σταυρομύτες να αναμιγνύονται με τα άλλα τρία ευρωπαϊκά είδη του γένους Loxia.
Κινείται με ακροβατικές κινήσεις στα υψηλότερα τμήματα των κωνοφόρων, ενώ η κίνησή του, έχει εύστοχα περιγραφεί ότι, μοιάζει με εκείνη ενός παπαγάλου.  Σπάνια κατεβαίνει στο έδαφος, συνήθως μόνο για να πιεί νερό.

Κατάσταση πληθυσμού

To είδος δεν φαίνεται να διατρέχει κάποιο σοβαρό κίνδυνο που να απειλεί την αναπαραγωγή του και αξιολογείται από την IUCN ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC). Οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί αναπαραγωγής αποτελούν κάτι λιγότερο από το ένα τέταρτο του παγκόσμιου πληθυσμού. Παρά το γεγονός ότι υπήρξαν διακυμάνσεις μεταξύ των ετών 1990 και 2000, ήταν αποφασιστική η σταθερότητα των βασικών πληθυσμών στη Ρωσία και Φινοσκανδιναβία.

Λόγιες

Άλλη λόγια ονομασία του είδους είναι: Λοξίας ο σταυρορραμφής.

Λαϊκές

Ο Σταυρομύτης απαντά στον ελλαδικό χώρο και με τις ονομασίες Γενηντουνιάς, Ελατοσταυρομύτης, Κουκουναράς (Αττική) και Στραβομύτης.