Κίσσα

Μορφολογία

Η κίσσα, είναι από τα πλέον αναγνωρίσιμα πουλιά και δεν συγχέεται με άλλο είδος (indistinguishable). Μάλλον μικρό σε μέγεθος αλλά το πιο πολύχρωμο κορακοειδές στην οικογένεια (Κορακίδες), στην Δ. Παλαιαρκτική. Έχει κοντό, γκρίζο ράμφος, θολωτό κεφάλι, πλατιές πτέρυγες, ευρύ θώρακα και, μάλλον, μακριά ουρά. Οι μορφολογικές διαφορές μεταξύ των υποειδών είναι αρκετές, όχι όμως και οι γονοτυπικές, κάτι που εξηγεί την σχετικά ξεκάθαρη ταξινομική του είδους.  
Το σώμα της είναι, κυρίως ροζ γκριζοκαφετί με λευκωπό λαιμό και υπογάστριο. Το κύριο διαγνωστικό στοιχείο είναι η χαρακτηριστική γαλαζωπή περιοχή (εν είδει (κατόπτρου) στο πάνω μέρος κάθε πτέρυγας, που διανθίζεται από λεπτά, γεωμετρικά γκριζόμαυρα μοτίβα. Αποτελεί τμήμα μεγαλύτερης περιοχής, που εμφανίζεται ολόκληρη όταν το πτηνό πετάει, και ανήκει στα καλυπτήρια φτερά της πτέρυγας (μεγάλα στέγαστρα). Πίσω από αυτήν την περιοχή, εμφανίζεται μεγάλη λευκή κηλίδα, ιδιαίτερα εμφανής κατά την πτήση, που κάνει αντίθεση με το σκούρο καφέ, οπίσθιο τμήμα της πτέρυγας. 
Το κεφάλι είναι, επίσης, χαρακτηριστικό με ευρεία λωρίδα μύστακος, μαύρου χρώματος, που εκτείνεται από την βάση του ράμφους μέχρι την βάση των ωτικών καλυπτηρίων ισομήκης με το ράμφος, περίπου. Τα καλυπτήρια φτερά του στέμματος είναι λευκά με μαυριδερές ραβδώσεις και μπορούν να ανορθώνονται εν είδει λοφίου, προσδίδοντας στο κεφάλι μυτερό, τετραγωνικό σχήμα. Το ουροπύγιο είναι λευκό, αλλά είναι ορατό μόνο κατά την πτήση, κάνοντας αντίθεση με την μαυριδερή, μακριά ουρά. Η κάτω επιφάνεια του σώματος είναι ανοικτή ροδοκίτρινη, οι ταρσοί καφετί και τα πόδια λευκωπά-κιτρινωπά.
Τα φύλα είναι παρόμοια, ενώ τα νεαρά άτομα μοιάζουν με τους ενήλικες, αλλά έχουν λιγότερες στίξεις στο «λοφίο» και αχνότερα χρώματα στο πτέρωμα, ενώ το ράμφος τους είναι καφετί.

Αποθήκευση τροφής

Οι κίσσες συνηθίζουν να αποθηκεύουν το περίσσευμα της τροφής, καθ’ όλη την διάρκεια του έτους, κυρίως βελανίδια και άλλους ξηρούς καρπούς δένδρων. Μάλιστα, στην αιχμή της καρποφορίας τον Οκτώβριο, περνούν συχνά 10 με 11 ώρες την ημέρα συλλέγοντας καρπούς. Για το σκοπό αυτό, καλύπτουν εν μέρει μεγάλες διαδρομές 5 έως 8 χιλιόμετρα για να αναζητήσουν συστάδες δρυός ή μεμονωμένα δέντρα, αν και οι διανυόμενες αποστάσεις είναι κατά κανόνα μικρότερες.
Συνήθως συλλέγονται 5-7 έως και 10 βελανίδια στο λαιμό και μεταφέρονται σε θέσεις όπου αποθηκεύονται, κατά προτίμηση σε επιφάνειες στις άκρες των δασών και τα ξέφωτα. Οι καρποί αποθηκεύονται ανά 2-3 σε σωρούς πεσμένων φύλλων, σε τρύπες και άλλα κενά στη βλάστηση ή ρίζες δένδρων, μέσω μικρών ραμφισμάτων και, στη συνέχεια, καλύπτονται. Κατά την ανάκτηση των αποθεμάτων τους, οι κίσσες προσανατολίζονται από σημάδια στον χώρο έτσι, ώστε να μπορούν να τα αποκαλύπτουν με εκπληκτική ακρίβεια, ακόμη και κάτω από παχύ στρώμα χιονιού. Μελέτη στην Σαξονία-Άνχαλτ έδειξε ότι, σε ένα 20-ήμερο συλλογής, μία (1) κίσσα είναι ικανή να μαζεύει μέχρι 2.200 βελανίδια, δηλαδή περίπου 11 κιλά καρπών.  Άλλες μελέτες δίνουν βελανίδια 4.600 – 5.000 ανά πτηνό, για όλη την περίοδο συλλογής.

Ηθολογία

Παρά το εντυπωσιακό, πολύχρωμο πτέρωμα που διαθέτει, η κίσσα δεν παρατηρείται εύκολα στον οικότοπό της, λόγω της επιφυλακτικής και κρυπτικής φύσης του χαρακτήρα της. Είναι ημερόβιο πτηνό που, δύσκολα προσεγγίζεται και σπάνια εκτίθεται σε κοινή θέα. Συνήθως, βρίσκεται σε συνεχή κίνηση, πετάει φευγαλέα από δένδρο σε δένδρο, και μόνον τότε μπορεί να γίνει αντιληπτή. Συχνά, ανεβοκατεβάζει την ουρά ή τις πτέρυγές της και ανορθώνει τα χαρακτηριστικά φτερά του «λοφίου».  Επίσης, έχει παρατηρηθεί να καταδιώκεται από μικρότερα πουλιά. Περιφέρεται μοναχικά, αλλά είναι γνωστό ότι, σχηματίζει μικρές ομάδες που θορυβούν ακατάπαυστα, ιδιαίτερα κατά την διάρκεια του χειμώνα, ή όταν αναζητούν βελανίδια.  Στο έδαφος κινείται με μικρά πηδηματάκια.

Πτήση

Το σώμα κατά την πτήση είναι λίγο, κεκλιμένο σε σχέση με το επίπεδο, αλλά γίνεται σε  ευθεία γραμμή. Η κίσσα διακρίνεται από τον καρυοθραύστη που απαντά στα ίδια ενδιαιτήματα, από την μακρύτερη ουρά και το κοντύτερο ράμφος,  ενώ τα φτεροκοπήματα είναι πιο αργά και ακανόνιστα.

Ζωτικός χώρος και φωλιά

Οι κίσσες κατέχουν όλο το έτος, ζωτικό χώρο του οποίου τα «σύνορα» δεν είναι σαφώς καθορισμένα, και που μόνο το άμεσο περιβάλλον της φωλιάς υπερασπίζονται κατά την αναπαραγωγική περίοδο. Το μέγεθος της περιοχής στην περίπτωση αυτή είναι μεταξύ 2 και 10 εκταρίων. Η ελάχιστη απόσταση μεταξύ των φωλιών είναι 100 μ., περίπου. Η πυκνότητα των αναπαραγομένων ζευγαριών είναι σχετικά δύσκολο να προσδιοριστεί, δεδομένου ότι οι κίσσες συμπεριφέρονται αρκετά κρυπτικά κατά τη διάρκεια των περιόδων αναπαραγωγής, οπότε μπορούν να προκύψουν ανακριβή στοιχεία. Για την Κ. Ευρώπη, οι μέσοι όροι είναι σε δασικές περιοχές, συνήθως, ακριβώς κάτω από ένα (1) ζευγάρι αναπαραγωγής ανά 10 εκτάρια. Οι μέγιστες τιμές σπάνια υπερβούν τα 1,5-2 αναπαραγόμενα ζευγάρια ανά 10 εκτάρια. Σε ευνοϊκά ενδιαιτήματα είναι περίπου 2-4 ζευγάρια /10 εκτάρια, σε εξαιρετικές περιπτώσεις 5-8 ζευγάρια/10 εκτάρια.  
Η περίοδος φωλιάσματος ποικίλλει ανάλογα με την επικράτεια αναπαραγωγής, με το φώλιασμα να πραγματοποιείται στα μέσα Απριλίου, στο μεγαλύτερο τμήμα της Ευρώπης (μέσα Απριλίου έως αρχές Ιουνίου στην Βρετανία, τέλη Απριλίου έως αρχές Ιουνίου στην Φινλανδία, μέσα Απριλίου μέχρι το τέλος Μαΐου στην Ελβετία), ενώ στην Β. Αφρική είναι στις αρχές Απριλίου και στο Ισραήλ, από τα τέλη Φεβρουαρίου και μετά.

Γέννα

Η ωοτοκία πραγματοποιείται άπαξ σε κάθε αναπαραγωγκή περίοδο. Στις προτιμώμενες θέσεις αναπαραγωγής (βλ. Βιότοπος), οι κίσσες κατασκευάζουν την φωλιά τους σε δένδρα, καλά κρυμμένες σε μια διχάλα ή πάνω στον κορμό, σπανιότερα σε θάμνους ή σε κουφάλες δένδρων, περίπου 1,5-2 μ. από την επιφάνεια του εδάφους,  αλλά έχουν βρεθεί φωλιές και στα 8-30 μ. Σπάνια, χρησιμοποιούνται παλαιά κτήρια για την κατασκευή της φωλιάς.  
Και τα δύο φύλα συμμετέχουν στην κατασκευή της φωλιάς, που είναι μια κυπελοειδής κατασκευή από κλαδιά και βλαστούς, ανάμικτα με λίγο χώμα και επιστρωμένη με λεπτές ρίζες και τρίχες έτσι, ώστε να σχηματίζεται μια εσωτερική, μικρότερη δομή.  Η διάμετρος της φωλιάς είναι 16-40 εκ., περίπου.  
Η γέννα αποτελείται από (3-) 5 έως 7 (-10) υποελλειπτικά, αρκετά γυαλιστερά, ελαφρώς πιτσιλωτά αβγά, διαστάσεων 31,6 Χ 22,9 χιλιοστών και βάρους 8,5 γραμμαρίων, εκ των οποίων, ποσοστό 6% είναι κέλυφος.  Η εναπόθεση γίνεται κάθε δεύτερη ημέρα. Η επώαση αρχίζει αμέσως μετά την εναπόθεση του πρώτου αβγού, πραγματοποιείται μόνον από το θηλυκό και διαρκεί, κατά μέσον όρο, 18-20 ημέρες.  Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι και χρήζουν της άμεσης προστασίας των γονέων. Ανοίγουν τα μάτια στις 7-8 ημέρες, ενώ πτερώνονται και αφήνουν την φωλιά στις 21-24 ημέρες μετά την εκκόλαψη. Συνήθως, παραμένουν μαζί με τους γονείς τους ολόκληρο τον ερχόμενο χειμώνα.

Κατάσταση πληθυσμού

Παρόλο που, σε κάποιες χώρες οι κίσσες έχουν μειωθεί αισθητά, οι «πληθυσμοί-κλειδιά» σε Ρωσία, Γαλλία και Τουρκία είναι σταθεροί ή αυξάνονται.  Γενικά, το είδος δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο και αξιολογείται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN. 
Τους μεγαλύτερους καταγεγραμμένους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς στην Ευρώπη, διαθέτουν η Ρωσία, η Γαλλία, η Τουρκία, η Ισπανία και η Γερμανία.

Κατάσταση στην Ελλάδα

Οι κίσσες απαντούν ως κοινό επιδημητικό είδος σε όλα σχεδόν τα ηπειρωτικά και στα περισσότερα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου αρκεί, βέβαια, να υπάρχουν τα κατάλληλα ενδιαιτήματα. Κινούνται από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 1.800 μ. αν και, συνήθως, απαντούν από τα 300 μέχρι τα 1.200 μ. Στις περισσότερες πεδινές παραθαλάσσιες περιοχές σπανίζουν, εκτός από μερικά νησιά. Αντίθετα είναι κοινότερες στις ορεινές περιοχές (σε μεγαλύτερα υψόμετρα από την γειτονική Μ. Ασία), πιθανώς λόγω διώξεων από τους ανθρώπους.

Άλλες ονομασίες

Η Κίσσα  απαντά στον ελλαδικό χώρο και με τις ονομασίες Βαλανίδα (Μακεδονία), Μελάβη και Μπλάβη (Μακεδονία, Ήπειρος), Πρασινοπούλι (Μακεδονία) και Χρυσοκαρακάξα.