Εϊτόρ Βίλλα-Λόμπος

Νεότητα και μουσικοί προσανατολισμοί

Ο Βίλλα-Λόμπος γεννήθηκε στο Ρίο ντε Ζανέιρο, το 1887. Ο πατέρας του, Ραούλ, ένας μορφωμένος άνθρωπος ισπανικής καταγωγής, ήταν δημόσιος υπάλληλος, βιβλιοθηκάριος, ερασιτέχνης αστρονόμος και μουσικός. Όταν ο Εϊτόρ ήταν μικρός, η Βραζιλία έζησε περίοδο κοινωνικής επανάστασης και εκσυγχρονισμού, καταργώντας τη δουλεία, το 1888, και ανατρέποντας την Αυτοκρατορία, το 1889. Οι αλλαγές στη Βραζιλία είχαν αντανάκλαση στη μουσική της ζωή: παλαιότερα, η ευρωπαϊκή μουσική κυριαρχούσε, και τα μαθήματα στα ωδεία της χώρας βασίζονταν στην παραδοσιακή αντίστιξη και αρμονία. Ο Βίλλα-Λόμπος γνώρισε πολύ λίγα από αυτή την επίσημη εκπαίδευση. Μετά από λίγα, άκαρπα μαθήματα αρμονίας, έμαθε «πραγματική» μουσική παρατηρώντας από το κεφαλόσκαλο του σπιτιού του, τις τακτικές μουσικές βραδιές που διοργάνωνε ο πατέρας του. Ωστόσο, έμαθε να παίζει βιολοντσέλο, κιθάρα και κλαρινέτο. Όταν ο πατέρας του πέθανε ξαφνικά, το 1899, βοηθούσε οικονομικά την οικογένειά του παίζοντας σε κινηματογραφικές και θεατρικές ορχήστρες στο Ρίο. 
Γύρω στο 1905, ο Βίλλα-Λόμπος ξεκίνησε τις αποστολές-εξερευνήσεις της «σκοτεινής ενδοχώρας» της Βραζιλίας, απορροφώντας και ενσωματώνοντας τη μουσική κουλτούρα των ιθαγενών ινδιάνων της πατρίδας του. Πολλά και, εν πολλοίς, αμφισβητήσιμα έχουν διατυπωθεί σχετικά με αυτές τις αποστολές, όπως π.χ. για τη σύλληψη και απόδρασή του από ιθαγενείς κανιβάλους, με μερικούς να πιστεύουν ότι, είναι κατασκευασμένες ιστορίες ή υπερβολικά πλαισιωμένες από ρομαντική διάθεση. Ούτως ή άλλως, μετά από αυτή την καθοριστική γι’ αυτόν περίοδο, εγκατέλειψε οποιαδήποτε ιδέα «συμβατικής» μουσικής κατάρτισης και, αντ' αυτού, αφομοίωσε τις μουσικές επιρροές των αυτόχθονων πολιτισμών της Βραζιλίας βασισμένες, με τη σειρά τους, σε πορτογαλικά, αφρικανικά, καθώς και αμερικανικά ινδιάνικα στοιχεία. Έτσι, οι πρώτες του συνθέσεις ήσαν το αποτέλεσμα αυτοσχεδιασμών στην κιθάρα από αυτή την περίοδο. Έπαιξε με πολλά, τοπικά βραζιλιανικά συγκροτήματα μουσικής δρόμου. Επηρεάστηκε επίσης από τον κινηματογράφο και τα αυτοσχεδιαστικά τάγκο και πόλκες του συνθέτη Ε. Ναζαρέτ (Ernesto Nazareth).  Για ένα διάστημα, μάλιστα, έπαιζε βιολοντσέλο σε μια εταιρεία όπερας του Ρίο. Παρακινημένος από τον Α. Ναπολεάο (Arthur Napoleão), πιανίστα και μουσικό εκδότη, αποφάσισε να ασχοληθεί σοβαρά με τη σύνθεση.

Επιρροές της πατρίδας του

Το 1912, ο Βίλλα-Λόμπος νυμφεύτηκε την πιανίστα Λ. Γκιμαράες (Lucília Guimarães), σταμάτησε τα ταξίδια του και άρχισε την καριέρα του ως συνθέτης. Η μουσική του άρχισε να κυκλοφορεί το 1913. Εισήγαγε μερικές από τις συνθέσεις του σε μια σειρά, περιστασιακών, συναυλιών δωματίου (αργότερα και σε ορχηστρικές συναυλίες) μεταξύ 1915-1921, κυρίως στο Salão Nobre do Jornal do Comércio του Ρίο ντε Ζανέιρο. Η μουσική που παρουσιάστηκε σε αυτές τις συναυλίες δείχνει ότι, έρχεται αντιμέτωπος με τα αντικρουόμενα στοιχεία στην εμπειρία του και περνάει μια κρίση ταυτότητας ως προς το εάν, η ευρωπαϊκή ή η βραζιλιάνικη μουσική θα κυριαρχούσε στο στυλ του. Αυτό διασαφηνίστηκε μετά το 1916, έτος κατά το οποίο συνέθεσε τα συμφωνικά ποιήματα Amazonas και Uirapurú (αν και το Amazonas δεν εκτελέστηκε μέχρι το 1929 και το Uirapurú εκτελέστηκε, για πρώτη φορά, το 1935). Τα έργα αυτά αντλούσαν τα θέματά τους από τους ντόπιους βραζιλιανικούς θρύλους υπήρχε χρήση «αρχέγονου» λαϊκού υλικού. 
Πάντως, οι ευρωπαϊκές επιρροές εξακολουθούσαν να εμπνέουν τον Βίλλα-Λόμπος. Το 1917, ο Σεργκέι Ντιαγκίλεφ επέδρασε στο μουσικό σκεπτικό του συνθέτη, σε μια περιοδεία του στη Βραζιλία με τα Ρωσικά Μπαλέτα. Εκείνη τη χρονιά, ο Βίλλα-Λόμπος συναντήθηκε, επίσης, με τον Γάλλο συνθέτη Ν. Μιγιό (Darius Milhaud), ο οποίος βρέθηκε στο Ρίο ως γραμματέας του Π. Κλωντέλ (Paul Claudel) στη Γαλλική Λεγεώνα. Ο Μιγιό «έφερε» τη μουσική των Ντεμπισί και Σατί, ενδεχομένως και του Στραβίνσκι. Σε αντάλλαγμα, ο Βίλλα-Λόμπος «εισήγαγε» τον Μιγιό στη μουσική δρόμου της Βραζιλίας. Το 1918, συναντήθηκε και με τον πιανίστα Α. Ρούμπινσταϊν, ο οποίος έγινε φίλος και υποστηρικτής για όλη τη ζωή του. Αυτή η συνάντηση ώθησε τον Βίλλα-Λόμπος να γράψει περισσότερη μουσική για το πιάνο. 
Το 1918, περίπου, ο συνθέτης σταμάτησε να χρησιμοποιεί αριθμούς opus για τις συνθέσεις του, θεωρώντας τους περιορισμό στο πρωτοποριακό πνεύμα του. Με τη σουίτα πιάνου Carnaval das crianças (1911-1920), ο Βίλλα-Λόμπος απελευθέρωσε το στυλ του από τον ευρωπαϊκό ρομαντισμό: η σουίτα, σε οκτώ κινήσεις με το φινάλε γραμμένο για ντουέτο πιάνου, απεικονίζει οκτώ χαρακτήρες ή σκηνές από το φημισμένο αποκριάτικο καρναβάλι του Ρίο.  Τον Φεβρουάριο του 1922, πραγματοποιήθηκε φεστιβάλ σύγχρονης τέχνης στο Σάο Πάολο και ο Βίλλα-Λόμπος πήρε μέρος με δικά του έργα. Όμως, ο τύπος δεν στάθηκε θετικά όπως και το κοινό. Το φεστιβάλ ολοκληρώθηκε με το Quarteto simbólico του συνθέτη, το οποίο κρίνεται ως μια εντύπωση της αστικής ζωής της Βραζιλίας.
Τον Ιούλιο του 1922, ο Ρούμπινσταϊν έδωσε την πρώτη παράσταση της πιανιστικής σουίτας του Βίλλα-Λόμπος, A Prole do Bebê, που συνέθεσε το 1918. Πρόσφατα, είχε γίνει προσπάθεια στρατιωτικού πραξικοπήματος στην παραλία Κοπακαμπάνα και οι χώροι διασκέδασης είχαν κλείσει για μέρες. Το κοινό, ίσως, ήθελε κάτι λιγότερο διανοητικά απαιτητικό, και το κομμάτι γιουχαΐστηκε. Ο Ρούμπινσταϊν, αργότερα, θυμήθηκε ότι ο συνθέτης είχε πει: «Είμαι, ακόμα, υπερβολικά καλός γι' αυτούς». Πάντως, το κομμάτι έχει χαρακτηριστεί ως «το πρώτο ανθεκτικό έργο του Βραζιλιανικού μοντερνισμού». 
Ο Ρούμπινσταϊν πρότεινε στον Βίλλα-Λόμπος περιοδεία στο εξωτερικό. Ο συνθέτης ξεκίνησε για το Παρίσι, το 1923, με στόχο του να παρουσιάσει τον «εξωτικό» του ήχο στον κόσμο και όχι για να σπουδάσει. Λίγο πριν φύγει, ολοκλήρωσε το Nonet (για δέκα εκτελεστές και χορωδίες) το οποίο παρουσιάστηκε, για πρώτη φορά, μετά την άφιξή του στη γαλλική πρωτεύουσα. Έμεινε στο Παρίσι μεταξύ 1923-24 και 1927-30 και συνάντησε φωτεινά πνεύματα όπως, τους Βαρέζ, Πικάσο, Λ. Στοκόβσκι (Leopold Stokowski) και Κόπλαντ. Οι συναυλίες του στη γαλλική πρωτεύουσα έκαναν έντονη εντύπωση. Στη δεκαετία του 1920, ο Βίλλα-Λόμπος συναντήθηκε, επίσης, με τον Ισπανό κιθαρίστα Σεγκόβια, ο οποίος τού παρήγγειλε 1 σπουδή κιθάρας: ο συνθέτης «απάντησε», γράφοντας 12 Σπουδές, την καθεμία βασισμένη σε μια μικροσκοπική λεπτομέρεια ή φιγούρα από τους πλανόδιους μουσικούς της Βραζιλίας (chorões) και που, τελικά, μετασχηματίζεται σε τέχνη που δεν είναι απλώς διδακτική. Οι ίδιοι πλανόδιοι μουσικοί παρείχαν, επίσης, την αρχική έμπνευση για τα περίφημα Chôros, μια σειρά συνθέσεων που γράφηκαν μεταξύ 1920 και 1929. Η πρώτη ευρωπαϊκή εκτέλεση του Chôros No. 10, στο Παρίσι, προκάλεσε «σεισμό»: ο Λ. Σεβαλιέ (L. Chevallier) έγραψε για αυτό το κομμάτι στο περιοδικό «Le Monde musical», «[...] είναι μια τέχνη [...] στην οποία πρέπει, τώρα, να δώσουμε νέο όνομα».

Συνθέτης σε ζήτηση

Ο Βάργκας έπεσε από την εξουσία το 1945 και ο Βίλλα-Λόμπος, μετά το τέλος του πολέμου, άρχισε να ταξιδεύει ξανά στο εξωτερικό. Επέστρεψε στο Παρίσι και πραγματοποίησε τακτικές επισκέψεις στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και ταξίδια στη Μεγάλη Βρετανία και το Ισραήλ. Έλαβε τεράστιο αριθμό παραγγελιών και εκπλήρωσε πολλές από αυτές, παρά τη φθίνουσα υγεία του. Συνέθεσε κοντσέρτα για το πιάνο, το τσέλο (το δεύτερο το 1953), την κλασική κιθάρα (το 1951 για τον Σεγκόβια, που αρνήθηκε να το παίξει έως ότου ο συνθέτης συμπεριέλαβε μια καντέντσα, το 1956), την άρπα (για τον Ν. Θαμπαλέτα, το 1953) και τη φυσαρμόνικα (για τον Τ. Σεμπάστιαν, 1955-6). Άλλες παραγγελίες περιελάμβαναν, τη Συμφωνία αρ. 11 (για τη Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστόνης, το 1955) και την όπερα Yerma (1955-56) με βάση το έργο του Λόρκα. Η πολύ μεγάλη παραγωγή αυτής της περιόδου προκάλεσε επικρίσεις. Αρκετά έργα κατηγορήθηκαν ως «βιαστικά» και «κοινότοπα», όπως το 5ο Κοντσέρτο για πιάνο, όπου υπήρχαν σχόλια του τύπου: «χρεωκοπημένο» και «όργιο κουρδιστών πιάνου». 
Τον Ιούνιο του 1959, ο Βίλλα-Λόμπος αυτο-διαφοροποιήθηκε από πολλούς συμπατριώτες του μουσικούς, εκφράζοντας απογοήτευση και λέγοντας σε συνέντευξή του ότι, η Βραζιλία «κυριαρχείται από μετριότητα».  Τον Νοέμβριο του ιδίου έτους, πέθανε στο Ρίο. Η κρατική κηδεία του ήταν το τελευταίο σημαντικό πολιτικό γεγονός στην πόλη αυτή, πριν την μεταφορά της πρωτεύουσας στη Μπραζίλια. Ενταφιάστηκε στο Νεκροταφείο São João Batista στο Ρίο ντε Ζανέιρο.

Bachianas Brasileiras

Μεταξύ 1930 και 1945, ο Βίλλα-Λόμπος συνέθεσε ένα από τα σημαντικότερα έργα του: σύνολο από εννέα «κομμάτια» που τα ονόμασε Bachianas Brasileiras «Βραζιλιανικές Μπαχιάνες». Αυτά έχουν τη φόρμα και τα εθνικά χαρακτηριστικά των chôros και φανερώνουν την αγάπη του συνθέτη για τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Η χρήση «αρχαϊσμών» από τον Βίλλα-Λόμπος δεν ήταν καινούρια (παλαιότερο παράδειγμα ήταν η σουίτα Pequena, για βιολοντσέλο και πιάνο του 1913). Τα κομμάτια εξελίχθηκαν με το πέρασμα του χρόνου, αντί να συντεθούν μεμιάς συνολικά και, ορισμένα από αυτά, αναθεωρήθηκαν ή συμπληρώθηκαν. Περιέχουν μερικές από τις πιο δημοφιλείς μουσικές του, όπως το αριστουργηματικό Νο. 5 για σοπράνο και οκτώ βιολοντσέλα (1938-1945), και το Νο. 2 για ορχήστρα του 1930. Οι Bachianas Brasileiras δείχνουν, επίσης, την αγάπη του συνθέτη για τις ηχητικές ιδιότητες του βιολοντσέλου, με τις Νο. 1 και Νο. 5 να είναι γραμμένες χωρίς άλλα όργανα, πέραν των βιολοντσέλων.
Σε αυτά τα έργα οι, συχνά, σκληρές διαφωνίες της προηγούμενης μουσικής του είναι λιγότερο εμφανείς: ή, όπως το θέτει ο Ράιτ, είναι «γλυκασμένες». Η μεταμόρφωση των chôros σε Bachianas Brasileiras αποδεικνύεται ξεκάθαρα από τη σύγκριση του Νο. 6 για φλάουτο και φαγκότο με το παλαιότερο chôros Νο. 2 για φλάουτο και κλαρινέτο. Οι διαφωνίες του μεταγενέστερου κομματιού είναι πιο ελεγχόμενες, η κατεύθυνση προς τα εμπρός της μουσικής πιο ευδιάκριτη. Η Bachianas Brasileiras Νο. 9 έχει τόσο «προχωρημένο» σκεπτικό που, μοιάζει με αφηρημένο «Πρελούδιο και Φούγκα» (παραπομπή στον μεγάλο Κάντορα), και συνιστά μια πλήρη «απόσταξη» των εθνικών επιρροών του συνθέτη.  Ο Βίλλα-Λόμπος ηχογράφησε, τελικά, και τα εννέα κομμάτια για την εταιρεία EMI στο Παρίσι, κυρίως με μουσικούς της Γαλλικής Εθνικής Ορχήστρας. Αυτά εκδόθηκαν αρχικά σε δίσκους LP και στη συνέχεια επανεκδόθηκαν σε CD. Ηχογράφησε, επίσης, το πρώτο μέρος της Bachianas Brasileiras Νο. 5 με την διάσημη σοπράνο Μ. Σαγιάο (Bidu Sayão) και σύνολο από βιολοντσελίστες, για την Κολούμπια [39].