Βιβλικός κανόνας

Ο όρος κανόνας

Η αρχαία ελληνική λέξη κανών δηλώνει κάθε ευθεία ράβδο που χρησιμεύει για ευθυγράμμιση, το όργανο που χρησιμοποιείται για τη χάραξη ευθειών γραμμών (χάρακας) και μεταφορικά καθετί που χρησιμεύει ως μέτρο, πρότυπο, κριτήριο ή μια γενική αρχή. Έτσι, τα βιβλία του Κανόνα, εφόσον πιστεύεται ότι περιέχουν τον αποκεκαλυμμένο θείο λόγο, αποτελούν το μέτρο της πίστεως και της ζωής του θρησκεύοντος ανθρώπου και το γνώμονα για την ευθυγράμμιση του θρησκευτικού του φρονήματος.

Η σημασία του

Ο πρώιμος Χριστιανισμός είχε στη διάθεσή του τις Γραφές, δηλαδή των σύνολο των βιβλίων των Ιουδαϊκών/Εβραϊκών Γραφών που αργότερα ονομάστηκαν «Παλαιά Διαθήκη». Η κατανόησή τους όσον αφορά τον Ιησού Χριστό βασίζονταν στο κήρυγμα των Αποστόλων και τις Γραφές. Τα κείμενα που συνέγραψαν οι Απόστολοι ήδη από τον πρώτο αιώνα έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στη λειτουργία των χριστιανικών εκκλησιών. Αν και η Καινή Διαθήκη δεν αναφέρεται επίσημα σε μια συγκεκριμένη μορφή κανόνα, το γεγονός ότι οι συγγραφείς της Κ.Δ. παρέθεταν και χωρία από τα δευτεροκανονικά βιβλία, δείχνει ότι πολύ νωρίς η Εκκλησία καθιέρωσε δικά της κριτήρια για τον Κανόνα της Π.Δ. ανεξάρτητα από το Ιουδαϊσμό. Ο Ιησούς και οι απόστολοι, που γνώριζαν και μεταχειρίζονταν ως θεόπνευστες, στο σύνολο τους σχεδόν, τις ιερές γραφές της Π. Διαθήκης, δεν άφησαν καμιά σχετική με την έκταση του Κανόνα ή τον περιορισμό του, μαρτυρία.
Ήδη στα τέλη του 1ου αιώνα συγγράμματα όπως τα Ευαγγέλια και οι επιστολές του αποστόλου Παύλου είχαν ευρεία κυκλοφορίας και αποτελούσαν το κεντρικό σημείο αναφοράς της χριστιανικής πίστης. Ως τα τέλη του 2ου αιώνα είχε παγιωθεί ένα σύνολο ιερών γραφών οι οποίες κατείχαν αξιωματικό κύρος —το μεγαλύτερο μέρος εκείνων που θεωρούνται σήμερα δεκτά στον κανόνα της «Καινής Διαθήκης». Σταδιακά πλήθαιναν οι αναφορές σε αυτά τα συγγράμματα, τα οποία θεωρούνταν όλο και περισσότερο ως χριστιανικές Γραφές.
Η εμφάνιση του κανόνα σε μεγάλο βαθμό προήλθε από την προσπάθεια να διαχωριστούν οι γνήσιες από τις ψευδείς διδασκαλίες. Ήδη, κατά τον 2ο αιώνα, ο Ειρηναίος, ανέφερε ότι ομάδες Γνωστικών είχαν πλάσει και χρησιμοποιούσαν «ἀμύθητον πλῆθος ἀποκρύφων καὶ νόθων γραφῶν». Ταυτόχρονα, πρωτο-ορθόδοξοι χριστιανοί συγγραφείς παρέθεταν από ένα πλήθος πηγών πέρα από βιβλία που περιλήφθηκαν στον Βιβλικό κανόνα, και τα οποία αργότερα χαρακτηρίστηκαν ως «νόθα» ή «απόκρυφα».
Όσον αφορά τον χειρισμό των «δευτεροκανονικών» βιβλίων της Π.Δ που δεν περιλαμβάνονταν στην Ιουδαϊκή Βίβλου, δεν υπήρξε ομοφωνία. Οι επίσημες εκκλησιαστικές αποφάσεις δεν έδωσαν τελικά λύση στο θέμα. Η σύνοδος της Λαοδικείας (365) δέχεται το στενό «Ιουδαϊκό» κανόνα ενώ αντίθετα η σύνοδος της Ιππώνος (393) και οι δύο της Καρθαγένης (397 και 418), που την επικυρώνουν, προτιμούν τον ευρύτερο. Έτσι, το θέμα του κανόνα της Π. Διαθήκης, στην αδιαίρετη εκκλησία δεν θα βρει τελικά τη λύση του.

Η διαμόρφωσή του

Οι κανόνες βέβαια για να οργανωθούν φαίνεται ότι έθεταν κάποια κριτήρια, όπως α) να είναι αποδεδειγμένα αποστολικά κείμενα, β) το περιεχόμενό των βιβλίων να μην αντιτίθεται στις αποστολικές διδαχές και γ) να χρησιμοποιούνται στην τακτική λατρεία από μεγάλο μέρος των κατά τόπους εκκλησιών.
Τρεις σύνοδοι ασχολήθηκαν με το ζήτημα του Κανόνα της Καινής Διαθήκης, της Λαοδίκειας, της Ρώμης και Γ΄ Καρθαγένης, ενώ η πρώτη γνωστή αναφορά του πλήρη κανόνα της Καινής Διαθήκης εμφανίζεται σε μια επιστολή του Αγίου Αθανασίου προς τις τοπικές εκκλησίες προς τα τέλη του 4ου αιώνα. Η καταγραφή και η συνεπής αναπαραγωγή των αποδεκτών χριστιανικών συγγραμμάτων δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Ο πρώτος γνωστός μεγάλος κανόνας ήταν ο Μουρατόρειος κανόνας που συντάχθηκε κατά το τέλος του 2ου αιώνα και περιείχε όλα τα κανονικά και μη κανονικά βιβλία. Κανόνες που καταγράφονται από τον Ειρηναίο και τον Τερτυλλιανό, ενώ ο δεύτερος κάνει διάκριση μεταξύ κανονικών και νόθων (De pudicita 10). Ο Ευσέβιος Καισαρείας στο Βίο του Μεγάλου Κωνσταντίνου αναφέρει τον γενικώς αναγνωριζόμενο κανόνα της Καινής Διαθήκης.

Κανόνες κατά θρήσκευμα

Παρατίθενται στη συνέχεια οι βασικοί Κανόνες κατά θρήσκευμα.

Υποσημειώσεις Πίνακα

¹ Αυτό το βιβλίο δεν περιλαμβάνεται στην Προτεσταντική Παλαιά Διαθήκη.
² Η Καθολική και η Ορθόδοξη έκδοση του βιβλίου της Εσθήρ περιλαμβάνει 103 επιπρόσθετα εδάφια τα οποία δεν βρίσκονται στο αντίστοιχο βιβλίο του Προτεσταντικού κανόνα.
³ Στις Καθολικές Βίβλους, το βιβλίο του Βαρούχ περιλαμβάνεται ένα επιπρόσθετο έκτο κεφάλαιο που ονομάζεται Επιστολή Ιερεμία. Το βιβλίο του Βαρούχ δεν περιλαμβάνεται στον Προτεσταντικό κανόνα της Παλαιάς Διαθήκης.
⁴ Στις Καθολικές και τις Ορθόδοξες Βίβλους, το βιβλίο του Δανιήλ περιλαμβάνει τρία επιπρόσθετα τμήματα που δεν περιέχονται στις Προτεσταντικές Βίβλους. Η Προσευχή του Αζαρία και ο Ύμνος των Τριών Παίδων περιλαμβάνεται μεταξύ των εδαφίων Δανιήλ 3:23 και 24. Η Σωσάννα περιλαμβάνεται ως το 13ο κεφάλαιο του βιβλίου Δανιήλ. Ο Βήλ και ο Δράκων περιλαμβάνεται ως το 14ο κεφάλαιο του βιβλίου. Όλα αυτά δεν περιλαμβάνονται στην Προτεσταντική Παλαιά Διαθήκη.
⁵ Η Λατινική Βουλγάτα και η Καθολική Μετάφραση Ντουαί-Ρέιμς (Douay-Rheims) τοποθετούν το 1ο και 2ο Μακκαβαίων μετά από το βιβλίο του Μαλαχία αντί μετά από το βιβλίο της Εσθήρ.
⁶ Αυτό το βιβλίο δεν περιλαμβάνεται στην Προτεσταντική αλλά ούτε και στην Καθολική Παλαιά Διαθήκη.
⁸ Η Ανατολική Ορθόδοξη Βίβλος περιέχει ως ξεχωριστά τα βιβλία Βαρούχ και Επιστολή Ιερεμία.
¹⁰Αυτά τα βιβλία βρίσκονται μεταξύ των βιβλίων που οι Χριστιανικοί κανόνες θεωρούν ιστορικά ή βιβλία σοφίας.
¹¹Ο θρησκευτικός ηγέτης Μαρτίνος Λούθηρος ήθελε να αφαιρέσει αυτά τα βιβλία από τον κανόνα, αλλά αυτό δεν συνέβη τελικά. Παρόλα αυτά, στις γερμανικές εκδόσεις της Βίβλου του Λούθηρου, αυτά τα βιβλία εμφανίζονται στο τέλος της Καινής Διαθήκης αντί στη σειρά που φαίνεται παραπάνω.