Αντιρρησίες συνείδησης στην Ελλάδα

Στη νεότερη ιστορία της Ελλάδας, έχουν σημειωθεί φαινόμενα αντιρρησιών συνείδησης για διάφορους λόγους, ιδιαίτερα κατά το δεύτερο τέταρτο του 20ού αιώνα.
Αρχικά, επρόκειτο για μαζικά κύματα λιποταξιών λόγω εξάντλησης από τις πολυάριθμες πολεμικές επιχειρήσεις που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1910. Για τον μισό και πλέον αιώνα που ακολούθησε, οι Μάρτυρες του Ιεχωβά αρνήθηκαν σταθερά να συμμετάσχουν σε οποιαδήποτε στρατιωτική υπηρεσία —στάση συνείδησης η οποία αντιμετωπίστηκε με ιδιαίτερη σκληρότητα. Τη δεκαετία του 1980 άρχισαν να εμφανίζονται ιδεολογικοί ή κοινωνικοπολιτικοί αρνητές στράτευσης. Κατά τη διάρκεια του ενός αιώνα δηλωμένης συνειδησιακής αντίρρησης ως προς τον πόλεμο και τη στρατιωτική θητεία, η ελληνική νομοθεσία είτε υπήρξε αμήχανα τιμωρητική, συχνά υπό το βάρος εσωτερικών πιέσεων, είτε σύρθηκε από τη διεθνή κοινότητα ώστε να βελτιώσει την κατάσταση. Καθοριστικής σημασίας υπήρξε η ψήφιση νόμου το 1997 που εισήγαγε μια μορφή πολιτικής κοινωνικής υπηρεσίας ως εναλλακτική της στρατιωτικής.

Αρχές του 20ού αιώνα

Ο θεσμός της υποχρεωτικής στράτευσης εισήχθη στην Ελλάδα το 1911, λίγο καιρό πριν την εμπλοκή της χώρας σε μια σειρά διαδοχικών πολέμων: οι Βαλκανικοί πόλεμοι (1912-1913), ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος (1917-1918), η εκστρατεία στην Ουκρανία (1919) και οι επιχειρήσεις στη Μικρά Ασία (1920-1922). Εξαιτίας της μακράς διάρκειας αυτής της εμπλοκής —πάνω από μια δεκαετία— και της συνεπακόλουθης εξάντλησης των στρατιωτών —πολλοί από τους οποίους κατατάχθηκαν το 1911 και απολύθηκαν το 1923—, έκανε την εμφάνισή του το πρώτο μαζικό κύμα λιποταξιών στον ελληνικό στρατό.

Τη δεκαετία του 1960

Χαρακτηριστική περιγραφή του κλίματος και της αντιμετώπισης που τους επιφυλασσόταν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και τις αρχές του 1960 καταγράφεται στο αυτοβιογραφικό διήγημα του Ντίνου Χριστιανόπουλου που έγραψε το 1963 με τίτλο Ο Χιλιαστής —μια από τις ελάχιστες μαρτυρίες τρίτων που σώζονται επί του θέματος από εκείνη την εποχή. Ο συγγραφέας περιγράφει την τυχαία γνωριμία του με έναν Μάρτυρα του Ιεχωβά κρατούμενο στο κέντρο κατάταξης κοντά στην Κόρινθο, όπου είχε παρουσιαστεί, και εκφράζεται με θαυμασμό για το ηθικό σθένος του. Οι μαρτυρίες του αποτελούν δείγμα της βαναυσότητας με την οποία αντιμετωπίστηκαν εκείνοι που αρνούνταν να πάρουν όπλο. Δεκαετίες αργότερα ο Χριστιανόπουλος εξακολούθησε να διώκεται εξαιτίας αυτής της σπάνιας καταγραφής των όσων συνέβαιναν στους θρησκευτικούς αντιρρησίες συνείδησης.
Καθώς κυλούσε η δεκαετία του 1960, επιβάλλονταν ποινές κάθειρξης 15 και 20 χρόνων, οι οποίες προξένησαν παγκόσμια κατάπληξη και αγανάκτηση. Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά που παρουσιάζονταν στο στρατό και αρνούνταν να παραλάβουν όπλο εκείνη την περίοδο ήταν πάνω από 500 άτομα ανά έτος. Το 1966 η καταδίκη σε θάνατο που απαγγέλθηκε εναντίον του Χρήστου Καζάνη, ο οποίος δήλωνε ότι «η παραλαβή οπλισμού αντιβαίνει εις την συνείδησίν του και τας θρησκευτικάς του πεποιθήσεις», «προκάλεσε διεθνή κατακραυγή». Μερικές εβδομάδες αργότερα, η ποινή αυτή μετριάστηκε σε 4½ χρόνια φυλάκιση. Τη δεκαετία του 1970 συνεχίσθηκε η επιβολή εξοντωτικών ποινών 5, 8, 10 ακόμη και 20 ετών φυλάκισης με ταυτόχρονη πενταετή ή δεκαετή στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων. Όλα αυτά συνέβαιναν ενόσω η στρατιωτική θητεία δεν ξεπερνούσε σε διάρκεια τα 2½ χρόνια.

Τη δεκαετία του 1980

Στα χρόνια που ακολούθησαν, αν και τα κινήματα για το σεβασμό των δικαιωμάτων των στρατιωτών ήταν ιδιαίτερα ενεργά, η άρνηση στράτευσης για μη θρησκευτικούς λόγους ήταν θέμα επί του οποίου δεν έπαιρναν θέση τα κόμματα της αριστεράς.
Η πολιτική αμφισβήτηση μερικών από τους παραδοσιακούς θεσμούς και ειδικά της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας κέρδισε αρχικά έδαφος ανάμεσα στις τότε νεοεμφανιζόμενες οικολογικές ομάδες, στους κύκλους των ανυπότακτων και σε μέρος του αντιεξουσιαστικού χώρου. Οι πρώτες σποραδικές αναφορές στο θέμα τοποθετούνται γύρω στα 1982-1984, ενώ η Οικολογική Εφημερίδα καθώς και η εξαιρετική για την εποχή του έκδοση του περιοδικού Αρνούμαι έδωσαν φωνή με την εμφάνισή τους και προσανατόλισαν το νεογέννητο κίνημα υποστήριξης της αντίρρησης συνείδησης για κοινωνικο-πολιτικούς λόγους. Σταδιακά, καθώς οι διεθνείς σχέσεις αναπτύσσονταν, οι σχετικές εκδηλώσεις και τα άρθρα πλήθαιναν, επιτεύχθηκε μια σχετική συνοχή και οι άμεσοι στόχοι δεν αποτελούσαν ακόμη αντικείμενο σύγκρουσης —ήταν ήδη πραγματικότητα η αποφυλάκιση Μαρτύρων του Ιεχωβά με πολυετείς φυλακίσεις, έπαψαν οι επαναλαμβανόμενες διώξεις και, σταδιακά, θεσπίστηκε η νομοθεσία για εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία.
Τα έτη 1986-1987 αναδείχτηκαν οι πρώτοι μη θρησκευτικοί αντιρρησίες συνείδησης. Οι δηλώσεις τους ήταν ανατρεπτικές, είχαν ανθρωπιστικό χαρακτήρα, δεν περιόριζαν την άρνηση σε ένα είδος στρατού ή πολιτικού συστήματος και προωθούσαν τη μη-βία και την κοινωνική ανυπακοή. Τον Μάρτιο του 1987 ο 28χρονος Μιχάλης Μαραγκάκης, ο πρώτος που έκανε δημόσια γνωστή την άρνησή του να στρατευτεί, συνελήφθη και τον Ιούνιο καταδικάστηκε σε τετραετή φυλάκιση.
Η κυβέρνηση ενέμεινε στη σκληρή της στάση, παρά το εντυπωσιακό κίνημα συμπαράστασης που αναπτύχθηκε στην Ελλάδα και διεθνώς. Η έλλειψη πολιτικής βούλησης καλυπτόταν από εκτιμήσεις για την αντισυνταγματικότητα της άρνησης στράτευσης και της εναλλακτικής υπηρεσίας. Μετά από έφεση που υπέβαλε τον Φεβρουάριο του 1988, η ποινή του Μαραγκάκη μετατράπηκε σε φυλάκιση 26 μηνών. Στις 22 του ίδιου μήνα άρχισε απεργία πείνας την οποία διέκοψε την Πρωτομαγιά, ύστερα από την υπόσχεση της κυβέρνησης, που θορυβημένη από τη διεθνή υποστήριξη δήλωσε πως θα εξετάσει την υπόθεση της αντίρρησης συνείδησης κάτω από θετικό πρίσμα.
Στο μεταξύ στις 12 Απριλίου του ίδιου χρόνου συνελήφθη ο αντιρρησίας Θανάσης Μακρής, ο οποίος συμπαραστάθηκε με απεργία πείνας στον Μαραγκάκη. Στις 26 Μαΐου καταδικάστηκε σε πενταετή φυλάκιση (η οποία αργότερα μετατράπηκε σε 18μηνη), και έτσι ξεκίνησε νέα απεργία πείνας στην οποία τον συνόδευσε ο Μαραγκάκης και η οποία διακόπηκε όταν η κυβέρνηση δημοσιοποίησε νομοσχέδιο τον Ιούλιο. Αυτό το σχέδιο νόμου που προέβλεπε μεταξύ των άλλων διπλάσιας διάρκειας αναπληρωματική/εναλλακτική θητεία δεν έφτασε ποτέ για συζήτηση στη Βουλή. Κατά τη διάρκεια της φυλάκισης του Μαραγκάκη και του Μακρή βρισκόταν σε εξέλιξη μια τεράστια εκστρατεία αποστολής χιλιάδων επιστολών συμπαράστασης, η οποία έφερε σε θέση άμυνας την κυβέρνηση. Οργανώθηκαν δεκάδες συναυλίες και εκδηλώσεις συμπαράστασης, ενώ πάνω από είκοσι άτομα δήλωσαν αντιρρησίες συνείδησης για ιδεολογικούς λόγους.
Ο Μιχάλης Μαραγκάκης αποφυλακίστηκε τον Δεκέμβριο του 1988 μετά από τρεις διαδοχικές απεργίες πείνας 71, 50 και 20 ημερών, ενώ ο Θανάσης Μακρής τον Ιούλιο του 1989 μετά από δύο απεργίες 55 και 33 ημερών. Και οι δύο αποφυλακίστηκαν έχοντας εκτίσει τα 2/3 της ποινής τους. Στο μεταξύ, η δυνατότητα άοπλης στρατιωτικής θητείας είχε επεκταθεί με νόμο (Φεβρουάριος 1988) και στους ιδεολογικούς αρνητές, κανείς τους όμως δεν έκανε χρήση της ρύθμισης.
Από το 1989 η είσοδος των Οικολόγων Εναλλακτικών στη Βουλή και η θετική αντιμετώπιση του θέματος εκ μέρους του Συνασπισμού έφεραν το θέμα στο κοινοβουλευτικό προσκήνιο. Την ίδια περίοδο δημιουργήθηκε ο Σύνδεσμος Αντιρρησιών Συνείδησης ως μετεξέλιξη των Επιτροπών Συμπαράστασης στους Μαραγκάκη και Μακρή.

Η τρέχουσα κατάσταση

Σύμφωνα με την ισχύουσα έως και το 2008 ελληνική νομοθεσία, οι λόγοι συνείδησης θεωρούνται ότι σχετίζονται με μια γενική αντίληψη περί ζωής, βασισμένη σε συνειδητές θρησκευτικές, φιλοσοφικές ή ηθικές πεποιθήσεις, που εφαρμόζονται από το άτομο απαράβατα και εκδηλώνονται με τήρηση ανάλογης συμπεριφοράς.
Οι αντιρρησίες συνείδησης μέχρι το 2010 είχαν δύο επιλογές: Είτε να υπηρετήσουν άοπλη στρατιωτική θητεία είτε να υπηρετήσουν εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία σε υπηρεσίες και δημόσιους φορείς. Στην πρώτη περίπτωση θεωρούνταν κανονικά στρατευμένοι ενώ στη δεύτερη περίπτωση δεν υπάγονταν στη δικαιοδοσία των ενόπλων δυνάμεων και δεν θεωρούνταν στρατευμένοι. Το 2010 καταργήθηκε η άοπλη στρατιωτική θητεία.
Αν και σήμερα υφίσταται το σχετικό νομοθετικό πλαίσιο, απορρίπτονται συλλήβδην τα σχετικά αιτήματα για εκπλήρωση εναλλακτικής πολιτικής θητείας για τους τους μη θρησκευτικούς αντιρρησίες συνείδησης, γεγονός που θεωρείται απαξίωση του θεσμού.
Ως προς τη διάρκεια της εναλλακτικής πολιτικής κοινωνικής υπηρεσίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης για τον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη έχει νομολογήσει το 2006 ότι δεν πρέπει να υπερβαίνει το 150% του αντιστοίχου χρόνου της στρατιωτικής θητείας, δηλαδή τους 18 μήνες για όσους έχουν την υποχρέωση της 12μηνης στρατιωτικής θητείας. Ως τα μέσα του 2008, η ελληνική νομοθεσία δεν είχε συμμορφωθεί με αυτή τη διεθνή συνθήκη, η οποία έχει υπερνομοθετική ισχύ, καθώς επιβάλλει κοινωνική υπηρεσία διπλάσιας διάρκειας από την ισχύουσα στρατιωτική θητεία πλην ένα μήνα. Όμως, το καλοκαίρι του 2010 αποφασίσθηκε και εφαρμόσθηκε από τον Ιανουάριο του 2011, η μείωση της εναλλακτικής θητείας στους 15 μήνες γα τους εκτελούντες πλήρη θητεία και σε ανάλογους μήνες για τους εκτελούντες μειωμένη θητεία. Τον Ιούνιο του 2019 μειώθηκε σε 12 μήνες για πλήρη θητεία, όμως τον Οκτώβριο του 2019 η νέα κυβέρνηση επανέφερε τη διάρκεια στα προηγούμενα επίπεδα,  προκαλώντας την αντίδραση της Διεθνούς Αμνηστίας και άλλων οργανώσεων.

Εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία και αντιρρησίες συνείδησης

Το 1997, η Βουλή των Ελλήνων ψήφισε νόμο που επιτρέπει την εναλλακτική και άοπλη κοινωνική υπηρεσία για τους αντιρρησίες συνείδησης. Το 2001, με την αναθεώρηση του Ελληνικού Συντάγματος, η Βουλή αναγνώρισε το δικαίωμα στην συνειδητή αντίρρηση στράτευσης. Αρχικά η ενναλακτική πολιτική κοινωνική υπηρεσία για τους υπόχρεους πλήρους θητείας, ήταν 36 μήνες (3 χρόνια), δηλαδή διπλάσια από την τότε θητεία στον στρατό ξηράς. Όμως στον νόμο δεν είχε γραφτεί ο όρος "διπλάσια από την στρατιωτική" αλλά αντίθετα είχε γραφτεί απλώς "συν δεκαοκτώ μήνες". Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η σταδιακή μείωση της στρατιωτικής θητείας να μη σημαίνει μια αναλογική μείωση της εναλλακτικής. Έτσι φτάσαμε στο σημείο όταν η στρατιωτική θητεία ήταν 1 χρόνος (12 μήνες) η εναλλακτική πολιτική κοινωνική υπηρεσία να είναι 12+18=30 μήνες. Γύρω στο 2004 αλλαγή στη νομοθεσία επέτρεψε, χωρίς να αλλάζει το κείμενο του νόμου που μιλάει για +18 μήνες, να μπορεί με υπουργική απόφαση να μειώνεται η εναλλακτική πολιτική κοινωνική υπηρεσία ώστε να έχει διπλάσια πλην ένα μήνα, διάρκεια από την κανονική στρατιωτική θητεία. Η σχεδόν διπλάσια διάρκεια θητείας έχει προκαλέσει την αντίδραση μη κυβερνητικών οργανισμών, σύμφωνα με τους οποίους η εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία στην Ελλάδα έχει «τιμωρητικό χαρακτήρα» και δεν αποτελεί αντίστοιχο της στρατιωτικής θητείας ως προσφορά σε κάποιο κοινωνικό φορέα. Στις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει καταργηθεί η υποχρεωτική στράτευση, και όπου υπάρχει συνοδεύεται από κοινωνική θητεία, που σε άλλες χώρες θεωρείται μη τιμωρητική με κανονικές αποδοχές και διάρκεια μικρότερη του ενός χρόνου (Δανία ισόχρονη 4 μηνών, Γερμανία ισόχρονη ενός χρόνου) ενώ σε άλλες χώρες είναι προσαυξημένη και θεωρείται τιμωρητική (Αυστρία 9 μήνες εναλλακτική έναντι 6 στρατιωτικής, 50% προσαύξηση. Κύπρος 33 μήνες εναλλακτικής έναντι 24 μηνών στρατιωτικής, προσαύξηση 37,5%. Φινλανδία στις περισσότερες περιπτώσεις 12 μήνες εναλλακτική έναντι 6 στρατιωτική, προσαύξηση 100%. Εσθονία 16 μήνες εναλλακτική έναντι 8 στρατιωτική, προσαύξηση 100%)(βλ. Χάρτης του EBCO για την εναλλακτική υπηρεσία των αντιρρησιών συνείδησης στην Ε.Ε. ). Τον Απρίλιο του 2010 ανακοινώθηκε ότι η διάρκεια της εναλλακτικής θητείας θα μειωνόταν στους 15 μήνες.Όμως αυτό δε συνέβη παρά μόνο τον Ιανουάριο του 2011 με την υπογραφή υπουργικής απόφασης.(βλ. 11 Ιανουαρίου 2011 In.gr Στους 15 μήνες μειώνεται η διάρκεια της εναλλακτικής θητείας) Ας σημειωθεί ότι σύμφωνα με τις αλλαγές στη στρατολογική νομοθεσία που ψηφίστηκαν τον Σεπτέμβριο του 2010, θα μπορούσε η διάρκεια να μειωθεί ακόμα και στους 14 μήνες (αφού ο νόμος προβλέπει πλέον ότι η εναλλακτική είναι διπλάσια της μέγιστης στρατιωτικής, αλλά με υπουργική απόφαση μπορεί να μειωθεί μέχρις σημείου να είναι δύο μήνες περισσότερη από την μέγιστη στρατιωτική - που σήμερα (αρχές 2011) είναι 12 μήνες στο ναυτικό και στην αεροπορία, άρα μπορεί η εναλλακτική να μειωθεί, αν θελήσει ο υπουργός, στους 14 μήνες. Βλ. άρθρο 78 (στ) του ν.3883/2010 (ΦΕΚ 167/Α') που τροποποίησε το Άρθρο 60 του Ν. 3421/2005 (ΦΕΚ τ. Α, 302/13-12-2005)Διάρκεια της εναλλακτικής υπηρεσίας των αντιρρησιών συνείδησης). 
Οι εκτελούντες εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία εργάζονται σε δημόσια ιδρύματα και, και σε αντίθεση με τους κανονικούς στρατιώτες, απαγορεύεται να υπηρετήσουν στον τόπο διαμονής ή καταγωγής, όπως επίσης και στους Ν. Αττικής, Θεσσαλονίκης και στις μεγαλύτερες πόλεις της Ελλάδας. Το κράτος προμηθεύει τους εκτελούντες εναλλακτική υπηρεσία με 210 ευρώ για τα έξοδα διαμονής, που θεωρεί απολύτως στοιχειώδη. Οι υπηρετούντες εναλλακτική κοινωνική υπηρεσία απασχολούνται μόνο κατά τις ώρες λειτουργίας των υπηρεσιών στις οποίες έχουν διατεθεί, σε αντίθεση με τους λοιπούς στρατεύσιμους, που απασχολούνται ολόκληρο το 24ωρο με ολιγόωρες άδειες εξόδου. Με τον τρόπο αυτό το κράτος δικαιολογεί τη μεγαλύτερη χρονική διάρκεια της εναλλακτικής κοινωνικής υπηρεσίας.
Παρά την ύπαρξη εναλλακτικής θητείας υπάρχουν ακόμη αντιρρησίες συνείδησης που αρνούνται και αυτήν (ολικοί αρνητές στράτευσης). Τον Μάρτιο του 2005 η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών κάλεσε την Ελλάδα να βελτιώσει σημαντικά την κατάσταση τους, με βάση τις υποδείξεις της Διεθνούς Αμνηστίας.

Δικαίωμα αντίρρησης συνείδησης για τους εφέδρους

Τον Σεπτέμβριο του 2010 (έπειτα και από θετικές δικαστικές αποφάσεις που είχαν προηγηθεί) αναγνωρίστηκε το δικαίωμα αντίρρησης συνείδησης για εφέδρους που είχαν υπηρετησει κανονικά την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία τους: 
" 3. Όσοι έχουν εκπληρώσει ενόπλως τη στρατεύσιμη στρατιωτική τους υποχρέωση και αρνούνται για λόγους συνείδησης να εκπληρώσουν τις εφεδρικές τους υποχρεώσεις, εφόσον αναγνωρίζονται ως αντιρρησίες συνείδησης, εξαιρούνται από την πρόσκληση για κατάταξη και διαγράφονται από την εφεδρεία των Ενόπλων Δυνάμεων, με την απόφαση της παραγράφου 1 του άρθρου 62 του παρόντος νόμου.  4. Για τη διαδικασία και τις προϋποθέσεις αναγνώρισης των αναφερομένων στην προηγούμενη παράγραφο, εφαρμόζονται αναλογικά οι διατάξεις των άρθρων 59 έως 64 του παρόντος νόμου. " 
(βλ. Άρθρο 65 Νόμου 3421/2005 (ΦΕΚ τ. Α, 302/13-12-2005) όπως τροποποιήθηκε από το άρθρο 78 (ιστ) του ν.3883/2010 (ΦΕΚ 167/Α').)

Δικαίωμα στην απεργία κατά τη διάρκεια της εναλλακτικής υπηρεσίας

Τον Σεπτέμβριο του 2010 αναγνωρίστηκε εμμέσως το δικαίωμα των αντιρρησιών συνείδησης να συμμετέχουν στις απεργίες μαζί με τους συναδέλφους τους, στους φορείς που δουλεύουν. Ενώ μέχρι τότε απαγορευόταν και μάλιστα με την ποινή της έκπτωσης από το δικαίωμα στην εναλλακτική. Με τον τρόπο αυτό επιχειρούνταν να χρησιμοποιηθούν οι αντιρρησίες συνείδησης ως εν δυνάμει απεργοσπαστικός μηχανισμός. Με την αλλαγή της νομοθεσίας ικανοποιήθηκε ένα πάγιο αίτημα των αντιρρησιών, οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων όπως η Διεθνής Αμνηστία, ανεξάρτητης αρχής του Συνηγόρου του Πολίτη και της ΓΣΕΕ. Σύμφωνα με τον νόμο: "Προσαυξάνεται η διάρκεια της εναλλακτικής υπηρεσίας κάθε φορά που οι αντιρρησίες συνείδησης: α. Ασκούν συνδικαλιστική δραστηριότητα ή συμμετέχουν σε απεργία κατά το χρονικό διάστημα της εναλλακτικής υπηρεσίας τους. Στην περίπτωση αυτή η εναλλακτική υπηρεσία αυξάνεται για χρόνο ίσο με τις ημέρες απεργίας. β. Τιμωρούνται κατά το χρονικό διάστημα της εναλλακτικής υπηρεσίας τους, εξαιτίας παράβασης των διατάξεων για χορήγηση αδειών απουσίας, με ποινές οι οποίες ισχύουν για τους υπαλλήλους του φορέα που διατέθηκαν. Στην περίπτωση αυτή η εναλλακτική υπηρεσία αυξάνεται για χρόνο διπλάσιο των ημερών αδικαιολόγητης απουσίας." (βλ. Άρθρο 64 Νόμος 3421/2005 (ΦΕΚ τ. Α, 302/13-12-2005) όπως τροποποιήθηκε με την προσθήκη της παραγράφου 9 δυνάμει του άρθρου 78 (ιγ) του ν.3883/2010 (ΦΕΚ 167/Α').
Ας σημειωθεί ότι δεν αφαιρείται ημερομίσθιο από τους απεργούς αντιρρησίες συνείδησης, όπως γίνεται από τους συναδέλφους τους όταν απεργούν, όμως επιβαρύνονται με μια μέρα παραπάνω υπηρεσίας για κάθε μέρα απεργίας.