Άλμα Μάλερ

Βιογραφία

Γεννημένη στη Βιέννη το 1879, κόρη του εξέχοντος τοπιογράφου Έμιλ Γιάκομπ Σίντλερ και της Άννα φον Μπέργκεν, η Άλμα ανατράφηκε σ' ένα προνομιακό περιβάλλον, που της έδωσε την ευκαιρία τόσο να μορφωθεί και να ωριμάσει καλλιτεχνικά, όσο και να έρθει σε επαφή με τους πιο διακεκριμένους Αυστριακούς καλλιτέχνες και διανοούμενους του καιρού της. Ύστερα από τον θάνατο του πατέρα της το 1892, η μητέρα της παντρεύτηκε τον τελευταίο από τους μαθητές του αποθανόντα συζύγου της, τον Καρλ Μολλ, ο οποίος υπήρξε συνιδρυτής του καλλιτεχνικού κινήματος του Βιεννέζικου Ζετσεσιονισμού ή Βιεννέζικης Απόσχισης.
Η Άλμα στην νεαρή της ηλικία είχε πολλές κοινωνικές συναναστροφές αλλά και ειδύλλια με μέλη της Βιεννέζικης Απόσχισης, μεταξύ των οποίων και ο Γκούσταβ Κλιμτ, και γενικότερα με Βιεννέζους καλλιτέχνες, όπως ο θεατρικός σκηνοθέτης Μαξ Μπούρκχαρντ και ο συνθέτης Αλεξάντερ φον Τσεμλίνσκυ. Στις 9 Μαρτίου του 1902 παντρεύτηκε τον κατά είκοσι χρόνια μεγαλύτερό της διευθυντή της Όπερας της Βιέννης, Γκούσταβ Μάλερ, έναν από τους σημαντικότερους Αυστριακούς συνθέτες του 20ου αιώνα. Μαζί του απέκτησε δυο κόρες, την Μαρία Άννα, η οποία πέθανε από διφθερίτιδα σε ηλικία τεσσάρων ετών, και την Άννα, η οποία αργότερα έγινε γλύπτρια.
Ο Γκούσταβ Μάλερ έθεσε εξ αρχής ως όρο στην νεαρή Άλμα να μη συνεχίσει να ασχολείται η ίδια ενεργά με την μουσική σύνθεση, αλλά να αφοσιωθεί στον ρόλο της ως πιστή σύζυγος. Η Άλμα αρχικά συμβιβάστηκε με αυτήν την κατάσταση. Αργότερα ωστόσο, αφού πρώτα ξεπέρασε μια σφοδρή κατάθλιψη λόγω του θανάτου της πρωτότοκης κόρης της, συνήψε δεσμό με τον νεαρό αρχιτέκτονα Βάλτερ Γκρόπιους (γνωστό από την αρχιτεκτονική Μπάουχαους), με τον οποίο γνωρίστηκε κατά την διάρκεια των διακοπών της σε ένα σπα. Κατά τη διάρκεια της κρίσης που ξέσπασε στον γάμο της, ύστερα από την αποκάλυψη του παράνομου δεσμού της στον άνδρα της, ο Γκούσταβ Μάλερ μετάνιωσε για την πρότερη συμπεριφορά του προς την Άλμα κι άρχισε να ενδιαφέρεται για τις μουσικές συνθέσεις της. Την παρότρυνε και την καθοδήγησε μάλιστα ώστε να εκδώσει πέντε από τις συνθέσεις της (τις οποίες κι εξέδωσε το 1910 ο εκδοτικός οίκος Universal Editions, που εξέδιδε και τα έργα του Μάλερ). Ύστερα από αυτήν την επώδυνη περίοδο του γάμου τους, ή οικογένεια των Μάλερ ταξίδεψε στη Νέα Υόρκη, όπου ο Γκούσταβ εργάστηκε ως διευθυντής ορχήστρας. Κατά την διάρκεια της εκεί παραμονής τους ωστόσο, το 1911 ο Γκούσταβ Μάλερ ένιωσε ξαφνική αδιαθεσία λόγω μιας σοβαρής καρδιοπάθειας από την οποία υπέφερε για αρκετά χρόνια. Πέθανε το Μάιο του ίδιου έτους, λίγο μετά από την επιστροφή τους στη Βιέννη.
Ύστερα από τον θάνατο του Μάλερ, η Άλμα δεν άρχισε αμέσως την επικοινωνία της με τον Βάλτερ Γκρόπιους. Κατά το διάστημα από το 1912 έως το 1914 είχε έναν θυελλώδη δεσμό με τον καλλιτέχνη Όσκαρ Κοκόσκα, ο οποίος δημιούργησε αρκετά έργα εμπνευσμένα από την σχέση του με την Άλμα. Από αυτά το πιο γνωστό είναι Η Νύμφη του Ανέμου. Η έμμονη κτητικότητα του Κοκόσκα όμως κούρασε την Άλμα. Όταν ο σύντροφός της κατατάχθηκε στον στρατό κατά την διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Άλμα απομακρύνθηκε συναισθηματικά από αυτόν, ξαναρχίζοντας την σχέση της με τον Βάλτερ Γκρόπιους, ο οποίος εκείνη την περίοδο επίσης βρισκόταν στον στρατό. Η Άλμα και ο Βάλτερ Γκρόπιους παντρεύτηκαν το 1915 κι απέκτησαν μια κόρη, την Μανόν Γκρόπιους, η οποία πέθανε από πολιομυελίτιδα σε ηλικία δεκαοκτώ ετών (ο συνθέτης Άλμπαν Μπεργκ έγραψε ένα Κοντσέρτο για βιολί προς τιμήν της). Κατά τη διάρκεια της απουσίας του Γκρόπιους λόγω των στρατιωτικών του καθηκόντων το φθινόπωρο του 1917, η Άλμα γνώρισε κι ερωτεύτηκε τον Τσέχο ποιητή Φραντς Βέρφελ. Έμεινε έγκυος από αυτόν και γέννησε έναν γιο, τον Μάρτιν Καρλ Γιοχάννες Γκρόπιους. Ο Γκρόπιους αρχικά πίστεψε ότι το παιδί ήταν δικό του, μέχρι που η σχέση της Άλμα με τον Βέρφελ αποκαλύφθηκε. Το ζευγάρι πήρε διαζύγιο το 1920, στο μεταξύ όμως ο καρπός του παράνομου δεσμού της Άλμας δεν επέζησε πάνω από δέκα μήνες, καθώς είχε γεννηθεί πρόωρο ως βρέφος. Η Άλμα έμεινε μαζί με τον Βέρφελ από το 1920, δεν παντρεύτηκαν όμως πριν το 1929.
Το 1938 λόγω του επικείμενου Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Άλμα και ο Φραντς Βέρφελ, ο οποίος ήταν Εβραίος, αναγκάστηκαν να διαφύγουν από την Αυστρία στην Γαλλία, όπου εγκαταστάθηκαν στην Γαλλική Ριβιέρα από το καλοκαίρι του 1938 έως την άνοιξη του 1940. Ύστερα από την γερμανική εισβολή και κατοχή της Γαλλίας, καθώς και την απέλαση των Εβραίων και τις πολιτικές ακρότητες στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, το ζευγάρι των Βέρφελ δεν ήταν πλέον ασφαλές στην Γαλλία. Κατά την απεγνωσμένη τους αναζήτηση για τρόπο διαφυγής, ήρθαν σε επαφή με τον Βάριαν Φράι, έναν Αμερικανό δημοσιογράφο κι απεσταλμένο της Επιτροπής Επείγουσας Διάσωσης, ενός ιδιωτικού αμερικανικού ανθρωπιστικού οργανισμού, που βοήθησε πολλούς διανοούμενους πρόσφυγες της εποχής εκείνης. Οι Βέρφελ διέσχισαν τα Πυρηναία Όρη της Ισπανίας ώστε να αποφύγουν τα επίσημα σύνορα της Γαλλίας, και από εκεί διέφυγαν μέσω Πορτογαλίας στην Νέα Υόρκη. Τελικά εγκαταστάθηκαν στο Λος Άντζελες, όπου ο Βέρφελ έγινε διάσημος ως συγγραφέας χάρη στο μυθιστόρήμά του Το Τραγούδι της Μπερναντέτ, το οποίο το 1943 μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο με πρωταγωνίστρια την Τζένιφερ Τζόουνς. Γνωστό έγινε επίσης και το μυθιστόρημά Επιστημονικής Φαντασίας του Βέρφελ Το Άστρο του Αγέννητου. Ο σύζυγος της Άλμα Μάλερ, ο οποίος υπέφερε από καρδιακά προβλήματα από την εποχή της εξορίας τους στη Γαλλία, πέθανε από καρδιακή προβολή στην Καλιφόρνια το 1945. Η Άλμα Μάλερ πήρε την αμερικανική υπηκοότητα το 1946 και παρέμεινε στην Νέα Υόρκη, απολαμβάνοντας φήμη μεταξύ των καλλιτεχνικών κύκλων, έως τον θάνατό της το 1964.

Μεταθανάτια φήμη

Η ταραχώδης ζωή της Άλμα, η οποία συνδέθηκε με ένα πλήθος σημαντικών καλλιτεχνών, έγινε πολλές φορές θέμα για καλλιτεχνικές δημιουργίες, όπως κινηματογραφικές ταινίες, και θεατρικά ή μουσικά έργα. Μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονται το τραγούδι του Τομ Λέρερ Άλμα, η ταινία Μάλερ (1974) του Κεν Ράσελ και το πρωτοποριακό "πολυδράμα" Άλμα του 1996 των Τζόσουα Σόμπολ και Πάουλους Μάνκερ, το οποίο έγινε μεγάλη θεατρική επιτυχία για έξι διαδοχικές σαιζόν και περιόδευσε σε Βενετία, Λισαβόνα, Λος Άντζελες, Πετρονέλ, Βερολίνο και Σέμμερινγκ, στις πόλεις δηλαδή που είχε ζήσει το ζευγάρι Άλμα και Φραντς Βέρθελ. Το έργο αυτό παρουσίαζε ενδιαφέρον από δραματουργικής πλευράς, καθώς οι σκηνές της ζωής του ζευγαριού παριστάνονταν ταυτόχρονα σε όλους τους ορόφους και σε όλα τα δωμάτια ενός ειδικού κτιρίου. Οι επισκέπτες καλούνταν να εγκαταλείψουν την ακίνητη θέση στην οποία κάθεται ο θεατής σε ένα συμβατικό θεατρικό έργο, και να υιοθετήσουν την κίνηση του ταξιδιώτη, ζώντας ένα "θεατρικό ταξίδι" κι επιλέγοντας την διαδρομή και το πρόσωπο του έργου που θα ακουλουθήσει κάθε φορά, ώστε να παρακολουθήσουν το αντίστοιχο γεγονός. Γι' αυτό και το έργο πήρε την ονομασία "πολυδράμα". Η ζωή της Άλμας Μάλερ παρουσιάστηκε επίσης στην κινηματογραφική ταινία του Μπρους Μπέρεσφορντ Η Νύμφη του Ανέμου το 2001, στο μονόπρακτο θεατρικό έργο του Μάρτιν Σέρβιν, Εγώ, η Άλμα Μάλερ που διηγείται την ζωή της μέχρι τον πρώτο της γάμο και στο μυθιστόρημα του Μαξ Φίλιπς το 2001 Η γυναίκα του καλλιτέχνη, το οποίο επικεντρώνει στην ζωή της ύστερα από τον Μάλερ και στις πολύπλοκες ερωτικές σχέσεις της.

Ημερολόγια

Το 1998 εκδόθηκαν αποσπάσματα από τα ημερολόγια που διατηρούσε η Άλμα από το 1898 έως το 1902, οπότε και παντρεύτηκε τον Μάλερ. Η ιστορία των δύο βιβλίων που εξέδωσε η ίδια για τον Μάλερ ωστόσο είναι λιγότερο διασκεδαστική από τα έργα που γράφτηκαν για την ίδια και και τους πολυτάραχους δεσμούς της με διάσημους καλλιτέχνες. Ως μια γυναίκα με επιρροή και ισχυρές διασυνδέσεις, που έζησε για πενήντα επιπλέον χρόνια ύστερα από τον θάνατο του πρώτου της συζύγου, η Άλμα Μάλερ συνέβαλε δραστικά στις μελέτες που έγιναν για την ζωή και του έργο του Μάλερ. Οι λεπτομερειακές της περιγραφές για τις αντιλήψεις, τον χαρακτήρα και την καθημερινή ζωή του διασήμου καλλιτέχνη σημάδεψαν ανεξίτηλα τους μελετητές και τους θαυμαστές του. Ωστόσο, οι περιγραφές της αυτές έχουν αποδειχθεί από τους ιστορικούς ως ψευδείς, αναξιόπιστες και παραπλανητικές. Το γεγονός ότι τα κείμενα της Άλμας Μάλερ παρ' όλη την αναξιοπιστία τους έχουν σημαδέψει βαθειά την δημόσια εικόνα του Μάλερ, ασκώντας βαθειά επιρροή στους μουσικόφιλους, συνιστούν το περίφημο Ζήτημα της Άλμα.

Το συνθετικό έργο της Άλμα Μάλερ

Η Άλμα Μάλερ σπούδασε από τα παιδικά της χρόνια πιάνο. Στα απομνημονεύματά της γράφει ότι πρώτη φορά αποπειράθηκε να συνθέσει μουσική σε ηλικία εννέα ετών. Σπούδασε Σύνθεση με τον Γιόζεφ Λάμπορ από το 1895 και στην συνέχεια από το 1900 με τον Αλεξάντερ φον Τσεμλίνσκυ με τον οποίο αναπτύχθηκε κι ένα ειδύλλιο που έληξε λόγω του ότι δεν το ενέκρινε το περιβάλλον της. Μέχρι τον γάμο της με τον Μάλερ, συνέθεσε πολλά Λήντερ, ορχηστρικά κομμάτια και ένα ανολοκλήρωτο μέρος Όπερας. Σταμάτησε να συνθέτει ύστερα από επιθυμία του Μάλερ και ξανάρχισε να ασχολείται περιστασιακά με τη σύνθεση μετά το 1910, ύστερα από ενθάρρυνση του ίδιου του Μάλερ.
Από τα έργα της έχουν επιβιώσει μόνο δεκαεπτά Λήντερ, από τα οποία δεκατέσσερα εκδόθηκαν ενώ η ίδια ήταν εν ζωή το 1910, το 1915 και το 1924. Δεν είναι σαφές εάν συνέχισε να συνθέτει ύστερα από την έκδοση αυτών των έργων. Δυο Λήντερ εκδόθηκαν μετά τον θάνατό της το 2000, όταν ανακαλύφθηκαν σε χειρόγραφη μορφή. Ένα έργο της παραμένει ανέκδοτο. Το προσωπικό αρχείο της Άλμα Μάλερ, μαζί με τα χειρόγραφα και τις παρτιτούρες της βρίσκονται στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνιας και στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας στην Βιέννη, ενώ η μουσική της εκτελείται και ηχογραφείται μέχρι σήμερα.