Πόλεμος και Ειρήνη (Μυθιστόρημα)

Η προετοιμασία

Η προετοιμασία για το έργο Πόλεμος και Ειρήνη αρχίζει με τα στρατιωτικά διηγήματα του Τολστόι και προπάντων με τους Κοζάκους που εμφανίστηκαν ύστερα από τα Διηγήματα της Σεβαστούπολης: «Σεβαστούπολη, Δεκέμβρης 1854», «Σεβαστούπολη, Μάης 1855» και εξέδιδε μεσούντος του Κριμαϊκού πολέμου συμμετέχοντας  ο ίδιος στις επιχειρήσεις με το βαθμό του λοχαγού. Το Πόλεμος και Ειρήνη ο συγγραφέας το δούλεψε από το 1863 ως το 1869. Αρχικά σκόπευε να γράψει ένα μυθιστόρημα γύρω από τους Δεκεμβριστές που η ρωσική κυβέρνηση τους επέτρεψε το 1856 να επιστρέψουν από την εξορία. Για να το γράψει όμως έπρεπε να γυρίσει πίσω χρονικά, στην εποχή που εκδηλώθηκε η στάση των Δεκεμβριστών (1825). Και ν΄αποδώσει καλύτερα την ψυχολογία των κεντρικών ηρώων, έπρεπε ακόμα να φτάσει στον Πατριωτικό πόλεμο του 1812 κατά του Ναπολέοντα. Στη διάρκεια όμως της συγγραφικής  πορείας του αναγκάστηκε ν΄αλλάξει τη σύλληψη του έργου του: κυριάρχησε πάνω του περισσότερο το ενδιαφέρον για την εποχή του 1812 και τη δράση των λαϊκών μαζών και λιγότερο για τους στασιαστές του Δεκέμβρη 1825. Έτσι άρχισε το Πόλεμος και Ειρήνη, που υποδιαιρείται σε τέσσερα βιβλία ή τόμους, το καθένα με επιμέρους τμήματα που περιέχουν πολλά κεφάλαια. Τα πρόσωπα που δρουν αριθμούνται σ΄εκατοντάδες. Κανένα από αυτά δεν επαναλαμβάνεται πιο κάτω, στη εσωτερική ή εξωτερική περιγραφή ενός άλλου καινούργιου προσώπου. Μεγάλα τμήματα του έργου, ειδικά στα τελευταία κεφάλαια, είναι φιλοσοφική συζήτηση και όχι αφήγηση.

Βιβλίο/πρώτος τόμος

Το περιεχόμενο του πρώτου βιβλίου του έργου είναι συγκεντρωμένο γύρω από τα γεγονότα που συνδέονται με τον πόλεμο του 1805. Το πολεμικό θέμα παρουσιάζεται με τις συζητήσεις των αυλικών. Κανένας τους δεν μιλάει για την επιδρομή του Ναπολέοντα· όμως, και μόνο το άκουσμα του ονόματός του κάνει τον τσάρο και τους κυριότερους εκπροσώπους της ρωσικής αριστοκρατίας να τρέμουν, με μόνη τη σκέψη πως απειλείται η απολυταρχική τους εξουσία και το καθεστώς της δουλοπαροικίας. Είναι ένας σημαντικός λόγος που η τσαρική κυβέρνηση αρχίζει τον πόλεμο κατά του Ναπολέοντα, στέλνοντας ρωσικά στρατεύματα στο εξωτερικό. Η εκστρατεία του 1805 τελειώνει για τη Ρωσία με ολοκληρωτική αποτυχία εξαιτίας της προδοσίας της συμμάχου Αυστρίας και της  ανικανότητας του  Αλεξάνδρου Α΄ που ανέλαβε να κατευθύνει τον πόλεμο παραμερίζοντας τον Κουτούζωφ. Το πρώτο βιβλίο  του έργου κλείνει με τη σκηνή της διάλυσης του ρωσικού στρατού στο πεδίο της Μάχης του Άουστερλιτς. Οι σκέψεις για μια ειρηνική γαλήνια ζωή που έρχονται στο μυαλό του τραυματισμένου Αντρέϊ Μπολόνσκη στο πεδίο της Μάχης του Άουστερλιτς, αποτελούν το συνδετικό νήμα του πρώτου βιβλίου με το δεύτερο.

Βιβλίο/δεύτερος τόμος

Το δεύτερο βιβλίο τοποθετείται χρονικά ανάμεσα στους πολέμους του 1805 και του 1812. Στο πρώτο βιβλίο, οι σκηνές της ειρηνικής ζωής συνδέονται πολύ με τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα της πρωτεύουσας. Στο δεύτερο όμως βιβλίο τα στρώματα αυτά μπαίνουν σε δεύτερο πλάνο. Την πρώτη θέση παίρνουν τώρα ο Πιέρ Μπεζούχωφ κι ΄ο Αντρέϊ Μπολόσνσκη, μαζί με τις οικογένειες των Ροστώφ και των Μπολόνσκη. Ο πρίγκιπας Αντρέι Μπολόσνκι που αγνοείται, επιστρέφει απροειδοποίητα στο πατρικό του, μαζί με το Γερμανό γυναικολόγο ( τον οποίο συνάντησε στον τελευταίο σταθμό ) που έρχεται να ξεγεννήσει την γυναίκα του. Η γέννα θα φέρει στον κόσμο τον πρίγκιπα Νικολάι Αντρέιτς και το θάνατο της νεαρής πριγκίπισσας Λίζας. Ο κόμης Μπεζούχωφ βρίσκεται σε φιλοσοφική διάθεση βλέποντας τη ζωή του σε τέλμα μετά από μία μονομαχία με τον υποτιθέμενο εραστή της γυναίκας του. Παρακολουθούμε την μεταστροφή του κόμητος Πιέρ Μπεζούχωφ μέσα από τη γνωριμία του με τον ελευθεροτέκτονα Όσιπ Αλεξέγιεβιτς Μπραζντέγιεφ στο σταθμαρχείο του Τορζόκ, στο ταξίδι του από τη Μόσχα στην Πετρούπολη. Επιθυμώντας να αλλάξει ζωή και να ζήσει ενάρετα μπαίνοντας στον δρόμο του θεού, ο κόμης Μπεζούχωφ μέσω της παραπάνω γνωριμίας γίνεται σύντομα μέλος της Μασονικής αδελφότητας της Πετρούπολης. Η τελετή μύησης περιγράφεται με λεπτομέρειες. ( Οι εσωτερικοί διάλογοι του κόμητος στο σταθμό, η συζήτηση περί Θεού με τον μαρτινιστή μασόνο Μπραζντέγιεφ για τον μέγα Ωρολογοποιό, καθώς και θέσεις- σύμβολο πίστεως της αδελφότητας, θα τα συναντήσουμε και στο μετέπειτα έργο του Τολστόι καθώς και στο τελευταίο μυθιστόρημα του, την "Ανάσταση". Κυρίως την ιδέα του μονοθεϊσμού, της εσωτερικής ζωής, της αγάπης για τον πλησίον, την αθανασία της ψυχής και την πίστη στην μέλλουσα ζωή. ). Αμέσως μετά ο Μπεζούχωφ φεύγει για το νότο για να επιθεωρήσει τα κτήματά του και να θέσει σε εφαρμογή το μεταρρυθμιστικό του σχέδιο για την αναμόρφωση της ρωσικής κοινωνίας. Αντιμιλιταριστής και φιλειρηνιστής, πιστεύοντας σε ένα μέλλον που θα έχει καταργηθεί ο πόλεμος και η κρατική βία, ξεκινά να χτίζει σχολεία, νοσοκομεία, άσυλα και γηροκομεία. Επιθυμεί να καταργήσει την δουλοπαροικία και να ελευθερώσει τους μουζίκους. Όπου πάει τον υποδέχονται με ενθουσιασμό όχι οπωσδήποτε ειλικρινή. Αρχικά δίνει εντολές για τον περιορισμό των αγγαρείων και τη μείωση του γεωμόρου καθώς και την παύση της επιβολής σωματικών τιμωριών. Οι γυναίκες και τα παιδία δεν οφείλουν να εργάζονται και πρέπει να απέχουν από τις σκληρές εργασίες. Ωστόσο δεν φαίνεται να έχει κατανοήσει το πως ακριβώς δουλεύουν τα πράγματα και παρασύρεται χωρίς να θέλει από τον αρχιεπιστάτη του, ο οποίος δεν παραλείπει να φροντίσει  και για την υπεράσπιση των συμφερόντων των πλούσιων μουζίκων και των δικών του. Μολονότι δείχνει να έχει καταλάβει το δυσεπίτευκτο των σκοπών του, αναχωρεί με ένα αίσθημα ικανοποίησης, ότι έχει αρχίσει να προσφέρει κάτι στους συνανθρώπους τους και ενώ τόσο καιρό ζούσε μόνο για τον εαυτό του και αυτό ήταν η καταστροφή του· τώρα που αρχίζει  να ζει για τους άλλους εξυψώνεται και πραγματώνει την βαθύτερη φύση του ως άνθρωπος. Η κατάσταση όμως στην ουσία της παραμένει λίγο-πολύ η ίδια, με τον πρίγκηπα να πρέπει να φροντίσει πρώτιστα για την διατήρηση εσόδων από την περιουσία του. Το σύνολο των πληρωμών που πρέπει να γίνουν στο συμβούλιο προστασίας και μια σειρά απο αγοραπωλησίες που απαιτούσαν πολύπλοκες διατυπώσεις, τον εξαντλούν και αφήνει τον επιστάτη του να επιλειφθεί της όλης κατάστασης. Επιστρέφοντας απο το νότο επιθυμεί να περάσει από τον φίλο του Μπολόνσκι. Πράγματι ο πρίγκιπας Μπεζούχωφ και ο πρίγκιπας Μπολόνσκι συναντιούνται στο κτήμα που ο τελευταίος έχει αποσυρθεί για να βρει ηρεμία και τον εαυτό του. Ανοίγουν συζήτηση, με τον Πιέρ διστακτικά να παρουσιάζει στον φίλο του τις νέες ιδέες του σχετικά με το μασονισμό όπως τον αντιλαμβάνεται αυτός. Ως την ουσιαστική χριστιανική διδασκαλία της αγάπης και της συγχώρεσης, απαλλαγμένος από το κράτος και τα θρησκευτικά τυπικά-τελετουργικά, ως μια διδασκαλία που ενσαρκώνει τις παναθρώπινες αξϊες της ισότητας της αδελφοσύνης και της αγάπης. Ο Μπολόνσκι δεν φαίνεται να πείθεται αλλά δείχνει να προβληματίζεται ξαναφέρνωντας στον νού του τον τεράστιο ουρανό και το αίσθημα πληρότητας που βίωσε όταν βρισκόταν αιμόφυρτος καταγής με τον ουρανό από πάνω του στο πεδίο της μάχης ( ετσι έκλεισε ο πρωτός τόμος ).
Ως ανθυπολοχαγός των Ουσάρων πλέον, ο κόμης Ροστόβ επιστρέφει στο σύνταγμά του στο μέτωπο. Οι μάχες είναι λιγοστές. Η πείνα και η εξαθλίωση κυριαρχούν στο στράτευμα το οποίο αντιμετωπίζει σοβαρότατο πρόβλημα τροφοδοσίας και επισιτισμού. Ο φίλος του αξιωματικός Ντενίσοφ λαφυραγωγεί τροφοδοσία μεταγωγικής μονάδας πεζικού προκειμένου να σιτίσει τους στρατιώτες του. Τραυματίζεται επιπόλαια λίγες μέρες αργότερα στον μηρό σε μια μάχη και καταφεύγει στο νοσοκομείο για να αποφύγει προσωρινά την καθαίρεση του από το στρατοδικείο για λαφυραγωγία και αυτοδικία. Έξι εβδομάδες μετά τον τραυματισμό του φίλου του, ο Ροστόβ τον αναζητεί στο νοσοκομείο. Οι άθλιες συνθήκες υγιεινής έχουν ως επακόλουθο το ξέσπασμα τύφου. Ο Ντενίσοφ πείθεται τελικά να παραδώσει στον Ροστόβ τα έγγραφα για υποβολή αίτησης χάριτος από τον αυκτοκράτορα Αλέξανδρο. Στο Τιλσίτ λαμβάνει χώρα η συνάντηση των δύο αυτοκρατόρων της Γαλλίας και της Ρωσίας όπου υπαγράφεται και η ομώνυμη συνθήκη. Ο υπασπιστής Μπορίς Ντρουμπετσκόι που προσπαθεί να ανέλθει κοινωνικά μέσω γνωριμίων, καταφέρνει να είναι μέλος της ακολουθίας του τσάρου. Δίνει την περιγραφή της συνάντησης η οποία διήρκησε μία ώρα και πενήντα τρία λεπτά. Ο κόμης Ροστόβ ρισκράρει φορώντας πολιτικά και μην έχοντας άδεια να πλησιάσει τον τσάρο γαι την αίτηση χάριτος. Μετά την άρνηση του Ντρουμπετσκόι , επιχείρει το παράτολμο εγχείρημα να συναντήσει τον τσάρο ο ίδιος προσωπικά. Επιτυγχάνει με τη βοήθεια της τύχης να έχει τη βοήθεια ενός γνωστού του στρατηγού του ιππικού της στενής ακολουθίας του τσάρου. Ακούμε όμως τον τσάρο να δίνει αρνητική απάντηση πανω από το άλογο λιγο πριν συναντήσει τον Ναπολέοντα,  λέγοντας πως ο νόμος ειναι ισχυρότερός του. Ο Ροστόβ εκστασιάζεται για δεύτερη φορά αντικρίζοντας τον τσάρο απο τόσο κοντά. Ο Ναπολέων  παρουσία του αυτοκράτορα Αλεξάνδρου Παύλοβιτς παρασημοφορεί τον γενναιότερο στρατιώτη του ρωσικού στρατού με το μετάλλειο της Λεγεώνας της Τιμής, που συνοδεύεται από ισόβια σύνταξη 1200 φράγκων για τον στρατιώτη Λαζάρεφ. Την επόμενη μέρα θα είναι η σειρά του Τσάρου να παρασημοφορίσει Γάλλο στρατιώτη με το σταυρό του Αγίου Γεωργίου. 
Βρισκόμαστε στο 1809, εποχή που στη Ρωσία ξεκινούν μεταρρυθμιστικές προσπάθειες στην ανώτατη διοίκηση, όπως η κατάργηση  των βαθμών στους ευγενείς , η εισαγωγή του θεσμού του συμβουλίου της επικρατείας, οι εξετάσεις για ανάληψη αξιωμάτων κτλ. Ο Μπολόνσκι εγκαταλείπει το μελετητήριο-ερημητήριο του και περνά στην ενεργό δράση και πάλι, θέτοντας αρχικά σε εφαρμογή τα σχέδια του για την μεταρρύθμιση του στρατιωτικού κώδικα. Έχοντας απελευθερώσει τους μουζίκους στο μικρό κτήμα του χωριού που είχε αποσυρθεί, πληρώνοντας ο ίδιος για να μαθαίνουν τα παιδιά γράμματα κ.α. έχει αποκτήσει  φήμη φιλελεύθερου. Στην προσπάθεια να επιτύχει την αλλαγή του στρατιωτικού κανονισμού γνωρίζεται  με τον μεταρυθμιστή καγκελάριο Σπεράνσκι, απόφοιτο ιερατικής σχολής και γιο παπά, που πρωτοστατεί εκείνη την περίοδο ως έμπιστος του τσάρου. Ο Σπεράνσκι  θέλει τον Μπολόνσκι  με το μέρος του και έτσι ο τελευταίος πολύ σύντομα βρίσκεται να αναλαμβάνει όχι μόνο μέλος της επιτροπής για την σύνταξη νέου στρατιωτικού κώδικα, αλλά και πρόεδρος τμήματος υποεπιτροπής που προπαρασκευάζει την σύνταξη νέου αστικού κώδικα και μάλιστα εκείνου που ασχολείται με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο Μπεζούχωφ που γίνεται ανεπιδίωκτα αρχηγός των μασόνων της Πετρούπολης, προσπαθεί να ενοποιήσει τις διάφορες στοές ενώ παράλληλα συνεχίσει τις φιλανθρωπικές ανεγέρσεις. Ο Μπεζούχωφ που δεν έλκεται από τη μυστικιστική  πλευρά της μασονίας αρχίζει να αμφισβητεί τη δράση του μασονισμού στη Ρωσία την οποία νομίζει πολύ χλιαρή και φεύγει για το εξωτερικό   ( Πρωσία και Σκωτία ) σε μια προσπάθεια να διδαχθεί περισσότερα. Εκεί θα μυηθεί σε περισσότερα μυστήρια και κερδίσει ανώτερο βαθμό στην ιεραρχία. Επιστρέφοντας στην Πετρούπολη δίνει μια ομιλία σε πανηγυρική συνεδρίαση της στοάς, εκφράζοντας τις απόψεις του για την ανάγκη παγκόσμιας μασονικής διακυβέρνησης καθώς και για τον αγώνα που έχει ως σκοπό τον τελικό θρίαμβο του καλού επί του κακού και την οριστική επικράτησης των βασικών χριστιανικών αξιών επί της γης. Η ομιλία του διχάζει, δεν γίνεται αποδεκτή και ο μέγας τέκνων του τάγματος στο οποίο ανήκει εκφράζει ανοιχτά την δυσαρέσκεια του. Μάλιστα κατηγορείται από μερικούς για θεοφωτισμό ( ότι ανήκει στην αίρεση των θεοφωτίστων [ πεφωτισμένων, illuminatti ] ). Οι άνθρωποι αυτοί πίστευαν οτι επικοινωνούν απευθείας με το Θείο. Η κακή υποδοχή των απόψεων του πρίγκηπα Μπεζούχωφ του φέρνει μελαγχολία και καταφεύγει στον ευεργέτη του μυστικιστή μασόνο Ιωσήφ Αλεξέγιεβιτς στη Μόσχα. Αυτός του υποδεικνύει οτι παραμέλησε τον σπουδαιότερο σκοπό από τους τρεις του τάγματος, αναφερόμενος στον δια βίου αγώνα για αυτογνωσία-αυτοβελτίωση και αυτοτελείωση. Του εξηγεί οτι ο Θεοφωτισμός δεν συνιστά αγνή διδασκαλία γιατί παρασύρθηκε στην βελτίωση της κοινωνίας χωρίς πρώτα να έχουν βελτιωθεί ατομικά οι άνθρωποι. Του προτείνει να κρατά ημερολόγιο καταγράφοντας τις καθημερινές του πράξεις και να επιδοθεί αυστηρότερα στην εαυτοσκοπία. Τέλος του συστήνει να επανενωθεί με την εν διαστάσει σύζυγό του.  Πράγματι ο Μπεζούχωφ συμφιλιώνεται με τη σύζυγό του, η οποία στα δύο χρόνια της διάστασης τους, έχει πετύχει εξέχουσα θέση στο γαλλόφιλο κύκλο της Πετρούπολης. Ο κόμησσα Ελέν Βασίλιεβνα Μπεζούχοβα θαυμάζεται τόσο για την ομορφιά της και την κομψότητα της όσο και για την ευφυία της. Στο σαλόνι της συχνάζει η αφρόκρεμα των γαλλόφιλων και μετατρέπεται σε μια πολύ ξεχωριστή γυναίκα ( la femme la plus distinguée de Péterburg ). Ο ίδιος ο Μπεζούχωφ θαυμάζει την επιτυχία της και απορεί, θεωρώντας την γυναίκα του αρκετά ανόητη. Η επανασύνδεση αυτή υπαγορεύεται μάλλον από τις νέες του θρησκευτικό-φιλοσοφικές  απόψεις παρά από οτιδήποτε άλλο.
Η οικογένεια των Ροστόφ αντιμετωπίζει σοβαρά οικονομικά προβλήματα και παρόλο που προσπαθεί να ζει οικονομικά σε ένα απομακρυσμένο σύνταγμα, ο νεαρός αξιωματικών των Ουσάρων Νικολάι Ροστόφ δημιουργεί ολοένα και μεγαλύτερα χρέη. [ ο δεύτερος τόμος συνεχίζεται με αυτές τις εναλλαγές πιάνοντας πότε τη μία και πότε την άλλη οικογένεια, που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο συνδέονται μεταξύ τους ].
Ο συγγραφέας μας δίνει σε αυτόν τον τόμο εμβόλιμα, μια εξαιρετική απεικόνιση της Ρωσίας που δοκιμάζεται και ταυτόχρονα μας δίνει μεγαλειώδεις περιγραφές της ρωσικής φύσης.

Βιβλίο/τρίτος και τέταρτος τόμος

Στο τρίτο και το τέταρτο βιβλίο του Πόλεμος και Ειρήνη επικρατεί πέρα ως πέρα το ηρωϊκό στοιχείο, το επικό. Η εικόνα της μάχης του Μποροντίνο τόσο έντονα ζωγραφισμένη στο τρίτο βιβλίο, αποτελεί, από κάθε πλευρά, το κέντρο ολόκληρου του έργου. Στη μάχη αυτή μπαίνει σε δράση ολόκληρο το δυναμικό του ρωσικού λαού για να αποκαλυφθεί η ουσία του βαθύτερου είναι του- η φιλοπατρία.

Ο ρεαλισμός

Το Πόλεμος και Ειρήνη αποτελεί το επιστέγασμα μιας ολόκληρης περιόδου ιδεολογικής και λογοτεχνικής εξέλιξης του Τολστόι. Ένα από τα κυριότερα σημεία του τολστοϊκού ρεαλισμού στην περίοδο αυτή είναι ότι ο ψυχικός κόσμος του κυριότερου ήρωα κάθε έργου  που αποκαλύπτεται με το μέσο του συσχετισμού του προς το ψυχικό κόσμο του λαού και με ξεκάθαρη σαφήνεια της θέσης του ήρωα πάνω στα ιστορικά και κοινωνικά προβλήματα της Ρωσίας.