Μοναστήρι (θρησκεία)

Ένα μοναστήρι ή μονή είναι ένα κτίριο ή σύμπλεγμα κτιρίων που αποτελείται από καταλύματα και χώρους εργασίας μοναχών, που ζούνε, είτε σε κοινόβια, είτε μόνοι (ερημίτες). Ένα μοναστήρι γενικά περιλαμβάνει ένα χώρο για προσευχή το οποίο μπορεί να είναι παρεκκλήσιο, εκκλησία ή ναός. 
Τα μοναστήρια ποικίλουν στο μέγεθος, αποτελούμενα, είτε από μικρά καταλύματα που στεγάζουν έναν μόνο ερημίτη, ή σε περίπτωση κοινοβίου οτιδήποτε από ένα μόνο κτίριο που στεγάζει μόνο έναν ή δυο-τρεις μοναχούς ή μοναχές, μέχρι τεράστια κτηριακά συγκροτήματα που στεγάζουν δεκάδες ή εκατοντάδες μοναχούς ή μοναχές. Συνήθως αυτά περιλαμβάνουν ναό, χώρους όπου κοιμούνται οι μοναχοί, ηγουμενείο, τράπεζα, βιβλιοθήκη, εργαστήρια, μαγειρείο, νοσοκομείο κ.τ.λ.  
Διαφορετικές γλώσσες και διαφορετικά δόγματα χρησιμοποιούν μια σειρά όρων για το «μοναστήρι».

Ετυμολογία

Η λέξη προέρχεται από το ελληνικό μοναστήριον, από το μονάζειν , το να ζει κάποιος μόνος του, από τη ρίζα (αρχικά οι Χριστιανοί μοναχοί ήταν ερημίτες) και –τήριον που σημαίνει μέρος που γίνεται κάτι. Η πρώτη εκτεταμένη χρήση του όρου μοναστήριον είναι από τον Εβραίο φιλόσοφο του 1ου αιώνα μετά Χριστόν Φίλων στο Περί βίου θεωρητικού ή ικέτων. 
Στην Αγγλία η λέξη μοναστήρι επίσης χρησιμοποιούνταν για την κατοικία του επισκόπου και του καθεδρικού κλήρου που ζούσαν μακριά από την κοινότητα των λαϊκών.

Όροι

Στο μεγαλύτερο μέρος αυτού του λήμματος, ο όρος μοναστήρι χρησιμοποιείται γενικά για κάθε είδους θρησκευτικής κοινότητας. Στον Ρωμαιοκαθολικισμό και σε ένα βαθμό σε κάποιους κλάδους του Βουδισμού, υπάρχουν πιο εξειδικευμένοι ορισμοί του όρου και πολλοί παρόμοιοι όροι.    
Τα Βουδιστικά μοναστήρια γενικά λέγονται βιχάρα (Πάλι). Σε αυτά μπορούν να μονάζουν και μοναχοί και μοναχές. Ο όρος βιχάρα επίσης μπορεί να αναφέρεται και σε ναό. Στον Θιβετιανό Βουδισμό τα μοναστήρια αναφέρονται συχνά ως γκόμπα· στην Ταϊλάνδη, το Λάος και την Καμπότζη λέγονται μπατ, ενώ στη Βιρμανία κιαούνγκ.
Στον Ινδουισμό τα μοναστήρια αποκαλούνται κοινώς άσραμ. 
Ο Τζαϊνισμός χρησιμοποιεί το Βουδιστικό όρο βιχάρα. 
Ένα (δυτικό) Χριστιανικό μοναστήρι μπορεί να λέγεται και  αβαείο (υπό την επιστασία ενός Αβά), ή πριόρειο (prior) (υπό την επιστασία ενός πριόρη (prior)), ή ερημητήριο (hermitage). Μπορεί να είναι κοινότητα μοναχών αντρών ή γυναικών. Μοναστήρι των Καθρουσιανών λέγεται charterhouse. Στον Ανατολικό Χριστιανισμό, μια πολύ μικρή μοναστική κοινότητα μπορεί να αναφέρεται ως σκήτη, και ένα πολύ μεγάλο ή σημαντικό μοναστήρι μπορεί να αναφέρεται με τον όρο λάβρα.
Η κοινόβια ζωή σε ένα Χριστιανικό μοναστήρι ονομάζεται κοινοβιακή, σε αντίθεση με την αναχωρητική ζωή του αναχωρητή ή την ερημητική ζωή του ερημίτη.

Βουδισμός

Τα βουδιστικά μοναστήρια, γνωστά ως βιχάρα, εμφανίστηκαν περίπου το 4ο αιώνα προ Χριστού, από την πρακτική της Βάσα, περίοδος διαλογισμού που διένυαν Βουδιστές μοναχοί και μοναχές κατά την περίοδο των βροχών στη Νότια Ασία. Για να αποφευχθεί η διατάραξη της ανάπτυξης των νέων φυτών ή του αποκλεισμού από τον κακό καιρό, οι Βουδιστές μοναχοί και μοναχές παρακινούνταν να παραμείνουν σε σταθερό τόπο για περίπου τρεις μήνες, αρχίζοντας συνήθως από τα μέσα του Ιουλίου. Εκτός της περιόδου βάσα, οι μοναχοί ζούσαν περιφερόμενοι, από πόλη σε πόλη αναζητώντας καταφύγιο και τροφή. Οι πρώτες αυτές αποχωρίσεις βάσα γίνονταν σε κιόσκια και πάρκα που δωρίζανε πλούσιοι υποστηρικτές. Μετά χρόνια, το έθιμο αυτό της βάσα εξελίχθηκε σε πιο οργανωμένη κοινοβιακή ζωή, όπου μοναχοί ζούσαν όλο το χρόνο σε μοναστήρια.    
Κάποια από τα πιο γνωστά Βουδιστικά μοναστήρια είναι τα Ντονγκλίν (Κίνα), Τζεταβάνα και Ναλάντα (Ινδία) και Σαολίν (Νεπάλ).
Μερικά από τα μεγαλύτερα μοναστήρια στον κόσμο είναι Βουδιστικά. Το Μοναστήρι Ντρεπούνγκ στο Θιβέτ φιλοξενούσε περίπου 10.000 μοναχούς πριν την Κινεζική εισβολή.

Ινδουισμός

Από την περίοδο των Βέδες άνθρωποι που ακολουθούσαν μοναστική ζωή υπήρξαν στην Ινδική χερσόνησο. Σε αυτό που σήμερα αποκαλείται Ινδουισμός, υπήρχαν μοναχοί για μεγάλη περίοδο και μαζί με αυτούς τα μοναστήρια τους τα οποία αποκαλούνται matha. Μεταξύ αυτών είναι τα μοναστήρια chatur-amnaya mathas που ίδρυσε ο Άντι Σάνκαρα και τα οποία αποτέλεσαν κομβικά σημεία υπό την καθοδήγηση των οποίων αναδιοργανώθηκε το αρχαίο τάγμα τον μοναχών Αντβαϊτίν (Advaitin).