Φιλιατρά

Τοποθεσία

Τα Φιλιατρά έχουν υψόμετρο 80 μέτρα και απέχουν περίπου 1 χιλιόμετρο από τις ακτές του Ιονίου Πελάγους. Βρίσκονται σε απόσταση περίπου 80 χιλιομέτρων από την πρωτεύουσα του νομού, την Καλαμάτα και 41 περίπου χιλιόμετρα από την Πύλο, η οποία είναι σε κατεύθυνση νοτιοανατολική από αυτά. Τα Φιλιατρά απέχουν περίπου 15 χιλιόμετρα από τους Γαργαλιάνους, οι οποίοι βρίσκονται νοτιότερα των Φιλιατρών και επίσης περίπου 15 χιλιόμετρα από την Κυπαρισσία, η οποία αποτελεί και την έδρα του Δήμου Τριφυλίας και βρίσκεται βορειότερα  των Φιλιατρών.

Ιστορία

Η ευρύτερη περιοχή των Φιλιατρών κατοικείται τουλάχιστον από το 3.000 π.Χ., καθώς έχουν παρατηρηθεί ίχνη ζωής από τη Λίθινη Εποχή. Σχετική επιβεβαίωση δίνουν οι λίθινοι πέλεκεις και διάφορα άλλα εργαλεία που έχουν βρεθεί σε ανασκαφές κατά μήκος του ποταμού Κρουνοί και σε σπήλαια της περιοχής. Κατά την αρχαιότητα η περιοχή υπαγόταν στο βασίλειο της Πύλου υπό τον Νέστορα, καθώς η κωμόπολη των Φιλιατρών θεωρείται ως η συνέχεια της αρχαίας πόλης με την ονομασία Εράνα, η οποία βρισκόταν στην ευρύτερη περιοχή των σημερινών Φιλιατρών, αλλά δεν έχει επακριβώς ταυτιστεί η τοποθεσία της, που τοποθετείται κυρίως προς την περιοχή της Αγίας Κυριακής.  
Σύμφωνα με μια εκδοχή το όνομα των Φιλιατρών προέρχεται από τον Φράγκο βαρόνο Ντε Φιλιάτρ, ενώ σύμφωνα με μια άλλη επικρατέστερη εκδοχή από τα πολλά πηγάδια τα οποία υπήρχαν στην περιοχή πριν από αρκετά χρόνια (από την εξέλιξη της λέξης «φρέαρ» > φρήαρ - φρηρ - φλητρόν - φλεατρόν - φιλιατρόν και στον πληθυντικό Φιλιατρά, καθώς φιλιατρό σημαίνει το χείλος του πηγαδιού).

Ενετοκρατία – Τουρκοκρατία

Κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας, το τότε χωριό των Φιλιατρών αναφερόταν ως Figliatra. Με την λήξη της Ενετοκρατίας και την έναρξη της Τουρκοκρατίας, ο οικισμός αρχίζει ουσιαστικά, από τον 16ο αιώνα, να αποκτά τα χαρακτηριστικά εκείνα, τα οποία σταδιακά τον οδήγησαν στη σύγχρονη κωμόπολη. Αποτελούσαν μεγάλο εμπορικό και γεωργικό κέντρο της Τριφυλίας.

Ελληνική επανάσταση του 1821

Το χωριό συμμετείχε στην ελληνική επανάσταση του 1821, κατά τη διάρκεια της οποίας και υπέστη διάφορες καταστροφές. Μεταξύ των ετών 1822-1823 λειτούργησε το πρώτο σχολείο των Φιλιατρών.  Το 1833, με την απελευθέρωση, δημιουργήθηκε ο Δήμος Εράνης. Ως πρώτος δήμαρχος αναφέρεται ο Ζαχαρίας Νικ. Πασχαλίγκος. Μετά την απελευθέρωση και κυρίως από τα μέσα το 19ου αιώνα, αποτέλεσε σπουδαίο κέντρο παραγωγής και εμπορίου της σταφίδας μέχρι και τις αρχές του εικοστού αιώνα.

Τα Φιλιατρά στην «κοινωνία της σταφίδας»

Στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ου αιώνα η κωμόπολη άκμασε οικονομικά με την άνθιση του εμπορίου και την καλλιέργεια της σταφίδας καθώς και τις μεγάλες εξαγωγές της στην Ιταλία και γενικότερα στην Ευρώπη. Τα Φιλιατρά, όπως και άλλες κωμοπόλεις και χωριά της δυτικής Πελοποννήσου, διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην παραγωγή της σταφίδας, κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα ως και τις αρχές του 20ου αιώνα, καθώς η σταφιδοκαλλιέργεια εξελίσσεται σταδιακά σε μονοκαλλιέργεια. Σύμφωνα με την ιστορικό Καίτη Αρώνη-Τσίχλη: "Μετά το άνοιγμα της γαλλικής αγοράς (1878 και εξής) όλη η εθνική οικονομία εξαρτάται από την εξαγωγή του «χρυσοφόρου» προϊόντος (που αντιπροσωπεύει πάνω από το μισό των συνολικών εξαγωγών της χώρας). Γύρω από την καλλιέργεια και το εμπόριο της σταφίδας ζει και αναπτύσσεται ένας ολόκληρος κόσμος, η «κοινωνία της σταφίδας». Στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Πάτρα  κατ' εξοχήν πόλη-λιμάνι που οργανώνει την παραγωγή του προϊόντος και ελέγχει τις εξαγωγές  ή ο Πύργος, αλλά και στα χωριά και στις κωμοπόλεις, όπως το Ξυλόκαστρο, τα Λεχαινά, οι Γαργαλιάνοι ή τα Φιλιατρά, όλη η ζωή και οι δραστηριότητες των κατοίκων καθορίζονται από τη σταφίδα. Μια ολόκληρη αλυσίδα επαγγελμάτων, από τους σταφιδοπαραγωγούς και τους σταφιδεμπόρους, τους τραπεζίτες, τους μεσίτες, τους παραγγελιοδόχους, τους ασφαλιστές και τους δικηγόρους ως τους φορτωτές, τους μαουνιέρηδες και τους εργάτες κατασκευής κιβωτίων, ζει, ευημερεί και πλουτίζει χάρη στη σταφίδα". Τα λιμάνια των Φιλιατρών, η Αγία Κυριακή και ο Άγριλος, θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην εξαγωγή της σταφίδας, αλλά και άλλων προϊόντων της περιοχής, όπως το λάδι, το κρασί και το αλάτι, προς τα μεγάλα εμπορικά κέντρα. Μετά το 1925 ενεργότερο ρόλο είχε επίσης ο Αυτόνομος Σταφιδικός Οργανισμός (ΑΣΟ).

Νεότερη ιστορία

Η κωμόπολη των Φιλιατρών υπέστη εκτεταμένες ζημιές κατά τον μεγάλο καταστροφικό σεισμό των 7,5 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, της 27ης Αυγούστου του 1886, με επίκεντρο τα Φιλιατρά, ο οποίος έπληξε την Μεσσηνία και την Ηλεία. Ο σεισμός κατέστρεψε σχεδόν ολοκληρωτικά τις πόλεις των Φιλατρών, των Γαργαλιάνων, της Χώρας (τότε γνωστή ως Λιγούδιστα), της Μεθώνης και της Κορώνης και ακόμα 123 χωριά της δυτικής κυρίως Μεσσηνίας. Βλάβες υπέστησαν επίσης ο Πύργος, η Μαραθόπολη, η Πύλος, η Καλαμάτα, τα νησιά Στροφάδες και 37 χωριά τα οποία υπέστησαν επίσης πολύ σημαντικές ζημιές, ενώ 65 ακόμα χωριά της Πελοποννήσου επλήγησαν επίσης. Συνολικά κατέρρευσαν ή κατεστράφησαν ή έμειναν ακατοίκητες 6.000 περίπου κατοικίες, ενώ υπήρξαν επίσης 326 νεκροί και 796 τραυματίες. Οι μετασεισμοί που ακολούθησαν, με κυριότερο αυτόν της 6ης Σεπτεμβρίου 1886 ολοκλήρωσαν την εικόνα της καταστροφής. Ο μεγάλος αυτός σεισμός των 7,5 R ισοπέδωσε σχεδόν την κωμόπολη με αποτελέσματα καταστροφικά, τόσο στην οικονομία της, όσο και στην γενικότερη ζωή των κατοίκων της, αλλά συνέβαλε ταυτόχρονα και στην εκ νέου ανοικοδόμησή της. Τα Φιλιατρά περιλαμβάνονται στις κωμοπόλεις-πόλεις οι οποίες υπέστησαν καταστροφές και είχαν θύματα κατά τη διάρκεια της Κατοχής, αλλά και κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου.

Διοικητική ιστορία των Φιλιατρών

Η ονομασία, του αρχικά χωριού, ήταν Φιλιατρά και συναντάται με την ίδια ονομασία σε αρκετές βιβλιογραφικές πηγές-αναφορές: Ο οικισμός αναφέρεται, σε διάφορες απογραφές των Βενετών  Προνοητών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, οι οποίες έγιναν στο χρονικό διάστημα της τριακονταετίας (1683/84-1715), κατά την οποία οι Βενετοί κατείχαν την Πελοπόννησο. Τα Φιλιατρά (Figliatra), ανήκαν, το 1689, στην επαρχία της Αρκαδίας (ή Αρκαδιάς, δηλαδή την περιοχή της σημερινής Κυπαρισσίας), η οποία ήταν μια από τις 4 επαρχίες, στις οποίες χωριζόταν τότε το διαμέρισμα της Μεθώνης (επαρχία Φαναριού, επαρχία Αρκαδιάς, επαρχία Ναβαρίνου και επαρχία Μεθώνης). 
Ο οικισμός των Φιλιατρών προσαρτήθηκε και έγινε έδρα για τον παλαιό Δήμο Εράνης από το 1835, και αναφέρεται επίσης, το 1853 στον β΄ τόμο των «Ελληνικών» του Ιάκωβου Ρίζου Ραγκαβή ως έδρα του Δήμου Εράνης της Επαρχίας Τριφυλίας με πληθυσμό 2.245 κατοίκων, με βάση την απογραφή του 1851. Το 1899 η κωμόπολη μεταφέρεται από το Νομό Μεσσηνίας και υπάγεται στον Νομό Τριφυλίας, για μια περίπου δεκαετία, ως το 1909, που επανέρχεται ξανά στον Νομό Μεσσηνίας, ως οικισμός της Επαρχίας Τριφυλίας. Το 1912 αποσπάται από τον Δήμο Εράνης και ορίζεται έδρα της Κοινότητας Φιλιατρών.   Παρέμεινε έδρα της ομώνυμης κοινότητας, από το 1912 ως το 1929, παλαιός Δήμος Φιλιατρών. Στην Κοινότητα Φιλιατρών από το 1912 προσαρτώνται οι οικισμοί Αγίας Κυριακής και Κατσίμπαλης (σήμερα το Εξοχικόν) ο οποίος παρέμεινε ως το 1919 που ορίσθηκε έδρα της Κοινότητας Κατσίμπαλη. Το 1920 αναγνωρίζονται και προσαρτώνται στην Κοινότητα Φιλιατρών οι οικισμοί Μωραίνη και Κουντρί, ενώ το 1929 η Κοινότητα Φιλιατρών αναγνωρίζεται ως ο παλαιός Δήμος Φιλιατρών. Το 1940 στον παλαιό Δήμο Φιλιατρών προσαρτώνται οι οικισμοί Λιμενάριον και Άγριλος, ενώ μετονομάζεται και ο οικισμός Μωραίνη σε Μόραινα (ο οικισμός αυτός καταργήθηκε τελικά το 1971) και από το 1981 προσαρτώνται επίσης οι οικισμοί Μερολίθι, Λεμπεστενά, Στόμιον και Βρύσες. Το 1997, στα πλαίσια των αλλαγών που επήλθαν στη τοπική αυτοδιοίκηση, μέσω του σχεδίου «Καποδίστριας», υπήχθησαν στον κατηργημένο Δήμο Φιλιατρών και οι οικισμοί Εξοχικόν, Μάλη, Πλάτη, Χαλαζόνι και Χριστιανούπολις, οι οποίοι ως τότε ήταν έδρες των αντίστοιχων κοινοτήτων, ενώ από το 2011, μετά τις νέες αλλαγές του σχεδίου «Καλλικράτης» τα Φιλιατρά και οι υπόλοιποι οικισμοί του καταργημένου ομώνυμου δήμου τους, ανήκουν πλέον στον νέο Δήμο Τριφυλίας.  Ο δήμος αυτός, συστάθηκε με το Πρόγραμμα Καλλικράτης με την συνένωση των προϋπαρχόντων δήμων Αετού, Αυλώνος, Γαργαλιάνων, Κυπαρισσίας, Φιλιατρών και την κοινότητα Τριπύλας.

Κτίρια

Στην κωμόπολη λειτουργεί αθλητικό κέντρο, με στάδιο και κλειστό γυμναστήριο, τραπεζικά υποκαταστήματα, ταχυδρομείο, διάφορα ιατρεία, Κέντρο Υγείας, δημοτικά σχολεία, καθώς και Γυμνάσιο και Λύκειο. Η πόλη είναι επίσης έδρα αρκετών πολιτιστικών, αναπτυξιακών και αθλητικών σωματείων.

Αγορά

Στα Φιλιατρά εκτός από τις κατοικίες, υπάρχει κεντρική αγορά, καθώς και διάφορα εμπορικά καταστήματα, φαρμακεία, φούρνοι, παραδοσιακά καφενεία γύρω από την κεντρική πλατεία των Φιλιατρών και άλλους κεντρικούς δρόμους. Επίσης, καφέ, εστιατόρια, μπαρ, ταβέρνες, σουπερ-μάρκετ, βενζινάδικα, βουλκανιζατέρ κ.λπ. καταστήματα διαφόρων μηχανολογικών εφοδίων και αγροτικών εργαλείων, που βρίσκονται σε διάφορα κεντρικά σημεία και τις οδικές αρτηρίες της κωμόπολης.

Εκκλησίες

Οι εκκλησίες των Φιλιατρών είναι ο Ιερός Ναός Εισοδίων της Θεοτόκου (Ιερός Ναός του Αγίου Χαραλάμπους), ο Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου, ο Ιερός Ναός του Αγίου Αθανασίου και ο Ιερός Ναός Τιμίου Προδρόμου (Ιερός Ναός του Αγίου Ιωάννου), οι οποίοι υπάγονται στην Ιερά Μητρόπολη Τριφυλίας και Ολυμπίας. Ο πολιούχος Άγιος των Φιλιατρών είναι ο Άγιος Χαράλαμπος, ο οποίος τιμάται, την 10η Φεβρουαρίου, με Θεία Λειτουργία και μεγάλο πανηγύρι.  Στην ευρύτερη περιοχή των Φιλιατρών σώζονται επίσης αρκετά μεσαιωνικά και βυζαντινά μνημεία, όπως η Μονή του Αγίου Χριστοφόρου, το ιστορικό εκκλησάκι της Παναγίας της Βλαχέρνας, ο Άγιος Διονύσιος Μόραινας, ο Ιερός Ναός της Αναλήψεως, που θεωρείται ως ο αρχαιότερος σταυρεπίστεγος ναός (12ος αιώνας) και η Ιερά Μονή Ευαγγελίστριας.

Τριφυλιακό Ερασιτεχνικό Θέατρο

Ο Σύλλογος «Τριφυλιακό Ερασιτεχνικό Θέατρο» ιδρύθηκε το 1995 και καλύπτει θεατρικά όλη την περιοχή της Τριφυλίας και έχει σημαντική παρουσία με τα θεατρικά του έργα και δρώμενα, σε κωμοπόλεις και χωριά τόσο του νομού Μεσσηνίας, όσο και σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας Οι βασικές οργανωτικές του δομές στεγάζονται στο Φουρναράκειο Πνευματικό Κέντρο των Φιλιατρών.

Δημοτικός Θερινός Κινηματογράφος

Ο Δήμος Τριφυλίας και η Κοινωφελής Επιχείρηση του Δήμου (Κ.Ε.Π.Π.Α.ΠΕ.ΔΗ.Τ) είναι οι βασικοί φορείς υποστήριξης του μοναδικού κινηματογράφου, τόσο των Φιλιατρών, όσο και της ευρύτερης περιοχής, ο οποίος είναι γνωστός και ως ο Δημοτικός Θερινός Κινηματογράφος Φιλιατρών. Ο κινηματογράφος λειτουργεί, από τη δεκαετία του 1990, σε συνεργασία και με τον Μορφωτικό Σύλλογο Φιλιατρών «Ο Πυρσός», στο αίθριο του Δημοτικού Καταστήματος Φιλιατρών. Εκτός της προβολής ταινιών, διεξάγονται και αφιερώματα σε δημιουργούς και σκηνοθέτες, με τη συμμετοχή και της Κινηματογραφικής Λέσχης Φιλιατρών.

Αναφορά των Φιλιατρών σε ταινία

Η κοινωνική σάτιρα Λάβετε θέσεις (1974) του Θόδωρου Μαραγκού εκτυλίσσεται εξολοκλήρου στα Φιλιατρά και παρουσιάζει τη σταδιακή ερήμωση της πόλης.

Αξιοθέατα

Τα Φιλιατρά διαθέτουν πολλά αξιοθέατα, με χαρακτηριστικότερο το μικρό ομοίωμα του πύργου του Άιφελ, (26 μέτρα ύψος), που κοσμεί την βορειοδυτική είσοδο της πόλης. Πρόκειται για ένα ομοίωμα μικρών διαστάσεων, το οποίο τοποθετήθηκε το 1960, με δαπάνη του ιατρού Χαράλαμπου Φουρναράκη. Κοντά στο Γυμνάσιο των Φιλιατρών υπάρχει επίσης μεταλλικό ομοίωμα της υδρόγειου σφαίρας.
Στο κέντρο των Φιλιατρών δεσπόζει η μεγάλη Πλατεία Καποδιστρίου με το βενετσιάνικο σιντριβάνι και το ρολόι του Δημαρχείου, έργα του 19ου αιώνα, τα οποία μαζί με τα νεοκλασικά κτίρια της κωμόπολης μαρτυρούν την σημαντική οικονομική ανάπτυξη των Φιλιατρών κατά τον 19ο αιώνα και την εποχή της «κοινωνίας της σταφίδας». Το σιντριβάνι και το ρολόι της πόλης κατασκευάστηκαν με έξοδα των ίδιων των Φιλιατρινών, καθώς το 1871, ο γιατρός της κωμόπολης Άγγελος Μάϊνος, με καταγωγή από την Ιταλία, ανέλαβε και ολοκλήρωσε τις παραγγελίες, για το σιντριβάνι στη Φλωρεντία και για το ρολόι σε εργοστάσιο του Μιλάνου.  Ξεχωρίζουν επίσης το κτίριο του δημαρχείου, ο μητροπολιτικός ναός του Αγίου Ιωάννη, το νεοκλασικό κτίριο του Λυκείου, η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου των Μπουριάνων και ο παλαιός σταυρεπίστεγος βυζαντινός ναός της Ανάληψης του Σωτήρα, σε περιοχή κοντά στα Φιλιατρά.

Παραλίες

Σε κοντινές αποστάσεις από την κωμόπολη των Φιλιατρών βρίσκονται γνωστές παραλίες, όπως, η Παραλία της Αγίας Κυριακής, η Παραλία του Λαγκουβάρδου, η Παραλία του Αγρίλη και η Παραλία του Στομίου.

Φιλιατρινή βιβλιογραφία

Παρακάτω αναφέρεται ενδεικτική βιβιογραφία που έχει σημεία αναφοράς για τα Φιλιατρά ή περιλαμβάνει εκδόσεις που έχουν πραγματοποιηθεί διαχρονικά στα Φιλιατρά: