Ένωση Ποδοσφαιρικών Σωματείων Αχαΐας

Ιστορικό

Μεταξύ 1924 και 1926, το πρωτάθλημα διοργάνωνε η Παναχαϊκή σε συνεργασία με τις άλλες ομάδες. Το 1927 ιδρύθηκε η «Ένωση Ποδοσφαιρικών Σωματείων Πατρών» και με αυτή την ονομασία λειτούργησε επί 75 χρόνια. Πρόκειται για την τέταρτη αρχαιότερη τοπική ποδοσφαιρική ένωση στην Ελλάδα, έπειτα τις ΕΠΣ Αθηνών, ΕΠΣ Πειραιώς και ΕΠΣ Μακεδονίας. Ιδρυτικά της μέλη αποτέλεσαν η Παναχαϊκή, οι τοπικοί Ολυμπιακός, Απόλλων και Λευκός Αστέρας, ο Ηρακλής Πύργου και ο Άρης Αιτωλικού. Το 1928 εντάχθηκε η ΑΕΚ Καλαμών και το 1930 η Θύελλα Πατρών. Αρχικά περιελάμβανε τα σωματεία από όλη την Πελοπόννησο, όπως και τις Αιτωλοακαρνανία, Κεφαλονιά και Ζάκυνθο. Το 1929 αποσπάστηκε η Μεσσηνία και το 1968 η Αιτωλοακαρνανία δημιουργώντας τις δικές τους ενώσεις. Το ίδιο έκαναν το 1971 η Ηλεία με την Ζάκυνθο, δημιουργώντας την Ένωση Ποδοσφαιρικών Σωματείων Ηλείας-Ζακύνθου. Τέλος, το 1980 αποσπάστηκε και η Κεφαλονιά. Τη σημερινή της ονομασία έλαβε το 2002.
Η Ένωση διοργανώνει το πρωτάθλημα της Α΄ κατηγορίας από το 1927, Β΄ και Γ΄ από το 1929, Α2 το διάστημα 1946-1967 και εκ νέου κάποια χρόνια έπειτα το 2007. Λόγω πληθώρας μελών ανάμεσα σε 1950 και 1967, διεξήγαγε ακόμη πρωτάθλημα περιφέρειας τριών κατηγοριών, στο οποίο μετείχαν σύλλογοι από Αιτωλοακαρνανία, Ζάκυνθο, Ηλεία, Κεφαλονιά και Αχαΐα, εκτός της επαρχίας Πατρών που αγωνίζονταν στο πρωτάθλημα της πόλης. Στο τέλος κάθε περιόδου, οι νικητές της Α΄ κατηγορίας των δύο αυτών πρωταθλημάτων αναμετριόνταν σε διπλή συνάντηση για ανακήρυξη του πρωταθλητή της ΕΠΣ. Το 1930, η Ελληνική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία (ΕΠΟ) την αναγνώρισε ως ένωση Α' κατηγορίας –διαχωρισμός που έχει καταργηθεί— όπως τις τρεις δικές της ιδρυτικές Αθηνών, Πειραιώς και Μακεδονίας (ουσιαστικά μόνο Θεσσαλονίκης τότε).
Διοργανώνει επίσης πρωταθλήματα νέων, παίδων, παμπαίδων, τζούνιορς, επαγγελματικών τάξεων και παλαιμάχων. Έως το 1959, οι πρωταθλητές της μετείχαν σε αγώνες μπαράζ ή ειδικά τουρνουά για πρόκριση στο Πανελλήνιο πρωτάθλημα της επόμενης χρονιάς, μαζί με τους πρωταθλητές των τοπικών ενώσεων όλης της επικράτειας. Μεταξύ 1927 και 1967, διεξήγαγε πρωταθλήματα αναπληρωματικών Α΄, Β΄, Γ΄ κατηγορίας και αντίστοιχα β΄ και γ΄ ομάδων και στις τρεις. Από το 1936 διοργανώνει το κύπελλο ΕΠΣ Αχαΐας και, τέλος, από το 2002 το Super Cup με αντιπάλους τον πρωταθλητή και τον κυπελλούχο της. Το 2006 η ομάδα ανδρών της κατέκτησε το πρωτάθλημα ποδοσφαιρικών ενώσεων Ελλάδας και έλαβε μέρος στο UEFA Regions cup που πραγματοποιήθηκε στη Βουδαπέστη.
Σήμερα η ένωση έχει συνολικά στη δύναμή της 112 συλλόγους, από τους οποίους στις τρεις εθνικές κατηγορίες μετέχουν για την περίοδο 2018-19 τέσσερις, η Παναχαϊκή στη Β΄, ο Παναιγιάλειος, ο Διαγόρας Βραχνέικων και ο Πανμοβριακός Ριόλου στην Γ΄. 
Πριν την αδρανοποίησή της, η γυναικεία ομάδα του Παμπατραϊκού, έχει αγωνιστεί στην αντίστοιχη ανώτατη κατηγορία. Η Α΄ Αχαΐας περιλαμβάνει σε δύο ομίλους 24 σωματεία, η Β΄ σε τρεις 42, η Γ΄ σε έναν 13, ενώ μερικές δεκάδες έχουν καταστεί ανενεργά για διάφορους λόγους. Η συμμετοχή στο κύπελλο είναι προαιρετική και ο τελικός διεξάγεται σε διάφορα γήπεδα όπως τα ενωσιακό "Ανδρέας Κάνιστρας", Προσφυγικών (2.500 θέσεις), "Κώστας Δαβουρλής" (Παναχαϊκής, 11.321), Παμπελοποννησιακό στάδιο (23.588), Θύελλας "Φ. Αραβαντινός" κ.ά.