Ονομασίες της Κωνσταντινούπολης

Η πόλη της Κωνσταντινούπολης υπήρξε γνωστή με πολλές ονομασίες κατά την πάροδο των αιώνων. Οι πλέον γνωστές είναι αυτές της Κωνσταντινούπολης (διεθνής ονομασία για την ιστορική βυζαντινή Κωνσταντινούπολη και η ονομασία της σύγχρονης πόλης στην ελληνική γλώσσα), Ιστανμπούλ (σε ευρεία χρήση διεθνώς από τα μέσα του 1920 και έπειτα, και ονομασία στην τουρκική γλώσσα), ενώ υπάρχει και πλήθος παραφθορών καθώς και προσωνυμιών της πόλης.

Λύγος

Σύμφωνα με τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, ιστορικό του 1ου αιώνα μ.Χ., η ονομασία του πρώτου οικισμού στην περιοχή ήταν Λύγος. Πιθανώς αυτή ήταν η ονομασία ενός θρακικού οικισμού κοντά στη χερσόνησο.

Βυζάντιο

Η πόλη του Βυζαντίου ιδρύθηκε από Έλληνες άποικους των Μεγάρων το 667 π.Χ., και το όνομα πιθανώς είναι θρακικής ή ιλλυρικής προέλευσης, ενώ σύμφωνα με την παράδοση προέρχεται από την ονομασία του αρχηγού της αποστολής των Μεγαρέων και ιδρυτή της πόλης ο οποίος ονομάζονταν Βύζας.
Πολύ αργότερα, κατά τα μέσα του 16ου αιώνα και έπειτα η ονομασία Βυζάντιο έγινε συνώνυμη με την Ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία η οποία πλέον έγινε γνωστή και ως Βυζαντινή αυτοκρατορία, κυρίως από τα γραπτά του Ιερώνυμου Βολφ, ενώ έως τότε η ονομασία Βυζάντιο χρησιμοποιούνταν μόνο ως αναφορά στην πόλη αντί για όλη την αυτοκρατορία.

Αυγούστα Αντωνινή

Η Αυγούστα Αντωνινή (Augusta Antonina) ήταν η επίσημη ονομασία που δόθηκε στην πόλη για λίγες δεκαετίες κατά τον 3ο αιώνα μ.Χ. από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Σεπτήμιο Σεβήρο προς τιμή του γιου του Αντωνίνου -ο οποίος μετέπειτα έγινε αυτοκράτορας με το όνομα Καρακάλλας-.

Νέα Ρώμη

Πριν η πόλη γίνει η ανατολική πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας από τον Κωνσταντίνο Α´, είχε προηγηθεί ένα εξαετές πρόγραμμα έντονης οικοδομικής δραστηριότητας και επέκτασης της πόλης, κατά τα πρότυπα της αρχαίας Ρώμης. Οι ονομασίες αυτής της περιόδου ήταν ἡ Νέα, δευτέρα Ῥώμη, Alma Roma /  Ἄλμα Ῥώμα, Βυζαντιάς Ῥώμη, ἑῴα Ῥώμη (ανατολική Ρώμη), Roma Constantinopolitana.
Ο όρος Νέα Ρώμη οδήγησε στη δημιουργία αντιθέσεων μεταξύ των ανατολικών και δυτικών περιοχών, ιδιαίτερα μετά το Μεγάλο Σχίσμα του 1054 καθώς και την ονομασία της γερμανικής Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η ονομασία Νέα Ρώμη χρησιμοποιείται ακόμα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.

Κωνσταντινούπολη / Constantinopolis

Η Κωνσταντινούπολη (πόλη του Κωνσταντίνου, Constantinopolis στα λατινικά) ήταν η ονομασία με την οποία η πόλη έγινε ευρύτερα γνωστή, προς τιμή του ιδρυτή της. Συναντάται για πρώτη φορά ως επίσημη ονομασία κατά την περίοδο του αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β´ (408–450).
Στον μουσουλμανικό κόσμο και τις γλώσσες που χρησιμοποιούσαν την αραβική γραφή, όπως τα περσικά, αραβικά και οθωμανικά τουρκικά, η πόλη ήταν γνωστή ως Κωνσταντινίγια (αραβικά: القسطنطينية, οθωμανικά τουρκικά قسطنطينيه), η οποία είναι η εφάμιλλη ονομασία της Κωνσταντινούπολης και ετυμολογικά σημαίνει μέρος του Κωνσταντίνου αντί για πόλη του Κωνσταντίνου. Μετά την οθωμανική κατάκτηση του 1453 αυτή ήταν και η επίσημη ονομασία της πόλης από τους Οθωμανούς, ενώ οι άλλες χώρες συνέχισαν να αναφέρονται στην πόλη ως Κωνσταντινούπολη.
Η ονομασία Κωνσταντινούπολη παρέμεινε η επίσημη καθώς και διεθνής ονομασία της πόλης από τον 5ο αιώνα έως και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, όταν και με τις μεταρρυθμίσεις του Κεμάλ Ατατούρκ στην Τουρκία άλλαξε η ονομασία της πόλης και ζητήθηκε να αλλάξει και η ονομασία διεθνώς.

Άλλες βυζαντινές ονομασίες

Εκτός από Κωνσταντινούπολη, οι Βυζαντινοί αναφέρονταν στην πόλη με πλήθος τιμητικών προσωνυμιών, όπως η Βασιλὶς τῶν πόλεων, Βασιλεύουσα, ή και απλούστερα ἡ Πόλις, ονομασίες που διατηρούνται ακόμα και σήμερα στην καθομιλουμένη της ελληνικής και της αρμενικής γλώσσας.
Ο Πολίτης με την έννοια του κάτοικου της Κωνσταντινούπολης εμφανίζεται για πρώτη φορά σε ποιήμα του Γεωργίου Πισίδη τον 7ο αιώνα, και μετέπειτα το Πολίτης εξελίχθηκε σε αρκετά κοινό ελληνικό επώνυμο.

Ιστανμπούλ

Η σύγχρονη τουρκική ονομασία Ιστανμπούλ (isˈtanbuɫ, οθωμανικά τουρκικά استانبول) συναντάται για πρώτη φορά τον 10ο αιώνα σε αρμενικές και αραβικές και κατόπιν και σε τουρκικές πηγές, και κατά τα φαινόμενα προέρχεται από την ελληνική φράση εἰς τὴν Πόλιν η οποία χρησιμοποιούνταν για να υποδηλώσει την κατεύθυνση κάποιου ατόμου ή την τοποθεσία κάποιου συμβάντος στην πόλη της Κωνσταντινούπολης.
Ως ονομασία, το Ιστανμπούλ ήταν η κοινή ονομασία στην καθομιλουμένη τουρκική πριν την κατάκτηση της πόλης το 1453, ωστόσο ως επίσημη ονομασία από τις Οθωμανικές αρχές διατηρούνταν το Κωνσταντινίγιε. Έτσι υπάρχει η σχετική ονομασία στα οθωμανικά νομίσματα έως και τα τέλη του 17ου αιώνα, και κατόπιν και κατά τον 19ο αιώνα, ενώ η οθωμανική αυλή και τα επίσημα έγγραφα αναφερόταν στην πόλη ως το σουλτανάτο της Κωνσταντινίγιε (be-Makam-ı Darü's-Saltanat-ı Kostantiniyyetü'l-Mahrusâtü'l-Mahmiyye), όπως και στα βιβλία του 19ου αιώνα. Κατά την ίδια περίοδο, η ονομασία Ιστανμπούλ είχε επίσης ευρεία χρήση, όπως για παράδειγμα στους τίτλους των υψηλόβαθμων οθωμανών διοικητών (İstanbul ağası / Ιστανμπούλ αγάς) και τους δικαστικούς άρχοντες (İstanbul efendisi / Ιστανμπούλ εφέντης) της πόλης, ενώ η ονομασία αυτή συναντάται και σε διάφορες άλλες παραπλήσιες μορφές στην οθωμανική λογοτεχνία και ποίηση.
Η ονομασία αυτή έγινε η κυρίαρχη κατά τις αρχές του 20ού αιώνα, ωστόσο η πόλη εξακολουθούσε να γράφεται ως Κωνσταντινούπολη (Constantinople) στο λατινικό αλφάβητο. Το 1928, ο πρόεδρος και ιδρυτής της σύγχρονης Τουρκίας Μουσταφά Κεμάλ εισήγαγε εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις όπου αρχικά αντικατέστησε το οθωμανικό αλφάβητο με το λατινικό, και κατόπιν μετονόμασε επίσημα την πόλη σε Ιστανμπούλ. Μετά τη δράση αυτή, ξεκίνησε μια διεθνή εκστρατεία ζητώντας από άλλες χώρες να χρησιμοποιούν τουρκικές ονομασίες για τις τουρκικές πόλεις, αντί για μεταγραφές στο λατινικό αλφάβητο παλαιών ονομασιών που ήταν σε χρήση κατά την οθωμανική περίοδο. Οι τουρκικές αρχές δεν παρελάμβαναν γράμματα, τηλεγραφήματα, και εμπορεύματα τα οποία στέλνονταν στην πόλη και ανέγραφαν Constantinople αντί για Istanbul, κάτι που συνεισέφερε σημαντικά στην τελική υιοθεσία της ονομασίας Ίστανμπουλ από τις περισσότερες ξένες χώρες σε βάθος χρόνου.

Σταμπούλ

Άλλη μια παραφθορά ονομασίας της πόλης είναι και αυτή της Σταμπούλ, η οποία επίσης συναντάται για πρώτη φορά σε αραβικές πηγές κατά τον 10ο αιώνα και Αρμενικές κατά τον 12ο. Σε κάποιες άλλες πηγές συναντάται και ως Μπουλίν (Bulin) από τον Άραβα γεωγράφο του 10ου αιώνα, Αλ Μασουντί , εκδοχή η οποία θεωρείται πως είναι παραφθορά του Πόλιν, ενώ στη σύγχρονη αρμενική γλώσσα χρησιμοποιείται το Μπόλις (από το Πόλις).
Το Σταμπούλ χρησιμοποιούνταν ως εναλλακτική ονομασία διεθνώς έως ότου αντικατασταθεί οριστικά το 1930. Κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχαν και αναφορές σε δυτικές πηγές όπου η ευρύτερη περιοχή αναφέρονταν ως Κωνσταντινούπολη και το αστικό κέντρο ως Σταμπούλ.

Ισλαμπόλ

Η ονομασία Ισλαμπόλ (πολύ Ισλάμ) ή Ισλαμπούλ (βρες Ισλάμ) υπήρξαν τουρκικές λαϊκές παραλλαγές της ονομασίας Ιστανμπούλ μετά την οθωμανική κατάκτηση του 1453 αντικατοπτρίζοντας τον ρόλο της πόλης ως την πρωτεύουσα της μουσουλμανικής οθωμανικής αυτοκρατορίας. Συναντάται για πρώτη φορά μετά την άλωση της πόλης, και έχει υποστηριχτεί πως αυτός που την ανέφερε ήταν ο ίδιος ο Μωάμεθ Β´. Υπάρχουν και κάποιες άλλες οθωμανικές πηγές του 17ου αιώνα, κυρίως αυτή του Εβλιγιά Τσελεμπί, όπου αναφέρεται πως αυτή ήταν η κοινή ονομασία της πόλης κατά την περίοδο αυτή, ενώ κατά την περίοδο των τελών του 17ου και των τελών του 18ου αιώνα είχε επίσης και επίσημη χρήση. Η πρώτη αναφορά της ονομασίας Ισλαμπόλ σε οθωμανικά νομίσματα υπήρξε το 1703 (1115 μουσουλμανικό έτος) κατά την περίοδο του σουλτάνου Αχμέτ Γ´.

Ιστορικές ονομασίες σε άλλες γλώσσες

Πολλοί γειτονικοί λαοί της βυζαντινής αυτοκρατορίας χρησιμοποίησαν ονομασίες οι οποίες υποδηλώναν το μέγεθος της πόλης, όπως Μεγάλη Πόλη, ή Πόλη των Αυτοκρατόρων, Πρωτεύουσα των Ρωμαίων και παρόμοιες ονομασίες.

Παλαιά Σκανδιναβικά

Οι Βίκινγκ κατά τις επαφές τους με την βυζαντινή αυτοκρατορία, κυρίως μέσω της φρουράς των Βάραγγων, ονόμαζαν την πόλη Μίκλαγαρδρ (Miklagarðr, μεγάλη πόλη) και αργότερα Μίκλαγκαρντ και Μίκλεγκαρθ (Miklagard, Micklegarth). Η ονομασία αυτή εξακολουθεί να υπάρχει στη σύγχρονη Ισλανδική γλώσσα ως Mikligarður και στη γλώσσα των νήσων Φερόε ως Miklagarður.

Σλαβικά

Οι σλαβικές γλώσσες αναφέρονταν στην πόλη ως «Τσαργκράντ» (Царьград, πόλη του Καίσαρα), πιθανώς σε αντιστοιχία του ελληνικού προσωνυμίου Βασιλέως Πόλις. Ο όρος εξακολουθεί να χρησιμοποιείται περιστασιακά στη βουλγαρική γλώσσα, ενώ αποτελεί ιστορική μορφή της ονομασίας της πόλης στη σερβική και κροατική γλώσσα, ρωσικά και σλαβομακεδονική.

Περσικά και Αραβικά

Εκτός από το Κωνσταντινίγιε, υπάρχουν επίσης η αραβική ονομασία Ρουμιγιάτ αλ-κούμπρα (Μεγάλη Πόλη των Ρωμαίων), ή η περσική Ταχτ ε Ρουμ (Θρόνος των Ρωμαίων).

Ιουδαιοισπανικά

Η πόλη αναφέρονταν ως Κωσταντίνα (Kostandina ή Kostantina) και σε συντομογραφία ως Κώστα (Kosta / קושטה) ή Κωστάν (Kostán) στις περισσότερες δημοσιεύσεις σε αυτή τη γλώσσα κατά την οθωμανική περίοδο. Το Κώστα ήταν η ονομασία για όλη τη επαρχία της Κωνσταντινούπολης, ενώ η ονομασία Εσταμπόλ (Estambol) χρησιμοποιούνταν για την περιοχή της παλαιάς πόλης και του Πέραν και ιδιαίτερα του ευρωπαϊκού τμήματος της πόλης.

Εβραϊκά

Στα εβραϊκά η πόλη αναφέρονταν μερικές φορές ως Κουσταντίνα (קושטנדינה) και άλλες ως Κουσταντίνα Ραμπάτι (קושטנדינה רבתי, Μεγάλη Κουσταντίνα) ή σε συντομογραφία ως Κούστα (קושטא). Η ονομασία αυτή διατηρούνταν έως τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, ενώ στα σύγχρονα εβραϊκά χρησιμοποιείται πλέον η τουρκική ονομασία Ιστανμπούλ (איסטנבול).