Βερβεράτο Χίου

Τοπωνυμικά-ιστορικά

Το όνομα του χωριού προέρχεται από το επώνυμο «ο Βέρβερης», που αναφέρεται από το έτος 1620. Στη θέση του υπήρχε αγροτικό κτήμα με πολύ ψηλό και παλαιό πύργο, πιθανώς του Βέρβερη. Προ του μεγάλου σεισμού του 1881 είχε περισσότερα από 80 σπίτια, ευρύχωρα και όλα διώροφα ή τριώροφα. Ως παλαιές συνοικίες του χωριού αναφέρονται το Λιβάδι, το Λιβαδάκι, του Κοξαρή και της Τσουκαλίνας. Στο κέντρο του χωριού υπήρχε πύργος.
Ο ενοριακός ναός (η «χωριοεκκλησιά») του Βερβεράτου ήταν ανέκαθεν ο ναός της Αγίας Μαρίνας, στο βορειοδυτικό άκρο και σήμερα στο κέντρο σχεδόν του χωριού, ενώ στο ανατολικό άκρο υπήρχε ναός του Αγίου Νικολάου, όπου και το παλαιό κοιμητήριο του χωριού. Σήμερα το χωριό υπάγεται εκκλησιαστικώς στην αρχιερατική επιτροπεία Χαλκειού της Ιεράς Μητροπόλεως Χίου, Ψαρών και Οινουσσών. Πέντε λεπτά με τα πόδια από τον οικισμό βρίσκεται και το εξωκκλήσι των Ταξιαρχών, ενώ στην τριπλάσια απόσταση, ψηλά στην πλαγιά δυτικά του χωριού είναι η τοποθεσία «τα Πετρανά», με θαυμάσια θέα του Κάμπου, όπου και το εξωκκλήσι της Παναγιάς της Πετρανούσαινας. Αυτό φέρει μαρμάρινη εντοιχισμένη πλάκα στο υπέρθυρο με κρινοφόρο οικόσημο με σταυρό και πάνω από αυτό επιγραφή με χρονολογία 1754, που αναφέρει ότι ο ναός ανεγέρθηκε από τον Γεώργιο-Μιχαήλ Αρφάνη. Ωστόσο είναι γνωστό ότι περί το 1800 τα Πετρανά και ο ναός τους ανήκαν στους Αμαρτωλούς Πετροκοκκίνους. Σώζονται εκεί και ερειπωμένα διάσπαρτα σπίτια, ενώ ανακαλύφθηκαν τάφοι με πολλά θραύσματα πήλινων αγγείων. Ψηλότερα στη ράχη, που ονομάζεται Τρύπα, υπάρχουν θεμέλια οχυρού, τα «Καστέλλια», και τα «Ελληνόσπιτα», τρία ερειπωμένα κτίσματα. Εξίσου μαγευτική τοποθεσία με τα Πετρανά είναι «οι Επτά», κοντά στο χωριό, και πιο πέρα βρισκόταν το μεγάλο κτήμα των Καναβουτσάτων με πηγές με πολλά νερά. Εκεί υπήρχαν αρκετοί πύργοι, με σημαντικότερους του Φούτρου, του Θαλασσού και του Πορή. Ο τελευταίος ήταν ο μεγαλοπρεπέστερος, μάλλον τετραώροφος αρχικώς, με αυλή, δεξαμενές, περιστύλιο και ιδιωτικό ναό, του Αγίου Κωνσταντίνου. Στα βόρεια του Βερβεράτου βρίσκεται και άλλος αξιόλογος πύργος, ο του Πικρού, ελληνικής ή γενουατικής οικογένειας, με ναό του Αγίου Γεωργίου. Δίπλα στον δρόμο προς τον Δαφνώνα είναι το υδραγωγείο («γεφύρι») και η μεγάλη μεσαιωνική υδατοδεξαμενή (6 επί 6 μ.) «προσκειμένη τη πηγή του χωρίου, αενάως προχεούση ύδωρ άφθονον και γλυκύ». Εκτός από την ύδρευση του χωριού, το νερό της δεξαμενής άρδευε και τα πολλά περιβόλια της περιοχής. Από εκεί ανεβαίνει κάποιος στον κατάφυτο λόφο των Καναβουτσών και της εκκλησίας τους («Παλιοπαναγιά»). Στα Καναβουτσάτα εντοπίζονται τα επιμέρους τοπωνύμια Σκεπά (τα), του Δραγάση, ο Παλιόπυργος (πιο πάνω στο βουνό, πύργος με ύψος 12 και πλέον μέτρα), του Μαρκή, του Αβδουλλάχ ή Αφτουλλά, και άλλα. Υπήρχε επίσης ο Πύργος της Βρύσης, ονομασμένος από άλλη πηγή στη βόρεια πλευρά του, τριώροφος και με τον εξοπλισμό αρχοντικής επαύλεως. Το κτήμα του οριζόταν προς νότο από τον χείμαρρο του Προφήτη Ηλία, του οποίου οι όχθες είναι κατάφυτες.
Προς νότο του χωριού είναι η περιοχή Μεσόβουνο ή Μεσόβουνος, όπου η τοποθεσία Λαζαρέττο. Στην περιοχή του Βερβεράτου υπάρχουν και τα ερείπια από δύο εξωκκλήσια, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και του Αγίου Θωμά, από όπου και το τοπωνύμιο Αγιοθωμίτικα, παρεφθαρμένο ως «Αγιοθυμίτικα».