Κάρολος ΙΒ΄ της Σουηδίας

Ανατροφή και ανάρρηση

Ο Κάρολος ΙΒ' ήταν γιος του Καρόλου ΙΑ' της Σουηδίας και της Ουλρίκα Ελεωνόρα της Δανίας. Ανήκε στον οίκο του Παλατινάτου-Τσβάιμπρύγκεν, νεώτερο κλάδο της δυναστείας των Βίττελσμπαχ. 
Ψηλός και δυνατός, με εξαίρετη σωματική κατασκευή, εκπαιδεύτηκε αποκλειστικά για τον πόλεμο. Κυνηγούσε αρκούδες με μόνο όπλο ένα ξύλινο δίκρανο, κολυμπούσε σε παγωμένα νερά, έσκαζε τα άλογά του στο τρέξιμο και διοργάνωνε ψευτομάχες όπου τόσο αυτός όσο και οι φίλοι του κινδύνευαν να σκοτωθούν. Περιφρονούσε τον κίνδυνο και τις στερήσεις και απαιτούσε την ίδια στάση από τα στρατεύματά του. Ακόμα και η θεωρητική εκπαίδευσή του είχε σχέση με τον πόλεμο. Έμαθε μαθηματικά, που του χρειάζονταν για το πυροβολικό του, και Λατινικά για να εμπνευστεί από το έργο του Κόιντου Κούρτιου Ρούφου για τον Αλέξανδρο.Είχε μεγάλη ικανότητα αντίληψης αλλά μικρή υπομονή και η ακλονητη πιστη του στο θεοσδοτο βασιλικό του αξίωμα του στερησε εν μερει την δυνατότητα καποιων πιθανων ελιγμών. Ποτέ δεν έδωσε όρκο που θα περιόριζε τις απόλυτες εξουσίες του και φόρεσε μόνος του το στέμμα κατά την τελετή της στέψης του, ύστερα από επτάμηνη μόνο επιτροπεία.

Ο συνασπισμός και οι πρώτες επιχειρήσεις κατά της Σουηδίας

Όταν ο δεκαπενταετής Κάρολος ανέβηκε στο θρόνο (1697) η Σουηδία ήταν η μεγαλύτερη δύναμη της ΒΑ Ευρώπης, διαθέτοντας ένα υπερσύγχρονο (για τα δεδομένα της εποχής) στράτευμα, χάρη στο οποίο είχε προσαρτήσει ολόκληρη τη Φινλανδία και διάφορα γερμανικά, δανικά και ρωσικά εδάφη. 
Οι γείτονές της είδαν στο νεαρό της ηλικίας του Καρόλου την ευκαιρία να επωφεληθούν. Ένας Λεττονός ευγενής, ο Γιόχαν φον Πάτκουλς (Johann Reinhold von Patkuls), οργάνωσε την όλη κίνηση κατά της Σουηδίας. Όταν ο Κάρολος ΙΒ΄, στηριζόμενος στις υπόλοιπες τάξεις του βασιλείου, περιέστειλε τις καταχρήσεις των ευγενών και κατέσχε κτήματά τους, ο Πάτκουλ, Σουηδός υπήκοος ων, διαμαρτυρήθηκε εντονότατα και κατηγορήθηκε για προδοσία. Διέφυγε στην Πολωνία, ζήτησε συγχώρηση από τον νεαρό Κάρολο ΙΒ΄, δεν του δόθηκε, και το 1698 υπέβαλε στον βασιλιά της Πολωνίας σχέδιο για τον διαμελισμό της Σουηδικής αυτοκρατορίας. Αυτός το υιοθέτησε και το Νοέμβριο του 1699 το βασίλειο Δανίας-Νορβηγίας υπό τον Φρειδερίκο Δ΄, η Σαξονία-Πολωνολιθουανική Κοινοπολιτεία υπό τον Αύγουστο τον Ισχυρό και η Ρωσία του Μεγάλου Πέτρου, υπέγραψαν την μυστική Συνθήκη του Πρεομπραζένσκογιε, με την οποία δεσμεύονταν ότι θα αναλάμβαναν κοινή δράση για να εκδιώξουν τους Σουηδούς από τα εδάφη τους. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις ξεκίνησαν στις αρχές του 1700, διήρκεσαν 21 έτη και έμειναν στην ιστορία ως ο Μεγάλος Βόρειος Πόλεμος.
Στα τέλη του 1699 ο δεκαοκτάχρονος Κάρολος έστειλε ένα στρατιωτικό απόσπασμα για να ενισχύσει τον εξάδελφο και επ’ αδελφή γαμπρό του δούκα του Χόλσταϊν-Γκόττορπ στην αναμενόμενη εναντίον του επίθεση από την Δανία, που εκδηλώθηκε αμέσως μετά. Ταυτόχρονα σαξονικός στρατός εισέβαλε στην Λιβονία και τον Φεβρουάριο του 1700 πολιόρκησε την πολυπληθέστερη πόλη της σουηδικής επικράτειας, την Ρίγα. Τον Αύγουστο η Ρωσία κήρυξε τον πόλεμο στην Σουηδία και επιτέθηκε στις κτήσεις της στην Ίνγκρια (η περιοχή όπου λίγο αργότερα ιδρύθηκε η Αγία Πετρούπολη) και στην Εσθονία.

Ο πόλεμος κατά Δανίας και Ρωσίας. Νάρβα

Όταν οι ειδήσεις για τις εχθρικές ενέργειες έφτασαν στην Στοκχόλμη, στο ανακτοβούλιο ακούστηκαν διάφορες απόψεις για την αντιμετώπιση της κατάστασης, οι περισσότερες από τις οποίες ήταν υπέρ της διάσπασης της εναντίον της Σουηδίας συμμαχίας με χωριστές διαπραγματεύσεις. Ο Κάρολος, αφού άκουσε πολλή ώρα σιωπηλός, είπε : «Κύριοι, έχω αποφασίσει να μη αναμιχθώ ποτέ σε ένα άδικο πόλεμο αλλά και να μη τερματίσω ένα δίκαιο παρά μόνο με την καταστροφή των εχθρών μου».  
Ο Κάρολος εξεστράτευσε πρώτα κατά της Δανίας. Εισέβαλε με 8.000 άντρες και σύντομα υποχρέωσε τον επίσης εξάδελφό του Φρειδερίκο Δ΄ σε συνθηκολόγηση με την Ειρήνη του Τράβενταλ που εξασφάλισε την ακεραιότητα του Χόλσταϊν (Αύγουστος 1700) και απέφερε στον Κάρολο 200.000 τάλληρα. Στην επίθεσή του κατά της Δανίας είχε την ναυτική υποστήριξη Βρετανών και Ολλανδών που ενδιαφέρονταν να παραμείνουν ανοιχτά τα στενά του Όρεσουντ.
Ύστερα στράφηκε κατά της Ρωσίας αφού πρώτα ο Σουηδός στρατηγός Ντάλμπεργκ υποχρέωσε τους Σάξονες να λύσουν την πολιορκία της Ρίγας. Βάδισε μέσα από έλη και επικίνδυνα περάσματα και εμφανίστηκε στα νώτα του ρωσικού στρατού, που είχε έρθει για να ανακουφίσει τους Σάξονες, στη Νάρβα της Εσθονίας. Το Νοέμβριο του 1700 ο Κάρολος με οκτώ χιλιάδες άντρες επιτέθηκε, ενώ μαινόταν η χιονοθύελλα, σε ρωσικό στρατό σαράντα χιλιάδων αντρών, τον διέσπασε και κατήγαγε μεγάλη νίκη.  Οι στρατηγοί του τον πίεσαν να βαδίσει κατά της Μόσχας και να συντρίψει οριστικά τον Πέτρο. Αλλά μπροστά τους ήταν ο ρωσικός χειμώνας και η ρωσική απεραντοσύνη. Ο Κάρολος φέρθηκε αυτή τη φορά συνετά –και το μετάνιωσε.

Ο πόλεμος κατά του Αύγουστου του Ισχυρού

Έπειτα ήρθε η σειρά της Πολωνίας, βασιλιάς της οποίας και μέγας δούκας της Λιθουανίας ήταν ο εκλέκτορας της Σαξονίας Αύγουστος Β΄ ο Ισχυρός (εξάδελφος κι αυτός όλων). Ο Κάρολος βάδισε εναντίον της και η Πολωνία -τυπικά ουδέτερη μέχρι στιγμής γιατί ο Αύγουστος είχε αρχίσει τον πόλεμο ως εκλέκτορας της Σαξονίας μόνο- ζήτησε διαπραγματεύσεις  αλλά ο Κάρολος αγνόησε το πολωνικό αίτημα παρά το ότι η σουηδική Δίαιτα (Ρίκσνταγκ) το υποστήριξε. Εισέβαλε στην Πολωνία, κατέλαβε την Βαρσοβία τον Μάιο του 1702, νίκησε τους Σάξονες και Πολωνούς στην μάχη του Κλίσοβ τον Ιούλιο, πήρε την Κρακοβία, νίκησε πάλι τους αντιπάλους του στην μάχη του Πουλτούσκ τον Απρίλιο του 1703 και πήρε το Τορούν. 
Το 1704 ο Κάρολος εγκατέστησε στον θρόνο της Πολωνίας τον Στανισλάο Λετσίνσκι με αποτέλεσμα να ξεσπάσει εμφύλιος πόλεμος στην χώρα. Ο Αύγουστος πραγματοποίησε μιαν εκστρατεία αντιπερισπασμού, απέτυχε όμως, και στην μάχη του Φράουσταντ Σάξονες, Πολωνοί και οι σύμμαχοί τους Ρώσοι νικήθηκαν από τους Σουηδούς υπό τον Ρένχιολντ(Σεπτέμβριος 1706). Ο Κάρολος εισέβαλε εν συνεχεία στην Σαξονία, κατέλαβε την Δρέσδη και την Λειψία, και ο Αύγουστος υποχρεώθηκε να παραιτηθεί από τον θρόνο της Πολωνίας και να παραδώσει στους Σουηδούς τον Πάτκουλ ο οποίος βασανίστηκε στον τροχό και αποκεφαλίστηκε. Καθένας  ξεχωριστά από τους εχθρούς της Σουηδίας είχε ηττηθεί.

Ο πόλεμος κατά Ρωσίας. Πολτάβα

Μετά την ήττα στη Νάρβα, ο Πέτρος προχώρησε σε ριζική αναδιοργάνωση του ρωσικού στρατού, υιοθετώντας ευρωπαϊκά, και μάλιστα σουηδικά, πρότυπα. Οι ρωσικές δυνάμεις, τις οποίες ο Κάρολος δεν είχε φροντίσει να καταδιώξει και να εκμηδενίσει, επωφελούμενες από τις επιχειρήσεις του Καρόλου κατά τις Πολωνίας, εισέβαλαν και πάλι στην Ίνγκρια, όπου ο Πέτρος ίδρυσε το 1703 την Αγία Πετρούπολη. Το 1704 οι Ρώσοι ανακατέλαβαν τη Νάρβα. Παρά ταύτα ο Πέτρος έκανε απελπισμένες προτάσεις ειρήνης μέχρι και το 1708, που απορρίφθηκαν όμως από τον Κάρολο, ο οποίος επέμενε στα σύνορα του 1700.
Ο Κάρολος αποφάσισε να επιτεθεί στην ίδια την Ρωσία έχοντας εξασφαλίσει την συμμαχία του αταμάνου των Κοζάκων της Ουκρανίας Ιβάν Μαζέπα. Εισέβαλε με ανεπαρκείς σχετικά δυνάμεις (35.000 άνδρες και άλλες 12.500 που ερχόταν από την Λιβονία υπό τον Λέβενχάουπτ), καθώς ήταν υποχρεωμένος να αφήσει ισχυρές φρουρές στην Σουηδία, Πολωνία, Φινλανδία και σε όλες τις σουηδικές κτήσεις.
Τον Ιούλιο του 1708 νίκησε τριπλάσιες ρωσικές δυνάμεις στη μάχη του Χολοβτσίν (σήμερα στην Λευκορωσία), την οποία μάχη ο ίδιος θεωρούσε ως την σημαντικότερη νίκη του. Βάδισε ύστερα προς την Μόσχα,νικώντας όποτε συναντούσε ρωσικό στρατό, όχι όμως σε αποφασιστική μάχη. Ο Πέτρος συνάντησε τον Λέβενχάουπτ στην Λέσναγια (σήμ. στην Λευκορωσία) τον Σεπτέμβριο του 1708 και του προξένησε σοβαρότατες απώλειες σε άντρες αλλά κυρίως στα εφόδια που προοριζόταν για τον Κάρολο. Οι τύχες του πολέμου άρχισαν να αλλάζουν. Ο Στανίσλαος είχε μεγάλα προβλήματα στην Πολωνία και δεν μπορούσε να στείλει ενισχύσεις, η δε εξέγερση των Κοζάκων του Μαζέπα κατεπνίγη από τους Ρώσους. Ο τρομερός χειμώνας εκείνης της χρονιάς (πάγωσαν μέχρι και ο Ροδανός και τα κανάλια της Βενετίας), οι ασθένειες και οι στερήσεις είχαν μειώσει τον στρατό του Καρόλου σε 23.000 και η γραμμή εφοδιασμού του είχε καταστραφεί. Επί τόπου δεν υπήρχε τίποτε γιατί οι Ρώσοι εφήρμοζαν την τακτική της «καμένης γης».
Παρ’ όλα αυτά ο Κάρολος αποφάσισε να επιτεθεί στην Πολτάβα (σημ. στην Ουκρανία), όπου βρισκόταν οχυρωμένος ο Πέτρος με 45.000 άντρες (κατ’ άλλους 80.000). Ήταν μια παρακινδυνευμένη απόφαση γιατί εκτός των άλλων ο Κάρολος είχε πληγωθεί άσχημα στο πόδι πριν λίγες μέρες και δεν μπορούσε να σταθεί όρθιος. Η επίθεση, που την οδήγησε ο στρατηγός Ρένχιολντ στις 27 Ιουνίου 1709, άρχισε καλά αλλά κατέληξε σε πλήρη καταστροφή του σουηδικού στρατού από το αναδιοργανωμένο επί σουηδικών προτύπων προβολικό των Ρώσων. Ο Κάρολος, που είχε μεταφερθεί στο πεδίο της μάχης πάνω σε φορείο, κατόρθωσε ν΄ανεβεί σ’ ένα άλογο και να διαφύγει με χίλιους άντρες αλλά ο Λέβενχάουπτ με ό,τι απέμεινε από τον σουηδικό στρατό παραδόθηκε σε λίγες μέρες.

Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

Ο Κάρολος κατέφυγε στο Μπέντερ της Μολδαβίας, στην Οθωμανική επικράτεια. Σχηματίστηκε εκεί μια σουηδική παροικία, το Κάρλσταντ, αποτελούμενη από όσους έφυγαν μαζί του, από άλλους που κατέφθαναν διαρκώς και από γυναικόπαιδα των Σουηδών αιχμαλωτισμένα από τους Ρώσους, που εξαγόρασε ο σουλτάνος χάριν του Καρόλου. Μόλις θεραπεύτηκε το τραύμα του, ο Κάρολος άρχισε τις στρατιωτικές ασκήσεις του μικρού στρατού του.
Με την παρότρυνση και τις συμβουλές του Καρόλου, οι Τούρκοι διεξήγαγαν ένα επιτυχή πόλεμο κατά της Ρωσίας το 1710-1711. Ο Πέτρος, παγιδευμένος στον ποταμό Προύθο, σώθηκε δωροδοκώντας τον μεγάλο βεζύρη. Δέχθηκε όλους τους βαρείς όρους των Τούρκων, ένας από τους οποίους ήταν και η ακώλυτη επιστροφή του Καρόλου στην Σουηδία. Αυτός, που ερχόταν να λάβει μέρος στην μάχη, βρέθηκε προ συμφωνίας και εξεμάνη. Έπεισε τον σουλτάνο να καθαιρέσει τον βεζύρη αλλά νέα δωροδοκία του νέου βεζύρη επικύρωσε την συμφωνία.
Η πίεση που ασκούσε ο Κάρολος στην Πύλη και η εν γένει συμπεριφορά των Σουηδών, κούρασαν τον σουλτάνο που τους ζήτησε να εγκαταλείψουν την επικράτειά του. Ο Κάρολος αρνήθηκε και σώμα 12.000 γενιτσάρων στάλθηκε για να τον εξαναγκάσει. Αμύνθηκε απεγνωσμένα, σκοτώνοντας ιδιοχείρως δέκα Τούρκους, τελικά όμως απήχθη στο Διδυμότειχο. Έμεινε εκεί είκοσι μήνες σε κατάσταση ημιαιχμαλωσίας.
Εν τω μεταξύ ο Αύγουστος επανήλθε στον πολωνικό θρόνο, ο Στανίσλαος κατέφυγε στην Αλσατία, η Ρωσία κατέλαβε την Φινλανδία και προσήρτησε την Ουκρανία και όλοι οι γείτονες της Σουηδίας της αποσπούσαν εδάφη.

Το τέλος

Ο Κάρολος έφυγε τελικά από το Διδυμότειχο το Σεπτέμβριο του 1714 και μετά 15 μόλις ημερών ιππασία έφτασε στο Στράλσουντ, ένα από τα ελάχιστα εναπομείναντα προπύργια της Σουηδίας στην ηπειρωτική Ευρώπη. Εκεί πολιορκήθηκε από τον βρετανικό και δανικό στόλο και δύναμη 36.000 ανδρών, ενώ η Σουηδία ήταν σε εμπόλεμη κατάσταση και με το Αννόβερο, την Πρωσσία, την Σαξονία και την Ρωσία. Όταν η πόλη και τα τείχη κατέρρευσαν από τις βολές του πυροβολικού, ο Κάρολος μπήκε σ’ ένα πλοιάριο και πέρασε υπό το εχθρικό πυρ στην Σουηδία, στην Καρλσκρόνα (Δεκέμβριος 1715).  
Τον υποδέχτηκε ο Γκέοργκ φον Γκερτς (Georg Heinrich von Görtz), ένας διπλωμάτης του δουκάτου του Χολσατάιν-Γκόττορπ, που εξελίχθηκε σε υπερυπουργό του Καρόλου, σε «μεγάλο βεζύρη» όπως τον επονόμασαν οι Σουηδοί. Ο Γκαιρτς ανέλαβε να πραγματοποιήσει τα σχέδια του βασιλιά για την συνέχιση του πολέμου από την οποία ο Κάρολος δεν παραιτούνταν. Επιστρατεύτηκαν μέχρι και δεκαπεντάχρονοι έφηβοι, συγκεντρώθηκαν όλα τα σιδηρά αντικείμενα για τις πολεμικές ανάγκες, φορολογήθηκαν τα πάντα. Ο Γκαιρτς υποτίμησε το νόμισμα εκδίδοντας ομόλογα πληρωτέα «εν ευθέτω χρόνω» με καταστρεπτικές συνέπειες για την σουηδική οικονομία, και προσπάθησε με διπλωματικές ενέργειες να διασπάσει την συμμαχία των εχθρών της Σουηδίας. Τα σχέδιά του όμως απέτυχαν γιατί προσέκρουσαν, εκτός των άλλων, και στην ισχυρογνωμοσύνη του Καρόλου. 
Το 1716 και το 1717 ο Κάρολος εισέβαλε στην Νορβηγία, που ήταν τότε δανικό έδαφος, αλλά αποκρούστηκε με σοβαρές απώλειες και τις δύο φορές. Το 1718 επανέλαβε την επίθεση και στις 11 Δεκεμβρίου, ενώ πολιορκούσε το Φρέντρικσχαλντ (σήμ. Χάλντεν) σκοτώθηκε στα τριάντα έξι του από μια σφαίρα που διαπέρασε το κρανίο του.

Αποτίμηση

Ο θάνατος του Καρόλου, αν όχι η εν γένει πολιτεία του, σήμανε το τέλος της Σουηδικής αυτοκρατορίας. Η αδελφή του Ούλρικε-Ελεονώρα και ο σύζυγός της Φρειδερίκος Α΄ που τον διαδέχτηκαν (ο Κάρολος ποτέ δεν παντρεύτηκε), αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν όλες τις σουηδικές κτήσεις στην Βαλτική και στην Γερμανία. Ο Γκαιρτς δικάστηκε για την «τυραννία» που επέβαλε στους Σουηδούς εν ονόματι του Καρόλου και εκτελέστηκε. Η Σουηδία ήταν η μεγάλη χαμένη.
«Ο βασιλιάς ονειρεύεται μόνο πόλεμο», έγραψε ένας Γάλλος απεσταλμένος. Φιλόδοξος στο έπακρο και αφοσιωμένος στον πόλεμο,και φυσει ασκητικος και ολιγαρκης ανθρωπος(ενα πραγματικο υποδειγμα στρατιωτη-μοναχου,καθως ηταν εξαιρετικα ευλαβης Λουθηρανος και απειχε συνειδητα απο το αλκοολ και τις γυναικες με τον θρυλο να λεει πως "παντρευτηκε την Σουηδια" λογω της φιλοπατριας του και της αφιερωσης της ζωης του στην προασπιση της εδαφικης ακεραιοτητας και του γοητρου της Σουηδιας)και υπεράνθρωπα ανθεκτικός (στην Πολτάβα έβγαλε ο ίδιος την σφαίρα από το πόδι του με ένα μαχαίρι), ο Κάρολος κέρδισε την προσωνυμία «ο τελευταίος των Βίκινγκς».Ωστοσο δινοντας συνεχως ο ιδιος το παραδειγμα πατριωτισμου και αυταπαρνησης για το καλο της Σουηδιας περιμενε και απαιτουσε την ιδια σταση και απο τον λαο του ενιοτε ζητωντας οντως υπερμετρες θυσιες, και μολονότι δεν άρχισε αυτός τον Μεγάλο Βόρειο Πόλεμο, δεν τον σταμάτησε όταν υπηρξαν καποιες ευκαιριες φαινομενικα ευνοικες για την Σουηδια καθως φλεγομενος απο την αγαπη για την χωρα,την ιδεα της διατηρησης και επεκτασης οσων ειχε ηδη βρει απο τους προγονους του και απο το αδικο συρσιμο της Σουηδιας στον πολεμο δεν δέχτηκε να κάνει την παραμικρή παραχώρηση εδαφών ή γοήτρου, ακόμη κι όταν του έκαναν ειρηνευτικές προτάσεις οι Ρώσοι πριν από τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1710-11 ενώ ήταν ηττημένος και φυγάς. Υπερεκτίμησε οχι τοσο τις ικανότητές του αλλά κυρίως του στρατού του, ο οποίος, αν και εξαίρετα οργανωμένος και αξιόμαχος, ήταν αριθμητικά κατά πολύ υποδεέστερος των στρατών των συνασπισμένων αντιπάλων του και ιδίως της Ρωσίας. Το ακατασίγαστο πάθος του για πόλεμο και οι επακόλουθες ταλαιπωρίες των Σουηδών, συνέβαλαν ώστε να γεννηθούν διάφορες θεωρίες δολοφονίας του απο καποιους λιγοψυχους και αργυρωνητους συμπατριωτες του.
Κατά τον 19ο αιώνα, στην εποχή του ρομαντικού εθνικισμού, ο Κάρολος θεωρήθηκε εθνικός ήρωας της Σουηδίας.  
Λογοτεχνική ανάπλαση της εποχής, και ειδικά των πρώτων φάσεων του Μεγάλου Βορείου Πολέμου, με ψυχολογικά πορτραίτα του Πέτρου και του Καρόλου, περιέχονται στην μυθιστορηματική βιογραφία του Αλεξέι Τολστόι «Πέτρος Α΄» (ελλην. μετάφρ. Κώστα Μερτβάγου, εκδ. «Χαραυγή», 1956)