Αρχαίες αιγυπτιακές θεότητες

Οι αρχαίες αιγυπτιακές θεότητες είναι θεοί και θεές που λατρεύονταν στην αρχαία Αίγυπτο. Τα πιστεύω και τα τελετουργικά που αφορούν αυτούς τους θεούς διαμόρφωσαν τον πυρήνα της αρχαίας αιγυπτιακής θρησκείας, που εμφανίστηκε κάποια στιγμή κατά την αιγυπτιακή προϊστορία. Οι θεότητες αντιπροσώπευαν φυσικές δυνάμεις και φαινόμενα, και οι Αιγύπτιοι κρατούσαν ικανοποιημένες αυτές τις θεότητες με προσφορές και τελετουργικά, έτσι ώστε οι δυνάμεις αυτές να συνεχίσουν να λειτουργούν σύμφωνα με τη Μάατ, τη θεία τάξη. Μετά την ίδρυση του ενοποιημένου αιγυπτιακού κράτους περίπου το 3100 π.Χ., η εξουσία για την πραγματοποίηση των παραπάνω ελέγχονταν από το φαραώ, την οποία κατείχε με τον ισχυρισμό ότι ήταν ο αντιπρόσωπος των θεών, ενώ υπό τη διαχείριση του επίσης ήταν οι ναοί, στους οποίους πραγματοποιούνταν τα τελετουργικά και η λατρεία. 
Τα πολύπλοκα χαρακτηριστικά των θεών εκφράζονταν στους μύθους και στις περίπλοκες σχέσεις μεταξύ των θεοτήτων: οικογενειακοί δεσμοί, ομάδες χαλαρής συνοχής και ιεραρχίες, και συνδυασμοί πολλών θεών σε έναν. Τα διαφορετικά χαρακτηριστικά των θεών στην τέχνη —ως ζώα, άνθρωπο, αντικείμενα και συνδυασμών των παραπάνω —επίσης αναφερόταν, μέσω του συμβολισμού, στα βασικά χαρακτηριστικά τους. 
Ανά καιρούς, διαφορετικοί θεοί λέγονταν ότι κατείχαν την υψηλότερη θέση μεταξύ των θεών, συμπεριλαμβανομένων του Ρα, του Αμούν, και Ίσιδας. Στη θεότητα αυτή που ήταν στην κορυφή της ιεραρχίας συνήθως πιστωνόταν η δημιουργία του κόσμου και συχνά συνδεόταν με την ζωογόνα δύναμη του ήλιου. Κάποιοι μελετητές έχουν προτείνει, βάση ενός μέρους των αρχαίων αιγυπτιακών γραπτών, ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι είχαν καταλήξει να αναγνωρίζουν μία μοναδική θεϊκή δύναμη που ήταν πίσω από όλα τα πράγματα, και παρούσα σε όλες τις άλλες θεότητες. Όμως, ποτέ δεν εγκατέλειψαν τον αρχικό πολυθεϊσμό τους, με εξαίρεση ίσως την περίοδο του Ατενισμού κατά το 14ο αιώνα π.Χ., όταν η επίσημη θρησκεία επικεντρώθηκε αποκλειστικά στον απρόσωπο θεό ήλιο Ατόν.  
Οι θεοί πιστευόταν ότι ήταν παρόντες στον κόσμο, ικανοί να επηρεάσουν τα φυσικά φαινόμενα και την πορεία της ζωής των ανθρώπων. Οι άνθρωποι αλληλεπιδρούσαν μαζί τους σε ναούς και ανεπίσημα ιερά, για προσωπικούς λόγους, όπως και για ευρύτερους σκοπούς όπως τα τελετουργικά που αφορούσαν την ευημερία του κράτους. Οι Αιγύπτιοι προσεύχονταν για τη θεία βοήθεια, χρησιμοποιούσαν τελετουργικά για να αναγκάσουν τις θεότητες να δράσουν, και τις επικαλούνταν για συμβουλές. Οι σχέσεις των ανθρώπων με τους θεούς τους ήταν ένα θεμελιώδες κομμάτι της αιγυπτιακής κοινωνίας.

Απαρχές

Οι πρώτες γραπτές ενδείξεις για θεότητες στην Αίγυπτο έρχονται από την πρώιμη Δυναστική Περίοδο (περ. 3100–2686 π.Χ.). Οι θεότητες θα πρέπει λογικά να εμφανίστηκαν στην προηγούμενη Προδυναστική Περίοδο (πριν το 3100 π.Χ.) και εξελίχθηκαν από τις προϊστορικές θρησκευτικές πεποιθήσεις. Η προδυναστική τέχνη αναπαριστά μια ποικιλία από μορφές ζώων και ανθρώπων. Κάποιες από αυτές τις απεικονίσεις, όπως αστέρια και βοοειδή, θυμίζουν σημαντικές μορφές στην αιγυπτιακή θρησκεία σε μετέπειτα εποχές, αλλά σε κάθε περίπτωση δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία για να πούμε ότι οι εικόνες αυτές σχετίζονται με θεότητες. Καθώς η αιγυπτιακή κοινωνία γινόταν όλο και πιο εξελιγμένη, εμφανίστηκαν καθαρά σημάδια θρησκευτικής δραστηριότητας. Οι παλιότεροι γνωστοί ναοί εμφανίστηκαν τους τελευταίους αιώνες της προδυναστικής περιόδου, μαζί με εικόνες που μοιάζουν με την εικονογραφία γνωστών θεοτήτων: το γεράκι για τον Ώρο καθώς και άλλους θεούς, τα διασταυρούμενα βέλη για την Νηίθ, και το αινιγματικό "Ζώο του Σετ" που αντιπροσωπεύει τον Σετ.  
Πολλοί αιγυπτιολόγοι και ανθρωπολόγοι έχουν προτείνει θεωρίες για το πώς εξελίχθηκαν οι θεότητες κατά τους πρώτους εκείνους καιρούς. Ο  Gustave Jéquier για παράδειγμα, πίστευε ότι οι Αιγύπτιοι πρώτα λάτρευαν προγονικά «μαγικά» αντικείμενα, κατόπιν θεότητες με μορφή ζώων, και τελικά θεότητες με ανθρώπινη μορφή, ενώ ο Henri Frankfort πίστευε ότι είχαν συλλάβει / φανταστεί τους θεούς με ανθρώπινη μορφή εξαρχής. Κάποιες από αυτές τις θεωρίες σήμερα θεωρούνται ότι υπεραπλουστεύουν τα πράγματα, ενώ άλλες πιο πρόσφατες, όπως η υπόθεση του Siegfried Morenz ότι οι θεότητες εμφανίστηκαν όταν οι άνθρωποι ξεχώρισαν από και άρχισαν να προσωποποιούν το περιβάλλον τους, είναι δύσκολες στο να αποδειχθούν. 
Η προδυναστική Αίγυπτος αποτελούνταν κυρίως από μικρά, ανεξάρτητα χωριά. Επειδή πολλές θεότητες στους μετέπειτα καιρούς είχαν ισχυρούς δεσμούς σε συγκεκριμένες πόλεις και περιοχές, πολλοί μελετητές έχουν προτείνει ότι το πάνθεον των θεοτήτων δημιουργήθηκε καθώς πολλές διάσπαρτες κοινότητες ενώνονταν σε μεγαλύτερα κρατίδια, διαδίδοντας και «ανακατεύοντας» τη λατρεία παλιών τοπικών θεοτήτων. Άλλοι έχουν προτείνει ότι οι πιο σημαντικοί προδυναστικοί θεοί, όπως και άλλα στοιχεία του αιγυπτιακού πολιτισμού, ήταν παρόντες σε όλη τη χώρα παρά τους τοπικούς πολιτικούς διαχωρισμούς. 
Το τελικό βήμα για τη δημιουργία της αρχαίας αιγυπτιακής θρησκείας ήταν η ενοποίηση της Αιγύπτου, κατά την οποία οι ηγεμόνες της Άνω Αιγύπτου γίνανε φαραώ όλης της χώρας. Αυτοί οι «ιεροί» βασιλιάδες και οι υποτακτικοί τους πήραν το δικαίωμα να αλληλεπιδρούν με τους θεούς, και ο θεσμός της βασιλείας έγινε το ενοποιητικό κεντρικό σημείο της θρησκείας. 
Μετά αυτήν την αλλαγή νέες θεότητες συνέχισαν να αναδύονται. Κάποιες σημαντικές όπως η Ίσις και ο Άμμων δεν είναι γνωστές να έχουν εμφανιστεί πριν το Παλαιό Βασίλειο  (περ. 2686–2181 π.Χ.). Τοποθεσίες και έννοιες μπορούσαν να εμπνεύσουν μια θεότητα για να τις αντιπροσωπεύει και κάποιες φορές δημιουργούνταν θεότητες για το αντίθετο φύλο εδραιωμένων θεοτήτων. Οι βασιλιάδες θεωρούνταν θεϊκής φύσης, αλλά πολύ λίγοι συνέχισαν να λατρεύονταν πολύ μετά το θάνατό τους. Επίσης κάποιοι όχι βασιλικής καταγωγής θεωρούνταν ότι είχαν την εύνοια των θεών, και λατρεύονταν ανάλογα. Η λατρεία αυτή συνήθως ήταν βραχύβια στο πέρασμα του χρόνου, αλλά οι Ιμχοτέπ και ο Αμενχοτέπ του Χαπού θεωρούνταν θεοί αιώνες μετά την εποχή τους, όπως και κάποιοι άλλοι αξιωματούχοι. 
Με την επαφή με γειτονικούς πολιτισμούς οι Αιγύπτιοι επίσης υιοθέτησαν ξένες θεότητες. Ο Ντεντούν, που αναφέρεται πρώτα κατά το Παλαιό Βασίλειο, μπορεί να έχει προέρθει από τη Νουβία, και ο Βάαλ, Ανάτ, Κετές και Αστάρτη, μεταξύ άλλων, υιοθετήθηκαν από την καναανιτική θρησκεία κατά το Νέο Βασίλειο (περ. 1550–1070 π.Χ.). Κατά την ελληνική και ρωμαϊκή περίοδο, από το 332 π.Χ. και μέχρι τους πρώτους αιώνες μετά Χριστόν, στην Αίγυπτο λατρεύονταν θεότητες από την ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου, αλλά οι ιθαγενείς θεοί παρέμειναν, και κάποιες φορές απορροφούσαν στη λατρεία τους εκείνη των νεοφερμένων θεών.

Χαρακτηριστικά

Η σύγχρονη γνώση για τις αιγυπτιακές θρησκευτικές πεποιθήσεις για τους θεούς προέρχονται κυρίως από γραπτά που παρήγαγαν οι γραφείς και οι ιερείς της χώρας. Τα άτομα αυτά ανήκαν στην ελίτ και απείχαν κατά πολύ από το γενικό πληθυσμό, ο οποίος ήταν στο μεγαλύτερο μέρος του αναλφάβητος. Είναι πολύ λίγα γνωστά για το πόσο καλά αυτός ο ευρύς πληθυσμός καταλάβαινε τις ιδέες που ανέπτυσσε η ελίτ. Οι αντιλήψεις των κοινών ανθρώπων για το θείο μπορεί να διέφεραν από εκείνες των ιερέων. Ο λαός μπορεί, για παράδειγμα, μπορεί να θεωρούσε την θρησκευτική συμβολική περιγραφή των θεών και των ενεργειών τους κυριολεκτική αλήθεια. Αλλά γενικά, αυτά τα λίγα που γνωρίζουμε για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις το γενικού πληθυσμού συμβαδίζουν με την παράδοση της παράδοσης της ελίτ τάξης. Οι δύο αυτές παραδόσεις σχηματίζουν με ευρεία άποψη για τους θεούς και τη φύση τους.

Ρόλοι

Οι περισσότερες αιγυπτιακές θεότητες αντιπροσώπευαν φυσικά ή κοινωνικά φαινόμενα. Οι θεοί πιστευόταν γενικά ότι ήταν παρόντες σε αυτά τα φαινόμενα, παρόντες στη φύση. Τα είδη των φαινόμενων περιλάμβαναν φυσικές τοποθεσίες και αντικείμενα όπως και αφηρημένες έννοιες και δυνάμεις. Ο θεός Σου ήταν η θεοποίηση του αέρα, η θεά Μερετσεγκέρ επέβλεπε μια συγκεκριμένη περιοχή, τη Νεκρόπολη των Θηβών, και ο θεός Σία προσωποποιούσε την αφηρημένη έννοια της αντίληψης. Μεγάλοι θεοί είχαν συχνά πολλαπλούς ρόλους και εμπλέκονταν σε αρκετών ειδών φαινόμενα. Για παράδειγμα, ο Χνουμ ήταν ο θεός της Ελεφαντίνης, νησί μέσα στο Νείλο, το ποτάμι που ήταν κυρίαρχο για τον αιγυπτιακό πολιτισμό. Του πιστωνόταν η ετήσια πλημμύρα του Νείλου έκανε γόνιμα τα εδάφη της χώρας. Ίσως λόγω αυτής της ιδιότητας του χρεώθηκε και η δημιουργία όλων των ζωντανών πλασμάτων, που έπλασε στον τροχό του, του κεραμοποιού. Οι θεοί μπορούσαν να έχουν τον ίδιο ρόλο στη φύση: ο Ρα, Ατούμ, Χεπρί, Ώρος, και άλλες θεότητες, είχαν ρόλο θεού-ήλιου. Παρά τους διαφορετικούς ρόλους τους οι περισσότεροι θεοί είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό, τη διατήρηση της Μάατ, την συμπαντική τάξη και αρμονία, έννοια που αποτελούσε κεντρική αρχή της αιγυπτιακής θρησκείας, της οποίας η προσωποποίηση ήταν η ομώνυμη θεά. Αλλά κάποιες άλλες θεότητες αντιπροσώπευαν την καταστροφή της μάατ. Από αυτές η κυριότερη ήταν ο Απέπ που αντιπροσώπευε τις δυνάμεις του χάους, και που συνεχώς απειλούσε να καταλύσει την τάξη του σύμπαντος, ενώ μιαν άλλη θεότητα ήταν ο Σηθ, ο οποίος είχε αμφίπλευρη θέση στο πάνθεον, γιατί μπορούσε και να πολεμήσει εναντίον του χάους, αλλά και για την επικράτησή του. 
Οι ρόλοι της κάθε θεότητας ήταν ρευστές, και κάθε θεός μπορούσε να επεκτείνει τη φύση του και να πάρει καινούρια χαρακτηριστικά. Ως αποτέλεσμα, είναι δύσκολο να κατηγοριοποιηθούν ή να οριστούν οι ρόλοι των θεών. Παρά την ευελιξία αυτή, οι θεοί είχαν περιορισμένες δυνατότητες και σφαίρες επιρροής. Ούτε καν ο θεός δημιουργός δεν μπορούσε να επιδράσει πέρα από τα όρια του κόσμου που δημιούργησε, και ακόμα και η Ίσις για παράδειγμα, που λεγόταν ότι ήταν η πιο ευφυής από όλους τους θεούς, δεν ήταν παντοδύναμη. Ο αιγυπτιολόγος Richard Wilkinson όμως, επιχειρηματολογεί ότι κάποια κείμενα του ύστερου Νέου Βασιλείου μπορούν να υποδηλώσουν ότι, καθώς τα πιστεύω για το θεό Αμούν εξελίχθηκαν, του είχαν πιστωθεί επίπεδα παντοδυναμίας και υπέρβασης των ορίων του κόσμου, τέτοια που καμία άλλη θεότητα δεν είχε καταφέρει. 
Οι θεότητες με τα περισσότερα περιορισμένα και εξειδικευμένα πεδία συχνά αποκαλούνται «ελάσσονες θεότητες» ή «δαίμονες» στα σύγχρονα γραπτά, αν και αυτοί οι όροι δεν ορίζονται αυστηρά. Κάποιοι δαίμονες ήταν φύλακες συγκεκριμένων τόπων, ειδικά στο Ντουάτ, το βασίλειο των νεκρών. Άλλοι περιπλανιόνταν και στον ανθρώπινο κόσμο και στο Ντουάτ, είτε ως υπηρέτες και αγγελιοφόροι των μεγαλύτερων θεών, είτε ως πνεύματα που προκαλούσαν αρρώστιες και άλλες δυστυχίες στους ανθρώπους. Οι θέση των δαιμόνων στη θεϊκή ιεραρχία δεν ήταν αυστηρά δεδομένη. Οι θεότητες προστασίας Μπες και Ταουρέτ αρχικά είχαν μικρούς ρόλους κάπως σαν δαίμονες, αλλά με τον καιρό απέκτησαν μεγάλη επιρροή. Τα πλάσματα που τα φοβούνταν περισσότερο στο Ντουάτ θεωρούνταν και αηδιαστικά και επικίνδυνα για τους ανθρώπους. Με πέρασμα της αιγυπτιακής ιστορίας κατέληξαν να θεωρούνται ως κατώτερα μέλη της θεϊκής «κοινότητας», και να αντιπροσωπεύουν το αντίθετο από τους ευεργετικούς, ζωογόνους μεγάλους θεούς. Όμως ακόμα και οι πιο σεβαστοί θεοί μπορούσαν κάποιες φορές να επιδεικνύουν εκδικητική συμπεριφορά προς τους ανθρώπους και μεταξύ τους, φανερώνοντας μια δαιμονική πλευρά του χαρακτήρα τους και αμβλύνοντας τα όρια μεταξύ θεών και δαιμόνων.

Συμπεριφορά

Η θεϊκή συμπεριφορά πιστευόταν ότι κυβερνούσε όλη τη φύση. Εκτός από λίγες θεότητες που διατάρασσαν την θεία τάξη, οι ενέργειες των θεών διατηρούσαν τη μάατ και δημιουργούσαν και συντηρούσαν όλα τα ζωντανά πράγματα. Αυτό το κάνανε χρησιμοποιώντας τη δύναμη που οι Αιγύπτιοι ονόμαζαν χέκα, ένας όρος που συνήθως μεταφράζεται ως «μαγεία». Το χέκα ήταν η θεμελιώδη δύναμη που ο δημιουργός θεός χρησιμοποίησε για να φτιάξει τον κόσμο και τους ίδιους τους θεούς. 
   
Οι πράξεις των θεών στο παρόν περιγράφονται και εκθειάζονται σε ύμνους και ταφικά κείμενα. Αντίθετα, η μυθολογία κυρίως αφορά τις πράξεις των θεών κατά το απροσδιόριστο μακρινό παρελθόν κατά το οποίο οι θεοί ήταν παρόντες στη γη και αλληλεπιδρούσαν άμεσα με τους ανθρώπους. Τα γεγονότα εκείνου του καιρού θέτουν τα μοτίβα για τα γεγονότα του παρόντος καιρού. Γεγονότα που επαναλαμβάνονται περιοδικά, συνδέονται με γεγονότα σε εκείνο το μυθικό παρελθόν. Για παράδειγμά, η διαδοχή του κάθε νέου φαραώ απηχούσε την διαδοχή Όσιρι από το γιο του, Ώρο.
Οι μύθοι είναι μεταφορές για τις πράξεις των θεών, τις οποίες δεν μπορούν να κατανοήσουν πλήρως οι άνθρωποι. Περιέχουν φαινομενικά αντικρουόμενες ιδέες, που η καθεμία εκφράζει μια συγκεκριμένη προοπτική των θεϊκών ενεργειών. Οι αντιφάσεις στους μύθους είναι μέρος της πολύπλευρης αντιμετώπισης των Αιγυπτίων στις θρησκευτικές πεποιθήσεις—αυτό που ο Henri Frankfort ονομάζει μια "πολλαπλότητα προσεγγίσεων" στην προσπάθεια κατανόησης των θεών.  
Στο μύθο, οι θεοί συμπεριφέρονται περίπου όπως οι άνθρωποι. Έχουν συναισθήματα, τρώνε, πίνουν, πολεμάνε, κλαίνε, αρρωσταίνουν, και πεθαίνουν. Κάποιοι έχουν μοναδικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα. Ο Σηθ είναι επιθετικός και παρορμητικός, ενώ ο Θωθ, προστάτης της γραφής και της γνώσης, έχει τάση για μακροσκελείς λόγους. Γενικά όμως, οι θεοί είναι περισσότερο σαν αρχέτυπα παρά καλά περιγραμμένοι χαρακτήρες. Διαφορετικές παραλλαγές ενός μύθου μπορούσαν να απεικονίσουν διαφορετικές θεότητες να παίζουν τον ίδιο αρχέτυπο ρόλο, όπως στους μύθους για το Μάτι του Ρα, μια θηλυκή εκδοχή του θεού ήλιου που αντιπροσωπευόταν από πολλές θεές. Η συμπεριφορά στο μύθο των θεοτήτων δεν είναι σταθερή, και οι σκέψεις και τα κίνητρά τους διατυπώνονται σπάνια. Πολλοί μύθοι δεν έχουν πολύ εξελιγμένη περιγραφή χαρακτήρων και πλοκή, γιατί η συμβολική σημασία τους ήταν πιο σημαντική από τη λεπτομερή διήγηση. 
Η πρώτη θεϊκή ενέργεια είναι η δημιουργία του κόσμου, που περιγράφεται σε πολλούς μύθους για τη δημιουργία. Αυτοί, έχουν επίκεντρο διαφορετικούς θεούς, ο καθένας από τους οποίους  μπορεί να έχει το ρόλο του θεού-δημιουργού. Οι οκτώ θεοί της Ογδοάδας, που αντιπροσωπεύουν το χάος που προηγήθηκε της δημιουργίας, γεννάνε το θεό ήλιο, ο οποίος εγκαθιδρύει τάξη στο νεόδμητο κόσμο. Ο Πτα, που ενσαρκώνει τη σκέψη και τη δημιουργικότητα, δίνει μορφή σε όλα τα πράγματα με το να τα σκεφτεί και να τα ονομάσει. Ο Ατούμ παράγει όλα τα πράγματα ως απορροή του εαυτού του, και ο Άμμωνας, σύμφωνα με τη θεολογία που προωθούσε το ιερατείο του, προηγήθηκε και δημιούργησε τους άλλους θεούς-δημιουργούς. Αυτές και άλλες εκδοχές των γεγονότων της δημιουργίας, δεν θεωρούνταν αντιφατικές μεταξύ τους. Η κάθε μία δίνει μια διαφορετική προοπτική μιας πολύπλοκης διαδικασίας με την οποία αναδύθηκε από χάος το οργανωμένο σύμπαν και οι θεότητές του. Η περίοδος μετά τη δημιουργία, όπου μια σειρά από θεούς κυβέρνησαν στη θεία κοινωνία, είναι το πλαίσιο των περισσότερων μύθων. Οι θεοί πάλεψαν εναντίων των δυνάμεων του χάους και μεταξύ τους πριν αποσυρθούν από τον κόσμο των ανθρώπων και εγκαθιδρύσουν την σειρά βασιλέων της Αιγύπτου για να κυβερνήσουν στη θέση τους. 
Ένα θέμα που εμφανίζεται ξανά και ξανά σε αυτούς τους μύθους είναι προσπάθεια των θεών να διατηρήσουν τη μάατ ενάντια στις δυνάμεις της αταξίας. Δίνουν τρομερές μάχες από την αρχή της δημιουργίας. Ο Ρα και ο Απέπ, παλεύοντας κάθε βράδυ, συνεχίζουν τη μάχη αυτή μέχρι σήμερα. Ένα άλλο κύριο θέμα είναι ο θάνατος και η αναγέννηση των θεών. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο θάνατος του θεού στο Μύθος του Όσιρι, όπου αυτός ανασταίνεται ως κυβερνήτης του Ντουάτ. Ο θεός-ήλιος επίσης λεγόταν ότι γερνούσε κατά τη διάρκεια του καθημερινού του ταξιδιού, βυθιζόταν στο Ντουάτ τη νύχτα, και αναδυόταν ως νέο παιδί την αυγή. Κατά τη διάρκεια έρχεται σε επαφή με το αναζωογονητικό νερό της Νουν, που αντιπροσωπεύει το αρχέγονα νερά του χάους. Ταφικά κείμενα που απεικονίζουν το ταξίδι του Ρα στο Ντουάτ, δείχνουν νεκρά σώματα θεών που αναζωογονούνται και παίρνουν ζωή ξανά μαζί με αυτόν. Αντί να είναι σε μια κατάσταση μόνιμης αθανασίας, οι θεοί πέθαναν και ανασταίνονταν περιοδικά, με την επανάληψη των γεγονότων της δημιουργίας, ανανεώνοντας έτσι όλο τον κόσμο. Αλλά ήταν πάντα πιθανό ο κύκλος αυτός να διαταραχθεί και να επιστρέψει το χάος. Κάποια αιγυπτιακά κείμενα που δεν έχουν κατανοηθεί επαρκώς, υπονοούν ακόμα ότι αυτή η καταστροφή είναι γραπτό να συμβεί, ότι ο δημιουργός θεός μια μέρα θα καταλύσει την τάξη του κόσμου, αφήνοντας μόνο αυτόν και τον Όσιρι μέσα στο αρχέγονο χάος.

Τοποθεσίες

Διάφοροι θεοί σχετίζονταν με συγκεκριμένες περιοχές του σύμπαντος. Στην αιγυπτιακή παράδοση, ο κόσμος περιλαμβάνει τη γη, τον ουρανό, και το Ντουάτ, τον Κάτω Κόσμο. Γύρω από αυτά είναι το άμορφο κενό που υπήρχε πριν την δημιουργί. Οι θεοί γενικά λέγονταν ότι κατοικούσαν στον ουρανό, αν και θεοί που οι ρόλοι τους σχετίζονταν με άλλα μέρη του σύμπαντος κατοικούσαν εκεί. Τα περισσότερα γεγονότα της μυθολογίας, που τοποθετούνται στην εποχή πριν οι θεοί αποσυρθούν από το ανθρώπινο βασίλειο, λαμβάνουν χώρα στη γη. Οι θεότητες εκεί κάποιες φορές αλληλεπιδρούν με εκείνες του ουρανού. Το Ντουάτ, αντίθετα, αντιμετωπίζεται ως απόμακρο και μη προσβάσιμο μέρος, και οι θεοί που κατοικούν εκεί έχουν δυσκολίες στην επικοινωνία με τους θεούς που κατοικούν στον κόσμο των ζωντανών. Ο χώρος έξω από το σύμπαν επίσης λεγόταν ότι ήταν πολύ απόμακρος. Και εκείνος κατοικούνταν από θεότητες, κάποιες εχθρικές, και κάποιες ευμενείς για τους άλλους θεούς και τον εύτακτο κόσμο τους. 
Μετά την εποχή του μύθου, οι περισσότεροι θεοί λέγονταν ότι βρίσκονταν είτε στον ουρανό ή αόρατοι παρόντες στον κόσμο. Οι ναοί ήταν τα κύρια μέσα επαφής τους με την ανθρωπότητα. Πιστευόταν ότι κάθε μέρα οι θεοί μετέβαιναν από το θεϊκό βασίλειο στους ναούς τους, τους οίκους τους στον κόσμο των ανθρώπων. Εκεί καταλάμβαναν τις λατρευτικές εικόνες τους, τα αγάλματα που απεικόνιζαν τις θεότητες και έδιναν τη δυνατότητα στους ανθρώπους να αλληλεπιδρούν μαζί τους μέσω των τελετουργικών του ναού. Η κίνηση αυτή μεταξύ των δύο βασιλείων κάποιες φορές περιγραφόταν ως ένα ταξίδι μεταξύ του ουρανού και της γης. Καθώς οι ναοί ήταν τα κεντρικά σημεία των αιγυπτιακών πόλεων, ο θεός στον κύριο ναό μιας πόλης ήταν ο προστάτης θεός της πόλης εκείνης και της περιοχής της Deities' spheres of influence on earth centered on the towns and regions they presided over. Πολλοί θεοί είχαν παραπάνω από ένα λατρευτικά κέντρα, και η συσχέτισή τους με το ένα μέρος ή το άλλο άλλαζε. Μπορούσαν να αποκτήσουν βάση σε νέες πόλεις ή η επιρροή τους να περιοριζόταν. Έτσι, το κύριο λατρευτικό κέντρο μιας θεότητας σε μια ιστορική περίοδο, δεν είναι απαραίτητα ο τόπος της προέλευσης αυτής της θεότητας. Η πολιτική επιρροή μιας πόλης μπορούσε να επηρεάσει τη σπουδαιότητα του προστάτη θεού της. Όταν οι βασιλιάδες των Θηβών πήραν τον έλεγχο της χώρας στην αρχή του Μέσου Βασιλείου (περ. 2055–1650 π.Χ.), κατέστησαν τον προστάτη θεό των Θηβών —πρώτα το Μοντού και μετά τον Άμμωνα—πρώτο από τους θεούς σε εθνικό επίπεδο.

Ονόματα και επιθετικοί προσδιορισμοί

Κατά τις αιγυπτιακές πεποιθήσεις, τα ονόματα εκφράζουν την θεμελιώδη φύση των πραγμάτων στα οποία αναφέρονται. Διατηρώντας αυτές τις πεποιθήσεις, τα ονόματα των θεών συχνά σχετίζονταν με τους ρόλους ή τον τόπο προέλευσης  τους. Το όνομα της θεάς θηρεύτριας Σεκχμέτ σημαίνει "ισχυρή", το όνομα του μυστηριώδους θεού Άμμωνα σημαίνει "κρυμμένος", και το όνομα της Νεκχέμπ, που λατρευόταν στην πόλη Νεκχέμπ, σημαίνει "αυτή από την Νεκχέμπ". Πολλά άλλα ονόματα δεν έχουν συγκεκριμένη σημασία, ακόμα και οι θεοί που τα έχουν είναι συνδεδεμένοι με έναν ρόλο. Τα ονόματα της θεάς προσωποποίησης του ουρανού Νουτ και της γης Γκεμπ δεν μοιάζουν με τους αιγυπτιακούς όρους για τον ουρανό και γη. 
Οι Αιγύπτιοι επίσης επινοούσαν κατασκευασμένες ετυμολογίες δίνοντας περισσότερες ερμηνείες στα θεϊκά ονόματα. Ένα απόσπασμα στα Κείμενα των Σαρκοφάγων αποδίδει το όνομα του θεού για την ταφή Σοκάρ ως sk r, που σημαίνει "καθαρισμός του στόματος", για να συνδέσουν το όνομά του με το ρόλο του στη Τελετή ανοίγματος του στόματος, ενώ ένα άλλο απόσπασμα στα Κείμενα των Πυραμίδων αναφέρει ότι το όνομα βασίζεται στις λέξεις που φώναξε ο Όσιρις σε μια στιγμή απελπισίας, συνδέοντας έτσι τον Σοκάρ με τον Όσιρι, την πιο σημαντική θεότητα των νεκρών. 
Οι θεοί πιστευόταν ότι είχαν πολλά ονόματα. Ανάμεσα σε αυτά υπήρχαν μυστικά ονόματα που απέδιδαν την πραγματική φύση τους περισσότερο από τα άλλα ονόματα. Το γνωρίζει κανείς το πραγματικό όνομα μιας θεότητας σήμαινε να έχει εξουσία απάνω της. Η σημασία του ονόματος με αυτή την έννοια, καταδεικνύεται σε ένα μύθο, όπου η Ίσις δηλητηριάζει τον ανώτερο της θεό Ρα, και αρνείται να τον θεραπεύσει εκτός αν της πει το μυστικό του όνομα. Όταν το μαθαίνει, το λέει στο γιο της Ώρο, ο οποίος αποκτά μεγαλύτερη γνώση και δύναμη, ενώ εκείνη αποκτά παντοδύναμες μαγικές δυνάμεις. 
Εκτός από τα ονόματα, οι θεοί είχαν και επιθετικούς προσδιορισμούς, όπως "κάτοχος της λάμψης", "ηγεμόνας της Άβυδου", ή "κύριος του ουρανού", που περιέγραφαν κάποια πτυχή του ρόλου τους ή της λατρείας τους. Λόγω των πολλαπλών και επικαλυπτόμενων ρόλων των θεών, μπορούσαν να έχουν πολλούς επιθετικούς προσδιορισμούς —με τους πιο σημαντικούς θεούς να συγκεντρώνουν πολλούς τίτλους— και ο ίδιος επιθετικός προσδιορισμός μπορούσε να αφορά πολλές θεότητες. Κάποιοι τίτλοι τελικά ξεχωριστές θεότητες, όπως η Ουερεθεκαού, ένας επιθετικός προσδιορισμός που σημαίνει "μεγάλη μάγισσα" και αποδιδόταν σε πολλές θεότητες, και που τελικά κατέληξε να αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστή θεότητα. Η πλειάδα των θείων ονομάτων και τίτλων εκφράζει την πολύπλευρη φύση των θεών.

Φύλο

Οι Αιγύπτιοι θεωρούσαν τη διάκριση σε αρσενικό και θηλυκό θεμελιώδη για όλα τα όντα, συμπεριλαμβανομένων και των θεοτήτων. Κάποιες θεότητες είναι ανδρόγυνες, αλλά συνήθως στο πλαίσιο των μύθων για τη δημιουργία, στους οποίους αντιπροσωπεύουν την αδιαμόρφωτη κατάσταση που επικρατούσε πριν τη δημιουργία του κόσμου. Ο Ατούμ ήταν κυρίως αρσενικός αλλά είχε μια θηλυκή πτυχή μέσα του, που κάποιες φορές βλέπουμε ως θεά, την Ιουσαασέτ ή την Νεμπεθετεμπέτ. Η δημιουργία άρχισε όταν ο Ατούμ δημιούργησε ένα ζευγάρι με διαφορετικά φύλα: του Σου και τη σύζυγό του Τεφνούτ. Ομοίως, η Νίηθ λέγεται ότι είχε και αρσενικά χαρακτηριστικά και κάποιες φορές θεωρείται θεά δημιουργός, αλλά κυρίως ήταν θηλυκή θεότητα. 
Το φύλο ήταν στενά συνδεδεμένο με τη δημιουργία και έτσι και με την αναγέννηση. Οι αρσενικοί θεοί συνδέονταν με το θεσμό της βασιλείας και τον ενεργητικό ρόλο στη σύλληψη παιδιών. Οι θηλυκές θεότητες, όπως οι ανθρώπινες βασίλισσες, συχνά περιορίζονταν σε υποστηρικτικό ρόλο, διεγείροντας την αρρενωπότητα των συντρόφων τους και φροντίζοντας τα παιδιά τους, αν και οι θεές πιστώνονταν με ένα μεγαλύτερο ρόλο στην αναπαραγωγική διαδικασία στο ύστερη εποχή της αιγυπτιακής ιστορίας. 
Οι θηλυκές θεότητες επίσης είχαν μια βίαια πλευρά, που μπορούσε να ειδωθεί είτε θετικά, όπως στην περίπτωση της θεάς Ουατζέτ  και Νεκχέμπ που ήταν οι προστάτιδες του φαραώ, είτε αρνητικά. Ο μύθος για το Μάτι του Ρα αντιπαραβάλει την θηλυκή επιθετικότητα με τη σεξουαλικότητα και την ανατροφή των παιδιών, καθώς η θεότητα φέρνει τον όλεθρο με τη μορφή της Σεκχέμπ ή άλλης επικίνδυνης θεότητας μέχρι οι άλλοι θεοί να την ειρηνεύσουν, οπότε γίνεται γαλήνια και όμορφη θεότητα, όπως η Αθώρ.

Σχέσεις

Οι αιγυπτιακές θεότητες συνδέονται με μια σειρά πολύπλοκων και μεταλλασσόμενων σχέσεων. Η σύνδεση και οι αλληλεπιδράσεις ενός θεού με άλλους βοηθούσε να καθοριστεί ο χαρακτήρας του. Έτσι η Ίσις, ως μητέρα και προστάτιδα του Ώρου, ήταν μεγάλη θεραπεύτρια και θεά προστάτιδα των βασιλέων. Οι σχέσεις αυτές ήταν τα συστατικά στοιχεία των μύθων. 
Οι οικογενειακές σχέσεις είναι ένα συνηθισμένο είδος σύνδεσης μεταξύ των θεών. Συχνά οι θεότητες σχηματίζουν ζευγάρια αρσενικό-θηλυκό. Οι οικογένειες με τρεις θεότητες, πατέρας, μητέρα και παιδί, αντιπροσωπεύουν τη δημιουργία μιας νέας ζωής και τη διαδοχή του πατέρα από το παιδί, ένα μοτίβο που συνδέει τις θεϊκές οικογένειες με τη βασιλική διαδοχή. Ο Όσιρις, Ίσις, και  Ώρος αντιπροσωπεύουν την πεμπτουσία αυτού του είδους θεϊκής οικογένειας.  Αυτό το πρότυπο γνώρισε μεγάλη εξάπλωση με τον καιρό, ώστε πολλές θεότητες σε τοπικά λατρευτικά κέντρα ενώθηκαν σε τέτοιες οικογενειακές τριάδες, όπως ο Πτα η Σεκχμέτ και το παιδί τους Νεφερτούμ στη Μέμφιδα, και ο Άμμωνας, Μουτ, και Χονσού στις Θήβες. Γενεαλογικές συνδέσεις σαν αυτές μπορούσαν να αλλάξουν, για να προσαρμόζονται στις διάφορες πτυχές των αιγυπτιακών θρησκευτικών πεποιθήσεων. Η Αθώρ μπορούσε να έχει το ρόλο της μητέρας κάθε παιδιού θεού, συμπεριλαμβανομένου και του θεού ήλιου, αν και σε κάποιες περιπτώσεις ήταν η κόρη του.
Άλλες θεϊκές ομάδες αποτελούνταν από θεότητες με αλληλοσχετιζόμενους ρόλους, ή που μαζί αντιπροσωπεύουν μια περιοχή της αιγυπτιακής μυθολογικής  κόσμου. Υπήρχαν ομάδες θεών για τις ώρες της ημέρας και της νύχτας, καθώς και για κάθε νομό της Αιγύπτου. Κάποιες από αυτές τις ομάδες είχαν συγκεκριμένο συμβολικό αριθμό θεοτήτων. Οι θεοί που είναι ζευγάρια κάποιες φορές έχουν παρόμοιο ρόλο, όπως η Ίσις και η αδελφή της Νέφθυς, που είναι η προστασία και η υποστήριξη του Όσιρι. Άλλα ζευγάρια αντιπροσωπεύουν αντίθετες αλλά αλληλοσχετιζόμενες έννοιες ως μέρος μιας μεγαλύτερης ενότητας. Ο Ρα, που είναι δυναμικός και παράγει φως,  και ο Όσιρις, που είναι στατικός και τον περικυκλώνει το σκοτάδι, ενώνονται σε μία θεότητα κάθε νύχτα. Οι ομάδες των τριών σχετίζονται με την πληθωρικότητα στην αρχαία αιγυπτιακή σκέψη, και οι ομάδες των τεσσάρων σημαίνει πληρότητα. Οι ηγεμόνες του Νέου Βασιλείου προωθούσαν τη σημαντικότητα μας συγκεκριμένης τριάδας πάνω από όλους: του Άμμωνα, του Ρα και του Πτα. Αυτές οι θεότητες αντιπροσώπευαν την πληθωρικότητα όλων των θεών, όπως και των λατρευτικών κέντρων των ίδιων (Θήβες, Ηλιούπολις, και Μέμφις), καθώς και πολλές τριπλές ομάδες εννοιών στην αιγυπτιακή θρησκευτική σκέψη. Κάποιες φορές ο Σετ, ο προστάτης θεός των βασιλέων της  Δέκατης ένατης Δυναστείας και ενσάρκωση της αταξίας του κόσμου, προσθέτονταν σε αυτή την ομάδα, που τόνιζε μία συνεκτική αντίληψη του πάνθεου. 
Το εννιά, το γινόμενο του τρία επί τρία, αντιπροσώπευε το πλήθος, έτσι οι Αιγύπτιοι αποκαλούσαν πολλές μεγάλες ομάδες "εννεάδες", ακόμα κι αν είχαν παραπάνω από εννιά μέλη. Η πιο σημαντική εννεάδα ήταν αυτή της Εννεάδα της Ηλιουπόλεως, μια εκτενή οικογένεια θεοτήτων που κατάγονται από δημιουργό θεό Ατούμ, η οποία περιλαμβάνει πολλούς σημαντικούς θεούς. Ο όρος «εννεάδα» επεκτεινόταν συχνά περιλαμβάνοντας όλες τις θεότητες της Αιγύπτου. 
Αυτή το θείο σύνολο είχε μια ασαφή και μεταβαλλόμενη ιεραρχία. Θεοί με ευρύτερη επιρροή στον κόσμο ή μυθολογικά παλιότεροι από άλλους είχαν υψηλότερη θέση. Στην κορυφή βρισκόταν ο βασιλιάς των θεών, που συνήθως ταυτιζόταν με το δημιουργό θεό. Σε διαφορετικές περιόδους της αιγυπτιακής ιστορίας αυτή τη θέση κατείχαν διάφοροι θεοί. Ο Ώρος ήταν ο πιο σημαντικός θεός της πρώιμης Δυναστικής Περιόδου, ενώ ο Ρα ανήρθε σε σημαντικότητα κατά το Παλαιό Βασίλειο. Ο Άμμωνας ήταν ο μεγαλύτερος θεός κατά το Νέο Βασίλειο και κατά την Πτολεμαϊκή και Ρωμαϊκή περίοδο, ενώ η Ίσις ήταν η θεία βασίλισσα και θεά δημιουργός. Οι νέοι ισχυρότεροι θεοί συχνά υιοθετούσαν χαρακτηριστικά των προκατόχων τους. Η Ίσις απορρόφησε τα χαρακτηριστικά πολλών άλλων θεοτήτων κατά την περίοδο της ανόδου της ως σημαντικότερης θεάς, και όταν ο Άμμωνας έγινε ο ηγεμόνας του πάνθεου, ενώθηκε με το Ρα, τον παραδοσιακό βασιλιά των θεών, για να γίνει μία ηλιακή θεότητα, ο Άμμων-Ρα.

Εκφάνσεις και συνδυασμοί

Πιστευόταν ότι οι θεοί μπορούσαν να εκδηλωθούν με πολλές μορφές. Οι Αιγύπτιοι είχαν μια σύνθετη αντίληψη για την ψυχή, σύμφωνα με την οποία αυτή αποτελούνταν από πολλά μέρη. Τα πνεύματα των θεών αποτελούνταν από πολλά από τα ίδια αυτά στοιχεία. Το μπα ήταν το μέρος της ανθρώπινης ή θεϊκής ψυχής που επηρέαζε τον κόσμο γύρω του. Κάθε ορατή εκδήλωση της δύναμης ενός θεού μπορούσε να αποκαλεστεί το μπα του. Έτσι, ο ήλιος αποκαλούνταν το μπα του Ρα.  Μια αναπαράσταση μιας θεότητας θεωρούνταν ένα κα, ένα άλλο στοιχείο της ψυχής, η οποία αναπαράσταση δρούσε ως δοχείο για να κατοικίσει το μπα της θεότητας. Οι λατρευτικές εικόνες των θεών που ήταν στο επίκεντρο των τελετουργικών των ναών, καθώς και τα ιερά ζώα που αντιπροσώπευαν συγκεκριμένες θεότητες, πιστευόταν ότι φιλοξενούσαν το θείο μπα. Στους θεούς μπορούσαν να αποδοθούν πολλά μπα και κα, στα οποία κάποιες φορές δίνονταν ονόματα που αντιπροσώπευαν τις διαφορετικές πτυχές της φύσης των θεών. Κάθε τι που υπήρχε λεγόταν ότι ήταν ένα από τα κα του Ατούμ, του δημιουργού θεού, που αρχικά περιείχε όλα τα πράγματα μέσα του, και μια θεότητα μπορούσε να αποκαλείται το μπα μιας άλλης, που σημαίνει ότι η πρώτη ήταν η εκδήλωση της δύναμης της δεύτερης. Τα θεϊκά μέρη του σώματος μπορούσαν επίσης να λειτουργήσουν ως ξεχωριστές θεότητες, όπως το Μάτι του Ρα και το Χέρι του Ατούμ, τα οποία και τα δύο προσωποποιούσαν θεές. Οι θεοί ήταν τόσο γεμάτοι από ζωτική δύναμη που ακόμα και τα σωματικά τους υγρά μπορούσαν να μεταμορφωθούν σε ζωντανά όντα. Η ανθρωπότητα σύμφωνα με κάποιους μύθους λεγόταν ότι δημιουργήθηκε από τα δάκρυα του δημιουργού θεού, ενώ οι άλλοι θεοί από τον ιδρώτα του. 
Θεοί που είχαν πανεθνική σημαντικότητα είχαν τοπικές «μορφές» σε θεότητες, που κάποιες φορές απορροφούσαν τα χαρακτηριστικά παλιότερων τοπικών θεών. Ο Ώρος είχε πολλές τέτοιες μορφές σχετισμένες με συγκεκριμένα μέρη, όπως ο Ώρος-Νεκχέν, ο Ώρος-Μπουχέν, και ο Ώρος-Εντφού. Τέτοιες τοπικές εκφάνσεις μπορούσαν να αντιμετωπιστούν σχεδόν σαν ξεχωριστές οντότητες. Κατά το Νέο Βασίλειο, ένας άνθρωπος κατηγορήθηκε από ένα μαντείο του Άμμωνα-Ρα-Κχεντί ότι έκλεβε ρούχα. Συμβουλεύτηκε δύο άλλα τοπικά μαντεία του Άμμωνα με την ελπίδα διαφορετικής κρίσης. Οι εκφάνσεις των θεών διέφεραν επίσης ανάλογα των ρόλων τους. Ο Ώρος μπορούσε να είναι ένας ισχυρός ουράνιος θεός, ή ένα ευάλωτο παιδί, και αυτές οι μορφές κάποιες φορές λογιζόταν ως ξεχωριστές θεότητες. 
Οι θεοί συνδυάζονταν μεταξύ τους τόσο εύκολα όσο διαχωρίζονταν. Ένας θεός μπορούσε να αποκαλούνταν το μπα ενός άλλου, ή δύο ή περισσότεροι θεοί μπορούσαν να ενωθούν σε ένα θεό με συνδυαστικό όνομα και εικονογραφία. Τοπικοί θεοί συνδέονταν με μεγαλύτερους, όπως και συνδυάζονταν θεότητες με παρόμοιες λειτουργίες. Ο Ρα συνδέθηκε με τη τοπική θεότητα Σομπέκ για να σχηματίσει τον Σομπέκ-Ρα, με τον Άμμωνα για να σχηματίσει τον Άμμων-Ρα, με ηλιακή έκφανση του Ώρου για να σχηματίσει το Ρα-Χοράκτι, και με αρκετές ηλιακές θεότητες για να γίνει Χορεμακχέτ-Κεπρί-Ρα-Ατούμ.  Σπάνια, ακόμα και θεότητες με διαφορετικό φύλο ενώνονταν για σχηματίσουν θεότητες όπως ο Όσιρις-Νίηθ και Μουτ-Μιν. Ο συνδυασμός αυτός θεοτήτων ονομάζεται συγκρητισμός. Αντίθετα από άλλες περιπτώσεις που χρησιμοποιείται αυτός ο όρος, η αιγυπτιακή πρακτική δεν είχε σκοπό να συγχωνεύσει αντίθετα συστήματα πεποιθήσεων, αν και ξένες θεότητες μπορούσαν συσχετιστούν με ντόπιες. Αντίθετα, ο συγκρητισμός στις αιγυπτιακές θρησκευτικές πεποιθήσεις αναγνώριζε και αντιπροσώπευε την αλληλοεπικάλυψη των ρόλων των θεών και επέκτεινε την σφαίρα επιρροής για τον καθένα από αυτούς. Ένας θεός που συμμετείχε σε έναν συνδυασμό συνέχιζε να εμφανίζεται και ξεχωριστά όπως και επίσης να σχηματίζει συνδυασμούς και με άλλους θεούς. Αλλά κάποιες φορές, στενά συνδεδεμένες θεότητες συγχωνεύονταν. Ο Ώρος απορρόφησε πολλούς γερακόμορφους θεούς από διάφορες περιοχές, όπως ο Κχεντί-Ιρτί και Κχεντί-Κνετί, που έγιναν κάτι περισσότερο από απλές τοπικές εκφάνσεις του. Η Αθώρ είχε απορροφήσει την παρόμοια θεά-αγελάδα Μπατ, ενώ ένας πρώιμος νεκρικός θεός, ο Κχεντί-Αμεντιού είχε αντικατασταθεί από τον Όσιρι και τον Άνουβι.

Ενότητα του θείου στην παραδοσιακή θρησκεία

Οι μελετητές έχουν μακροχρόνια διαφωνία για το αν η παραδοσιακή αιγυπτιακή θρησκεία είχε στη βάση της την ιδέα ότι η πολλού θεοί ήταν, σε ένα βαθύτερο επίπεδο, συνενωμένοι. Οι λόγοι για αυτή τη διαμάχη περιλαμβάνουν την πρακτική του συγκρητισμού, που μπορεί να υπονοεί ότι όλοι οι ξεχωριστοί θεοί μπορούν τελικά να συγχωνευτούν σε έναν, και η τάση που υπάρχει στα αιγυπτιακά κείμενα να πιστώνουν ένα συγκεκριμένο θεό με δυνάμεις που ξεπερνούν όλες των άλλων θεών. Ένα άλλο θέμα διαμάχης είναι η εμφάνιση της λέξης «θεός» στα διδακτικά κείμενα της φαραωνικής παράδοσης, όπου ο όρος δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένη θεότητα ή ομάδα θεοτήτων. Στις αρχές του 20ου αιώνα, για παράδειγμα, ο Γουόλις Μπατζ πίστευε ότι ο κοινός καθημερινός Αιγύπτιος ήταν πολυθεϊστής, αλλά η γνώση της πραγματικής μονοθεϊστικής θρησκείας ήταν προνόμιο της ελίτ, η οποία παρήγαγε και αυτή την διδακτική «λογοτεχνία της σοφίας».  Ο σύγχρονός του James Henry Breasted πίστευε αντίθετα ότι η αιγυπτιακή θρησκεία ήταν πανθεϊστική, με το θεό ήλιο παρών σε όλους τους άλλους θεούς, ενώ ο Hermann Junker υποστήριζε ότι ο αιγυπτιακός πολιτισμός ήταν αρχικά μονοθεϊστικός και έγινε πολυθεϊστικός ση διάρκεια της ιστορίας του. 
Το 1971 ο Έρικ Χόρνουνγκ δημοσίευσε μια μελέτη αντικρούοντας αυτές τις απόψεις. Τονίζει ότι σε κάθε περίοδο πολλές θεότητες, ακόμα και ελάσσονες, περιγράφονταν ως ανώτερες από όλες τις άλλες. Επίσης υποστηρίζει ότι ο αδιευκρίνιστος "θεός" στα λογοτεχνικά κείμενα της σοφίας είναι ένας τεχνικός όρος για όποια θεότητα τυχαίνει να λατρεύει ο αναγνώστης. Αν και οι συνδυασμοί, εκφάνσεις, και εικονογραφίες του κάθε θεού άλλαζαν συνεχώς, περιορίζονταν πάντα σε περιορισμένο αριθμό μορφών, και ποτέ δεν καθίσταντο πλήρως ισότιμα εναλλασσόμενες είτε με ένα μονοθεϊστικό είτε με πολυθεϊστικό τρόπο. Πιστεύει ότι ο όρος που περιγράφει καλύτερα την αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία είναι ο ενοθεϊσμός. Ένα Αιγύπτιος μπορούσε να λατρεύει οποιαδήποτε θεότητα σε κάποια χρονική στιγμή, και να απέδιδε σε εκείνη υπέρτατη δύναμη, χωρίς να αρνείται τους άλλους θεούς ή να τους συγχωνεύει με την θεότητα αυτή. Ο Χορνουνγκ συμπεραίνει ότι οι θεοί ήταν πλήρως ενοποιημένοι μόνο στο μύθο, σε ένα χρόνο πριν τη δημιουργία, μετά από την οποία αναδύθηκε η πλειάδα των θεών από την ενιαία ανυπαρξία. 
Οι θέσεις του Χόρνουνγκ έχουν ασκήσει μεγάλη επιρροή και σε άλλους μελετητές της αιγυπτιακής θρησκείας, αλλά υπάρχουν ακόμα άλλοι που πιστεύουν ότι οι θεοί ήταν κάποιες περιόδους πιο ενοποιημένοι απ’ ό, τι υποστηρίζει στη θεωρία του. Ο  Jan Assmann υποστηρίζει ότι η έννοια της μίας μόνο θεότητας αναπτύχθηκε κατά το Νέο Βασίλειο, αρχίζοντας με την επικέντρωση στον θεό ήλιο  Άμμωνα-Ρα ως αυτόν με τη μεγαλύτερη σημαντικότητα. Κατά την άποψή του, ο Ατενοσμός ήταν μία ακραία εξέλιξη αυτής της τάσης. Εξίσωσε τη μοναδική θεότητα με τον ήλιο και απέρριψε όλους τους άλλους θεούς. Μετά, στον απόηχο της πολεμικής εναντίον του Ατενισμού, οι ιερείς θεολόγοι περιέγραψαν τον οικουμενικό θεό με διαφορετικό τρόπο, που συνυπήρχε με τον παραδοσιακό πολυθεϊσμό. Ο ένας θεός πιστευόταν ότι ήταν πέρα και πάνω από τον κόσμο και όλους τους άλλους θεούς, ενώ την ίδια στιγμή, οι πολλοί θεοί ήταν εκφάνσεις του ενός. Σύμφωνα με τον Assmann, αυτός ο ένας θεός εξισωνόταν ειδικά με τον Άμμωνα, το κυρίαρχο θεό κατά το Νέο Βασίλειο, ενώ για την υπόλοιπη αιγυπτιακή ιστορία ο οικουμενικός θεός μπορούσε να ταυτιστεί με πολλούς διάφορους  θεούς. Ο  James  Allen λέει ότι η συνυπάρχουσες έννοιες του ενός θεού και των πολλών θεών μπορούσε κάλλιστα να ταιριάξει με την "πολλαπλότητα των προσεγγίσεων" στην αιγυπτιακή σκέψη, όσο και με την ενοθεϊστική πρακτική των κοινών καθημερινών πιστών. Οι Αιγύπτιοι μπορεί να αναγνώριζαν την ενότητα του θείου με το να "ταυτίζουν την γενική έννοια για το «θεό» με έναν συγκεκριμένο θεό ανάλογα τη συγκεκριμένη περίσταση.".

Παρουσία στον κόσμο τον ανθρώπων

Αν και οι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι οι θεοί τους ήταν παρόντες στον κόσμο γύρω τους, η επαφή μεταξύ του ανθρώπινου και του θείου βασιλείου ήταν πολύ περιορισμένη σε συγκεκριμένες περιστάσεις. Στην λογοτεχνία, οι θεοί μπορεί να εμφανίζονται στους ανθρώπους με φυσική μορφή, αλλά στην πραγματική ζωή οι Αιγύπτιοι περιορίζονταν σε πιο έμμεσους τρόπους επικοινωνίας. 
Το μπα του θεού λεγόταν ότι έφευγε περιοδικά από το θείο βασίλειο για να κατοικίσει τις εικόνες του θεού. Με το να κατοικήσει σε αυτές τις εικόνες, οι θεοί έφευγαν από την κρυμμένη κατάσταση τους και έπαιρναν φυσική μορφή. Για τους Αιγυπτίους, ένα μέρος ή αντικείμενο που ήταν ḏsr—"ιερό"—ήταν απομονωμένο και εξαγνισμένο τελετουργικά, και έτσι κατάλληλο για να το κατοικήσει ένας θεός. Τα αγάλματα και ανάγλυφα του ναού, όπως και συγκεκριμένα ιερά ζώα, όπως ο ταύρος Άπις, με αυτών των τρόπο είχαν θέση διαμεσολαβητή για το θείο. Τα όνειρα και οι καταστάσεις ένστασης παρείχαν ένα πολύ διαφορετικό πεδίο για αλληλεπίδραση. Σε αυτές τις καταστάσεις, πιστευόταν ότι οι άνθρωποι μπορούσαν να έρθουν πιο κοντά στους θεούς και κάποιες φορές να λάβουν μηνύματα από εκείνους. Τελικά, σύμφωνα με τις πεποιθήσεις των αρχαίων Αιγυπτίων για τη μεταθανάτια ζωή, οι ψυχές περνούσαν μετά το θάνατο στο θείο βασίλειο. Πίστευαν συνεπώς ότι μετά το θάνατο θα υπήρχαν στο ίδιο επίπεδο με τους θεούς καταλαβαίνοντας πλήρως τη μυστηριώδη φύση τους. 
   
Οι ναοί, όπου τελούνταν οι επίσημες τελετουργίες του κράτους, ήταν γεμάτοι με εικονογραφίες των θεών. Η πιο σημαντική από αυτές ήταν το λατρευτικό άγαλμα του θεού στο άδυτοι του ναού. Τα αγάλματα αυτά ήταν συνήθως μικρότερα από το φυσικό μέγεθος και φτιαγμένα από τα ίδια πολύτιμα υλικά από τα οποία λεγόταν ότι ήταν τα σώματα των θεών. Πολλοί ναοί είχαν αρκετά ιερά, όπου το καθένα είχε το λατρευτικό άγαλμα του κάθε θεού από μια ομάδα θεών, όπως για παράδειγμα μια οικογενειακής τριάδας.  Ο κύριος θεός μιας πόλης θεωρούνταν ο Κύριος της πόλης, που είχε στη δούλεψή του πολλούς από τους κατοίκους της ως υπηρέτες στο θείο οίκο, δηλαδή στο ναό της πόλης. Οι θεοί που κατοικούσαν στους ναούς της Αιγύπτου αντιπροσώπευαν ολόκληρο το πάνθεον. Πολλές όμως θεότητες —συμπεριλαμβανομένων και κάποιων πολύ σημαντικών όπως και κάποιων μικρότερων ή και εχθρικών— δεν είχαν ποτέ δικούς τους ναούς, αν και κάποιοι αντιπροσωπεύονταν στους ναούς άλλων θεών. 
Για την απομόνωση της ιερής δύναμης στο άδυτο από μιάσματα του εξωτερικού χώρο, οι Αιγύπτιοι απομόνωναν τα άδυτα των ναών και περιόριζαν αυστηρότατα την πρόσβαση σε αυτά. Έτσι, όλοι εκτός από το βασιλιά και τους αρχιερείς δεν είχαν επαφή με τα λατρευτικά αγάλματα. Η μόνη εξαίρεση ήταν κατά τις λατρευτικές λιτανείες κατά τη διάρκεια εορτών, όπου το άγαλμα μεταφερόταν εκτός ναού αλλά και πάλι κλεισμένο σε φορητό σκήνωμα. Ο λαός είχε λιγότερο άμεσους τρόπους αλληλεπίδρασης: τα μέρη των ναών στα οποία είχαν πρόσβαση όλοι, είχαν συχνά μικρά μέρη για προσευχή, από θύρες μέχρι ιερά, κοντά στο πίσω μέρος του κτιρίου του ναού. Οι τοπικές κοινότητες επίσης έχτιζαν και διαχειρίζονταν μικρά ιερά / βωμούς, ενώ κάποιες οικογένειες είχαν τέτοια μικρά  ιερά μέσα στα σπίτια τους. Παρά το κενό που χώριζε την ανθρωπότητα από το θείο, οι Αιγύπτιοι είχαν γύρω τους δυνατότητες για να προσεγγίσουν τους θεούς τους.

Παρέμβαση στις ζωές των ανθρώπων

Οι θεοί των Αιγυπτίων είχαν ανάμειξη στις ανθρώπινες ζωές όπως και την ευρύτερη τάξη της φύσης. Η θεϊκή αυτή επιρροή ίσχυε για την Αίγυπτο, καθώς οι ξένοι και γενικά ο κόσμος πέρα από την Αίγυπτο ήταν εκτός της θείας τάξης. Στο Νέο Βασίλειο, όταν και άλλα έθνη ήταν υπό τον αιγυπτιακό έλεγχο, οι ξένοι λέγονταν ότι ήταν υπό την ευμενή ηγεμονία του θεού ήλιου, με τον ίδιο τρόπο όπως ήταν οι Αιγύπτιοι. 
Ο Θωθ, ως ο φύλακας του χρόνου, λεγόταν ότι κατένειμε τη διάρκεια της ζωής και στους ανθρώπους και στους θεούς. Και άλλοι θεοί λεγόταν επίσης ότι κυβερνούσαν τη διάρκεια της ζωής των ανθρώπων, όπως η Μεσκνέτ και η Ρενενουτέτ, οι οποίες και οι δύο ήταν προστάτιδες του τοκετού, όπως και η Σάι, που ήταν η προσωποποίηση του πεπρωμένου. Έτσι ο χρόνος και ο τρόπος του θανάτου είχε την κύρια σημασία στην έννοια του πεπρωμένου, αν και σε κάποιο βαθμό οι θεότητες αυτές κυβερνούσαν και άλλα γεγονότα στη ζωή ενός ατόμου. Πολλά κείμενα αναφέρονται στις επιρροές ή εμπνεύσεις των ανθρώπινων αποφάσεων, μέσω της καρδιάς του ατόμου —η οποία πιστευόταν ότι ήταν η έδρα της ευφυΐας και του συναισθήματος. Οι θεότητες επίσης πιστεύονταν ότι έδιναν εντολές, καθοδηγώντας το βασιλιά να κυβερνήσει το βασίλειό του και να διαχειριστεί τους ναούς τους. Τα αιγυπτιακά κείμενα σπάνια αναφέρουν άμεσες εντολές προς ιδιώτες, και οι εντολές αυτές ποτές δεν εξελίχθηκαν σε σύνολο θείων επιβαλλόμενων ηθικών κανόνων. Η ηθικότητα στην αρχαία Αίγυπτο βασιζόταν στην έννοια της μάατ, η οποία, όταν εφαρμοζόταν στην ανθρώπινη κοινωνία, σήμαινε ότι όλοι έπρεπε να ζούνε με εύτακτο τρόπο που δεν παρενέβαινε στην ευημερία των άλλων ανθρώπων. Καθώς οι θεότητες ήταν οι τηρητές της μάατ, η ηθικότητα ήταν συνδεδεμένη μαζί τους. για παράδειγμα, οι θεοί έκριναν την ηθικότητα των θνητών μετά το θάνατο τους, και μέχρι το Νέο Βασίλειο, μια κρίση ότι ήταν αθώοι από αμαρτίες ήταν απαραίτητη για την αποδοχή στη μεταθανάτια ζωή. Γενικά, όμως, η ηθική βασιζόταν σε πρακτικούς τρόπους τήρησης της μάατ στην καθημερινή ζωή, παρά με αυστηρούς κανόνες που είχαν θέσει οι θεοί. 
     
Οι άνθρωποι είχαν την ελεύθερη βούληση να αγνοήσουν τη θεϊκή καθοδήγηση και τη συμπεριφορά που απαιτούσε η μάατ, αλλά έτσι μπορούσαν να επιφέρουν σε αυτούς τη θεία τιμωρία. Μια θεότητα επέβαλε την τιμωρία αυτή χρησιμοποιώντας το μπα της, τη δύναμη με την οποία εκδηλωνόταν η δύναμη της θεότητας στον ανθρώπινο κόσμο. Οι φυσικές καταστροφές και οι ανθρώπινες αρρώστιες λεγόταν ότι ήταν το έργο θυμωμένων θεϊκών μπα. Αντίστοιχα, οι θεοί μπορούσαν να θεραπεύσουν τις αρρώστιες των ενάρετων ανθρώπων ή ακόμα και να μεγαλώσουν τη διάρκεια της ζωής τους. Και οι δύο αυτές μορφές παρέμβασης τελικά αντιπροσωπεύτηκαν από θεότητες: ο Σεντ, που εμφανίστηκε κατά το Νέο Βασίλειο αντιπροσώπευε τη θεία σωτηρία από το κακό, και ο Πέτμε, μια αποτραπαϊκή θεότητα της τελευταίας περιόδου της αρχαίας αιγυπτιακής ιστορίας, πιστευόταν ότι ήταν ο εκδικητής της αδικίας. 
Τα αιγυπτιακά κείμενα περιέχουν διαφορετικές απόψεις για το αν οι θεοί είναι υπεύθυνοι για το όταν οι άνθρωποι υποφέρουν άδικα. Η δυστυχία συχνά θεωρούταν παράγωγο του ισφέτ, η κοσμική αταξία που ήταν η αντίθετη έννοια της μάατ, και έτσι οι θεοί δεν ήταν υπεύθυνοι για την πρόκληση άσχημων γεγονότων. Κάποιες θεότητες που είχαν πιο κοντινή σχέση με το ισφέτ, όπως ο Σετ, μπορούσαν να κατηγορηθούν για την αταξία που επικρατούσε στον κόσμο χωρίς να ενοχοποιηθούν οι άλλου θεοί. Κάποια γραπτά κατηγορούν τους θεούς για πρόκληση ανθρώπινης δυστυχίας, ενώ άλλα αναπτύσσουν θεοδικίες προς υπεράσπιση των θεών. Στις αρχές του Μέσου Βασιλείου, αρκετά κείμενα συνέδεσαν το θέμα του κακού στον κόσμο με ένα μύθο κατά τον οποίο ο δημιουργός θεός πολεμάει εναντίον μιας ανθρώπινης εξέγερσης εναντίον του, και μετά αποσύρεται από τη γη. Εξαιτίας αυτής της ανυπακοής, ο δημιουργός είναι απόμακρος τη δημιουργία του, επιτρέποντας την ύπαρξη του πόνου και των βασάνων. Γραπτά του Νέου Βασιλείου δεν αμφισβητούν την δίκαια δύση των θεών τόσο πολύ όσο εκείνα του Μέσου Βασιλείου. Τονίζουν τις άμεσες και προσωπικές ανθρώπινες σχέσεις με τις θεότητες, και τη δύναμη των θεών να παρεμβαίνουν στις ανθρώπινες υποθέσεις. Οι άνθρωποι σε αυτή την εποχή εναποθέτουν την πίστη τους σε συγκεκριμένους θεούς στους οποίους ήλπιζαν ότι θα τους βοηθήσουν και θα τους προστατέψουν στη ζωή τους. Ως αποτέλεσμα, οι τήρηση των ιδεών της μάατ έγινε λιγότερο σημαντική από το να κερδίσει κανείς την εύνοια των θεών ως τρόπο για την εξασφάλιση μια καλής ζωής. Ακόμα και οι φαραώ φέρονταν ως εξαρτώμενοι από τη θεϊκή βοήθεια, και μετά το τέλος του Νέου Βασιλείου, η διακυβέρνηση άρχισε σταδιακά να επηρεάζεται όλο και πιο πολύ από την μεταφορά από τα μαντεία της θέλησης των θεών.