Μανδαρίνος (πτηνό)

Ονοματολογία

Η λατινική επιστημονική ονομασία του γένους Aix είναι απ’ ευθείας δάνεια της αρχαίας ελληνικής αιξ. Ωστόσο, δεν έχει την σημασία -τουλάχιστον σε πρώτο επίπεδο- της  λέξης αίγα «κατσίκα», αλλά αποτελεί ανεξάρτητη λέξη με δική της σημασία, η οποία αναφέρεται στον Αριστοτέλη.  Προφανώς, ο ονοματήσας το taxon -Boie, 1828- έλαβε υπ’ όψιν την συγκεκριμένη αναφορά του μεγάλου φιλοσόφου, ωστόσο άγνωστο παραμένει εάν το συγκεκριμένο πτηνό ήταν γνωστό στην αρχαία Ελλάδα, ή πρόκειται για κάποιο άλλο -παρεμφερές- είδος. 
Η λατινική επιστημονική ονομασία του είδους galericulata προέρχεται από την επίσης λατινική gălērĭcŭlum «φενάκη, περούκα», με σαφή αναφορά προς τα χαρακτηριστικά φτερά του κεφαλιού του πτηνού, τα οποία ειδωμένα ως σύνολο, σχηματίζουν ένα είδος «κράνους» (gălērus).
Η αγγλική (Mandarin duck) και η ελληνική ονομασία του πτηνού -απ’ ευθείας απόδοση της αγγλικής-, παραπέμπουν σε μία από τις κύριες χώρες καταγωγής του είδους, την Κίνα, και τους εκεί πολιτικούς και στρατιωτικούς λειτουργούς της, τους μανδαρίνους, όπως τους είχαν αποκαλέσει οι Ευρωπαίοι αποικιοκράτες.

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά, το 1758, από τον Λινναίο, στο έργο του Systema Naturae, στην Κίνα. 
Το γένος ανήκει στην οικογένεια Νησσίδες (Anatidae) των Χηνομόρφων (Anseriformes). Παρόλο που, συνήθως, τοποθετείται στην υποοικογένεια Νησσίνες (Anatinae), εν τούτοις υπάρχουν ερευνητές που θεωρούν ότι ανήκει στην υποοικογένεια Ταδορνίνες (Tadorninae), μαζί με τις βαρβάρες.

Γεωγραφική κατανομή και μεταναστευτική συμπεριφορά

Ο μανδαρίνος είναι μερικώς μεταναστευτικό πτηνό της Α. Ασίας, όπου βρίσκονται τα «πατρογονικά» εδάφη αναπαραγωγής του, όμως λόγω του εντυπωσιακού του παρουσιαστικού έχει εισαχθεί πλέον σε διάφορες χώρες, στις οποίες αποτελεί πλέον επιγενές, εγκατεστημένο είδος.
Η φυσική του εξάπλωση περιλαμβάνει συγκεκριμένες χώρες της Α. Ασίας, την Ιαπωνία, τις Βόρεια και Νότια Κορέα, την Ταϊβάν καθώς και τμήματα της ΝΑ. Ρωσίας και της Α. Κίνας. Από αυτές, μόνον στην Ιαπωνία -στο μεγαλύτερο μέρος της- και στην Ταϊβάν φαίνεται να παραμένει καθ’ όλη την διάρκεια του έτους ως καθιστικό πτηνό. Στην Ρωσία και την Β. Ιαπωνία έρχεται για να φωλιάσει το καλοκαίρι, ενώ ξεχειμωνιάζει στην ΝΑ. Κίνα και στον νότο της Ν. Κορέας. Οι ενδιάμεσες περιοχές χρησιμοποιούνται ως μεταναστευτικές οδοί.
Έχει εισαχθεί στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Αυστρία, το Βέλγιο, την Δανία, την Γαλλία, την Γερμανία, την Ολλανδία, την Ελβετία και την Σλοβενία.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί από την Λευκορωσία, την Ισπανία (Κανάρια), την Ινδία, την Μογγολία, το Χονγκ Κονγκ, την Μιανμάρ, το Νεπάλ, την Ταϊλάνδη και το Βιετνάμ.

Βιότοπος

Τα ενδιαιτήματα που προτιμά ο μανδαρίνος στα εδάφη αναπαραγωγής του είναι είναι οι πυκνές, θαμνώδεις δασικές άκρες των λιμνών σε ολιγοτροφικά ύδατα. Επίσης, συχνάζει στις όθες των ποταμών που διαρρέουν τα δάση της τάιγκα.  Γενικά, προτιμά τις περιοχές με χαμηλό υψόμετρο, αλλά μπορεί να αναπαραχθεί σε κοιλάδες μέχρι τα 1.500 μέτρα. Τον χειμώνα, εμφανίζεται επιπρόσθετα σε έλη, πλημμυρισμένα χωράφια, και ανοικτά ποτάμια. Παρόλο που προτιμά τα γλυκά νερά, μπορεί επίσης να διαχειμάζει σε παράκτιες λιμνοθάλασσες και εκβολές ποταμών.
Στις ευρωπαϊκές περιοχές όπου έχει εισαχθεί, ζει σε πιο ανοικτά οικοσυστήματα από ό, τι στα πατρογονικά του εδάφη, γύρω από όχθες λιμνών, πλημμυρισμένα λιβάδια, καθώς και σε καλλιεργούμενες εκτάσεις με παρακείμενα δάση.

Τροφή

Οι μανδαρίνοι, όπως άλλες πολλές πάπιες, είναι  παμφγα πτηνά και αναζητούν την τροφή τους με τα πόδια μισοβυθισμένα στο νερό ή -στην πλειονότητα των περιπτώσεων- περπατώντας στην ξηρά. Τρώνε κυρίως βλαστούς και σπέρματα, κυρίως της οξιάς, αλλά και ζωική ύλη, όπως σαλιγκάρια, έντομα και μικρά ψάρια. Η διατροφή τους αλλάζει ανάλογα με την εποχή. Το φθινόπωρο και τον χειμώνα, συνήθως τρώνε βελανίδια και κόκκους δημητριακών. Την άνοιξη συνήθως τρώνε έντομα, σαλιγκάρια, ψάρια και υδρόβια φυτά, ενώ το καλοκαίρι τρώνε σκουλήκια, μικρά ψάρια, βατράχια, μαλάκια και μικρά φίδια. Τρέφονται κυρίως κατά την αυγή ή το σούρουπο, ενώ αναπαύονται πάνω στα δέντρα ή στο έδαφος κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Ηθολογία

Στο φυσικό τους περιβάλλον, οι μανδαρίνοι είναι ντροπαλά, διακριτικά και σιωπηλά πτηνά και παραμένουν καλά κρυμμένοι στην βλάστηση των παρόχθιων οικοσυστημάτων τους. Πετούν σε ευθεία γραμμή και γρήγορα, αλλά όταν χρειαστεί, κινούνται επιδέξια ανάμεσα στα κλαδιά των δένδρων. Μπορούν και σκαρφαλώνουν στους κορμούς, χρησιμοποιώντας τα νύχια των ποδιών τους. Θεωρούνται αρκετά ανθεκτικά πτηνά στις χαμηλές θερμοκρασίες.

Αναπαραγωγή

Στην φύση, οι μανδαρίνοι αναπαράγονται σε πυκνά δασωμένες περιοχές κοντά σε ρηχές λίμνες, βάλτους και λίμνες. Εκτός από τα πολύχρωμα φτερά του αρσενικού, οι μανδαρίνοι έχουν ένα περίτεχνο τελετουργικό ερωτοτροπίας, με σφυρίγματα, ανόρθωση του λοφίου και  των ιστίων, κινήσεις του κεφαλιού και καλλωπισμό του πτερώματος (preening).
Φωλιάζουν σε βαθιές κοιλότητες στα δέντρα -σπανιότερα σε διχάλες- κοντά στο νερό και, σε ύψος που ποικίλλει από 3-15 μέτρα από το έδαφος. Δεν υπάρχει κάποιο ιδιαίτερο υλικό επίστρωσης, εκτός από ελάχιστα πούπουλα ή μικρά φτερά.
Η ωοτοκία επιτελείται άπαξ, αλλά μπορεί να αναπληρωθεί σε περίπτωση απώλειας. Αποτελείται από 9-12 αβγά, διαστάσεων 48,8 Χ 36,3 χιλιοστών και βάρους 41 γραμμαρίων, εκ των οποίων ποσοστό 9% είναι κέλυφος, που εναποτίθενται τον Απρίλιο ή τον Μάιο. Παρά το γεγονός ότι το αρσενικό μπορεί να υπερασπιστεί το επωάζον θηλυκό και τα αβγά στην φωλιά, ο ίδιος δεν ασχολείται με την επώαση, ενώ μπορεί να εγκαταλείψει την φωλιά πριν την εκκόλαψη. Η επώαση διαρκεί 28-30 ημέρες.
Οι νεοσσοί είναι φωλεόφυγοι και καθοδηγούνται αμέσως από το θηλυκό στο νερό, που τους επιτηρεί στενά. Πτερώνονται σε 40-45 ημέρες, περίπου.

Απειλές

Οι θηρευτές των μανδαρίνων ποικίλλουν ανάλογα, μεταξύ των διαφόρων τμημάτων του εύρους κατανομής τους. Βιζόν, νυκτερεύτες, βίδρες, κουνάβια, μπούφοι, και νερόφιδα είναι όλα τους, δυνητικοί θηρευτές των πτηνών. Όμως, η μεγαλύτερη απειλή είναι η απώλεια των ενδιαιτημάτων του είδους, λόγω υλοτομίας. Η λαθροθηρία αποτελεί, επίσης, απειλή για την πάπια αν και, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, η μακρινή απόσταση πυροβολισμού δείχνει ότι οι κυνηγοί δεν αναγνώρισαν το θήραμα. Άλλωστε, τις περισσότερες φορές, το εντυπωσιακής εμφάνισης πτηνό προτιμάται να συλληφθεί ζωντανο και να πωληθεί στο παραεμπόριο.

Κατάσταση πληθυσμού

Κάποτε, ο μανδαρίνος υπήρξε διαδεδομένος σε ολόκληρη την Α. Ασία, αλλά το μεγάλης κλίμακας εμπόριο και η καταστροφή των δασικών του ενδιαιτημάτων, είχαν ως αποτέλεσμα την σημαντική μείωση των πληθυσμών στην Α. Ρωσία και στην Κίνα σε, κάτω από 1.000 ζεύγη σε κάθε χώρα. Μόνον η Ιαπωνία, θεωρείται ότι εξακολουθεί να φιλοξενεί περίπου 5.000 ζευγάρια από αυτό το εντυπωσιακό πτηνό.
Ανέκαθεν, πολλά άτομα διέφευγαν από την αιχμαλωσία και, στον 20ο αιώνα, μεγάλος αριθμός μανδαρίνων άρχισε να αναπαράγεται στο Ηνωμένο Βασίλειο και μικρότεροι αριθμοί στην Ιρλανδία. Υπάρχουν σήμερα περίπου 7.000 άτομα στη Βρετανία, καθώς και αλλού στην ευρωπαϊκή ήπειρο, με μεγαλύτερη συγκέντρωση στην περιοχή του Βερολίνου. Μεμονωμένoi πληθυσμοί βρίσκονται στις Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικά στην κομητεία Σονόμα της Καλιφόρνια.
Παρά το γεγονός ότι η τάση του πληθυσμού φαίνεται να είναι καθοδική, η μείωση αυτή δεν θεωρείται ικανή για να προσεγγίσει τα κατώτατα όρια για τα Ευάλωτα (Vulnerable) είδη, βάσει του κριτηρίου τάσης του πληθυσμού (> 30% μείωση πάνω από δέκα χρόνια ή τρεις γενεές). Ως εκ τούτου, το είδος αξιολογείται προς το παρόν ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN.

Κουλτούρα

Οι μανδαρίνοι αποκαλούνται από τους Κινέζους ως yuan-yang, αρσενικό και θηλυκό, αντίστοιχα. Στην παραδοσιακή κινεζική κουλτούρα, οι πάπιες αυτές πιστεύεται ότι ζευγαρώνουν δια βίου, σε αντίθεση με άλλα είδη παπιών. Ως εκ τούτου, θεωρούνται ως σύμβολο συζυγικής αγάπης και πίστης, και συχνά εμφανίζονται στην κινεζική τέχνη. Γι’ αυτό, άλλωστε, χρησιμοποιούνται ως σύμβολο στους κινεζικούς γάμους, επειδή ευνοούν την ευδαιμονία και την πιστότητα. Ωστόσο, επειδή το αρσενικό και το θηλυκό είναι τόσο ανόμοια στο παρουσιαστικό τους, στην Καντώνα συνηθίζουν να αποκαλούνται «παράξενο ζευγάρι» ή «αταίριαστο ζευγάρι».
Αλλά και για τους Κορεάτες, οι μανδαρίνοι αντιπροσωπεύουν την ειρήνη, την πίστη, και την άφθονη παραγωγή σε απογόνους. Παρόμοια με τους Κινέζους, πιστεύουν ότι αυτές οι πάπιες ζευγαρώνουν για μια ζωή. Για τους λόγους αυτούς, ζεύγη μανδαρίνων προσφέρονται συχνά ως δώρα γάμου στους νεόνυμφους.