Κορυφή Αφέντης Χριστός Δίκτη

Ιστορία

Περί τα τέλη Μαΐου 1867, κατά τη δεύτερη φάση της Κρητικής επανάστασης 1866-1869 (ή Μεγάλης), ο Ρεσίτ πασά με 15.000 άνδρες και τη βοήθεια γνώστη του τόπου, ακολούθησε τη Γερακιανή λαγκάδα όπου διέλυσε το 100μελές σώμα υπό τον Εμμανουήλ Χατζάκη και από την κορυφή του Αφέντη επιχείρησε να εισβάλει στο οροπέδιο Λασιθίου, "το κρηφύγετο και σιτοβολώνα των εξεγερθέντων". Οι τελευταίοι με δύναμη 3-3.500 υπό τον Μιχαήλ Κόρακα, γενικό επαναστατικό αρχηγό ανατολικών επαρχιών, τον απώθησαν εκ νέου στο βουνό παρότι είχαν αρχικά παραπλανηθεί εξαιτίας κινήσεων αντιπερισπασμού στα τέσσερα γνωστά περάσματα εισόδου. Την επομένη, μέσω κάποιων από αυτά διπλασιάστηκε το τουρκικό στράτευμα, για να ακολουθήσει 10ήμερο μαχών, οπισθοχώρηση των Κρητών και λεηλασία με ολοκληρωτική καταστροφή των χωριών και των καλλιεργειών του οροπεδίου, για δεύτερη φορά σε 44 χρόνια και την επανάσταση 1821-1830 (από τους Αιγύπτιους και Αλβανούς του Χασάν πασά, με αποκορύφωμα το δράμα της Μιλάτου).
Όπως ο Ψηλορείτης και τα Λευκά Όρη, επί γερμανικής Κατοχής ο Αφέντης "ήταν «Ελεύθερη Ελλάδα», όπως τα χαρακτήριζαν τότε". Στην ευρύτερη περιοχή ενεργοποιήθηκε η αντιστασιακή ομάδα του Αδαμάντιου Κρασανάκη (Κρασαναδάμη) και των αδελφών του,  η οποία στην έναρξη του 1943 ανέλαβε κοινή δράση με εκείνη από τα νότια του νομού Ηρακλείου και επικεφαλής τον Εμμανουήλ Μπαντουβά (Μπαντουβομανώλη),  γνωστό και κατά την περίοδο του Εμφυλίου.

Η εκκλησία στην κορυφή

Ο μικρού μεγέθους ιερός ναός έχει αφιερωθεί στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος, οπότε την 6η Αυγούστου συρρέουν για τον εορτασμό του προσκυνητές από την επαρχία Βιάννου, την πόλη του Ηρακλείου, το Οροπέδιο και το νομό Λασιθίου. Στη δεδομένη θέση υπήρχε σπήλαιο με βαθμωτή κάθοδο στη δυτική του όψη, το οποίο η μυθολογική παράδοση θέλει –παρότι μικρό– ως κατοικία του αρχηγού των Σαραντάπηχων της αρχαίας Κρήτης. Ενδεχομένως και σύμφωνα με τη μινωική πρακτική στο υψηλότερο σημείο κάθε βουνού, αποτέλεσε τοποθεσία για ιερό κορυφής, όπως μαρτυρούν τα ανάλογης περιόδου πήλινα αγαλματίδια που ανά καιρούς έχουν βρεθεί.
Χριστιανικό εξωκλήσι αναφέρεται σε έγγραφο ήδη του 1343. Στη σημερινή του μορφή διαμορφώθηκε περί το 1992, με ενέργειες του τότε εφημέριου της Ενορίας Αγίου Γεωργίου του Αμιρά Βιάννου π. Εμμανουήλ Στρατάκη και τη σύμφωνη γνώμη του Μητροπολίτη Πέτρας και Χερρονήσου κ. Νεκταρίου (Παπαδάκη). Αρχιτεκτονικά, πρόκειται για μονόχωρο, θολωτό ναΐσκο άνευ τέμπλου, φιλοξενεί δε παλαιά πέτρινη εικόνα του Ιησού. Θρυλείται ότι αυτή, επανειλημμένως την περίοδο των εργασιών μεταφέρθηκε στο ενιαίο χωριό Αμιράς/Άρβη, φερόμενη να "ξαναγύριζε πίσω στη σπηλιά, εκεί που ήθελε να είναι...". Υπέστη κλοπή, με τελικά ανεύρεση μόνο του μισού της περίπου τμήματος.
Προγραμματισμένα από το Μητροπολίτη Νεκτάριο για το 1993, τα επίσημα εγκαίνια της εκκλησίας (θυρανοίξια) δεν έχουν λάβει χώρα προς το παρόν.

Ορειβασία

Η ανάβαση του βουνού είναι δυνατή αποκλειστικά με πεζοπορία από μονοπάτια σε διάφορες πλευρές του, ενώ αρκετές διαδρομές υπάρχουν προς τον Αφέντη Χριστό. Μία πραγματοποιείται μέσω οροπεδίου του Λιμνακάρου (δρόμος από το αντίστοιχο του Οροπεδίου Λασιθίου, οδηγεί αυτοκίνητο έως υψόμετρο 1.120 μ.) και το σηματοδοτημένο Ευρωπαϊκό μονοπάτι Ε4. Η πορεία για την κορυφή έχει νοτιοδυτική διεύθυνση και διαρκεί άνω των 4 ωρών (με το Ε4 είναι επίσης προσβάσιμο το Σπαθί, η υψηλότερη της Δίκτης). Μικρότερη απόσταση αλλά περισσότερο ανηφορική (βαθμός δυσκολίας 2), παρέχει η διαδρομή αφετηρίας το οροπέδιο Ομαλός (Βιάννου, 1.350 μ.) και διάρκειας 3 ώρες. Εξαιτίας των πολλών δύσβατων σημείων, απαιτείται προσοχή από τους λιγότερο εξοικειωμένους με την ορειβασία.
Για τον ετήσιο εορτασμό, 50 έως 70 άτομα προτιμούν άνοδο από την παραμονή (5 του μήνα) και νυχτερινή διαμονή σε σκηνές, αλλά οι περισσότεροι (400-700) επιλέγουν τις πρώτες πρωινές ώρες και πριν από την έναρξη της Θείας Λειτουργίας.

Οικολογία

Η περιβάλλουσα περιοχή πρόκειται για μία από τις πλέον εύφορες στο νησί και χαρακτηρίζεται οικολογικής σημασίας, ως τόπος διαμονής αρπακτικών πτηνών. Οι μοναδικοί αξιόλογοι όγκοι δασών υφίστανται προς τα νοτιοανατολικά (βασικά την κοιλάδα του χωριού Σελάκανο) και δυτικά (δήμος Βιάννου). Το κυρίαρχο δασικό είδος είναι η τραχεία πεύκη (Pinus brutia, κρητικός πεύκος – μη ελληνικό ενδημικό δέντρο) στην πρώτη περίπτωση και ο πρίνος (Quercus coccifera, πουρνάρι) στη δεύτερη. Κάποια παρουσία στα χαμηλότερα ύψη, εμφανίζει επίσης το θαμνοκυπάρισσο (Juniperus phoenicea, στα κρητικά "κέδρος" – όχι ο γνωστός).

Φυσικό κάλλος

Πέραν του μεγάλου υψομέτρου, η ίδια η επίκαιρη θέση του βουνού προσφέρει δυνατότητα πανοραμικής θέας σε πλήθος σημείων της Κρήτης. Συγκεκριμένα από την κορυφή είναι ορατά: τα Ηράκλειο, Αρκαλοχώρι, πεδιάδα Μεσσαράς και Χερσόνησος, τα οροπέδιο Λασιθίου, Άγιος Νικόλαος και Ιεράπετρα, τα όρη Λευκά και Ψηλορείτης, οι νησίδες Ντία, Χρυσή (Γαϊδουρονήσι) και τέλος τα δύο πελάγη νότια και βόρεια του νησιού, Λιβυκό και Κρητικό.