Λεοπάρδαλη του χιονιού

Ονοματολογία

Για την επιστημονική ονομασία του γένους Panthera «πάνθηρας» υπάρχουν δύο εκδοχές: σύμφωνα με την πρώτη εκδοχή, η λέξη είναι ελληνική και προέρχεται από τον αρχικό αμάρτυρο τύπο πάρθηρ, λόγω της παρετυμολογικής σύνδεσής της με τις λέξεις παν και θηρώ «κυνηγώ».
Σύμφωνα με τη δεύτερη εκδοχή, η λέξη έχει ανατολική προέλευση και συνδέεται με την αρχαία ινδική pundarīka που σήμαινε την «τίγρη».
Ο όρος uncia στην επιστημονική ονομασία του είδους δεν έχει απόλυτα καθορισμένη προέλευση, αν και υπάρχουν δύο εκδοχές: σύμφωνα με την πρώτη εκδοχή, σχετίζεται με την λατινική unguis «νύχι» (πρβλ. αγγλ. ungulate, anchor, and angle) που, με τη σειρά της, προέρχεται από το επίθετο uncus «καμπυλωτός, κυρτός» (curved). Η πρωτο-Γερμανική ρίζα του όρου είναι **-nk-*, «λυγίζω, καμπυλώνω) (Oxford English Dictionary). Ωστόσο, αυτή η εκδοχή, είναι δύσκολο να συσχετιστεί σαφέστερα με το συγκεκριμένο θηλαστικό  
Σύμφωνα με την δεύτερη και, πιθανότερη, εκδοχή ο όρος uncia προέρχονται από την παλαιά (13ος αιώνας) γαλλική λέξη once, που χρησιμοποιήθηκε αρχικά για να περιγράψει τον ευρωπαϊκό λύγκα. Ο όρος once προήλθε από την λέξη lonce, με αφαίρεση του l που, πιθανότατα, αντιπροσώπευε το άρθρο la. Ο όρος, αργότερα, παρέμεινε για να περιγράψει την λεοπάρδαλη του χιονιού.
Η λέξη λεοπάρδαλη, προέρχεται από τα επί μέρους συνθετικά λέων + πάρδαλις. Ο όρος πάρδαλις (βλ. παρακάτω) η οποία έχει πρωτογενή σημασία και σημαίνει «λεοπάρδαλη», ζώο που ήταν ευρύτατα διαδεδομένο και αγαπητό στην αρχαιότητα. Επομένως, οποιαδήποτε επιστημονική ονομασία περιλαμβάνει αυτούσια την λέξη ή κάποια επί μέρους συνθετικά της, έχει τη σημασία της λεοπάρδαλης. Ακόμη και η λέξη «παρδαλός» είναι μεταγενέστερη και σημαίνει «αυτός που έχει στίξεις ή κηλίδες σαν της λεοπάρδαλης».
Ο όρος πάρδαλις είναι παλαιά λόγια ονομασία που χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει την λεοπάρδαλη και προέρχεται από την αρχαία λέξη πόρδαλις. Το Λεξικό Απολλωνίου του Σοφιστού, αναφέρεται με σαφήνεια: πόρδαλις: ο άρσην, η δε θήλεια πάρδαλις. Πρόκειται για δάνεια λέξη που, πιθανόν, έχει ανατολική προέλευση και συνδέεται με την ιρανική Pwrδηκ, την περσική palang και την αρχ. ινδική prdãku-. Ωστόσο το επίθημα -αλις δεν εξηγείται ετυμολογικά. Η λαϊκή ονομασία λεοπάρδαλη του χιονιού, παραπέμπει, σαφώς, στα ορεινά, αλπικά ενδιαιτήματα του θηλαστικού.
Η λεοπάρδαλη του χιονιού απαντάται με πολλές ονομασίες στις χώρες κατανομής της, μερικές από τις οποίες είναι: wāwrīn pṛāng (Παστού: واورين پړانګ), shan (Λαντάκ), irves (Μογγολικά: ирвэс), bars ή barys (Κοζάκικα: барыс), ilbirs (Κιργιζικά: Илбирс), barfānī chītā (Ούρντου: برفانی چیتا), him tendua (Σανσκριτικά: हिम तेन्दुआ).

Ζωτικός χώρος

Στο παρελθόν θεωρείτο ότι, οι λεοπαρδάλεις του χιονιού μετακινούνται και κυνηγούν κατά ζεύγη, αλλά μελέτες σε ζώα εφοδιασμένα με ραδιοκολάρο, έδειξαν ότι είναι μοναχικά, περιπλανώμενα σαρκοφάγα, εκτός από την περίοδο που η μητέρα μετακινείται με τα μικρά της. Στο Νεπάλ, ακόμη και σε εκτάσεις μικρής επιφανείας, κάθε ζώο «απέχει» από το άλλο, τουλάχιστον κατά 2 χλμ. απόσταση, ενώ στην Μογγολία και, για ίδιες επιφάνειες, η απόσταση μεταξύ δύο θηλυκών ατόμων, μπορεί να φθάσει τα 8 χλμ.
Ο ζωτικός χώρος μέσα στον οποίο μετακινείται και αναζητά την τροφή του κάθε άτομο, ποικίλλει αλλά, σε κάθε περίπτωση, είναι πολύ μεγάλος. Μελέτες σε ζώα σημασμένα με ραδιοκολάρο στην Μογγολία έδειξαν, περιοχές περιπλάνησης με έκταση από 14-142 χλμ² αλλά, ίδιες μελέτες με τη χρήση GPS, έδειξαν εκτάσεις 58-1.590 χλμ², επιφάνειες μεγαλύτερες από κάθε αιλουροειδές. Η ταχύτητα κίνησης του ζώου είναι γύρω στα 12 χλμ. την ημέρα, περίπου. Δεδομένης της μεγάλης έκτασης περιπλάνησης, η πυκνότητα των πληθυσμών της λεοπάρδαλης του χιονιού είναι πολύ μικρή. Ακόμη και σε «πυκνοκατοικημένες» θέσεις, όπως στην Κοιλάδα Λανγκού και στην οροσειρά Αναπούρνα, μόνον 5-7 ενήλικες/100 χλμ² καταγράφηκαν να περιπλανιώνται στην περιοχή. Ωστόσο, στις αχανείς εκτάσεις της Κίνας και της Σιβηρίας, η πυκνότητα μπορεί να είναι μόλις 0,5-1 άτομο/100 χλμ².

Επικοινωνία

Εκτός από τα φωνήματα (βλ. Φωνή), οι λεοπαρδάλεις του χιονιού επικοινωνούν μεταξύ τους με «οσφρητικά σημάδια», που περιλαμβάνουν ούρα, κόπρανα και αποξέσεις (scrapes). Οι αποξέσεις, μάλιστα, αποτελούν τον συνηθέστερο τρόπο επικοινωνίας και γίνονται με τα πίσω πόδια, που αφήνουν σημάδια μήκους έως και 20 εκ. Όταν περάσουν πολλά ζώα από την ίδια περιοχή, ιδιαίτερα σε εκτεθειμένα σημεία, οι αποξέσεις επικαλύπτουν η μία την άλλη σχηματίζοντας «δέσμες απόξεσης». Τα σημεία απόξεσης βρίσκονται σε «πολυσύχναστα» περάσματα, όπως αυχένες και βάσεις ορθοπλαγιών και όχθες ποταμών και χειμάρρων.

Φωνή

Οι λεοπαρδάλεις του χιονιού, σε αντίθεση με τους άλλους πάνθηρες, δεν βρυχώνται, κάτι που -παλαιότερα- δεν είχε εξηγηθεί από την διάρθρωση του υοειδούς οστού (βλ. Μορφολογία), αλλά οφείλεται περισσότερο στην μορφολογία του λάρυγγα. Επίσης, δεν πουρπουρίζουν, ωστόσο αρθρώνουν τα περισσότερα από τα άλλα φωνήματα των αιλουροειδών. Και τα δύο φύλα βγάζουν μια χαρακτηριστική φωνή «χαιρετισμού» (prusten greeting), που ακούγεται ιδιαίτερα από το θηλυκό, κατά την εποχή του οίστρου. Επίσης, αρθρώνουν κάποιο είδος «ουρλιαχτού» που ακούγεται πολύ μακριά, ιδιαίτερα κατά τις εσπερινές ώρες.

Αναπαραγωγή

Οι λεοπαρδάλεις του χιονιού ζουν σε άγρια, αφιλόξενα ενδιαιτήματα και, έχουν περιορισμένη περίοδο αναπαραγωγής που χαρακτηρίζεται από το -ασυνήθιστο γα μεγάλα αιλουροειδή- στοιχείο, να έχουν μια καλά καθορισμένη αναπαραγωγική «κορυφή» (peak). Συνήθως ζευγαρώνουν στα τέλη του χειμώνα, περίοδο που χαρακτηρίζεται από αισθητή αύξηση στη σηματοδότηση περασμάτων (βλ. Ηθολογία) και στα φωνήματα. Η περίοδος κύησης διαρκεί 90-100 ημέρες έτσι, ώστε τα μικρά να γεννηθούν μεταξύ Απριλίου και Ιουνίου. Ο οίστρος συνήθως διαρκεί 5-8 ημέρες, και τα αρσενικά δεν έχουν την τάση να αναζητήσουν άλλο σύντροφο μετά το ζευγάρωμα, πιθανώς επειδή η σύντομη περίοδος ζευγαρώματος δεν αφήνει αρκετό υπολειπόμενο χρόνο. Οι λεοπαρδάλεις του χιονιού ζευγαρώνουν με το συνηθισμένο τρόπο των αιλουροειδών, 12 έως 36 φορές την ημέρα.
Το θηλυκό γεννάει 1-5 μικρά (συνήθως 2) σε μια βραχώδη κοιλότητα ή ρωγμή, επενδεδυμένη με γούνα από το κάτω μέρος του σώματός της. Τα κουτάβια γεννιούνται με κλειστούς οφθαλμούς και είναι ανήμπορα, παρόλο που, ήδη, είναι εφοδιασμένα με πυκνή γούνα, και ζυγίζουν 320-567 γρ. Τα μάτια τους ανοίγουν σε 1 εβδομάδα, μπορούν να περπατήσουν στις 5 εβδομάδες και απογαλακτίζονται πλήρως στις10 εβδομάδες. Όταν γεννιούνται, έχουν πλήρη μαύρα στίγματα τα οποία μετατρέπονται σε ροζέτες καθώς μεγαλώνουν και οδεύουν στην εφηβεία.
Τα μικρά αφήνουν το λημέρι τους σε 2-4 μήνες, αλλά παραμένουν κοντά στην μητέρα τους μέχρι να γίνουν ανεξάρτητα, μετά από περίπου 18-22 μήνες. Μόλις ανεξαρτητοποιηθούν, μπορεί να διασκορπισθούν σε ικανές αποστάσεις, διασχίζοντας μεγάλες εκτάσεις σε επίπεδο έδαφος για να αναζητήσουν νέους κυνηγότοπους. Αυτό πιθανόν βοηθά στη μείωση της ενδογαμίας που διαφορετικά θα ήταν διαδεδομένη στο, σχετικά, απομονωμένα ενδιαιτήματά τους. 
Οι λεοπαρδάλεις του χιονιού ωριμάζουν σεξουαλικά σε ηλικία 2-3 ετών και, υπό φυσιολογικές συνθήκες ζουν 15-18 χρόνια, αν και σε αιχμαλωσία μπορούν να φθάσουν και τα 21 χρόνια ζωής.

Σύγκρουση με τους ντόπιους κατοίκους

Τα ενδιαιτήματα της λεοπάρδαλης του χιονιού υφίστανται εκτεταμένη γεωργοκτηνοτροφική χρήση, τόσο εντός όσο και εκτός των προστατευόμενων περιοχών. Η σύγκρουση με τις τοπικές κοινότητες για το ζωικό κεφάλαιο που λεηλατείται είναι αναπόφευκτη και αποτελεί από τις πιο σημαντικές απειλές για το είδος. Η χαμηλή πυκνότητα στους πληθυσμούς άγριων οπληφόρων θηλαστικών, λόγω της σχετικά χαμηλής πρωτογενούς παραγωγικότητας, επιδεινώνεται περαιτέρω από την μείωση λόγω του κυνηγιού για το κρέας και τον ανταγωνισμό με την κτηνοτροφία. Έτσι, δημιουργείται φαύλος κύκλος δεδομένου ότι, επειδή οι λεοπαρδάλεις δεν βρίσκουν τροφή, επιτίθενται στα κατοικίδια ζώα.
Οι λεοπαρδάλεις του χιονιού είναι ικανές να σκοτώσουν όλα τα κατοικίδια ζώα, εκτός, ίσως, από τα ενήλικα αρσενικά γιακ. Παρά το γεγονός ότι οι κτηνοτρόφοι λαμβάνουν μέτρα για να μειώσουν τον κίνδυνο μιας επίθεσης, τα κατοικίδια ζώα αποτελούν άφθονη και «εύκολη» λεία για το σαρκοφάγο, που μπορεί να καλύψει μέχρι και 58% της διατροφής του σε ορισμένους τομείς. Η σχετική αφθονία αυτών των ζώων έναντι των άγριων θηραμάτων αποτελεί παράγοντα που, εύλογα, οδηγεί στην εύκολη λύση. Έτσι, οι λεοπαρδάλεις θανατώνονται σε αντίποινα, αλλά και για εμπορικούς σκοπούς. Η γούνα του ζώου φαίνεται να αποτελεί την κύρια αιτία, αλλά υπάρχουν επίσης στοιχεία για ζήτηση ζωντανών ατόμων για ζωολογικούς κήπους. Κάποια μέρη του σώματος όπως τα οστά γίνονται, επίσης, αντικείμενο εμπόρευσης, κυρίως στην κινεζική ιατρική ως υποκατάστατο των οστών τίγρης, καθώς επίσης και τα νύχια, το κρέας και τα γεννητικά όργανα των αρσενικών. Το παράνομο εμπόριο αυξήθηκε κατά τη δεκαετία του 1990 στα -οικονομικά υποβαθμισμένα- νέα, ανεξάρτητα κράτη της Κεντρικής Ασίας που προέκυψαν από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Το παράνομο εμπόριο φαίνεται να αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς, συμβαδίζοντας με την αυξανόμενη οικονομική δύναμη της Κίνας, για παράδειγμα, στη γειτονική Μογγολία. Στο Αφγανιστάν, μια νέα αγορά έχει προκύψει, που είναι δύσκολο να αστυνομευθεί λόγω των συνεχιζομένων στρατιωτικών συγκρούσεων.
Η γενική έλλειψη ευαισθητοποίησης τόσο σε τοπικό όσο και σε εθνικό επίπεδο για την ανάγκη διατήρησης της άγριας ζωής και ιδιαίτερα των αρπακτικών, δυσχεραίνει τις περαιτέρω προσπάθειες διατήρησης. Έως το 1/3 της κατανομής του είδους «πέφτει» κατά μήκος -πολιτικά ευαίσθητων- διεθνών συνόρων, περιπλέκοντας το πλαίσιο διασυνοριακών πρωτοβουλιών διατήρησης. Στρατιωτικές συγκρούσεις λαμβάνουν χώρα σε πολλά μέρη του φάσματος κατανομής της λεοπάρδαλης του χιονιού, προκαλώντας τεράστιες καταστροφές στην άγρια πανίδα μέσω της άμεσης απώλειας των ειδών και της καταστροφής των ενδιαιτημάτων, ενώ υπάρχουν απώλειες από τις νάρκες, και από τις ανάγκες των εκτοπισμένων πληθυσμών ανθρώπων για τρόφιμα και καύσιμα, καθώς και από το εμπόριο άγριας ζωής.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος κατατάσσεται στα Κινδυνεύοντα (EN, C1) σύμφωνα με την λίστα της IUCN. Υπάρχουν υπόνοιες ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός έχει μειωθεί τουλάχιστον 20% κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο γενεών (16 έτη), κάτι που οφείλεται στην απώλεια των ενδιαιτημάτων και της λείας του θηλαστικού, αλλά και στην λαθροθηρία και τις διώξεις που υφίσταται. Οι απώλειες από το λαθραίο κυνήγι ήταν πιο σοβαρές στις πρώην ρωσικές δημοκρατίες, κατά τη δεκαετία του 1990. Αν και οι συνθήκες έχουν βελτιωθεί εκεί, η λαθροθηρία και το παράνομο εμπόριο είναι πιθανό να συνεχιστεί σε μεγάλα τμήματα του φάσματος κατανομής του θηλαστικού δεδομένης της αυξανόμενης ζήτησης από την Κίνα. 
Ο παγκόσμιος πληθυσμός του είδους εκτιμάται σε 4,080-6,590 άτομα.  Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές της IUCN (IUCN 2006) ο πληθυσμός ορίζεται από τον αριθμό των ωρίμων ατόμων, που «είναι σε θέση να αναπαραχθούν». Δύο παράγοντες που αυξάνουν την τάση του είδους προς εξαφάνιση είναι οι χαμηλές πυκνότητες τους (σε σχέση με άλλα θηλαστικά, συμπεριλαμβανομένων των θηραμάτων τους) και τα σχετικά χαμηλά ποσοστά «αντικατάστασης» (λίγα ζώα ανατρέφουν απογόνους που επιβιώνουν και μπορούν να ενταχθούν στον αναπαραγωγικό πληθυσμό).
Οι κατευθυντήριες γραμμές της IUCN αναφέρουν ότι, κατά την καταμέτρηση των πληθυσμών, τα «ώριμα άτομα που ποτέ δεν θα παράγουν νέα άτομα δεν πρέπει να συνυπολογίζονται». Γι’ αυτό, έχει εισαχθεί ο δείκτης του «αποτελεσματικού πληθυσμού» (ΝΕ) ως εκτιμητής του γενετικού μεγέθους του πληθυσμού. Ο δείκτης αυτός θεωρείται αντιπροσωπευτικός του ποσοστού του συνολικού ενήλικου πληθυσμού (Ν), το οποίο αναπαράγεται μέσω απογόνων που οι ίδιοι επιβιώνουν και δύνανται με τη σειρά τους να αναπαραχθούν. Ο δείκτης NE είναι συνήθως μικρότερος από το Ν και, στηριζόμενος σε τέσσερις μελέτες, χονδρικά εκτιμάται στο 50%. Αυτό σημαίνει ότι ο «αποτελεσματικός» πληθυσμός του είδους μπορεί να απαριθμεί λιγότερα από 2.500 άτομα (50% του συνολικού πληθυσμού).