Θέατρα της Αθήνας

Θέατρο του Μέλι (Meli)

Λειτούργησε το 1837: Το θέατρο αυτό που ανήγειρε ο Ιταλός θεατρώνης Gaetano Meli, βρισκόταν επί της οδό Αιόλου στην τότε πλατεία Ιερού Λόχου. Το θέατρο ήταν και αυτό φτιαγμένο με ξύλινες σανίδες, και περίκλειστο. Είχε όλα τα στοιχεία των ευρωπαϊκών θεάτρων της εποχής ( μεγάλη σκηνή, καμαρίνια, ορχήστρα, υποβολείο, θεωρεία με διαδρόμους, βασιλικό θεωρείο και σκηνικά φερμένα από την Ιταλία) αλλά σε πρωτόγονη μορφή και σε μικρότερη κλίμακα. Το θέατρο εγκαινιάστηκε με έναν θίασο σχοινοβατών και παντομίμας, μέχρι τον Αύγουστο περίπου ή το Σεπτέμβρη του 1837 που θα εμφανιστεί στη σκηνή του ο πρώτος ιταλικός θίασος μελοδράματος που θα ξετρελάνει τους Αθηναίους, αφού θα είναι η πρώτη φορά που θα δουν τέτοιο θέαμα. Ο Μέλι ενθουσιασμένος με την εμπορική επιτυχία του θιάσου του, θέλησε να το στεγάσει με τέντα για να παρατείνει την λειτουργία του, αλλά ένας σφοδρός αέρας πήρε και σήκωσε ολόκληρη την κατασκευή. Εκτός από αυτή την ατυχία, τα τόσο δυσεύρετα τότε θηλυκά μέλη του θιάσου, άρχισαν να αποχωρούν, ψάχνοντας για καλύτερη τύχη με τους πολυπληθείς θαυμαστές τους, και έτσι ο Μέλι δεν μπόρεσε να συνεχίσει την λειτουργία του.

Θέατρο Σκορπάρου

Λειτούργησε από το 1871 έως το 1873

Το θέατρο αυτό το έφτιαξε κάποιος Σκορπάρος, (δεν γνωρίζουμε άλλα στοιχεία) στην αδιαμόρφωτη ακόμα πλατεία Ομονοίας, στο οικόπεδο που αργότερα χτίστηκε το ξενοδοχείο «Μπάγκειον». Ήταν ένα προχειροφτιαγμένο ξύλινο οικοδόμημα, και λειτουργούσε μόνο το καλοκαίρι. Η σκηνή του ήταν μικρή και είχε 12 σειρές ξύλινων πάγκων για τους θεατές και μια σειρά υπερυψωμένων θεωρείων στο πλάι. Την καλλιτεχνική διεύθυνση αυτού του θέατρου την ανέλαβε ο Μιχάλης Αρνιωτάκης, που έκανε έναρξη με έναν ιταλικό θίασο οπερέττας. Ο Αρνιωτάκης δεν κατάφερε να έχει εμπορική επιτυχία, κυρίως λόγω του ανταγωνισμού των καφωδείων που βρίσκονταν στις όχθες του Ιλισσού και εγκατέλειψε την προσπάθεια. Για τα επόμενα δυο καλοκαίρια, το θέατρο νοικιαζόταν σε ερασιτεχνικούς θιάσους, που έδιναν μερικές παραστάσεις, κυρίως πατριωτικών δραμάτων. Σε έναν από αυτούς του θιάσους μάλιστα, συμμετείχε και ο ποιητής Γεώργιος Σουρής.

Παριλλίσια θέατρα

Με αυτήν την ονομασία έμειναν γνωστά μια πλειάδα υπαίθριων (θερινών) θεάτρων που δημιουργήθηκαν στις αρχές του 1870 στις όχθες του ποταμού Ιλισσού και κατεδαφίστηκαν την δεκαετία του 1890, όταν έγιναν οι πρώτες ρυμοτομικές αλλαγές στην περιοχή.

Αυτά ήταν:

«Παράδεισος»

Λειτούργησε από το 1873 με αρχική ονομασία Θέατρο των Ιλισσίδων Μουσών και βρισκόταν ακριβώς δίπλα από το «Άντρο των Νυμφών».

Κάθε απόγευμα και για όλη την θερινή περίοδο το πρόγραμμα άρχιζε με τραγούδια από Γάλλους τραγουδιστές (τραγούδια του γαλλικού μουσικού θεάτρου), μετά παρουσιαζόταν μια μικρή κωμωδία, ακροβάτες, και πάλι τραγούδια. Πρώτος ιδιοκτήτης του θεάτρου ήταν ένας παντοπώλης ονομαζόμενος Κωστής. Οι περιγραφές παρουσιάζουν μιαν απλή ξύλινη μάντρα, με θέση για την ορχήστρα που φωτιζόταν με λάμπες πετρελαίου.
Το 1881 θα γίνει η πρώτη ανακαίνιση για να ανταποκριθεί καλύτερα στον αυξανόμενο ανταγωνισμό των γύρω θεάτρων. Ο νέος ιδιοκτήτης της μάντρας, θα μεγαλώσει το χώρο της σκηνής, θα χτισει δυο σειρές θεωρείων, θα επιμεληθεί την διακόσμηση του χώρου με περιστύλια, γλάστρες με ψεύτικα άνθη και πυρσούς γκαζιού που έδιναν ένα εορταστικό χρώμα στον χώρο.

Ύστερα απο 5 χρόνια, το 1883, με νέο ιδιοκτήτη τον Ιάκωβο Αλβέρτι και νέα ονομασία, «Παράδεισος» θα ανακαινιστεί και πάλι. Η κύρια ανακαίνιση αφορά την σκηνή, θα χτιστεί αυτή την φορά μια σκηνή απομίμηση των Ιταλικών χειμερινών θεάτρων, στεγασμένη και διακοσμημένη.  Το θέατρο θα λειτουργήσει μέχρι το 1895. Στον «Παράδεισο» παίχτηκαν πολλά θεατρικά έργα, κυρίως ελληνικά. Από τη σκηνή του εμφανίστηκε για πρώτη φορά ως πρωταγωνίστρια η Ευαγγελία Παρασκευοπούλου στον θίασο του Δημήτρη Κοτοπούλη «Πρόοδος» η οποία καταγοήτευσε το κοινό που έκανε ουρές στο θέατρο για να την δει.

«Απόλλων»

Λειτούργησε από το 1872 έως το 1886.

Βρισκόταν απέναντι από το «Άντρο των Νυμφών» στον λεγόμενο «Κήπο του Χατζηδημητρίου». Πράγματι, το θέατρο βρισκόταν μέσα σε έναν πυκνόφυτο, δροσερό κήπο. Άλλα στοιχεία του ήταν η μεγάλη, σκεπασμένη από πάνω στέγη του, διακοσμημένη με αετώματα, η ύπαρξη παρασκηνίων και καμαρινιών, και φυσικά οι συνηθισμένοι ξύλινοι πάγκοι για να κάθονται οι θεατές. Ξεχωριστό στοιχείο του η μεγάλη χωρητικότητα. Πληροφορία του 1882 αναφέρει χωρητικότητα 1000 ατόμων. Από της σκηνής του - τον Αύγουστο του 1882, όπως μας πληροφορεί ο ιστορικός του θεάτρου Νικ. Λάσκαρις, έγινε η αρχή, - σε μια ανεπιτυχή παράσταση ακροβατικών - της μετέπειτα δημοφιλούς συνήθειας της εποχής, του «μαξιλαρώματος» . Το θέατρο αυτό, μαζί με τον «Παράδεισο» απευθυνόταν σε ένα πιο εύπορο, μικροαστικό κοινό που ωστόσο αρεσκόταν μόνο σε ελαφρά θεάματα ή ελληνικές κωμωδίες.

Χτίζεται το θέατρο "Ορφέας" στο τέλος της οδού 3ης Σεπτεμβρίου, στη σημερινή πλατεία Βικτωρίας, από τον επιχειρηματία και δημοσιογράφο Γ. Βυθηνά. Η σκηνή ζωγραφισμένη, παρίστανε τον πνιγμό της κυρά-Φροσύνης. Το θέατρο θα ζήσει μόνο μία καλοκαιρινή σεζόν ίσως γιατί ήταν σε απόμερο, σκοτεινό, άθλιο δρόμο αλλά και το ίδιο το θέατρο ήταν κακοφτιαγμένο, με πολλές ελλείψεις.
Θέατρο Ολύμπια. Χτίζεται στη συμβολή των οδών Αμαλίας και Όλγας εκεί που είναι σήμερα το άγαλμα του λόρδου Βύρωνα, από τον ζυθοπώλη Αναστάσιο Τσόχα, σε σχέδια του Ερνστ Τσίλλερ. Το θέατρο ονομάζεται |Ολύμπια" και ήταν πολυτελέστατο για τα μέτρα της εποχής. Είχε ευρύχωρη πλατεία 1.500 θέσεων, στεγασμένα θεωρεία, ιδιαίτερο βασιλικό θεωρείο με το έμβλημα του βασιλιά, συντριβάνια, γλυπτά, εστιατόριο, και βελούδινη "κατάχρυση σκηνή". Κατεδαφίζεται μέσα σε 6 χρόνια, το 1887, για να χτιστεί το μέγαρο του Ζαππείου. Την ίδια χρονιά επίσης, ο επιχειρηματίας Α.Συγγρός, εκδηλώνει την πρόθεσή του να χτίσει ένα μεγάλο χειμερινό θέατρο στον κήπο του Κλαυθμώνος, αλλά τότε η πρόθεση μένει μόνο πρόθεση. Η Αθήνα εκείνη την περίοδο, με πληθυσμό 84.000 κατοίκων είχε μόνο δύο χειμερινά θέατρα. Το "γέρικο" του Μπούκουρα και την "Ευτέρπη". Ήδη από το 1872 είχε συσταθεί μία μετοχική εταιρεία από εύπορους Αθηναίους, που μάζευε κεφάλαια, με σκοπό να χτίσει ένα σύγχρονο, ευρωπαϊκό θέατρο. Είχε μαζέψει 550.000 δρχ. και θεμελίωσε 1873 το θέατρο στη σημερινή πλατεία Κοτζιά. Το έργο σταμάτησε όμως, αφού εξαντλήθηκαν τα κεφάλαια. Ο Συγγρός αποφασίζει να αποπερατώσει το έργο με δικά του κεφάλαια, το 1885, σε σχέδια και επίβλεψη του Ερνστ Τσίλλερ.
Το Μέγα Θέατρο ή "Νέον Θέατρο" σε αντιδιαστολή με το "Παλαιό" του Μπούκουρα είναι έτοιμο. Το θέατρο παρά το μεγαλοπρεπή όγκο του ήταν μια φτηνή κατασκευή, με φτηνά υλικά και τυποποιημένο αρχιτεκτονικό διάκοσμο, με πλατεία 450 θέσεων, χωρίς όμως θέρμανση. Στο εξωτερικό του κτιρίου λειτουργούσαν προσοδοφόρα καταστήματα και γραφεία. Τα εγκαίνια του θεάτρου έγιναν στις 27 Οκτωβρίου του 1888 με το μελόδραμα του Α. Thomas "Μινιόν" από γαλλικό θίασο. Το θέατρο αυτό δεν ήταν προσιτό για το εισόδημα του μέσου Αθηναίου εκείνης της εποχής, γιατί τα εισιτήρια ήταν ακριβά αλλά και οι παραστάσεις μελοδράματος που έδινε δεν συγκινούσαν τον πολύ κόσμο. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις τιμές τον χειμώνα του 1900: 20 δρχ. τα θεωρεία Α, 15 δρχ.τα θεωρεία Β, 3 δρχ. οι πρώτες σειρές της πλατείας, 2 δρχ. οι υπόλοιπες σειρές, και 1 δρχ. ο εξώστης. Την ίδια χρονιά, το 1887, χτίζεται από την ασφαλιστική εταιρεία Φοίνιξ, σε οικόπεδο ενός στρέμματος στην Ομόνοια, το θέατρο Ομόνοιας. Μια φτηνή και άβολη κατασκευή, που θα εξωραΐσει ο Κων/νος Χρηστομάνος με τη "Νέα Σκηνή" του όταν το αναλάβει.

Επίλογος

Έτσι, λοιπόν, κλείνει αυτός ο πρώτος αιώνας της Αθήνας ως πρωτεύουσας του νεοελληνικού κράτους. Η πρωτεύουσα έχει να επιδείξει πια ένα πλήθος θεαμάτων: λαϊκά θεάματα για τον πολύ κόσμο, φασουλήδες, καραγκιόζης, παντομίμα, «έκθεσις θηρίων», κωμωδίες, βαριετέ, καφέ-σαντάν, αλλά και "σοβαρότερα" όπως όπερα, οπερέττα και δράματα που όμως μάζευαν πολύ λίγο κόσμο. Ο χρονογράφος της εφημερίδας Άστυ γράφει στις 19 Ιουλίου 1896:
<Τα θεάματα αυτά (τα λαϊκά, εννοεί) προξενούν εις τον λαόν μεγαλυτέραν ηδονήν από ότι εις τους λογίους τα δράματα του κ.Βερναρδάκη ή αι κωμωδίαι του κ. Κορομηλά. Είναι ευχάριστον ή δυσάρεστον αυτό; Δε γνωρίζω. Οπωσδήποτε και αυτή η φοίτησις του κόσμου εις εν θέατρον οιονδήποτε είναι επιθυμητή και χρησιμεύει ως μία προπόνησις δια θεάματα ανθρωπινότερα.>