Περί ιππικής

Το Περί ἱππικῆς (σε λατ. απόδοση De Equis ή De Re Equestri Libellus) είναι μονογραφικού χαρακτήρα έργο του Ξενοφώντα.

Γενικά

Ο Σόλων θα κοινωνικοποιήσει τον ίππο με την έννοια ότι θα είναι το στοιχείο που θα προσδιορίσει την ιδιαίτερη κοινωνική τάξη των ιππέων, των πολιτών δηλαδή που έχουν στην κατοχή τους έναν τουλάχιστον ίππο, ενώ ο Περικλής θα συστήσει ένα σώμα ιππικού, αποτελούμενο από 200 τοξότες και στη συνέχεια ένα σώμα ιππικού από χίλιους οπλίτες.Στην Αθήνα, όσοι ανήκαν στις δύο ανώτερες εισοδηματικές τάξεις (πεντακοσιομέδιμνοι και ιππείς) όφειλαν να διαθέτουν έναν πολεμικό ίππο και να υπηρετούν στο ιππικό. Κάθε χρόνο συντασσόταν για αυτόν τον σκοπό από εκλεγμένους άρχοντες (καταλογείς) ένας κατάλογος εκείνων οι οποίοι φαίνονταν κατάλληλοι για την υπηρεσία στο ιππικό.

Οι σχέσεις του Ξενοφώντα με τον ίππο

Οι σχέσεις του με τον ίππο χρονολογούνται από την παιδική του ηλικία. Γόνος αριστοκρατικής οικογένειας με τον πατέρα του να υπηρετεί στο ιππικό και να έχει στην κατοχή του πολλούς ίππους, σε μιά εποχή, όπου η ιππασία, εκτός από τη σημασία της για τον στρατό, προσδίδει γενικά, μέσα από τους ιππικούς αγώνες και τις διαφορές, θρησκευτικές ή άλλες, παρελάσεις και τις λοιπές ιππικές δραστηριότητες, ξεχωριστή αίγλη, ο Ξενοφών μεγάλωσε σε άμεση επαφή με τον ίππο και δέθηκε μαζί του μ΄ ένα αίσθημα αγάπης που κράτησε σε όλη του τη ζωή. Εκφράζει ρητά ο ίδιος την αγάπη του, όταν διηγείται, ότι αποφασισμένος να επιστρέψει στην Αθήνα μετά την καταστροφική εκστρατεία στην Ασία υπέρ του Κύρου, και καθώς δεν είχε καθόλου χρήματα, αναγκάστηκε με πόνο στην ψυχή να πουλήσει το άλογό του που το «αγαπούσε πολύ». Δεν υπάρχει κείμενό του, με μοναδική εξαίρεση την Απολογία του Σωκράτους, που να μη γίνεται αναφορά στον ίππο, έτσι που φαίνεται να αποδύεται σε μια συνεχή και συστηματική υπέρ του συνηγορία όσο και υμνολογία. Στην ιστορία που συνεχίζει με τα Ελληνικά από εκεί που την άφησε ο Θουκυδίδης, «αυξάνει» το αθηναϊκό ιππικό και του αποδίδει μεγαλύτερη αξία.

Γενικές οδηγίες για την αγορά ενός ίππου (Α1-17)

Και πρώτα θα γράψουμε για το πως θα μπορούσε κανείς να εξαπατηθεί ελάχιστα κατά την αγορά ενός ίππου· προκειμένου, λοιπόν, για ένα αδάμαστο πουλάρι είναι ολοφάνερο ότι πρέπει κανείς να δοκιμάζει το σώμα του, διότι ο ίππος που δεν έχει ακόμα γνωρίσει αναβάτες δεν προσφέρει σαφή σημάδια του καλού του χαρακτήρα. Μετά το πρώτο που πρέπει να κοιτάξουμε είναι τα πόδια. Διότι, όπως ακριβώς μια οικία δεν θα ωφελούσε σε τίποτε, εάν είχε τα επάνω μέρη καλά, όταν δεν είναι όπως πρέπει τα θεμέλια, έτσι και προκειμένου για έναν πολεμικό ίππο σε τίποτα δεν θα ωφελούσε, ακόμη κι αν είχε όλα τα άλλα καλά, τη στιγμή που ήταν τα πόδια του κακά· διότι στην περίπτωση αυτή δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τα προτερήματά του. Και όταν κάποιος θα δοκιμάζει τα πόδια θα πρέπει πρώτα να εξετάζει τις οπλές διότι τα παχιά νύχια υπερέχουν κατά πολύ σε σύγκριση με τα λεπτά για την ευπλασία των ποδιών.

Η μεταχείριση ενός αφηνιασμένου ίππου

Όταν θα δώσει κάποιος το σήμα στον ίππο να προχωρήσει θα πρέπει να πηγαίνει στην αρχή σε ρυθμό βάδην· διότι αυτό κάνει τον ίππο να είναι εντελώς ήρεμος. Οτιδήποτε τυχόν το ξαφνικό παρουσιαστεί, ταράζει τον οξύθυμο ίππο, όπως ακριβώς ταράζουν έναν άνθρωπο τα απρόσμενα θεάματα, ακούσματα και συμβάντα. Πρέπει, εξάλλου, να γνωρίσει καλά κανείς ότι και στον ίππο τα ξαφνικά ερεθίσματα προξενούν ταραχή. Η άσκηση βίας θα ήταν εδώ αναποτελεσματική, καθότι ο ίππος είναι πιο δυνατός από τον άνθρωπο, αν τυχόν το αφήνιασμα τον κάνει να μένει αδιάφορος στις εντολές που του δίνει ο αναβάτης μέσω του επιστομίου. Στην περίπτωση αυτή μπορεί κανείς να επιχειρεί να επαναφέρει σ΄ένα ρυθμό πιο ήρεμο τον ίππο που παραφέρεται ή που, τρόπον τινά, αφηνίασε, με το να προσπαθεί να τον βάλει σ΄ ένα κύκλο ή να τον κάνει να στρίβει διαδοχικά πότε δεξιά και πότε αριστερά, κάτι που είναι, άλλωστε, αναγκασμένος να κάνει ο ιππέας, αν έχει λίγο χώρο μπροστά του. Διαφορετικά, αυτό που ενδείκνυται είναι ένας παρατεταμένος καλπασμός, ολοένα και πιο ήρεμος, διότι αυτό εκτονώνει και ησυχάζει τον ίππο.(ΙΧ 9.1 κ.εξ.)

Οι ασθένειες του ίππου

Ο Αριστοτέλης αναφέρει στα Οικονομικά την περίπτωση ενός Πέρση δούλου, ο οποίος στη ερώτηση τι μάλιστα ίππου πιαίνει (τι κυρίως παχαίνει τον ίππον) απάντησε ο του δεσπότου οφθαλμός. Ο ίππος που είναι αδιάθετος λόγω δυσπεψίας ή υπερκόπωσης δεν έχει όρεξη και εκνευρίζεται όταν βρίσκεται μπροστά στην τροφή του, την οποία και σκορπίζει με τη μουσούδα ή τη γλώσσα του. Όταν κάποιος αντιλαμβάνεται ότι συμβαίνει αυτό θα είναι σε θέση να γνωρίζει ή οτι το σώμα του ίππου παρουσιάζει υπεραιμία και χρειάζεται θεραπεία ή λόγω υπερκόπώσεως ότι ο ίππος έχει ανάγκη από ξεκούραση ή οτι υποβόσκει στον οργανισμό του κριθίαση ή κάποια άλλη ασθένεια (ΙV 4.2).

Πολεμικός ίππος

Καθώς όμως υποθέσουμε ότι αγοράζουμε ένα πολεμικό ίππο, πρέπει αυτός να αποκτήσει πείρα σε όλα εκείνα τα οποία και ο πόλεμος θέτει υπό δοκιμασία. Αυτά είναι το να διασχίζει τάφρους, να υπερπηδάει τειχία, να εκτινάσσεται πάνω από εμπόδια και να πηδάει χαμηλότερα και επιπλέον να μαθαίνει να τρέχει γρήγορα σε ανηφοριές, σε κατηφοριές και σε πλαγιές. Διότι όλα αυτά δοκιμάζουν και αν η ψυχή του είναι δυνατή και αν το σώμα του είναι υγιές. Πρέπει και ο ίδιος ο ιππέας και ο ίππος να τα μαθαίνουν και να εξασκούνται σ΄αυτά. Διότι έτσι θα μπορούσαν να είναι σωτήριοι ο ένας για τον άλλον και συνεπώς θα μπορούσαν να θεωρηθούν ότι είναι χρησιμότεροι (VIII 8.1). Για να τρέχει κατηφόρες πρέπει πρώτα να τον μάθει (να τρέχει) σε μαλακό έδαφος, και στο τέλος, όταν θα το έχει αυτό συνηθίσει, θα τρέχει πολύ πιο ευχάριστα στον κατήφορο παρά στον ανήφορο. Αυτό που φοβούνται μερικοί μήπως δηλαδή βγάλουν τους ώμους τους οι ίπποι που τους βάζουν να τρέχουν σε κατήφορο θα πρέπει να μάθουν ότι οι Πέρσες και οι Οδρύσες όλοι, όταν συναγωνίζονται στην κατάβαση δεν διατηρούν καθόλου λιγότερο από τους Έλληνες υγιείς τους ίππους τους.
Πρέπει επίσης να γνωρίζει κανείς ότι μια διδαχή είναι το να καθησυχάζει ο ίππος με ποππυσμό και να ξεκινάει με κλωγμό· κατ΄ αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, πρέπει και σε περίπτωση πολεμικής κραυγής και ήχου σάλπιγγας ούτε ο ίδιος (ιππέας) να φαίνεται στον ίππο ότι έχει θορυβηθεί ούτε σ΄ εκείνον βεβαίως να προκαλεί φόβο.

Ίππος των παρελάσεων

Αν, πάλι, θελήσει κάποιος να έχει στην υπηρεσία του ένα ίππο κατάλληλο για παρέλαση, που ορθώνεται και φανταχτερό, αυτές οι ιδιότητες δεν απαντώνται σε κάθε ίππο, αλλά θα πρέπει να υπάρχει σ΄αυτόν και γενναία ψυχή και γερό σώμα. Πάνω σε τέτοιους ίππους παρουσιάζονται από τους ζωγράφους να ιππεύουν θεοί και ήρωες, και οι άνθρωποι οι οποίοι μεταχειρίζονται αυτούς τους ίππους ωραία, φαίνονται μεγαλοπρεπείς.

Παραλειπόμενα

Πόσο πολύτιμα ήταν τα άλογα στην κλασική εποχή αντιλαμβανόμαστε από τον Σωκράτη, ο οποίος συχνά χρησιμοποιούσε στις παραβολές του τον ιπποκόμο, για να δηλώσει πόσο σημαντική ήταν η συμβολή του στην εκπαίδευση των αλόγων, συγκρίσιμη με την συμβολή των ενάρετων φιλοσόφων στην αγωγή των νέων.