Περικλής Σφυρίδης

Βιογραφικά στοιχεία

Ο Περικλής Σφυρίδης γεννήθηκε το 1933 στη Θεσσαλονίκη, όπου και ζει. Απόφοιτος του Αμερικανικού Κολεγίου «Ανατόλια» της τάξης του 1952. Σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ως μαθητής της Στρατιωτικής Ιατρικής Σχολής) και εργάστηκε ως καρδιολόγος μέχρι το 1994. Διετέλεσε πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης από το 1975 ως το 1981.
Στα γράμματα εμφανίστηκε τα 1974 και συνεργάστηκε στενά με το λογοτεχνικό περιοδικό Διαγώνιος. Από το 1985 έως το 1990 επιμελήθηκε την ετήσια έκδοση με ανέκδοτα κείμενα πεζογράφων της Θεσσαλονίκης Παραφυάδα. Από το 1987 έως το 1996 ήταν σύμβουλος έκδοσης (υπεύθυνος ύλης) του περιοδικού Το Τραμ. Το 1996 διοργάνωσε το συνέδριο Παραμυθία Θεσσαλονίκης για την πεζογραφία της πόλης από το 1912 έως το 1995 και επιμελήθηκε τα πρακτικά του. Το 2001 συνδιοργάνωσε μαζί με τον τομέα Μεσαιωνικών και Νέων Ελληνικών Σπουδών του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. και τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης το συνέδριο Η ποίηση στη Θεσσαλονίκη τον εικοστό αιώνα και επιμελήθηκε τα πρακτικά του. Το 2005 διοργάνωσε το συνέδριο Φυτώρια λογοτεχνίας στη Θεσσαλονίκη. Τα λογοτεχνικά περιοδικά της πόλης στον 20ό αιώνα και επιμελήθηκε τα πρακτικά του. Το 2008 διοργάνωσε στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο των «Δημητρίων» πάντα, το τέταρτο συνέδριο Η κριτική και οι κριτικοί της Θεσσαλονίκης στον 20ό αιώνα και επιμελήθηκε τα πρακτικά του (μαζί με τη Σωτηρία Σταυρακοπούλου).
Στο διήγημά του Το μυστικό βασίζεται η ταινία του Τάσου Ψαρρά «Η άλλη όψη», το σενάριο της οποίας έγραψε ο ίδιος μαζί με τον σκηνοθέτη. Άλλα δύο διηγήματά του έχουν γίνει τηλεταινίες. Επίσης, έγραψε τα κείμενα της σειράς ντοκιμαντέρ «Λογοτεχνία και κοινωνική πραγματικότητα στη Θεσσαλονίκη» του Τάσου Ψαρρά που προβλήθηκε το 1997 από την ΕΤ-3 και του ίδιου σκηνοθέτη «Λογοτεχνικοί περίπατοι στη βόρεια Ελλάδα» (πρόκειται για τα τηλεοπτικά / λογοτεχνικά πορτρέτα των εξής λογοτεχνών: Θανάση Μαρκόπουλου / Βέροια, Βασίλη Καραγιάννη / Κοζάνη, Λάζαρου Παυλίδη / Κιλκίς, Σάκη Τότλη / Έδεσσα, Βασίλη Τσιαμπούση / Δράμα), σειρά που προβλήθηκε το 1995 κατ’ επανάληψη από τα κανάλια της κρατικής τηλεόρασης.
Έχει εκδώσει δύο ποιητικές συλλογές, δέκα τέσσερις συλλογές διηγημάτων, δύο μυθιστορήματα και ένα αυτοσχόλιο πνευματικής πορείας. Κυκλοφόρησε μελέτες για λογοτέχνες, ζωγράφους και τρεις ανθολογίες για τους πεζογράφους της Θεσσαλονίκης, μία εκ των οποίων μεταφράστηκε στα γερμανικά και άλλη στα αγγλικά. Συνεργάστηκε με τα περισσότερα ελληνικά λογοτεχνικά περιοδικά. Διηγήματά του έχουν μεταφραστεί στα γερμανικά, στα αγγλικά και στα ολλανδικά, όπως επίσης στην ίδια γλώσσα (ολλανδικά) και δυο βιβλία του: η συλλογή διηγημάτων Από πρώτο χέρι και το μυθιστόρημά του Μεταμόσχευση νεφρού. Για το πεζογραφικό του έργο έχουν δημοσιευθεί περισσότερες από εκατό σοβαρές κριτικές και σε αυτοτελείς τόμους οι μελέτες. Τον Νοέμβριο του 2007 τιμήθηκε από τον Δήμο Θεσσαλονίκης για το πεζογραφικό και κριτικό του έργο. Από το 2009 έως το 2010 υπήρξε μέλος της Εφορευτικής Επιτροπής του Βαφοπούλειου Πνευματικού Κέντρου Θεσσαλονίκης, υπεύθυνος για τις εκδηλώσεις λόγου, όπου δημιούργησε και τη λογοτεχνική σειρά των εκδόσεων του Βαφοπούλειου.

Η Θεσσαλονίκη στο μυθιστόρημα του Περικλή Σφυρίδη, Ψυχή μπλε και κόκκινη

Το ιατρείο του συγγραφέα (όπου βρίσκεται και το ενδιαφέρον αρχείο του):                                                                                                                                                                       Αλκμήνης 68 με Αδριανουπόλεως 20, Χαριλάου.
Ο Χάρης με χαιρέτησε ευγενικά κι αμέσως ρώτησε για τις ώρες που δέχομαι στο ιατρείο μου, τάχα για να μ’ επισκεφθεί. Αυτό γινόταν κάθε φορά που συναντιόμασταν κι ήταν ή εισαγωγή ή πρόφαση για να με βομβαρδίσει με απορίες για κάποιο πρόβλημα της καρδιάς του που από χρόνια είχε, όπως είχε κι άλλο γιατρό που τον κουράριζε, γιατί στα τριάντα και πλέον χρόνια που διατηρούσα το ιατρείο μου στη γειτονιά, στου Χαριλάου, ζήτημα ήταν αν τον είχα εξετάσει μια ή δυο φορές, που να θυμάμαι. Με μεγάλη, λοιπόν, ανακούφιση του είπα κοφτά, «Το’κλεισα, Χάρη, το μαγαζί, πήρα σύνταξη», αλλά σαν τον είδα να μαραίνεται, «Μπορείς όμως να με ρωτήσεις ό,τι θέλεις», συνέχισα, «Εξάλλου δεν ξεχνώ ποτέ ότι υπήρξα και μαθητής του πατέρα σου». (σελ. 76-77).
Το γήπεδο του Άρη στου Χαριλάου.
Την περίοδο της Δικτατορίας μπορούσε κανείς να βρίζει ή να φωνάζει μόνο μέσα στα γήπεδα, γι’ αυτό και το ποδόσφαιρο γνώρισε πραγματική άνθηση. Αποδέκτες του χαρακτηριστικού ελληνικού υβρεολόγιου ήταν πάντα εκτός από τους παράγοντες και οπαδούς της αντίθετης ομάδας ο διαιτητής και η μάνα του. Άρχισα ,λοιπόν, να συχνάζω στο γειτονικό γήπεδο του Άρη και γρήγορα αναμείχτηκα και στα ποδοσφαιρικά του συλλόγου ως γιατρός της ομάδας. Έτσι, εκτός από βρισιές, έφαγα μερικές φορές και ξύλο εκτός έδρας. (σελ. 278· βλ., επίσης, σελ. 279-282).
Η παλιά εκκλησία της Οσία Ξένης και Αγίου Νεκταρίου στου Χαριλάου.
Ο πατέρας του Χάρη, ο κύριος Σαμακάς, ήταν δάσκαλός μου στο Δημοτικό, στην τρίτη και τέταρτη τάξη, που τα μαθήματά τους έγιναν συνοπτικά στη σχολική περίοδο 1942-1943, την πιο δύσκολη της Κατοχής. Οι Γερμανοί είχαν επιτάξει το σχολειό, το κτίριο όπου παλιότερα στεγαζόταν το Αμερικανικό Κολέγιο «Ανατόλια», και τα μαθήματα γίνονταν στη στενόμακρη εκκλησία της Οσίας Ξένης, επί της οδού Παπαναστασίου, που τότε την έλεγαν Μαραθώνος. Κάθε τάξη είχε και μια γωνιά της εκκλησίας, η δική μας θυμάμαι κατέλαβε τη νοτιοδυτική, ο κύριος Σαμακάς ή σκέτο «κύριος» καθόταν σε καρέκλα κι είχε μπροστά του ένα τραπέζι αντί έδρας, κι εμείς στα στασίδια, καθιστοί όταν ακούγαμε το μάθημα και όρθιοι ή γονατιστοί όταν χρειαζόταν να γράψουμε κάτι ,μετατρέπαμε το κάθισμα σε θρανίο στα λίγα παλιόχαρτα που οι γονείς μας κατόρθωναν να εξοικονομήσουν. Ταυτόχρονα με τα μαθήματα λειτουργούσε κανονικά και η εκκλησία, στο μεσαίο κυρίως ή κεντρικό της κλίτος, που οδηγούσε στην Ωραία Πύλη. Αυτή η συνύπαρξη εκκλησίας και σχολειού· όπου το λιγοστό φως που εισχωρούσε από τα χρωματιστά τζάμια των παραθύρων φώτιζε, με τη βοήθεια και λίγων κεριών, τα υπάρχοντα βιβλία μας, αλλά επίσης και κυρίως το πρόσωπο, την όψη του δασκάλου μας, του κυρίου Σαμακά, που βρισκόταν απέναντί μας και καθώς ήταν ξερακιανός και αδύνατος από την πείνα, εγώ τον μπέρδευα με τις μορφές των αγίων, που ζωντάνευαν μέσα από τις βυζαντινές εικόνες και συμμετείχαν στο μάθημα. (σελ. 77-78· βλ., επίσης, σελ. 128 και 223).
Ο Ιατρικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης (Πλατεία Αριστοτέλους 4)
«Αφού αποφάσισες να μπλεχτείς με τα σ*ά, κοίταξε τουλάχιστον μη σε πιάσουν κορόιδο, να τα οικονομήσεις», μου ’λεγε ο πατέρας μου λίγο πριν πεθάνει. Και εννοούσε σ*τά το συνδικαλισμό, στον οποίο μετά τη Μεταπολίτευση ρίχτηκα με τα μούτρα ως υποψήφιος πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης, ανεξάρτητος από κόμματα, όπως ανεξάρτητοι ήταν κι όλοι οι υποψήφιοι σύμβουλοι του συνδυασμού μου, κάτι που είχα βάλει ως απαραίτητη προϋπόθεση για να τους συμπεριλάβω στο ψηφοδέλτιο. Από την άλλη μεριά, τα κόμματα που ήρθαν με τον ερχομό της δημοκρατίας κάθε άλλο παρά δημοκρατικά ήταν στη συγκρότηση και στις προθέσεις τους, αφού θέλανε καπελωμένους όλους τους συνδικαλιστές γι’ αυτό σαν είδαν ότι κινδύνευαν να χάσουν το δεύτερο σύλλογο της χώρας από κάτι γιατρούς, κυρίως ''ικατζήδες'', που σήκωσαν το δικό τους μπαϊράκι και φώναζαν «Έξω τα κόμματα απ’ το συνδικαλισμό», ανησύχησαν κι αποφάσισαν να συγκροτήσουν όλα μαζί το δικό τους ψηφοδέλτιο, ενιαίο, με στελέχη αναλογικά με τη δύναμη που είχε το κάθε κόμμα στη Βουλή (έτσι είχαν συμφωνήσει ύστερα από πολλούς καβγάδες) κι όλοι έκαναν το σταυρό τους για το θαύμα, δεξιοί, κεντρώοι, πασόκοι και αριστεροί σ’ ένα ντορβά ή ψηφοδέλτιο, χωρίς πρόγραμμα ή έστω κάποια συμφωνία πάνω στα ιατρικά προβλήματα, παρά μόνο με σκοπό να τσακίσουν τον ελεύθερο συνδικαλισμό στη γέννησή του. Τους χρειαζόταν όμως ένα κάποιο σύνθημα και συμφώνησαν όλοι να χτυπήσουν εμένα ρίχνοντάς μου τη ρετσινιά του χουντικού. Εγώ όμως είχα την υποστήριξη όλων ανεξαιρέτως των γιατρών του ΙΚΑ και των νέων και καταπιεσμένων νοσοκομειακών που αμείβονταν με γλίσχρους μισθούς ή ήταν και άμισθοι ακόμα, μαζί μου και οι ειδικευόμενοι που δούλευαν σαν είλωτες χωρίς αμοιβή, δίχως ένα πιάτο φαΐ να δικαιούνται, γι’ αυτό σάρωσα στις εκλογές κι όχι μόνο βγήκα ο ίδιος πρόεδρος, αλλά εκλέχτηκαν σύμβουλοι κι όλοι οι δικοί μου, αφού τα κόμματα δεν κατόρθωσαν να βγάλουν για δείγμα ούτε έναν δικό τους. (σελ. 318-319· βλ., επίσης, σελ. 319-321).
Το Αμερικάνικο Κολέγιο (Ανατόλια)
Θυμάμαι πως το Διοικητικό Συμβούλιο του Κολεγίου ζήτησε να γνωρίσει το φτωχό καμάρι τους, δηλαδή εμένα, που θα με σπούδαζαν ρεφενέ. Φόρεσα λοιπόν τα καλά μου ρούχα το παντελόνι πάντα κοντό, παντελονάκι και παρουσιάστηκα στο εντευκτήριο του συλλόγου τους, που βρισκόταν και βρίσκεται ακόμα κοντά στο μικρό Καράμπουρνου ή Καραμπουρνάκι. Μου φέρθηκαν φιλικά κι αφού με κέρασαν πορτοκαλάδα, άρχισαν τις ερωτήσεις για την οικογενειακή μου κατάσταση και για το ποιο Δημοτικό σχολείο είχα τελειώσει. Τους είπα ότι ανήκω στους πρώτους αποφοίτους του «Κοραή» κι αμέσως, για να μην υπάρξει παρεξήγηση, συμπλήρωσα ότι εκεί σπούδασα με υποτροφία. Τους μίλησα για τους δασκάλους μου στον «Κοραή», που θα τους είχα τώρα καθηγητές στο Κολέγιο, δίνοντας στα λεγόμενά μου τη βεβαιότητα ότι εγώ πλέον θα ήμουν ο εκλεκτός της υποτροφίας τους, γιατί μέχρι την τελευταία στιγμή φοβόμουνα μήπως και κάτι πάει στραβά και μ’ απορρίψουν. Όταν τέλειωσα  την ακρόαση ή δοκιμασία μου έδωσαν διά χειραψίας συγχαρητήρια κι ο πρόεδρος, «Είμαστε βέβαιοι πως θα μας κάνεις υπερήφανους», μου είπε. Γυρίζοντας με τα πόδια στο σπίτι δεν έτρεχα, δεν πετούσα από χαρά. Κάτι από την πίκρα του ζητιάνου είχε σταλάξει μέσα μου. (σελ. 140-141· βλ., επίσης, σελ. 78, 99, 184, 185-187, 188, 189, 200, 202, 208, 213, 219-220, 245).
Το Τόπαλτι (Συκιές)
Το σπίτι που γεννήθηκα ήταν ένα μικρό προσφυγικό κατάλυμα· δύο δωμάτια, μια στενόχωρη σάλα και κουζίνα. Μόνο τα δυο δωμάτια είχαν ξύλινο πάτωμα, η σάλα και η κουζίνα χώμα. Το αποχωρητήριο ήταν έξω, καμιά εικοσαριά βήματα μακριά, δίπλα στο αχούρι, αλλά δεν είχαμε ζώα, παρά μόνο λίγες κότες, κι έτσι το χρησιμοποιούσαμε σαν πρόχειρη αποθήκη. Έμπαζε από παντού, αφού ήταν χτισμένο με πέτρες και λάσπη, κι η πόρτα του σκέτη σκουριασμένη λαμαρίνα. Κάθε φορά που πήγαινα στο «μέρος» έτσι το λέγαμε για το χοντρό μου, έπρεπε να σημαδεύω την τρύπα καθισμένος αλά τούρκα, γιατί αν δεν τα κατάφερνα με μάλωνε η μάνα μου, αφού έπρεπε να κουβαλήσει έναν επιπλέον κουβά νερό από τη βρύση της γειτονιάς για να το καθαρίσει. Κι επειδή φαίνεται πως δεν ήμουν ο μόνος που δεν ήμουν καλός στο σημάδι, αυτό το κουβάλημα, αποκλειστικό καθήκον της μάνας μου, αφού οι άντρες δεν ανακατεύονταν στις δουλειές του σπιτιού ούτε κι αν επρόκειτο να καθαρίσουν τα σ*τά τους, κι επειδή νερό χρειαζόταν και για τη λάτρα του σπιτιού, το πλύσιμο ή το λούσιμο με ζεματιστό νερό και πράσινο σαπούνι όλης της οικογένειας στη σάλα, όπου τ’ απόνερα δημιουργούσαν λάσπη στο πάτωμα, αυτό το κουβάλημα του νερού με δυο κουβάδες, έναν στο κάθε χέρι, ήταν η αιτία που η μικροκαμωμένη μάνα μου απέβαλε την αδελφή μου […]. Σ’ αυτό λοιπόν το σπίτι γεννήθηκα, στο Τόπαλτι, που τώρα λέγεται Ροδοχώρι, και για πολλά χρόνια ήταν το κέντρο της οικογένειας, του κόσμου μου, ακόμα κι αφού φύγαμε, όταν συμπλήρωσα τα τέσσερά μου χρόνια, τότε που ο πατέρας μου χρεώθηκε ως το λαιμό κι αγόρασε με δόσεις μια μονοκατοικία στην άλλη άκρη της Θεσσαλονίκης, στου Χαριλάου, εκεί που κρύβαμε το θείο Ηρακλή κι αργότερα το θείο Πλάτωνα. (σελ. 17-18· βλ., επίσης, σελ. 35, 41, 43, 51, 55, 92-93, 149, 153, 156-158, 165, 209, 230-232, 244, 247, 330).
Σήμερα ο Περικλής Σφυρίδης ζει στην οδό Λεωνίδου 19, στου Χαριλάου.                                                                                                                                                                                     Για περισσότερες αναφορές βλ. το γενικό φυλλάδιο: «Τόποι της Θεσσαλονίκης στο έργο του Περικλή Σφυρίδη».