Πληροφοριακή παιδεία

Η ικανότητα μιας κοινωνίας να προσδιορίζει την ανάγκη για πληροφορία και έπειτα να βρίσκει, να συλλέγει, να οργανώνει, να αξιολογεί και να χρησιμοποιεί την πληροφορία για να την προσφέρει στα μέλη της καθώς διαμορφώνει την βάση για διαχρονική μάθηση. ‘Έτσι λειτουργεί και μέσα σε μια βιβλιοθήκη καθώς αυτή προσπαθεί να αναγνωρίσει τις ανάγκες των χρηστών της και να αναζητήσει τις κατάλληλες πληροφορίες για να μπορέσει να τους τις προσφέρει. Έτσι η πληροφοριακή παιδεία μπορεί να καλύπτει σε μια βιβλιοθήκη θέματα όπως το εάν οι χρήστες είναι ικανοποιημένοι με την αναζήτηση άρθρων στο διαδίκτυο, εάν γνωρίζουν τους τρόπους έρευνας για την ανεύρεση των κατάλληλων πληροφοριών ή ακόμα και εάν χρειάζονται ενημερωτικά μαθήματα ή φυλλάδια για την καλύτερη χρήση των εργαλείων της βιβλιοθήκης. Στη σύγχρονη βιβλιογραφία, η λέξη "παιδεία" που χρησιμοποιούνταν περιστασιακά παλιότερα για να αποδοθεί ο όρος "literacy", αποδίδεται πλέον σχεδόν αποκλειστικά με τον όρο "γραμματισμός" (ή "εγγραμματισμός"). Έτσι μπορούμε να μιλάμε και για "πληροφοριακό εγγραμματισμό".

Ανώτατη Εκπαίδευση

Αρκετοί προπτυχιακοί φοιτητές, κατά την εισαγωγή τους στο πανεπιστήμιο, δεν διαθέτουν τις απαραίτητες γνώσεις ώστε να πραγματοποιήσουν ουσιαστική έρευνα, δηλαδή να αναζητήσουν αποτελεσματικά πληροφόρηση, να αξιολογήσουν, να συνθέσουν και να αναμείξουν ιδέες από διάφορες πηγές. Ενδέχεται επίσης να μην γνωρίζουν πώς να δημιουργήσουν σωστά βιβλιογραφικές αναφορές ώστε να δώσουν τα απαραίτητα εύσημα στους δημιουργούς των πηγών που χρησιμοποίησαν Δεν αποκλείεται επίσης να διαθέτουν αυτές τις απαραίτητες γνώσεις, αλλά να τις εφαρμόζουν με λανθασμένο τρόπο.
Τα πανεπιστήμια οφείλουν να προσφέρουν την ευκαιρία σε όλους τους φοιτητές να αποκτήσουν τις απαραίτητες ικανότητες ώστε να γνωρίζουν πώς να πλοηγούνται στο διαδίκτυο και να εντοπίζουν ποιοτικές πηγές, να διατυπώνουν ερωτήσεις, να έχουν πρόσβαση σε χρήσιμες πηγές πληροφόρησης, να αξιολογούν με κριτική σκέψη την ακρίβεια και την ποιότητα  της πληροφορίας, και, τέλος, να χρησιμοποιούν την κατάλληλη πληροφορία για να καλύψουν τους στόχους τους.
Στην ανώτατη εκπαίδευση, σκοπός της πληροφοριακής παιδείας είναι να εμφυσήσει στους φοιτητές την ικανότητα να αναζητούν πληροφορίες μόνοι τους, να χρησιμοποιούν αυτήν την πληροφόρηση σωστά και να συμμορφώνονται με τα ακαδημαϊκά πρότυπα. Θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε «ακαδημαϊκό πληροφοριακό γραμματισμό». Συνήθως δίνεται έμφαση στην χρήση των πληροφοριακών πηγών που παρέχονται από την πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη, καθώς επίσης και στην ηθική χρήση της πληροφορίας, δηλαδή την δημιουργία βιβλιογραφικών παραπομπών, την αποφυγή της λογοκλοπής και την αξιολόγηση της πληροφορίας. Παρόλα αυτά, πλέον σημαντικό ρόλο στην πληροφοριακή παιδεία παίζουν και άλλες πλευρές της πληροφόρησης, όπως ο προσδιορισμός των πληροφοριακών αναγκών, η αποτελεσματική χρήση της πληροφορίας που εντοπίζεται και η παρουσίαση των αποτελεσμάτων μιας έρευνας.
Μια από τις δυσκολίες δημιουργίας προγραμμάτων πληροφοριακού γραμματισμού στην Τριτοβάθμια εκπαίδευση αποτελεί η ποικιλομορφία του κοινού. Για παράδειγμα, ένας προπτυχιακός φοιτητής Χημείας κάνει έρευνα με διαφορετικό τρόπο και συχνά δεν αναζητά τις ίδιες μορφές πηγών με έναν φοιτητή μεταπτυχιακού προγράμματος κάποιας ανθρωπιστικής επιστήμης. Για τον λόγο αυτό, ο πληροφοριακός γραμματισμός είναι μερικές φορές ευθύνη των θεματικών βιβλιοθηκονόμων (subject librarians), οι οποίοι διαθέτουν καλύτερη κατανόηση των πηγών και της ακαδημαϊκής μεθόδου της κάθε επιστήμης.
Πέρα από τη θεματική ποικιλομορφία, ένα άλλο χαρακτηριστικό που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι το επίπεδο των σπουδαστών. Οι πρωτοετείς προπτυχιακοί φοιτητές έχουν μεγαλύτερη ανάγκη εκπαίδευσης πληροφοριακής παιδείας, καθώς έρχονται από το σχολικό περιβάλλον, όπου οι πηγές πληροφόρησης παρέχονταν συχνά από τον διδάσκοντα, χωρίς να χρειάζεται ο μαθητής να πραγματοποιήσει έρευνα σε βάθος. Έτσι, θα πρέπει οι νέοι φοιτητές να καθοδηγούνται ώστε να είναι σε θέση να εντοπίζουν την πληροφορία που χρειάζονται και να αξιολογούν την χρησιμότητα και την σχετικότητα της. Στη συνέχεια της ακαδημαϊκής τους σταδιοδρομίας δίνεται περισσότερη έμφαση και βάθος. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να θεωρείται δεδομένο ότι ένας φοιτητής υψηλού ακαδημαϊκού επιπέδου είναι επαρκώς πληροφοριακά εγγράμματος.
Είναι φανερό ότι οι φοιτητές δεν μπορούν να μάθουν όλα όσα κρίνεται απαραίτητο να γνωρίζουν για το επιστημονικό πεδίο που μελετούν, κατά τη διάρκεια των σπουδών τους στο πανεπιστήμιο. Η  πληροφοριακή παιδεία πρέπει να καλύψει το κενό αυτό, εξοπλίζοντας τους με την απαραίτητη κριτική σκέψη ώστε να είναι σε θέση να λύνουν αποτελεσματικά προβλήματα και να γίνουν δια βίου μαθητές.
Ο πληροφοριακός γραμματισμός στην Ανώτατη εκπαίδευση μπορεί να πραγματοποιηθεί με διάφορους τρόπους. Ένας από αυτούς θα μπορούσε να είναι η παρουσίαση των πληροφοριακών πηγών που προσφέρει η βιβλιοθήκη, με τη μορφή σύντομης διάλεξης στους φοιτητές, δίνοντας έμφαση σε πηγές και βάσεις δεδομένων που ενδεχομένως παρουσιάζουν θεματικό ενδιαφέρον. Κατά μια άλλη μέθοδο, η διδασκαλία του πληροφοριακού γραμματισμού εντάσσεται σε μία εργασία και οι διδάσκοντες της πληροφοριακής παιδείας συμμετέχουν ενεργά σε όλη τη διάρκεια. Βοηθούν τους φοιτητές να ορίσουν το θέμα τους, να αντλήσουν πληροφόρηση από τις διαθέσιμες πηγές, την οποία στη συνέχεια θα χρησιμοποιήσουν και θα εντάξουν στην εργασία τους, καθώς επίσης και να μεταδώσουν με αποτελεσματικό τρόπο τα ευρήματα της μελέτης τους. Η δεύτερη αυτή μέθοδος αποδεικνύεται συνήθως πιο αποτελεσματική, καθώς οι φοιτητές μπορούν να κατανοήσουν τον σκοπό όσων μαθαίνουν και να τα εφαρμόσουν με πρακτικό τρόπο στην εργασία τους. Έχουν χρησιμοποιηθεί και άλλες μέθοδοι πληροφοριακού γραμματισμού, όπως ηλεκτρονικά προγράμματα εκμάθησης.

Τα χαρακτηριστικά του πληροφοριακά εγγράμματου ατόμου

Ο χρήστης μέσα από τα προγράμματα πληροφοριακού γραμματισμού μπορεί να αποκτήσει κριτική σκέψη, δηλαδή να γνωρίζει κατάλληλες στρατηγικές που βοηθούν στον εντοπισμό της πληροφορίας, να οργανώνει, να  επικοινωνεί, να αναλύει και να αξιολογεί τα αποτελέσματα της, να μεταφράζει, να  αιτιολογεί και τέλος να συνθέτει την πληροφορία σε όλα τα στάδια της.  Από την άλλη πλευρά στη δημιουργική σκέψη ,κατά την οποία ο χρήστης χρησιμοποιεί τη φαντασία του για να δημιουργήσει νέες εναλλακτικές, δυνατότητες, συνδυάζει διάφορες ιδέες ώστε να αναδειχθούν νέες προοπτικές για οποιοδήποτε θέμα. Η διαφορά της κριτικής με την δημιουργική σκέψη είναι ότι η κριτική σκέψη λειτουργεί με βάση τους κανόνες ενώ η δημιουργική σκέψη βασισμένη στη φαντασία και τη δημιουργικότητα του ατόμου.
Άλλες δεξιότητες που πρέπει να έχει ένα πληροφοριακά εγγράμματο άτομο είναι η ικανότητα επίλυσης προβλημάτων, η αποτελεσματική επικοινωνία, η οργάνωση, η εξοικείωση του χρήστη με την βιβλιοθήκη, η γνώση της τεχνολογίας, των μέσων και των υπολογιστών.  Αρχικά, ένας πληροφοριακά εγγράμματος χρήστης θα πρέπει να έχει τις ικανότητες να επιλύσει οποιοδήποτε πρόβλημα που τον απασχολεί στην καθημερινή του ζωή, ενώ παράλληλα κρίνεται ωφέλιμο να είναι ευγενικός και φιλικός με τους άλλους ανθρώπους ώστε να υπάρχει αποτελεσματική επικοινωνία με τους άλλους χρήστες. Επίσης, χρειάζεται το άτομο να είναι οργανωτικό και να είναι εξοικειωμένο με το χώρο της βιβλιοθήκης, δηλαδή θα πρέπει να γνωρίζει και να έχει επισκεφτεί αρκετές φορές το χώρο της βιβλιοθήκης όπως και να έχει χρησιμοποιήσει τον ηλεκτρονικό κατάλογο της βιβλιοθήκης για τον εντοπισμό κάποιου τεκμηρίου και θα πρέπει να έχει γνώσεις πάνω στο αντικείμενο της τεχνολογίας και των μέσων και να ξέρει να χειρίζεται σωστά τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τα προγράμματα που περιλαμβάνουν.
Συμπερασματικά, καταλαβαίνουμε ότι για να θεωρηθεί ένα άτομο πληροφοριακά εγγράμματο θα πρέπει να έχει κάποιες βασικές ικανότητες και γνώσεις όπως είναι η οργάνωση, η επικοινωνία και η γνώση τεχνολογίας και υπολογιστών.

Πληροφοριακή Παιδεία και Βιβλιοθήκες

Τα τελευταία  χρόνια έχει αναγνωριστεί η  αναγκαιότητα ενσωμάτωσης της πληροφοριακής παιδείας στην εκπαίδευση όλων των βαθμίδων από την Πρωτοβάθμια έως την Τριτοβάθμια. H πληροφοριακή παιδεία θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική στην αρωγή και στην ενίσχυση της εκπαιδευτικής διαδικασίας, στην υποστήριξη των εκπαιδευόμενων σε όλα τα επίπεδα εκπαίδευσης τους, καθώς επίσης και στην προώθηση της δια βίου μάθησης γενικότερα, αυτό είναι κάτι που θα πρέπει να γίνει μέσω νέων προγραμμάτων και εξειδικευμένου προσωπικού, βιβλιοθηκονόμων –επιστημόνων πληροφόρησης οι οποίοι έχουν τις δεξιότητες και τις γνώσεις για την διάδοση της πληροφοριακής παιδείας. Ωστόσο θα πρέπει να τονιστεί η σημαντικότητα και η αναγκαιότητα της πληροφοριακής παιδείας ιδιαίτερα στους πανεπιστημιακούς χώρους , όπου οι ανάγκες για πληροφόρηση είναι σαφώς περισσότερες και οι φοιτητές θα πρέπει να μάθουν να χρησιμοποιούν ηλεκτρονικές πηγές και άλλο υλικό ανεξαρτήτως μορφής και προέλευσης για την εκπόνηση των εργασιών τους και την απόκτηση γνώσεων.
Η σωστή διαχείριση πηγών απαιτεί προσωπικό με γνώσεις πληροφοριακής παιδείας. Όπως επισημαίνει ο Griffiths (1995) οι βιβλιοθηκονόμοι κυρίως της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, οι ακαδημαϊκές δηλαδή βιβλιοθήκες είναι εκείνες οι οποίες κατά κύριο λόγο παρέχουν πρόσβαση στη γνώση σε φοιτητές , πρέπει να γνωρίζουν ποιες πληροφορίες είναι διαθέσιμες, τι περιέχουν και πως δομούνται ακόμα και αν αυτές παρέχονται μέσω του Internet. Το εξειδικευμένο αυτό προσωπικό πρέπει να αναλύει και να ερμηνεύει πηγές προκειμένου οι χρήστες να μπορούν να ανατρέξουν στις πληροφορίες που θέλουν όσο το δυνατόν πιο εύκολα και γρήγορα. Η διδασκαλία της πληροφοριακής παιδείας είναι λοιπόν ένα από τα πιο σημαντικά καθήκοντα των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών. Το προσωπικό των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών πρέπει να βελτιώσει τις παιδαγωγικές και διδακτικές ικανότητές του. Σύμφωνα με τον Biddiscombe (2002) οι ακαδημαϊκοί βιβλιοθηκονόμοι πρέπει να κατανοούν την εκπαιδευτική διαδικασία έτσι ώστε να είναι σε θέση να βοηθήσουν τους χρήστες  να αξιολογούν τις πληροφορίες και να επιλέγουν αυτές που πραγματικά είναι χρήσιμες για την έρευνά τους.
Επιπλέον, οι Scales et al. (2005) ισχυρίζονται ότι οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες, πρέπει να συνεργάζονται όχι μόνο με ακαδημαϊκές κοινότητες αλλά και με διάφορους οργανισμούς και σωματεία προκειμένου να επιτύχουν τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα στον τομέα της πληροφοριακής παιδείας.
Κύρια λειτουργία των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών δεν είναι απλά η διαχείριση  συλλογών και πληροφοριών (π.χ η εξασφάλιση και παροχή της απαιτούμενης, από τους  διδάσκοντες, βιβλιογραφίας), αλλά η ενεργή συμμετοχή στη διαμόρφωση  πληροφοριακής παιδεία.

Μέθοδοι συμμετοχής των βιβλιοθηκών στην διαμόρφωση της  πληροφοριακής παιδείας.

1.    Συμμετοχή της ακαδημαϊκής βιβλιοθήκης στη διαμόρφωση του προγράμματος των σπουδών του ιδρύματος . Βασική επιδίωξη αυτής της δραστηριότητας είναι η δυνατότητα  υποστήριξης του περιεχομένου και της μεθόδου διδασκαλίας του μαθήματος. Έτσι η βιβλιοθήκη είναι προετοιμασμένη για τη κάλυψη των πληροφοριακών αναγκών των μαθημάτων.
2.    Ενημέρωση  των διδασκόντων σε θέματα νέας τεχνολογίας και πηγών πληροφόρησης.
3.    Τα στελέχη την Βιβλιοθήκης θα πρέπει να έχουν  εξειδικευμένες γνώσεις , προσόντα και να συμμετέχουν σε προγράμματα δια βίου μάθησης.
4.    Οι βιβλιοθήκες θα πρέπει να είναι σε θέση να αναδείξουν τη σημασία του ρόλου τους στην ακαδημαϊκή κοινότητα που ανήκουν.
5.    Συμμετοχή σε κοινοπραξίες.
6.    Σε δημόσιες βιβλιοθήκες εξειδικευμένες υπηρεσίες με βάση τις ανάγκες των χρηστών , κατηγοριοποίηση με βάση κάποια κριτήρια κλπ.

Σπουδαιότητα του πληροφοριακού γραμματισμού

Ο πληροφοριακός γραμματισμός είναι ένα εξαιρετικής σημασίας στοιχείο που συμβάλει στην ανάπτυξη της κοινωνίας της πληροφορίας. Έχει διεισδύσει μεθοδικά στην εκπαιδευτική διαδικασία και έχει βοηθήσει στην αποδοτικότερη και ορθότερη εκτέλεση της. Μέσω του πληροφοριακού γραμματισμού ο χρήστης είναι σε θέση να αποκτήσει δεξιότητες και ικανότητες που θα τον κάνουν να επεξεργαστεί και να χρησιμοποιήσει με σωστό τρόπο τις πληροφορίες που λαμβάνει κατά την εκπαιδευτική διαδικασία, δηλαδή  στο σχολείο, αλλά και στην καθημερινή του ζωή.
Γίνεται λοιπόν αντιληπτό το πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος του πληροφοριακού γραμματισμού, καθώς επιτρέπει στον άνθρωπο να διαχειριστεί τον καταιγισμό πληροφοριών που δέχεται σε καθημερινή βάση. Μέσα από τον πληροφοριακό γραμματισμό, ο χρήστης μπορεί  να μάθει να εντοπίζει και να αξιοποιεί τις τεχνολογίες που είναι διαθέσιμες, καθώς και τα εργαλεία που θα κλιθεί να χειριστεί για την κάλυψη οποιασδήποτε πληροφοριακής ανάγκης.
Μετά από τη διαχείριση, ο χρήστης ελέγχει αν οι πληροφορίες που έχει επιλέξει να επεξεργαστεί είναι έγκυρες. Αυτό γίνεται ελέγχοντας τις πηγές από τις οποίες προέρχονται οι συγκεκριμένες πληροφορίες και διαπιστώνοντας αν είναι αναγνωρισμένος ο συγγραφέας ή ο οργανισμός που έχει δημοσιεύσει αυτές τις πληροφορίες. Για παράδειγμα, ένα πανεπιστήμιο ή ένας αναγνωρισμένος καθηγητής είναι μια έγκυρη πηγή ενώ αντίθετα ένα blog ή μια αμφιλεγόμενη και διαφόρων θεμάτων ιστοσελίδα είναι μια μη έγκυρη πηγή πληροφοριών.
Εκτός από τις παραπάνω ικανότητες, ο πληροφοριακός γραμματισμός μπορεί να συμβάλλει και στην διάδοση της πληροφορίας από το χρήστη αλλά και στην διάθεση της για όποιον την χρειάζεται. Τέλος, ο χρήστης δύναται να προσδιορίσει την πληροφοριακή ανάγκη του και να διαμορφώσει τα ερωτήματα που σχετίζονται και προκύπτουν από αυτήν.