Βόρις Α΄

Ονόματα και τίτλοι

Μετά την επίσημη πράξη μετατροπής του στον Χριστιανισμό, ο Βόρις υιοθέτησε το χριστιανικό όνομα Μιχαήλ. Ονομάζεται μερικές φορές ως Βόρις-Μιχαήλ στην ιστορική έρευνα..
Η μόνη άμεση απόδειξη του τίτλου του Βόρις είναι οι θυρεοί του και η επιγραφή που βρέθηκε κοντά στην πόλη Μπαλς, στη σύγχρονη Αλβανία, και στη Βάρνα. Εκεί ονομάζεται με τον βυζαντινό τίτλο «Άρχοντας της Βουλγαρίας», ο οποίος συνήθως μεταφράζεται ως «ηγεμόνας» και τον 10-11ο αιώνα και ως «Κνιάζ» (βουλγαρικά: Кнѧзъ). Στις Βουλγαρικές πηγές από εκείνη την εποχή ο Βόρις Α΄ ονομάζεται "Κνιάζ" ή "Τσάρος" (βουλγαρικά: Царъ), και κατά τη διάρκεια της Δεύτερης Βουλγαρικής Αυτοκρατορίας, ως "Τσάρος".
Στη σύγχρονη ιστοριογραφία ο Βόρις ονομάζεται από διαφορετικούς τίτλους. Οι περισσότεροι ιστορικοί δέχονται ότι άλλαξε τον τίτλο του μετά τη μετατροπή του στον Χριστιανισμό. Σύμφωνα με αυτούς, πριν από το βάπτισμα είχε τον τίτλο του Χάνου ή του Κανασουμπίγκι, και μετά από το βάπτισμα ως Κνιάζ. Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία, ο τίτλος του Κνιάζ χρησιμοποιήθηκε από Βούλγαρους άρχοντες από τη βασιλεία του Ασπαρούχ.

Κατάσταση στην Κεντρική Ευρώπη στα μέσα του 9ου αιώνα

Οι αρχές του 9ου αιώνα σηματοδότησαν την έναρξη μιας έντονης αντιπαλότητας μεταξύ της Ελληνικής Ανατολής και της Λατινικής Δύσης, η οποία τελικά θα οδηγούσε στο σχίσμα μεταξύ της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Κωνσταντινούπολη και της Καθολικής Εκκλησίας στη Ρώμη.
Ήδη από το 781, η αυτοκράτειρα Ειρήνη άρχισε να αναζητά στενότερες σχέσεις με τη δυναστεία των Καρολίνων και τον παπισμό. Διαπραγματεύτηκε ένα γάμο μεταξύ του γιου της, του Κωνσταντίνου και της Ροτρούδης, κόρης του Καρλομάγνου από την τρίτη σύζυγό του Χίλντεγκαρντ. Η Ειρήνη πήγε τόσο μακριά όσο να στείλει έναν υπάλληλο για να διδάξει τα ελληνικά στην φράγκικη πριγκίπισσα. Ωστόσο, η ίδια η Ειρήνη έσπασε τη δέσμευση το 787, ενάντια στις επιθυμίες του γιου της. Όταν το Δεύτερο Συμβούλιο της Νίκαιας του 787 επανέφερε το σεβασμό των εικόνων υπό την αυτοκράτειρα Ειρήνη, το αποτέλεσμα δεν αναγνωρίστηκε από τον Καρλομάγνο, αφού δεν είχαν προσκληθεί φράγκοι απεσταλμένοι, παρόλο που ο Καρλομάγνος τότε κυβερνούσε περισσότερες από τρεις επαρχίες της παλιάς ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ενώ αυτό βελτίωσε τις σχέσεις με τον παπισμό, δεν απέτρεψε την εκδήλωση ενός πολέμου με τους Φράγκους, οι οποίοι κατέλαβαν την Ίστρια και το Μπενεβέντο το 788.
Όταν ο Καρλομάγνος ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τον Λέοντα Γ΄, ο Πάπας αφαίρεσε αποτελεσματικά τη νομιμότητα της Ειρήνης. Σίγουρα επιθυμούσε να αυξήσει την επιρροή του παπισμού και να τιμήσει τον προστάτη του Καρλομάγνο. Η Ειρήνη, όπως και πολλοί από τους προκατόχους της από τον Ιουστινιανό Α΄, ήταν πολύ αδύναμος να προστατεύσει τη Ρώμη και τον κατά πολύ μειωμένο πληθυσμό της και καθώς την πόλη δεν κυβερνούσε κανένας αυτοκράτορας. Έτσι, η υπόθεση του Καρλομάγνου για τον αυτοκρατορικό τίτλο δεν θεωρήθηκε ως σφετερισμός στα μάτια των Φράγκων ή των Ιταλών. Εντούτοις, θεωρήθηκε ως τέτοια στο Βυζάντιο, αλλά οι διαμαρτυρίες της Ειρήνης και του διαδόχου Νικηφόρου Α΄ δεν είχαν μεγάλη επίδραση.
Ο Μοϊμίρ Α΄ κατάφερε να ενώσει μερικούς Σλάβους πρίγκιπες και ίδρυσε τη Μεγάλη Μοραβία το 833. Ο διάδοχός του Ραστισλάβος πολέμησε επίσης εναντίον των Γερμανών. Και τα δύο κράτη προσπάθησαν να διατηρήσουν καλές σχέσεις με τη Βουλγαρία λόγω της σημαντικής στρατιωτικής εξουσίας της.

Στρατιωτικές εκστρατείες

Ο Βόρις Α΄ ήταν γιος και διάδοχος του Πρεσιάν Α΄ της Βουλγαρίας. Το 852 έστειλε απεσταλμένους στην Ανατολική Φραγκία για να επιβεβαιώσει την ειρηνευτική συνθήκη του 845. Την εποχή της ενθρόνισής του απειλούσε τους Βυζαντινούς με εισβολή, αλλά οι στρατοί του δεν επιτέθηκαν, και έλαβε μια μικρή περιοχή στη Στράντζα προς τα νοτιοανατολικά. Ωστόσο η ειρηνευτική συνθήκη δεν υπογράφηκε αν και τα δύο κράτη είχαν ανταλλάξει προσωρινές αντιπροσωπείες. Το 854 ο Μοραβίας πρίγκιπας Ραστισλάβος έπεισε τον Βόρη να τον βοηθήσει ενάντια στην Ανατολική Φραγκία. Σύμφωνα με κάποιες πηγές, ορισμένοι Φράγκοι δωροδόκησαν τον βουλγαρικό μονάρχη για να επιτεθεί στον Λουδοβίκο τον Γερμανό. Η βουλγαροσλαβική εκστρατεία ήταν μια καταστροφή, και ο Λουδοβίκος σημείωσε μεγάλη νίκη και εισέβαλε στη Βουλγαρία. Την ίδια στιγμή οι Κροάτες διεξήγαγαν πόλεμο εναντίον των Βουλγάρων. Και οι δύο λαοί είχαν συνυπάρξει ειρηνικά μέχρι τότε, υποδηλώνοντας ότι οι Κροάτες πληρώθηκαν από τον Λουδοβίκο για να επιτεθούν στη Βουλγαρία και να αποσπάσουν την προσοχή του Βόρη από τη συμμαχία του με τη Μεγάλη Μοραβία. Ο Κανασουμπίγκι Βόρις δεν μπόρεσε να επιτύχει καμία επιτυχία και οι δύο πλευρές αντάλλαξαν δώρα και συμφώνησαν για ειρήνη. Ως αποτέλεσμα των στρατιωτικών ενεργειών το 855, η ειρήνη μεταξύ της Βουλγαρίας και της Ανατολικής Φραγκίας αποκαταστάθηκε και ο Ραστισλάβος αναγκάστηκε να πολεμήσει μόνος του εναντίον του Λουδοβίκου. Εν τω μεταξύ, μια σύγκρουση μεταξύ των Βυζαντινών και των Βουλγάρων ξεκίνησε το 855-856 και ο Βόρις, που αποσπάστηκε από τη σύγκρουσή του με τον Λουδοβίκο, έχασε τη Φιλιππούπολη (Φιλιππούπολη), την περιοχή της Ζαγοράς και τα λιμάνια γύρω από τον Κόλπο του Μπουργκάς στη Μαύρη Θάλασσα προς τον βυζαντινό στρατό με επικεφαλής τον Μιχαήλ Γ΄ και τον καίσαρα Βάρδα.

Σερβία

Μετά το θάνατο του Κνεζ Βλαστιμίρ της Σερβίας γύρω στο 850, το κράτος του χωρίστηκε μεταξύ των γιων του. Ο Βλαστιμίρ και πατέρας του Βόρη είχε αγωνιστεί ο ένας στον άλλο στο Βουλγαροσερβικό πόλεμο του 839-842, ο οποίος είχε ως αποτέλεσμα μια σερβική νίκη, και ο Βόρις προσπάθησε να εκδικηθεί αυτή την ήττα. Το 853 ή το 854, ο βουλγαρικός στρατός υπό την ηγεσία του Βλαντίμιρ-Ρασάτε, γιο του Βόρη Α΄, εισέβαλε στη Σερβία με σκοπό να αντικαταστήσει τη βυζαντινή υπεροχή στους Σέρβους. Ο Σερβικός στρατός καθοδηγούταν από τον Μουτίμιρ και τους δύο αδελφούς του και νίκησαν τους Βούλγαρους, καταλαμβάνοντας τον Βλαντιμίρ και 12 βογιάρους. Ο Βόρις Α΄ και ο Μουτίμιρ συμφώνησαν για ειρήνη (και ίσως μια συμμαχία), και ο Μουτιμίρ έστειλε τους γιους του Πρίμπισλαβ και Στέφαν στα σύνορα για να συνοδεύσει τους φυλακισμένους, όπου αντάλλαξαν δώρα ως ένδειξη ειρήνης. Ο ίδιος ο Βόρις τους έδωσε "πλούσια δώρα", ενώ του δόθηκαν "δύο σκλάβοι, δύο γεράκια, δύο σκυλιά και 80 γούνες". Μια εσωτερική σύγκρουση μεταξύ των Σέρβων αδελφών είχε ως αποτέλεσμα ο Μουτιμίρ να εκδιώξει τους δύο νεότερους αδελφούς στη βουλγαρική αυλή. Ο Μουτίμιρ, ωστόσο, κράτησε έναν ανιψιό, τον Πέταρ, στην αυλή του για πολιτικούς λόγους. Ο λόγος της διαμάχης δεν είναι γνωστός, αν και θεωρείται ότι ήταν αποτέλεσμα προδοσίας. Ο Πέταρ αργότερα θα νικήσει τον Πρίμπισλαβ, τον γιο του Μουτίμιρ, και θα πάρει το σερβικό θρόνο.

Κίνητρα για βάπτιση και υιοθέτηση του Χριστιανισμού

Υπάρχουν διάφορες εκδοχές σχετικά με το γιατί ο Μπόρις βαπτίστηκε στον χριστιανισμό. Κάποιοι ιστορικοί το αποδίδουν στην παρέμβαση της αδελφής του που είχε ήδη βαπτιστεί ενώ βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη.  Μια άλλη ιστορία αναφέρει έναν Έλληνα σκλάβο στην αυλή του κυβερνήτη.  Μία πιο μυθολογική εκδοχή είναι αυτή στην οποία ο Μπόρις εκπλήσσεται και φοβίζεται από μια εικόνα της Ημέρας της Κρίσεως και έτσι αποφασίζει να υιοθετήσει τον Χριστιανισμό. Ο Ρίτσαρντ Μπ. Σπενς θεωρεί την απόφαση ως σκόπιμη, πρακτική και πολιτική.
Για διάφορους διπλωματικούς λόγους, ο Βόρις άρχισε να ενδιαφέρεται για την υιοθέτηση του Χριστιανισμού. Προκειμένου να επεκτείνει τον έλεγχό του πάνω στον σλαβικό κόσμο και να κερδίσει έναν σύμμαχο εναντίον ενός από τους ισχυρότερους εχθρούς των Βουλγάρων, της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ο Βόρις προσπάθησε να εδραιώσει μια συμμαχία με τον Λουδοβίκο τον Γερμανό εναντίον του Ραστισλάβου της Μοραβίας. Μέσω αυτής της συμμαχίας, ο Λουδοβίκος υποσχέθηκε να προμηθεύσει τον Βόρις με ιεραποστόλους, που θα έφερναν αποτελεσματικά τους Βουλγάρους υπό τη Ρωμαϊκή Εκκλησία.  Ωστόσο, στα τέλη του 863, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία υπό τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄, κήρυξε πόλεμο στον Βόρη και στους Βούλγαρους κατά τη διάρκεια μιας περιόδου πείνας και φυσικών καταστροφών. Από έκπληξη, ο Μπόρις αναγκάστηκε να κάνει ειρήνη με τους Βυζαντινούς, υποσχόμενος να βαπτιστεί στον Χριστιανισμό σύμφωνα με τις ανατολικές τελετές, με αντάλλαγμα την ειρήνη και τις εδαφικές παραχωρήσεις στη Θράκη (επανέκτησε την περιοχή της Ζαγοράς που ανακτήθηκε πρόσφατα από τους Βυζαντινούς).  Στις αρχές του 864, ο Βόρης βαφτίστηκε μυστικά στην Πλίσκα από πρεσβεία Βυζαντινών κληρικών, μαζί με την οικογένειά του και επιλεγμένα μέλη της βουλγαρικής ευγενείας.  Με τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄ ως νονό του, ο Μπόρις υιοθέτησε επίσης το χριστιανικό όνομα Μιχαήλ.
Ξεχωριστά από τις διπλωματικές ανησυχίες, ο Βόρις ενδιαφέρθηκε να βαπτίσει τον εαυτό του και τους Βούλγαρους στον Χριστιανισμό για να επιλύσει την ένταση μέσα στη βουλγαρική κοινωνία. Όταν ανέβηκε στο θρόνο, οι Βούλγαροι και οι Σλάβοι ήταν ξεχωριστά στοιχεία μέσα στο βασίλειο του Βόρη, και οι μειονοτικοί Βουλγάροι αποτελούσαν μία στρατιωτική αριστοκρατία. Ο Ρίτσαρντ Σπενς το συγκρίνει με τη σχέση μεταξύ των Νορμανδών και των Σαξόνων στην Αγγλία. Η θρησκευτική πολυφωνία συνέβαλε περαιτέρω στις διαιρέσεις εντός της κοινωνίας. Οι Σλάβοι είχαν τη δική τους πολυθεϊστική θρησκεία, ενώ η βουλγαρική ελίτ πίστευε στον Τάνγκρα, τον Θεό του Ουρανού ή τον Θεό του Παραδείσου. Η άφιξη του Μεθόδιου και των οπαδών του εισήγαγε το κυριλλικό αλφάβητο, απελευθερώνοντας τους Βουλγάρους από την εξάρτηση από την ελληνική ως γραπτή και λειτουργική γλώσσα. Αναπτύχθηκε ένας σλαβικός χριστιανικός πολιτισμός που βοήθησε στην ενοποίηση του βασιλείου.

Αλλαγές στη βουλγαρική κουλτούρα που προκάλεσε ο Κλήμης και ο Ναούμ

Το 886 ο διοικητής του Βελιγραδίου του Βόρη υποδέχτηκε τους μαθητές του Αγίου Κυρίλλου και του Αγίου Μεθόδιου, οι οποίοι εξορίστηκαν από τη Μεγάλη Μοραβία στη Βουλγαρία και τους έστειλαν στον Βόρη στην Πλίσκα. Ο Μπόρις χαιρέτισε με χαρά δύο από αυτούς τους μαθητές, τον Κλήμη της Αχρίδας και τον Ναούμ του Πρεσλάβ, οι οποίοι ήταν ευγενικής βουλγαρικής καταγωγής. Για να αξιοποιήσει τα ταλέντα των μαθητών, ο Μπόρις ανέθεσε στον Κλεμέντιο να γίνει "δάσκαλος" της επικράτειας μιας επαρχίας στην Μακεδονική περιοχή του Βουλγαρικού βασιλείου. 
Τόσο ο Κλήμεντ όσο και ο Ναμούμ συνέβαλαν στην προώθηση των πολιτιστικών, γλωσσικών και πνευματικών έργων του Κυρίλλου και του Μεθόδιου. Δημιούργησαν εκπαιδευτικά κέντρα στην Πλίσκα και στην Οχρίδα για να προωθήσουν την ανάπτυξη των σλαβικών επιστολών και λειτουργιών. Ο Κλήμης εκπαίδευσε αργότερα χιλιάδες ιερείς της σλαβικής γλώσσας που αντικατέστησαν τον ελληνόφωνο κλήρο από την Κωνσταντινούπολη, που εξακολουθούσε να είναι παρόν στο βουλγαρικό βασίλειο. Το αλφάβητο που είχε αρχικά αναπτυχθεί από τον Κύριλλο και τον Μεθόδιο είναι γνωστό ως Γλαγολιτικό αλφάβητο.
Στη Βουλγαρία, ο Κλήμης της Οχρίδας και ο Ναούμ του Πρεσλάβ δημιούργησαν (ή μάλλον συνέταξαν) ένα νέο αλφάβητο που ονομάστηκε κυριλλικό και ανακηρύχθηκε ως το επίσημο αλφάβητο. Η σλαβική γλώσσα επίσης κηρύχθηκε επίσημη το 893. Στους επόμενους αιώνες αυτό το αλφάβητο υιοθετήθηκε από άλλους σλαβικούς λαούς. Η εισαγωγή της σλαβικής λειτουργίας συνέπεσε με τη συνεχή ανάπτυξη των εκκλησιών και των μοναστηριών του Βόρη σε όλη το βασίλειό του.

Αντιδράσεις στην θρησκευτική αλλαγή

Η υιοθέτηση του Χριστιανισμού γνώρισε μεγάλη αντίθεση ανάμεσα στην ελίτ των Βουλγάρων. Κάποιοι αρνήθηκαν να γίνουν Χριστιανοί, ενώ άλλοι αποστασίασαν μετά το βάπτισμα και άρχισαν μια εξέγερση εναντίον του Βόρη για να τους αναγκάσουν να βαφτιστούν. Μερικοί άνθρωποι δεν διαμαρτυρήθηκαν αναγκαστικά με τη χριστιανική θρησκεία, αλλά με το γεγονός ότι προήλθαν από ξένους ιερείς, οι οποίοι ως εκ τούτου καθιέρωσαν την εξωτερική διεθνή πολιτική. Διακόπτοντας τη δύναμη των παλαιών λατρειών, ο Βόρις μείωσε την επιρροή των βογιάρων, που αντιστάθηκαν στην εξουσία του Χάνου. Το καλοκαίρι του 865 μια ομάδα βουλγαρικών αριστοκρατών (βογιάρων) άρχισε μια ανοιχτή εξέγερση. Ο Βόρις τους καταπίεσε αδίστακτα και εκτέλεσε 52 βογιάρους μαζί με όλες τις οικογένειές τους. Επομένως η Χριστιανοποίηση συνέχισε.

Τέλος βασιλείας

Το 889 ο Μπόρις παραιτήθηκε από το θρόνο και έγινε μοναχός. Ο γιος και ο διάδοχός του Βλαντίμιρ επιχείρησε την επαναφορά του παγανισμού, με αποτέλεσμα ο Βόρης να φύγει από το μοναστήρι του το 893. Ο Βλαντίμιρ νικήθηκε και ο Βόρις τον τύφλωσε, η γυναίκα του ξυρίστηκε και εστάλη σε ένα μοναστήρι. Ο Βόρις συγκέντρωσε το Συμβούλιο του Πρέσλαβ, τοποθετώντας στο θρόνο τον τρίτο του γιο Τσάρο Συμεών Α΄ της Βουλγαρίας, τον οποίο απείλησε με την ίδια μοίρα αν αποστασιοποιηθεί. Ο Βόρις επέστρεψε στο μοναστήρι του, φεύγοντας ξανά το 895 για να βοηθήσει τον Συμεών να πολεμήσει τους Μαγυάρους, που είχαν εισβάλει στη Βουλγαρία σε συμμαχία με τους Βυζαντινούς. Μετά το πέρασμα αυτής της κρίσης, ο Μπόρις επέστρεψε στη μοναστική ζωή και πέθανε το 907. Η θέση της υποχώρησής του, όπου πιθανότατα είχε γεννηθεί, δεν είναι σίγουρη. μπορεί να βρίσκεται κοντά στον Πρέσλαβ, αλλά και στην Πλίσκα ή σε ένα μοναστήρι κοντά στη Βάρνα ή την Ράβντα.

Κληρονομιά

Η κορυφή του Αγίου Βόρη στην Νήσο Λίβινγκστον στις Νότιες Νήσους Σέτλαντ της Ανταρκτικής, ονομάζεται προς τιμήν του Βόρη Α΄ της Βουλγαρίας.
Η ζωή του Βόρη Α΄ χαρακτηρίζεται στην ταινία Βόρις Α΄ του 1985 (Борис Първи), και τον ρόλο του υποδύθηκε ο Στεφάν Νταναΐλοφ.