Εμανυέλ Λεβινάς

Βίος και σταδιοδρομία

Ο Εμανουέλις Λεβινάς γεννήθηκε στο Κόβνο, το σημερινό Κάουνας, σε μια οικογένεια Λιθουανών Εβραίων (Λίτβακ) και αργότερα προσάρμοσε το όνομά του στη γαλλική γλώσσα ως Εμανυέλ. Στη Λιθουανία είχε μια παραδοσιακή εβραϊκή μόρφωση, ενώ και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μελέτησε το Ταλμούδ με δάσκαλο τον αινιγματικό «Μεσιέ Σουσανί», του οποίου την επίδραση αναγνώρισε μόνο στα τελευταία χρόνια της ζωής του.
Εξαιτίας της αναταραχής του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου η οικογένεια μετακόμισε στο Χάρκοβο της Ουκρανίας το 1916. Εκεί ο Λεβινάς έζησε τη Ρωσική Επανάσταση του 1917. Το 1920 η οικογένεια επέστρεψε στη Λιθουανία.
Ο Λεβινάς άρχισε τις φιλοσοφικές σπουδές του στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου το 1924, όπου άρχισε η ισόβια φιλία του με τον Γάλλο φιλόσοφο Μωρίς Μπλανσό. Το 1928 πήγε στο Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ, όπου έμεινε δύο εξάμηνα σπουδάζοντας φαινομενολογία υπό τον Έντμουντ Χούσερλ. Εκεί συνάντησε και τον Μάρτιν Χάιντεγκερ. Μετά το 1930 ο Λεβινάς έγινε ένας από τους πρώτους διανοούμενους στη Γαλλία που επέστησε την προσοχή στους Χάιντεγκερ και Χούσερλ, μεταφράζοντας το 1931 τους Καρτεσιανούς στοχασμούς του Χάσερλ (με τη βοήθεια της Γκαμπριέλ Πάιφερ και τις συμβουλές του Αλεξάντρ Κοϋρέ) και ενσωματώνοντας τις ιδέες τους στη δική του φιλοσοφική σκέψη, σε έργα όπως τα La théorie de l'intuition dans la phénoménologie de Husserl (= «Η θεωρία της διαισθήσεως στη φαινομενολογία του Χούσερλ», η διδακτορική διατριβή του Λεβινάς το 1929/30 στο Στρασβούργο), De l'Existence à l'Existant (1947) και το En Découvrant l’Existence avec Husserl et Heidegger (1949, επανεκδόθηκε με προσθήκες το 1967).
Ο Λεβινάς απέκτησε τη γαλλική υπηκοότητα το 1931, οπότε όταν η Γαλλία κήρυξε τον πόλεμο στη Γερμανία επιστρατεύθηκε. Κατά τη γερμανική εισβολή στη Γαλλία το 1940, η στρατιωτική μονάδα του γρήγορα περικυκλώθηκε και παραδόθηκε. Ο Λεβινάς πέρασε όλο το υπόλοιπο του πολέμου ως αιχμάλωτος σε ένα στρατόπεδο κοντά στο Αννόβερο της Γερμανίας. Ο Λεβινάς ζούσε σε ένα ειδικό τμήμα για Εβραίους αιχμαλώτους, στους οποίους απαγορευόταν οποιαδήποτε μορφή θρησκευτικής λατρείας. Φαίνεται ότι η χρησιμοποίησή τους σε χειρωνακτικές εργασίες όπως η κοπή ξύλων τους έσωσε από την εξολόθρευση. Αναφέρεται ότι άλλοι αιχμάλωτοι έβλεπαν συχνά τον Λεβινάς να γράφει σε ένα σημειωματάριο. Αυτές οι σημειώσεις αναπτύχθηκαν αργότερα στο βιβλίο του De l'Existence à l'Existent (1947) και σε μία σειρά διαλέξεων που κυκλοφόρησαν υπό τον γενικό τίτλο Le Temps et l'Autre (1948). Τα σημειωματάριά του των χρόνων εκείνων έχουν ωστόσο κυκλοφορήσει πλέον και στην πρωταρχική τους μορφή υπό τον τίτλο Œuvres: Tome 1, Carnets de captivité: suivi de Écrits sur la captivité ; et, Notes philosophiques diverses (2009).
Στο μεταξύ, ο Μωρίς Μπλανσό βοήθησε τη σύζυγο και την κόρη του Λεβινάς να κρυφτούν και να περάσουν τα χρόνια της κατοχής σε ένα μοναστήρι, γλιτώνοντας έτσι το Ολοκαύτωμα. Επιπλέον, ο Μπλανσό, διατρέχοντας μεγάλο κίνδυνο, φρόντισε ώστε ο Λεβινάς να έχει επαφή μαζί τους με επιστολές και μηνύματα. Ωστόσο, η πεθερά του Λεβινάς απελάθηκε και ποτέ δεν μαθεύτηκε η τύχη της, ενώ ο πατέρας και ο αδελφός του σκοτώθηκαν στη Λιθουανία από τα SS.
Το πρώτο δοκίμια σε μέγεθος βιβλίου του Λεβινάς, το Ολότητα και άπειρο (1961), γράφτηκε ως διατριβή επί υφηγεσία (Doctorat d'État). Στη συνέχεια, ο Λεβινάς δίδαξε σε ένα ιδιωτικό εβραϊκό γυμνάσιο στο Παρίσι, το «École normale Israélite orientale» και τελικά έγινε ο διευθυντής του. Το 1961 άρχισε να διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Πουατιέ, το 1967 στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού στο Ναντέρ και το 1973 στη [[Σορβόννη], από όπου και συνταξιοδοτήθηκε το 1979. Υπήρξε επίσης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Φρίμπουργκ, που βρίσκεται στην Ελβετία και δεν πρέπει να συγχέεται με το Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ. Το 1989 ο Λεβινάς τιμήθηκε με το Βραβείο Μπαλτσάν.
Γιος του Λεβινάς είναι ο συνθέτης Μισαέλ Λεβινάς (γενν. 1949). Ανάμεσα στους γνωστότερους μαθητές του έιναι ο ραββίνος Βαρούχ Γκαρθόν (Baruch Garzon) από το Τετουάν του Μαρόκου, που έμαθε φιλοσοφία από τον Λεβινάς στη Σορβόννη και στη συνέχεια εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους ραββίνους του ισπανόφωνου κόσμου.

Η φιλοσοφία του

Κατά τη δεκαετία του 1950, ο Λεβινάς ξεπρόβαλε από τον κύκλο των διανοουμένων που περιέβαλλε τον Ζαν Βαλ ως ένας από τους διακεκριμένους Γάλλους διανοητές. Το έργο του επικεντρώνεται στην «ηθική του Άλλου» ή, με τις λέξεις του Λεβινάς, στην «ηθική ως πρώτη φιλοσοφία». Για τον Λεβινάς το χουσερλικό «Άλλο» (Othering στη γερμανική) δεν είναι δυνατό να γνωσθεί και δεν μπορεί να μετατραπεί σε ένα αντικείμενο του εαυτού, όπως γίνεται από την παραδοσιακή μεταφυσική (την οποία ο Λεβινάς αποκαλεί οντολογία). Ο Λεβινάς προτιμά να θεωρεί τη φιλοσοφία ως τη «σοφία της αγάπης» αντί για την «αγάπη της σοφίας» (όπως είναι η ελληνική σημασία του όρου). Κατά την άποψή του, η ευθύνη προηγείται κάθε «αντικειμενικής αναζητήσεως/επιδιώξεως της αλήθειας».
Ο Λεβινάς εξάγει την προτεραιότητα της ηθικής του από την εμπειρία της συναντήσεως με το `Αλλο. Για αυτόν, η μη αναγώγιμη σχέση, η «σχέση πρόσωπο-με-πρόσωπο» (rapport de face à face) όπως την ονομάζει, αποτελεί ένα προνομιούχο φαινόμενο κατά το οποίο τόσο η εγγύτητα του άλλου ανθρώπου, όσο και η απόσταση από αυτό γίνονται έντονα αισθητά. «Το Άλλο αποκαλύπτει με ακρίβεια τον εαυτό του στην ετερότητά του όχι σε ένα σοκ που αρνείται το Εγώ, αλλά ως το πρωτογενές φαινόμενο της ευγένειας.» Ταυτόχρονα, η αποκάλυψη του προσώπου αντιπροσωπεύει ένα αίτημα, προτού κάποιος να μπορεί να εκφράσει ή να γνωρίσει την ελευθερία του, να επιβεβαιώσει ή να αρνηθεί. Η υπερβατικότητα και η ετερονομία του Άλλου αναγνωρίζονται ακαριαία. Ακόμα και ο φόνος αποτυγχάνει ως προσπάθεια να συλλάβει αυτή την ετερότητα.
Παρότι επικριτική για την παραδοσιακή θεολογία, η σκέψη του Λεβινάς απαιτεί την αναγνώριση και παραδοχή ενός «ίχνους» του Θείου μέσα σε μία ηθική του Άλλου. Αυτό καθίσταται ιδιαίτερα φανερό στη θεματοποίηση που κάνει για το ηθικό χρέος και την ενοχή. «Το πρόσωπο είναι ένα ίχνος του εαυτού του, παραδομένο στη δική μου ευθύνη, αλλά ως προς το οποίο είμαι ελλιπής και επιρρεπής στο σφάλμα. Είναι σαν να ήμουν υπεύθυνος για τη θνητότητά του και ένοχος για την επιβίωσή του.» Η ηθική «αυθεντία» του προσώπου του Άλλου αισθητοποιείται στην «άπειρη υπευθυνότητά» μου για το Άλλο. Το πρόσωπο του Άλλου έρχεται προς εμένα με τις άπειρες ηθικές απαιτήσεις του όταν εξέρχεται από το ίχνος. Εκτός από αυτή την ηθικά επιβλητική εμφάνιση, το πρόσωπο του Άλλου ίσως θα μπορούσε να αποκληθεί και «Συ» (κατά τη γραμμή του Μάρτιν Μπούμπερ), στη συνάντηση του οποίου ίσως να εύρισκε το Εγώ μεγάλη παρηγορία, αγάπη και κοινωνία ψυχών — αλλά όχι μία ηθική απαίτηση που μού επιβάλλεται από κάπου υψηλά. «Δια μέσου ενός ίχνους το αμετάκλητο παρελθόν παίρνει τη μορφή ενός Εκείνου. Το πέραν από το οποίο προέρχεται ένα πρόσωπο βρίσκεται στο τρίτο πρόσωπο.» Είναι επειδή το Άλλο ξεπροβάλλει και από την τρίτου προσώπου ετερότητα ενός «Εκείνου» (και στη γαλλική γλώσσα illeite από το il) ο λόγος για τον οποίιο Εγώ αντί για κοινωνία ψυχών πέφτω σε ένα άπειρο ηθικό χρέος «ενώπιος ενωπίω» με το Άλλο σε μία κατάσταση εντελώς ασύμμετρων υποχρεώσεων: Εγώ οφείλω στο Άλλο τα πάντα, ενώ το Άλλο δεν μού οφείλει τίποτα. Το ίχνος του Άλλου είναι η βαριά σκιά του Θεού, του Θεού που εντέλλεται «Ου φονεύσεις!» Ο Λεβινάς καταβάλλει μεγάλες προσπάθειες να αποφύγει την ευθεία θεολογική γλώσσα. Η ίδια η μεταφυσική του «σημείου» ή του «τύπου» που διακρίνει τη θεολογική ορολογία αίρεται από επικλήσεις του πώς τα «ίχνη» λειτουργούν διαφορετικά από τα «σημεία». Παρά το γεγονός αυτό, η θεϊκή φύση του ίχνους είναι εξίσου αδιαμφισβήτητη: «Το ίχνος δεν είναι απλώς μια ακόμα λέξη: είναι η εγγύτητα του Θεού στην όψη του συνανθρώπου μου.» Κατά μία έννοια, αποτελεί θεϊκή εντολή χωρίς θεϊκό εξουσιασμό.
Μετά το Ολότητα και άπειρο, ο Λεβινάς υπεστήριξε ότι η ευθύνη για τον άλλο βρίσκεται ριζωμένη μέσα στην υποκειμενική μας συγκρότηση. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η πρώτη γραμμή του προλόγου του βιβλίου αυτού είναι; «ο καθένας θα συμφωνήσει αμέσως ότι έχει εξαιρετική σημασία το να γνωρίζουμε αν είμαστε εξαπατημένοι από την ηθική.» Η ιδέα αυτή επανέρχεται στον Λεβινάς και στο Κεφ. 4 του Autrement qu'être ou au-delà de l'essence, όπου επιμένει πως η υποκειμενικότητα μορφοποιείται μέσα και διαμέσου της υποταγής μας στο άλλο. Η υποκειμενικότητα, επιχειρηματολογεί, είναι πρωτογενώς ηθική, όχι θεωρητική. Με άλλα λόγια, η ευθύνη μας για τον άλλο δεν αποτελεί παράγωγο χαρακτηριστικό της υποκειμενικότητάς μας, αλλά αντιστρόφως αυτή «ιδρύει» την υποκειμενική μας παρουσία στον κόσμο δίνοντάς της μια κατεύθυνση και προσανατολισμό με σημασία. Η θέση του Λεβινάς «η ηθική ως πρώτη φιλοσοφία» σημαίνει ότι η παραδοσιακή φιλοσοφική επιδίωξη της γνώσεως είναι δευτερεύουσα ως προς ένα βασικό ηθικό καθήκον προς το Άλλο. Το να συναντάς το Άλλο είναι το να έχεις μιά ιδέα του Απείρου.
Μετά την ωριμότητά του ο Λεβινάς ήταν ένας διακεκριμένος Γάλλος διανούμενος, του οποίου τα βιβλία σημείωναν μεγάλες πωλήσεις. Αναφέρεται ότι άσκησε μεγάλη επίδραση πάνω στον νεαρό Ζακ Ντεριντά, επίσης Γαλλοεβραίο, του οποίου το καινοτόμο έργο Η γραφή και η διαφορά περιέχει ένα δοκίμιο, το «Βία και Μεταφυσική», πάνω στον Λεβινάς. Ο Ντεριντά εκφώνησε και έναν υμνητικό επικήδειο λόγο για τον Λεβινάς, που αργότερα εκδόθηκε υπό τον τίτλο Adieu à Emmanuel Levinas και αποτελεί μία αποτίμηση και εξερεύνηση της ηθικής φιλοσοφίας του νεκρού. Σε ένα δοκίμιο στη μνήμη του Λεβινάς, ο Ζαν-Λυκ Μαριόν ισχυρίσθηκε ότι: «Αν κάποιος ορίσει τον μεγάλο φιλόσοφο ως αυτόν χωρίς τον οποίο η φιλοσοφία δεν θα ήταν αυτό που είναι, τότε στη Γαλλία υπήρξαν δύο μεγάλοι φιλόσοφοι τον 20ό αιώνα: ο Μπεργκσόν και ο Λεβινάς.»

Πολιτιστικές επιδράσεις

Επί τρεις δεκαετίες ο Λεβινάς έδινε σύντομες ομιλίες για τον Ρασί κάθε Σάββατο πρωί στο ιδιωτικό εβραϊκό γυμνάσιο στο Παρίσι όπου ήταν διευθυντής. Αυτή η παράδοση άσκησε ισχυρή επίδραση σε αρκετές γενεές μαθητών. 
Οι Αδερφοί Νταρντέν, γνωστοί Βέλγοι σκηνοθέτες, σεναριογράφοι και παραγωγοί, έχουν αναφερθεί στον Λεβινάς ως σημαντική θεμελίωση της κινηματογραφικής τους ηθικής. Επίσης, στο βιβλίο του Levinas and the Cinema of Redemption: Time, Ethics, and the Feminine, ο συγγραφέας Sam Girgus υποστηρίζει ότι ο Λεβινάς έχει επηρεάσει κινηματογραφικές ταινίες που ασχολούνται με την εξιλέωση.