Λογοκρισία

Γενικά

Η λογοκρισία υπάρχει σε διάφορες μορφές από τότε που οι άνθρωποι άρχισαν να επικοινωνούν μεταξύ τους. Παρ' όλο που σήμερα είναι κοινώς αποδεκτό ότι ο κάθε άνθρωπος έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να παράγει και να λαμβάνει πληροφορίες χωρίς κανέναν περιορισμό, σε καμία χώρα του κόσμου δεν υπάρχει απόλυτη ελευθερία έκφρασης (είτε γραπτού είτε προφορικού λόγου). Αντίθετα, κάθε χώρα έχει τους δικούς της προστατευτικούς νόμους ενάντια π.χ. στη συκοφαντία τη δυσφήμιση, τη βλασφημία, τη βωμολοχία, την ανταρσία ενάντια στο κράτος, την παιδική πορνογραφία, τη ρητορική μίσους κλπ. και κατ επέκταση την προστασία υψηλών προσώπων, εθνικών και θρησκευτικών εμβλημάτων, σημαιών, αλλά και κοινωνικών ευαίσθητων ομάδων κ.ά. Η νομοθεσία για όλες τις παραπάνω ενδεικτικές περιπτώσεις θέτει κατά κάποιο τρόπο περιορισμούς στην ελευθερία του λόγου και της έκφρασης γνώμης που όμως είναι θεμιτή. Η λογοκρισία όμως που αποβλέπει στην εξυπηρέτηση κάποιας ιδιαίτερης σκοπιμότητας όπως πολιτική, στρατιωτική, θρησκευτική, ιστορική, κοινωνική, όπου και τα πεδία στα οποία αυτή παρατηρείται, είναι συνταγματικά απαγορευτική. 
Η λογοκρισία ασκείται τόσο στον προφορικό όσο και στο γραπτό λόγο. Εξυπακούεται όμως ότι η προληπτική λογοκρισία στον προφορικό λόγο, όταν μάλιστα αυτός δεν επαναλαμβάνεται, όπως αντίθετα π.χ. σε θεατρική παράσταση, είναι αδύνατη. Αντ΄ αυτής ακολουθεί η κατασταλτική λογοκρισία υπό μορφή δυσμενών συνεπειών. Συνηθέστερη είναι η λογοκρισία του γραπτού λόγου, του έντυπου, με πεδία άσκησης τα μέσα επικοινωνίας αυτού, χωρίς βέβαια να εξαιρούνται ο κινηματογράφος, το θέατρο, η δισκογραφία, η ραδιοτηλεόραση μέχρι και το διαδίκτυο. Οι δε μέθοδοι εφαρμογής της λογοκρισίας, που ακολουθούν οι λογοκριτές, μεταβάλλονται ανάλογα με τις ιδέες, τις συνήθειες και την ηθική που επικρατεί σε κάθε χώρα και σε κάθε εποχή.
Αν και η λογοκρισία συμβαίνει κατ΄ απόλυτο τρόπο σε ολοκληρωτικά καθεστώτα, όπως σε οποιασδήποτε μορφής δικτατορία, εκείνο που προκαλεί ιδιαίτερη αίσθηση είναι όταν αυτή παρατηρείται σε χώρες που διατείνονται για δημοκρατικούς θεσμούς και ότι εφαρμόζουν ελευθερία έκφρασης της γνώμης με ελεύθερο ανταγωνισμό ιδεών και στην πραγματικότητα αποδεικνύεται να βρίσκονται σε αναντιστοιχία ή αντίθεση με αυτές τις ελευθερίες.

Ιστορία

Η λογοκρισία κατά τη σύγχρονη χρηστική της σημασία απαντάται από τους μυθικούς ακόμα χρόνους, στην ελληνική μυθολογία, όπως η χαρακτηριστική περίπτωση της Νιόβης που αποδίδεται αλληγορικά κατά της υπερηφάνειας, όπως ομοίως και για άλλα πρόσωπα. Η συμβολή του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού ιδιαίτερα των κλασικών χρόνων τόσο στη δημιουργία όσο και στην ανάπτυξη των δημοκρατικών ιδεών με τις οποίες και συνδέθηκαν οι πνευματικές ελευθερίες έχει αναγνωρισθεί παγκόσμια και είναι αναμφισβήτητη. Παρά ταύτα η λογοκρισία στην αρχαία Αθήνα υπήρξε αρκετά έντονη, ιδιαίτερα εκείνη που προβαλλόταν κατά των φιλοσόφων και των σοφιστών για θρησκευτικούς λόγους. Χαρακτηριστικές τέτοιες περιπτώσεις ήταν η καταδίκη του Σωκράτη, για ασέβεια και διαφθορά, αλλά και η δίκη του Αναξαγόρα που υποστήριξε ότι ο Ήλιος δεν είναι Ολύμπια θεότητα αλλά ουράνιο σώμα. Κατά την ευρύτερη έννοια του όρου ακόμα και ο θεσμός του εξοστρακισμού αποτελούσε μέτρο λογοκρισίας.
Κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους χαρακτηριστική περίπτωση υπήρξε η καταστροφή της βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας από τον αυτοκράτορα Καρακάλλα επειδή οι Αλεξανδρινοί τον είχαν προηγουμένως κατακρίνει. Αλλά και οι διωγμοί των Χριστιανών όπως και αντίστροφα των Εθνικών μετά την επικράτηση των πρώτων στη βυζαντινή περίοδο με παράλληλη κατάργηση των Ολυμπιακών αγώνων και το κλείσιμο φιλοσοφικών σχολών όπως της Ακαδημίας Πλάτωνος το 529 από τον Ιουστινιανό αποτελούσαν σαφώς μέτρα λογοκρισίας.
Κατά τον Μεσαίωνα χαρακτηριστικές ήταν οι διώξεις που άσκησε η Ιερά Εξέταση με το περίφημο Index Librorum Prohibitorum. Μετά την ανακάλυψη της τυπογραφίας από τον Γουτεμβέργιο  το 1450 όπου ακολούθησε εκπληκτική εξάπλωση έντυπου λόγου η επιβολή μέτρων λογοκρισίας, ακολουθώντας διάφορες πρακτικές, άρχισε να λαμβάνει εκρηκτικές διαστάσεις σχεδόν σε όλες τις τότε ηγεμονίες της Ευρώπης. Χαρακτηριστικότερη περίπτωση ήταν η καταδίκη του Γαλιλαίου επί της επιστημονικής του θεωρίας.
H ανάγκη απελευθέρωσης από τις διάφορες πρακτικές λογοκρισίας που είχαν θεσμοθετηθεί άρχισε να αναφαίνεται ιδιαίτερα έντονη περί τα τέλη του 18ου αιώνα όταν ανέτειλε ένα νέο κοινωνικό μοντέλο που περιελάμβανε κοινωνικές ελευθερίες μέσα από τον Διαφωτισμό και τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, ανεξάρτητα αν στη συνέχεια η ίδια πρώτη τις απεμπόλησε προβαίνοντας σε απηνείς διωγμούς κατά των αντιφρονούντων. Η αναστάτωση εκείνη στη Γαλλία ήταν φυσικό επόμενο να διεγείρει ιδιαίτερη έξαρση της λογοκρισίας στις ηγεμονίες της Ευρώπης που όμως η πρακτική της άρχισε να χαλαρώνει μετά το 1810, εκτός από κάποιες περιοχές της Γερμανίας.
 Στην εποχή του Μέττερνιχ σημειώθηκε μια τριαντάχρονη περίοδος από έντονες επιθέσεις κατά της ελευθερίας του τύπου που σημάδεψε την πολιτική του. Η περίοδος αυτή έληξε το 1848 με την κατοχύρωση της ελευθερίας του τύπου και παράλληλα την απαγόρευση της λογοκρισίας.
Στη διάρκεια του Α' Π.Π. η ελευθεροτυπία περιορίστηκε δραματικά και τα μέτρα λογοκρισίας εντάθηκαν  προκειμένου να εξυπηρετηθούν στρατιωτικοί σκοποί αλλά και της σχετικής προπαγάνδας. Με τη λήξη του "Μεγάλου Πολέμου" η λογοκρισία άρχισε να περιορίζεται με παράλληλη θεσμοθέτηση της απαγόρευσής της, εκτός βέβαια από τη Ρωσία όπου εκεί μετά την Οκτωβριανή επανάσταση έμελλε να αναδειχθεί σε σημαντικότατο πολιτικό όπλο. Στη Γερμανία όμως που ήταν και ο μεγάλος ηττημένος του πολέμου και ειδικά στο Σύνταγμα της Βαϊμάρης (11 Αυγούστου 1919) κατοχυρώθηκε τόσο η ελευθερία του  τύπου, όσο και η απαγόρευση της λογοκρισίας. Παρά ταύτα ένα πλέγμα από σχετικές διατάξεις έκαναν τη συνταγματική αυτή απαγόρευση διάτρητη.
 Έτσι όταν ανήλθε ο Χίτλερ στην εξουσία, ομολογουμένως μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες, η λογοκρισία  "βρήκε την υγειά της" αποκτώντας ολοκληρωτικό χαρακτήρα με τον απόλυτο έλεγχο του τύπου. Δεν ήταν όμως τότε μόνο η Γερμανία, αλλά και άλλες χώρες που ίσχυε δικτατορικό καθεστώς.
Με τη λήξη του Β' Π.Π., τη σύσταση του ΟΗΕ και την Οικουμενική διακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων η λογοκρισία φερόταν διεθνώς ως ο μεγάλος αποκλεισμένος ασθενής, όταν τότε εμφανίσθηκε ο ψυχρός πόλεμος ο οποίος όχι μόνο της έδωσε νέα πνοή αλλά και τη γιγάντωσε σε μορφή σαρωτικού τυφώνα με την ονομασία Μακαρθισμός που ξεκίνησε από τις ΗΠΑ και επεκτάθηκε σ΄ όλες τις χώρες του ΝΑΤΟ. Συνέπειες εκείνης της κομμουνιστοφοβίας ήταν μια σειρά από πραξικοπήματα σχεδόν σε όλες τις ηπείρους όπου τα μέτρα λογοκρισίας κυριάρχησαν για μεγάλο χρονικό διάστημα, σχεδόν μέχρι τη πτώση του τείχους του Βερολίνου (1989).

Τυπική λογοκρισία

Ως "τυπική λογοκρισία" χαρακτηρίζεται οποιαδήποτε απαραίτητη προϋπόθεση στη διακίνηση, ή δημοσιοποίηση μιας έκφρασης. Η τυπική λογοκρισία συνδέεται συνεπώς με προγενέστερο χρονικό σημείο δημοσιοποίησης συγκεκριμένης έκφρασης και κυρίως στον τρόπο της εμφάνισής της. Για παράδειγμα η αδειοδότηση της έκδοσης και κυκλοφορίας μιας εφημερίδας, ή ενός περιοδικού, ανεξάρτητα του περιεχομένου των θεμάτων τους, αποτελεί τυπική λογοκρισία.

Ουσιαστική λογοκρισία

Σε αντίθεση της τυπικής, στην "ουσιαστική λογοκρισία" το κέντρο βάρους του ελέγχου μετατοπίζεται από τον τρόπο εμφάνισης στο ίδιο το περιεχόμενο της έκφρασης. Συνεπώς συνδέεται ταυτόχρονα με τη δημοσιοποίηση χαρακτηριζόμενη έτσι περιοριστική ή κατασταλτική. Ο έλεγχος αυτής γίνεται με διάφορα κριτήρια, κρίσεις, τάσεις ή απόψεις της Αρχής.

Μικτή λογοκρισία

Ως "μικτή λογοκρισία" χαρακτηρίζεται ο συνδυασμός "τυπικής" και "ουσιαστικής λογοκρισίας". Χαρακτηριστικό του σχήματος αυτού είναι όταν μια τυπικά απαγορευμένη διαδικασία λογοκρισίας μετατρέπεται σε νόμιμη κατόπιν ελέγχου και αξιολόγησης των κριτηρίων του περιεχομένου της φερομένης έκφρασης. Στη περίπτωση αυτή υπάγονται για παράδειγμα οι περιορισμοί πορνογραφημάτων, ή διακίνησης συγκεκριμένων ιδεών που τελούν υπό απαγόρευση.

Γενικά το είδος αυτό της λογοκρισίας δεν έχει ιδιαίτερη απήχηση στη γενικότερη νομική θεωρία της, σε αντίθεση μς τη λεγόμενη "λογοκρισία εν τοις πράγμασι".

Λογοκρισία "εν τοις πράγμασι"

Η λογοκρισία "εν τοις πράγμασι" (faktische Zensur)  αφορά κυρίως μέτρα λογοκρισίας που δεν υπάγονται στην τυπική έννοια του όρου, πλην όμως εκ της δράσης και των αποτελεσμάτων προσομοιάζει με αυτή. Γενικά η νομολογία επ΄ αυτού του είδους τείνει να την εντάξει στη συνταγματική απαγόρευση, ενώ αντίθετα στη νομική θεωρία οι γνώμες διίστανται ως προς την ορθότητα της παραπάνω άποψης κατά το χαρακτηρισμό τυπικής ή ουσιαστικής λογοκρισίας.