Σταβλοχελίδονο

Συστηματική ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά, το 1758, από τον Λινναίο στη Σουηδία, στο έργο του Systema Naturae με την σημερινή του ονομασία. Θεωρείται ότι το είδος Hirundo rustica σχηματίζει υπερείδος, με τα συγγενικά H. lucida, H. angolensis, H. tahitica, H. neoxena, H. albigularis και H. aethiopica, κάποια, μάλιστα, από τα προαναφερθέντα είχαν ταυτιστεί με αυτό. Η ταξινομική του είναι αρκετά ξεκάθαρη, εκτός από κάποιες περιπτώσεις ασιατικών υποειδών, των οποίων οι εξαπλώσεις αλληλοεπικαλύπτονται και προκαλούν προβλήματα στις επί μέρους φυλογενετικές σχέσεις (βλ. Πίνακα κατανομής υποειδών).
Ωστόσο, το είδος έχει καταγραφεί να υβριδίζεται με τα χελιδόνια Petrochelidon pyrrhonota και Petrochelidon fulva στη Βόρεια Αμερική, και με το Delichon urbicum στην Ευρασία, με την τελευταία διασταύρωση να είναι ένα από τα πιο κοινά υβρίδια στα στρουθιόμορφα πτηνά.

Αναπαραγωγική περίοδος

Το προτιμώμενα αναπαραγωγικά ενδιαιτήματα του σταβλοχελιδονιού είναι οι μεγάλες, ανοικτές εκτάσεις με χαμηλή βλάστηση, όπως βοσκότοποι, λιβάδια και χωράφια, κατά προτίμηση με νερό σε κοντινή απόσταση. Γενικά αποφεύγει τις πυκνές δασώδεις ή απόκρημνες περιοχές, αλλά και τις πυκνοδομημένες τοποθεσίες. Η παρουσία προσβάσιμων κτισμάτων, όπως είναι οι σιταποθήκες, οι στάβλοι ή οι μεγάλες δίοδοι νερού κάτω από αυτοκινητοδρόμους, παρέχουν θέσεις φωλιάσματος, Διάφορες εκτεθειμένες θέσεις, όπως καλώδια, στέγες ή γυμνά κλαδιά είναι, επίσης, σημαντικές ως θέσεις επόπτευσης ή κουρνιάσματος.
Αναπαράγεται στο Βόρειο ημισφαίριο, από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 3.000 μ., περίπου,, ενώ φαίνεται να απουσιάζει μόνον από τις ερήμους και από τις πολύ κρύες, βόρειες περιοχές. Γενικά, αποφεύγει τις πόλεις, στις οποίες -τουλάχιστον στην Ευρώπη-, αντικαθίσταται από το λευκοχελίδονο (Delichon urbicum). Ωστόσο, στη νήσο Χονσού της Ιαπωνίας, το σταβλοχελίδονο θεωρείται «αστικό» είδος.

Μη αναπαραγωγική περίοδος

Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, το σταβλοχελίδονο απαντά σε όλα σχεδόν τα οικοσυστήματα, αποφεύγοντας μόνο τα πυκνά δάση και τις ερήμους. Είναι πιο κοινό σε ανοικτά, χαμηλής βλάστησης ενδιαιτήματα, όπως τη σαβάνα και τα ράντσα, ενώ στη Βενεζουέλα, τη Νότια Αφρική και στο Τρινιντάντ και Τομπάγκο, αναφέρεται ότι προσελκύεται ιδιαίτερα από καμένα χωράφια ζαχαροκάλαμου και τα υπολείμματά τους. Σε περίπτωση απουσίας των κατάλληλων χώρων φωλιάσματος, τα πουλιά μπορεί μερικές φορές να κουρνιάζουν στα σύρματα όπου, όμως, είναι περισσότερο εκτεθειμένα στα αρπακτικά.
Επιμέρους πληθυσμοί τείνουν να επιστρέφουν στην ίδια τοποθεσία διαχείμασης κάθε χρόνο  και να συγκεντρώνονται σε μια μεγάλη περιοχή για να κουρνιάζουν, σε καλαμιώνες. Αυτές οι συναθροίσεις μπορεί να είναι εξαιρετικά μεγάλες, μία στη Νιγηρία είχε, κατ' εκτίμησιν 1,5 εκατομμύρια πουλιά. Με αυτό τον τρόπο, πιστεύεται ότι παρέχεται προστασία από τα αρπακτικά ζώα, και η άφιξη των πτηνών συγχρονίζεται ώστε να μην συμπίπτει με αρπακτικά πτηνά όπως τα αφρικανικά βραχοκιρκίνεζα (Falco cuvierii). Επίσης, το είδος έχει καταγραφεί να αναπαράγεται στα πιο εύκρατα μέρη των θέσεων διαχείμασης, όπως τα βουνά της Ταϊλάνδης και η Κ. Αργεντινή.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο η στατιστική ανάλυση των 5 πρώτων προτιμητέων οικοσυστημάτων, δίνει τα εξής αποτελέσματα: Χωριά, Λειμώνες, Χωράφια, Ακτές και Θαμνότοποι.
Στην Ελλάδα, το σταβλοχελίδονο απαντά σε ποικιλία ενδιαιτημάτων, όπως χωράφια με αγροικίες, λιβάδια,, αλλά και κοντά σε περιοχές με νερό  ή αστικές περιοχές με πάρκα.

Μορφολογία

Το σταβλοχελίδονο είναι είδος που ξεχωρίζει εύκολα από τα υπόλοιπα χελιδόνια, αν και πολλές φορές είναι δύσκολο να παρατηρηθεί, λόγω των ελιγμών της πτήσης του. Στη λεπτή σιλουέτα του, εύκολα διακρίνεται η βαθιά διχαλωτή ουρά, η πιο διχαλωτή από όλα τα συγγενικά είδη.
Το ενήλικο αρσενικό έχει χαρακτηριστικό μπλε μεταλλικό χρώμα στην άνω επιφάνεια του σώματός του, ερυθροκίτρινο μέτωπο, πηγούνι και λαιμό, τα οποία οριοθετούνται με σαφή τρόπο από τα λευκωπά μέρη στην κάτω επιφάνεια, μέσω μιας πλατιάς σκούρας μπλε λωρίδας στο στήθος. Πάντως, όλα αυτά τα όμορφα χρώματα είναι εξαιρετικά δυσδιάκριτα από απόσταση και φαίνονται σκούρα.
Η μεγάλη διχάλα της ουράς δημιουργείται από τα εξωτερικά, λεπτά, επιμήκη πηδαλιώδη φτερά (streamers), ενώ υπάρχει μια σειρά από λευκά σημάδια σε όλη την εξωτερική άκρη της πάνω επιφάνειάς της. Το πάνω μέρος του ουροπυγίου είναι σκοτεινόχρωμο. Οι ταρσοί και τα πόδια δεν έχουν φτερά, σε αντίθεση με το λευκοχελίδονο και είναι, όπως και το ράμφος, μαυριδερά. Κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου, μερικά αρσενικά έχουν σπασμένα (sic) τα ακραία πηδαλιώδη της ουράς τους.
Το θηλυκό είναι παρόμοιο στην εμφάνιση με το αρσενικό, αλλά τα εξωτερικά φτερά της ουράς είναι λίγο μικρότερα, το μπλε της άνω επιφάνειας του σώματος και η λωρίδα στήθους είναι λιγότερο γυαλιστερά, ενώ το κάτω τμήμα είναι πιο θαμπό σε χρώματα.
Τα αρσενικά στη Β. Ευρώπη έχουν μακρύτερες ουρές από αυτές των νοτίων πληθυσμών. Στην Ισπανία η ουρά του αρσενικού είναι μόνο 5% περισσότερο από εκείνη των θηλυκών, ενώ στη Φινλανδία, η διαφορά φθάνει το 20%. Στη Δανία, το μέσο μήκος της ουράς των αρσενικών αυξήθηκε κατά 9% μεταξύ 1984 και 2004, αλλά είναι πιθανό ότι οι κλιματικές αλλαγές μπορεί να οδηγήσουν στο μέλλον σε μικρότερες ουρές, αν γίνουν τα καλοκαίρια ζεστά και ξηρά.
Τα νεαρά άτομα είναι καφετί, με πιο «χλωμό» ερυθροκίτρινο πρόσωπο και πιο λευκά στο κάτω μέρος. Στερούνται επίσης του μεταλλικού χρώματος και της επιμηκυσμένης ουράς του ενήλικου ατόμου, έχοντας κοντά και παχιά ακραία πηδαλιώδη.

Τροφή

Το σταβλοχελίδονο είναι, σχεδόν αποκλειστικά, εντομοφάγο πτηνό, όπως και τα περισσότερα άλλα χελιδόνια. Το κυνήγι της λείας πραγματοποιείται εν πτήσει, συνήθως 7-8 μ. πάνω από ρηχά νερά ή το έδαφος, συχνά ακολουθώντας τα σιτιζόμενα ζώα, τους ανθρώπους ή τα γεωργικά μηχανήματα. Κατά καιρούς, αναζητεί την τροφή του στην επιφάνεια του νερού, τους τοίχους ή τα φυτά. Στις περιοχές αναπαραγωγής, οι μεγάλες μύγες αποτελούν περίπου το 70% της διατροφής του, με τις αφίδες, σημαντική συνιστώσα. Ωστόσο, στην Ευρώπη, το σταβλοχελίδονο καταναλώνει λιγότερες αφίδες από το λευκοχελίδονο ή το οχθοχελίδονο (Riparia riparia). Στις περιοχές διαχείμασης, τα υμενόπτερα, ιδίως τα μυρμήγκια, είναι σημαντικά «κομμάτια» της διατροφής του.
Μελέτες ισοτοπικών δεδομένων έχουν δείξει ότι οι διαχειμάζοντες πληθυσμοί μπορούν να χρησιμοποιούν διαφορετικά ενδιαιτήματα, με τα πουλιά της Βρετανίας να τρέφονται κυρίως πάνω από λιβάδια, ενώ εκείνα της Ελβετίας κοντά στα δάση.

Πτήση

Φαίνεται περίεργο, αλλά το σταβλοχελίδονο δεν είναι ιδιαίτερα γρήγορο στον αέρα, με ταχύτητα που εκτιμάται από 11 μ./δευτ. μέχρι 20 μ./δευτ. και ρυθμό φτερουγισμάτων 5 έως 7-9 φορές κάθε δευτερόλεπτο. Ωστόσο είναι πολύ ευέλικτο, κάτι απαραίτητο για την εναέρια σύλληψη των εντόμων. Η πτήση του είναι ευθεία και αβίαστη, ιδιαίτερα όταν μεταναστεύει, εξαιρετικά «κομψή», σπάνια αερολισθαίνει (gliding), αλλά μπορεί να εκτελέσει ταχύτατες αλλαγές πορείας (zigzagging) με σχετικά κλειστές στροφές και «καταδύσεις.
Πολλές φορές πετάει σχετικά χαμηλά σε ανοικτές ή ημι-ανοικτές εκτάσεις. Κατά την ωοτοκία, κυνηγάει σε ζεύγη, αλλιώς σχηματίζει αρκετά μεγάλα σμήνη. Κατά τη διάρκεια της ημέρας βρίσκεται συνέχεια στον αέρα, ενώ κατεβάινει στο έδαφος μόνο κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής περιόδου, για να συλλέξει λάσπη για την κατασκευή της φωλιάς.

Ηθολογία

To σταβλοχελίδονο πίνει νερό στον αέρα (sic), πετώντας χαμηλά πάνω από λίμνες ή ποταμούς και «φτυαρίζοντας» το νερό με ανοιχτό το στόμα του. Με παρόμοιο τρόπο «παίρνει το μπάνιο του», βυθιζόμενο στο νερό για μια στιγμή, ενώ πετάει.
Όταν κάθεται, εμφανίζεται σε σχήμα και μέγεθος σπουργιτιού, με ελαφρώς πεπλατυσμένο κεφάλι, χωρίς -εμφανή- λαιμό και με φαρδείς ώμους που λεπταίνουν προς τις μακριές, μυτερές φτερούγες.
Τα σταβλοχελίδονα συγκεντρώνονται σε κοινές θέσεις κουρνιάσματος μετά την αναπαραγωγή, μερικές φορές κατά χιλιάδες. Οι καλαμιώνες προτιμώνται τακτικά, με τα πουλιά να στροβιλίζονται μαζικά πριν «πέσουν» χαμηλά πάνω από τα καλάμια. Οι καλαμιώνες αποτελούν, γενικά, σημαντική θέση αναζήτησης τροφής πριν από, ή και κατά τη διάρκεια της μετανάστευσης. Αν και μπορούν να τροφοδοτηθούν στον αέρα, ενώ ταξιδεύουν χαμηλά πάνω από το έδαφος ή το νερό, οι καλαμιώνες επιτρέπουν τη δημιουργία ή/και την αναπλήρωση των αποθεμάτων λίπους.

Θηρευτές

Σαρκοβόρες νυχτερίδες, όπως η Megaderma lyra της Ν. Αμερικής, είναι γνωστό ότι επιτίθενται στα σταβλοχελίδονα. Όταν κουρνιάζουν σε πυκνά σμήνη προσελκύουν, επίσης, αρπακτικά πτηνά, κυρίως διάφορα είδη γερακιών, όπως ο πετρίτης (Falco peregrinus ), και τα αφρικανικά βραχοκιρκίνεζα (Falco cuvierii), ή και κουκουβάγιες.

Παράσιτα

Τα σταβλοχελίδονα, όπως και άλλα μικρά στρουθιόμορφα έχουν συχνά χαρακτηριστικές μικρές οπές στις πτέρυγες και τα φτερά της ουράς τους. Αυτές οι οπές φαίνεται να προκαλούνται από ψείρες των πτηνών (avian lice), όπως τα είδη Machaerilaemus malleus και Myrsidea rustica, αν και άλλες μελέτες δείχνουν ότι αυτές προκαλούνται κυρίως από είδη του γένους Brueelia.

Κατάσταση πληθυσμού

Το σταβλοχελίδονο είναι είδος που ωφελήθηκε σημαντικά, στο πέρασμα του χρόνου, από την αποψίλωση των δασών, η οποία έχει δημιουργήσει τα ανοιχτά ενδιαιτήματα που προτιμά, αλλά και από την ανθρώπινη κατοίκηση που έδωσε πληθώρα ασφαλών «τεχνητών» φωλιών. Βέβαια, υπήρξαν και τοπικές μειώσεις που οφείλονταν σε διαφορετικές αιτίες, όπως λ.χ. η χρήση του DDT στο Ισραήλ κατά τη δεκαετία του 1950, ο ανταγωνισμός για τις θέσεις φωλιάσματος με τα σπιτοσπουργίτια στις ΗΠΑ τον 19ο αιώνα, και μια συνεχιζόμενη σταδιακή μείωση του αριθμού τους σε μέρη της Ευρώπης και της Ασίας, λόγω της εντατικοποίησης της γεωργίας που προκάλεσε μείωση της διαθεσιμότητας των εντόμων.
Ωστόσο, υπήρξε αύξηση του πληθυσμού στη Βόρεια Αμερική κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα με αύξηση στη διαθεσιμότητα θέσεων ωοτοκίας, με επακόλουθη επέκταση της γεωγραφικής εξάπλωσης, συμπεριλαμβανομένου του εποικισμού της Β. Αλμπέρτα στον Καναδά. Στην περιοχή Mount Moreland της Νότιας Αφρικής κουρνιάζουν περισσότερα από τρία εκατομμύρια (!) σταβλοχελίδονα, που αντιπροσωπεύουν το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού και το 8% του ευρωπαϊκού πληθυσμού αναπαραγωγής. Μια συγκεκριμένη απειλή για τους διαχειμάζοντες ευρωπαϊκούς πληθυσμούς είναι η μετατροπή ενός μικρού αεροδιαδρόμου κοντά στο Ντέρμπαν της Νότιας Αφρικής σε διεθνές αεροδρόμιο. Οι καλαμιές βρίσκονται στην πορεία πτήσης των αεροσκαφών και θα καθαριστούν, γιατί τα πτηνά θα μπορούσαν να απειλήσουν την ασφάλεια των πτήσεων.
Η κλιματική αλλαγή μπορεί, επίσης, να επηρεάσει τους πληθυσμούς του πτηνού, αφού η ξηρασία προκαλεί απώλεια βάρους και αργή αναγέννηση του πτερώματος, ενώ η επέκταση των ερημικών περιοχών της Σαχάρας θα αποτελεί ακόμη μεγαλύτερο εμπόδιο για τα αποδημητικά πουλιά της Ευρώπης. Ζεστά και ξηρά καλοκαίρια μειώνουν τη διαθεσιμότητα των εντόμων, απαραίτητη τροφή για ενήλικες και νεοσσούς. Ωστόσο, υπάρχει και το ευοίωνο σενάριο, οι πιο θερμές ανοιξιάτικες μέρες να επιμηκύνουν την περίοδο αναπαραγωγής και να οδηγήσουν σε περισσότερους νεοσσούς, με την δυνατότητα να χρησιμοποιούνται φωλιές έξω από τα κτίρια στα βόρεια της επικράτειας, με αύξηση του εύρους της.
Το είδος αξιολογείται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN και δεν διέπεται από κάποιο ειδικό καθεστώς στο πλαίσιο της Σύμβασης για το Διεθνές Εμπόριο Απειλούμενων Ειδών της Άγριας Πανίδας και Χλωρίδας (CITES).
Τους μεγαλύτερους καταγεγραμμένους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς στην Ευρώπη, διαθέτουν η Ρωσία, η Πολωνία, η Γερμανία, η Λευκορωσία και η Γαλλία, ενώ τους μικρότερους, οι Σκανδιναβικές χώρες.

Καθεστώς προστασίας

Συμπεριλαμβάνεται στα είδη του Παραρτήματος ΙΙ της Σύμβασης της Βέρνης για τη διατήρηση της ευρωπαϊκής άγριας ζωής και των φυσικών βιοτόπων.

Άλλες ονομασίες

Το Σταβλοχελίδονο απαντά στον ελλαδικό χώρο και με τις ονομασίες Αγροχελίδονο και, απλά, Χελιδόνι