Αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία

Προδυναστική και Πρώιμες Δυναστικές περίοδοι

Οι αρχές της αιγυπτιακής θρησκείας εκτίνονται στην προϊστορία, αν και τα στοιχεία για αυτές τις αρχές προέρχονται μόνο από αποσπασματικά και αμφιλεγόμενα αρχαιολογικά ευρήματα. Προσεγμένες ταφές από την Προδυναστική Περίοδο υποδηλώνουν ότι οι άνθρωποι εκείνης της περιόδου πίστευαν σε κάποιου είδους μεταθανάτιας ζωής. Επίσης τον ίδιο καιρό, τα ζώα θάβονταν τελετουργικά, μια πρακτική που μπορεί να αντανακλά την ανάπτυξη ζωομορφικών θεοτήτων όπως αυτών που απαντάμε στην εξέλιξη της θρησκείας κατόπιν. Τα στοιχεία είναι λιγότερο καθαρά για θεούς με ανθρώπινη μορφή, και αυτού του είδους οι θεότητες μπορεί να εμφανίστηκαν πολύ πιο αργά από ό, τι εκείνες με μορφή ζώων. Κάθε περιοχή της Αιγύπτου είχε τη θεότητα προστάτη της, αλλά είναι πιθανό καθώς αυτές οι περιοχές κατακτούσαν ή απορροφούσαν η μία την άλλη, ο θεός της ηττημένης περιοχής ή ενσωματωνόταν στη μυθολογία άλλου θεού ή υποσκελιζόταν εντελών από αυτόν. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα ένα πολύπλοκο πάνθεον στο οποίο κάποιες θεότητες παρέμειναν σημαντικές μόνο τοπικά ενώ άλλες απέκτησαν πιο καθολική σημασία.    
Η Πρώιμη Δυναστική Περίοδος άρχισε με την ενοποίηση της Αιγύπτου περίπου το 3000 π.Χ. Το γεγονός αυτό μεταμόρφωσε την αιγυπτιακή θρησκεία, καθώς κάποιες θεότητες απέκτησαν εθνική σημασία και η λατρεία του θεϊκού φαραώ έγινε το επίκεντρο της θρησκευτικής δραστηριότητας. Ο Ώρος ταυτίστηκε με το βασιλιά, και το κέντρο λατρείας του στην Άνω Αίγυπτο στην πόλη Νεκχέν ήταν από τα πιο σημαντικά θρησκευτικά μέρη της περιόδου. Άλλο ένα σημαντικό κέντρο ήταν η Άβυδος, όπου οι πρώτοι ηγεμόνες έχτισαν μεγάλα ταφικά συγκροτήματα.

Παλαιό και Μέσο Βασίλειο

Κατά τη διάρκεια του Παλαιού Βασιλείου, το ιερατείο των μεγάλων θεοτήτων προσπάθησε να οργανώσει το πολύπλοκο εθνικό πάνθεον σε ομάδες ανάλογα με τη μυθολογία που τις συνέδεε και με ένα λατρευτικό κέντρο, όπως η Εννεάδα της Ηλιουπόλεως η οποία συνέδεσε σε μια ομάδα σημαντικές θεότητες όπως ο Ατούμ, ο Ρα, ο Όσιρις και ο Σεθ με ένα ίδιο μύθο δημιουργίας. Στο μεταξύ, πυραμίδες, συνοδευόμενες από μεγάλους ταφικούς ναούς, αντικατέστησαν τους μασταμπάδες ως τάφοι των φαραώ. Σε αντίθεση με το μεγάλο μέγεθος των πυραμίδων, οι ναοί για τους θεούς παρέμειναν σε σχετικά μικρό μέγεθος, υποδηλώνοντας ότι σε αυτή την περίοδο η επίσημη θρησκεία τόνιζε τη λατρεία του θείου βασιλιά περισσότερο από την άμεση λατρεία των θεοτήτων. Τα ταφικά τελετουργικά και η αρχιτεκτονική αυτού του καιρού επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τους πιο περίτεχνους ναούς και τελετουργικά για τη λατρεία των θεών σε επόμενες περιόδους. 
    
Νωρίς στο Παλαιό Βασίλειο ο Ρα απέκτησε μεγαλύτερη επιρροή, και το κέντρο λατρείας του στην Ηλιούπολι έγινε η πιο σημαντική θρησκευτική τοποθεσία στη χώρα. Μέχρι την Πέμπτη Δυναστεία, ο Ρα ήταν ο πιο σημαντικός θεός της Αιγύπτου, και είχε αναπτύξει του στενούς δεσμούς με το θεσμό της βασιλείας και τη μεταθανάτια ζωή που θα διατηρούσε για την υπόλοιπη αιγυπτιακή ιστορία. Περίπου τον ίδιο καιρό, ο Όσιρις έγινε σημαντική θεότητα της μεταθανάτιας ζωής. Τα Κείμενα των Πυραμίδων,  γραμμένα πρώτα αυτήν την περίοδο, αντανακλούν τη σημαντικότητα των ηλιακών συνδέσεων και των εννοιών για τον Όσιρι για τη μεταθανάτια ζωή, αν και περιέχουν επίσης υπολείμματα πολύ παλαιότερων παραδόσεων. Τα κείμενα αυτά είναι εξαιρετικά σημαντική πηγή για την κατανόηση της πρώιμης αιγυπτιακής θεολογίας. 
Κατά τον 22ο αιώνα π.Χ. το Παλαιό Βασίλειο κατέρρευσε στην αναρχία της Πρώτης Μεταβατικής Περιόδου, με σημαντικές συνέπειες για την αιγυπτιακή θρησκεία. Οι αξιωματούχοι του Παλαιού Βασιλείου ήδη είχαν να υιοθετούν ταφικά τελετουργικά που προορίζονταν μόνο για τα άτομα της βασιλείας, αλλά τώρα οι χαλαρότερες διαχωριστικές γραμμές μεταξύ των κοινωνικών τάξεων σήμαινε ότι αυτές οι πρακτικές και οι πεποιθήσεις που τις συνόδευαν πέρασαν σταδιακά σε όλους τους Αιγυπτίους. Η αντίληψη της μεταθανάτιας ζωής με βάση τη μυθολογία για τον  Όσιρι είχε πολύ μεγάλη απήχηση στον κοινό λαό, και έτσι ο Όσιρις έγινε ένας από τους πιο σημαντικούς θεούς. 
Τελικά ηγεμόνες από τις Θήβες ένωσαν ξανά την Αίγυπτο κατά το Μέσο Βασίλειο  (περ.. 2055–1650 π.Χ.). οι φαραώ αυτοί από τις Θήβες αρχικά προώθησαν τον προστάτη θεό της περιοχής τους Μονθού σε εθνικό επίπεδο, αλλά κατά τη διάρκεια του Μέσου Βασιλείου, επικαλύφθηκε από την ανοδική δημοτικότητα του Άμμωνα. Σε αυτό το νέο αιγυπτιακό κράτος, οι προσωπικές εκδηλώσεις λατρείας απέκτησαν μεγαλύτερη σημασία και εκφράζονταν πιο ελεύθερα και γραπτά, μια τάση που συνεχίστηκε και στο Νέο Βασίλειο.

Νέο Βασίλειο

Το Μέσο Βασίλειο κατέρρευσε στην Δεύτερη Μεταβατική Περίοδο (περ. 1650–1550 π.Χ.), αλλά η χώρα ενώθηκε και πάλι από τους ηγεμόνες από τη Θήβα, που έγιναν οι πρώτοι φαραώ του Νέου Βασιλείου. Υπό το νέο καθεστώς, ο Άμμων έγινε ο υπέρτατος θεός του κράτους. Συνδυάστηκε με το Ρα, τον από καιρό εδραιωμένο θεό για το βασιλικό θεσμό, και το Συγκρότημα του Άμμωνα-Ρα στο Καρνάκ στις Θήβες έγινε το σημαντικότερο θρησκευτικό κέντρο. Η άνοδος του Άμμωνα ήταν εν μέρει από τη σημασία των Θηβών, αλλά ήταν επίσης και λόγω την άνοδο της τάξης των επαγγελματικού ιερατείου. Οι θεολογικές τους τοποθετήσεις παρήγαγαν λεπτομερείς περιγραφές της οικουμενικής δύναμης του Άμμωνα. 
Η αυξανόμενη επαφή με λαούς εκτός Αιγύπτου αυτή την περίοδο οδήγησε στην υιοθέτηση πολλών θεοτήτων της Εγγύς Ανατολής στο πάνθεον. Την ίδια περίοδο, η υποταγμένη Νουβία απορρόφησε αιγυπτιακές θρησκευτικές πεποιθήσεις, και συγκεκριμένα, υιοθέτησε τον Άμμωνα ως δικό της. 
Η θρησκευτική τάξη του Νέου Βασιλείου διακόπηκε όταν ανήρθε στο θρόνο ο Ακενατόν, και αντικατέστησε τον Άμμωνα με τον Ατόν ως κρατικό θεό. Στο τέλος εξάλειψε την επίσημη λατρεία των περισσοτέρων από τους άλλους θεούς, και μετέφερε την πρωτεύουσα της Αιγύπτου στη νεόδμητη πόλη της Αμάρνα, ενώ το κομμάτι αυτό της αιγυπτιακής ιστορίας είναι γνωστό ως η Περίοδος της Αμάρνα. Ο Ακενατόν κάνοντας κάτι τέτοιο προσπάθησε να οικειοποιηθεί ένα χωρίς προηγούμενο στάτους: μόνο αυτός μπορούσε να λατρεύει τον Ατόν, και η λατρεία του λαού θα στρεφόταν στον ίδιο. Ο σύστημα του Ατενισμού δεν είχε καλά ανεπτυγμένη μυθολογία και πεποιθήσεις για τη μεταθανάτια ζωή, και ο Ατόν έμοιαζε απόμακρος και απρόσωπος, με αποτέλεσμα το νέο σύστημα να μην έχει απήχηση στους κοινούς Αιγυπτίους. Έτσι, πολλοί πιθανόν συνέχιζαν να λατρεύουν τους παραδοσιακούς θεούς ιδιωτικά. Η απόσυρση όμως της κρατικής στήριξης προς τις άλλες θεότητες διατάραξε σοβαρά την αιγυπτιακή κοινωνία. Οι διάδοχοι του Ακενατόν αποκατάστησαν το παραδοσιακό θρησκευτικό σύστημα, και τελικά διέλυσαν όλα τα μνημεία του Ατενισμού. 
Πριν την Περίοδο της Αμάρνα, η λαϊκή θρησκεία είχε πάρει την τάση για πιο προσωπικές σχέσεις μεταξύ των πιστών και των θεών τους. Οι αλλαγές του Ακενατόν είχαν αναστρέψει αυτή τη τάση, αλλά μόλις αποκαταστάθηκε η παραδοσιακή θρησκεία, το όλο θέμα είχε αντίκτυπο. Ο λαός άρχισε να πιστεύει ότι οι θεοί εμπλέκονταν πολύ περισσότερο στην καθημερινή ζωή. Βλέπανε όλο και περισσότερο τον Άμμωνα, τον υπέρτατο θεό, ως τον τελικό κριτή του ανθρώπινου πεπρωμένου, πραγματικό ηγεμόνα της Αιγύπτου. Ο φαραώ συνεπώς αντίστοιχα άρχισε να αντιμετωπίζεται περισσότερο ως άνθρωπος και λιγότερο με τη θεϊκή του ιδιότητα. Η σημασία των μαντείων ως μέσα για την λήψη αποφάσεων αυξήθηκε, όπως και ο πλούτος και η επιρροή αυτών που ερμήνευαν τα μαντεία, δηλαδή του ιερατείου. Οι τάσεις αυτές υπονόμευσαν την παραδοσιακή δομή της κοινωνίας, και συνέβαλαν στην κατάλυση του Νέου Βασιλείου.

Θεολογία

Οι πεποιθήσεις και τα τελετουργικά που σήμερα αποκαλούμε αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία ήταν αναπόσπαστο κομμάτι κάθε πτυχής του Αιγυπτιακού πολιτισμού. Η αρχαία αιγυπτιακή γλώσσα δεν είχε ένα μόνο όρο που να ανταποκρίνεται στη σημερινή Ευρωπαϊκή έννοια της θρησκείας. Η αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία δεν ήταν ένας ενιαίος ανελαστικός θεσμός, αλλά αποτελούνταν από πολλά και διαφορετικά πλαίσια πεποιθήσεων και πρακτικών, που συνδέονταν από την κοινή επικέντρωσή τους στην αλληλεπίδραση μεταξύ του κόσμου των ανθρώπων και των κόσμο των θεών. Τα χαρακτηριστικά των θεών ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα με την κατανόηση των Αιγυπτίων των ιδιοτήτων του κόσμου μέσα στον οποίο ζούσαν.

Σχέσεις μεταξύ των θεών

Οι Αιγύπτιοι θεοί είχαν πολύπλοκες σχέσεις μεταξύ τους, που εν μέρει αντανακλούσαν τις αλληλεπιδράσεις των δυνάμεων που αντιπροσώπευαν. Οι Αιγύπτιοι συχνά ομαδοποιούσαν τους θεούς μαζί για να αντιπροσωπεύουν αυτές τις σχέσεις. Κάποιες ομάδες θεοτήτων ήταν μεσαίες και σχετίζονταν με βάση της παρόμοιες λειτουργίες τους. αυτές συνήθως αποτελούνταν από ελάσσονες θεότητες με μικρή ατομική ταυτότητα. Άλλοι συνδυασμοί συσχέτιζαν ανεξάρτητες θεότητες με βάση το συμβολικό νόημα των αριθμών στην αιγυπτιακή μυθολογία. Για παράδειγμα, τα ζευγάρια θεοτήτων συνήθως αντιπροσωπεύουν τη διπλή φύση αντιθέτων φαινομένων. Ένας από τους πιο συχνούς συνδυασμός ήταν επίσης η οικογενειακή τριάδα, πατέρας, μητέρα και παιδί, οι οποίοι λατρεύονταν μαζί. Κάποιες ομάδες είχαν ευρεία σημασία. Μια τέτοια, η Εννεάδα, συνένωσε εννιά θεότητες σε ένα θεολογικό σύστημα που είχε εμπλοκή σε θέματα δημιουργίας, θεσμού της βασιλείας, και της μεταθανάτιας. 
Οι σχέσεις μεταξύ των θεοτήτων μπορούν επίσης μπορούσαν να εκφραστούν μέσω της διαδικασίας του συγκρητισμού, κατά την οποία δύο ή περισσότερες διαφορετικοί θεοί συνδέονταν για να σχηματίσουν μια σύνθετη θεότητα. Η διαδικασία αυτή ήταν μια αναγνώριση ενός θεού «μέσα» σε έναν άλλο όταν ο δεύτερος θεός έπαιρνε ένα ρόλο που ανήκε στον πρώτο. Αυτοί οι δεσμοί μεταξύ των θεοτήτων ήταν ρευστοί, και δεν αντιπροσώπευαν μια μόνιμη ένωση δύο θεών σε έναν. Έτσι, κάποιοι θεοί μπορούσαν να αναπτύξουν σύνθετες συγκρητικές σχέσεις. Κάποιες φορές, συνδυασμένες θεότητες με αυτή τη διαδικασία του συγκρητισμού, είχαν πολύ παρόμοια χαρακτηριστικά. Άλλες φορές, συνδέονταν θεότητες με πολύ διαφορετικές φύσεις, όπως όταν ο Άμμων, ο θεός της κρυμμένης δύναμης, σχετίστηκε με τον Ρα, το θεό του ήλιου. Το αποτέλεσμα, ο θεός άμμων-Ρα, ένωνε έτσι τη δύναμη που βρισκόταν πίσω από όλα τα πράγματα με την μεγαλύτερη και πιο ορατή δύναμη της φύσης.

Τάσεις ενοποίησης

Πολλοί θεοί μπορεί να έπαιρναν επίθετα τα οποία φαίνεται να υποδείκνυαν ότι ήταν μεγαλύτεροι από ήταν μεγαλύτεροι από κάθε άλλο θεό, υπονοώντας κάποιου είδους ενότητας μεταξύ των πολλών φυσικών δυνάμεων. Συγκεκριμένα, αυτό είναι αλήθεια για κάποιους θεούς που, σε διάφορες στιγμές στην ιστορία, απέκτησαν πολύ μεγάλη σημασία στην αιγυπτιακή θρησκεία. Σε αυτούς περιλαμβάνονται ο προστάτης του βασιλικού θεσμού Ώρος, και θεά μητέρα Ίσις. Κατά τη διάρκεια του Νέου Βασιλείου (περ. 1550–1070 π.Χ.), τη θέση αυτή την κατείχε ο Άμμων. Η θεολογία αυτής της περιόδου περιγράφει με συγκεκριμένες λεπτομέρειες την παρουσία του Άμμωνα και την εξουσία του πάνω σε όλα, έτσι ώστε αυτός, πάνω από κάθε άλλη θεότητα, ενσάρκωνε την πανταχού παρούσα δύναμη του θείου. 
Λόγω τέτοιων θεολογικών θέσεων, πολλοί Αιγυπτιολόγοι στο παρελθόν, όπως ο Siegfried Morenz, πίστευαν ότι κάτω από τις πολυθεϊστικές παραδόσεις της αιγυπτιακής θρησκείας υπήρχε η αυξανόμενη αντίληψη σε μια ενότητα του θείου, προχωρώντας στο μονοθεϊσμό. Περιπτώσεις στην αιγυπτιακή λογοτεχνία όπου το «θεός» αναφέρεται χωρίς αναφορά σε κάποια συγκεκριμένη θεότητα φαίνεται να δίνει περισσότερο βάρος σε αυτή την άποψη. Όμως, το 1971 ο αιγυπτιολόγος Erik Hornung τόνισε ότι τα χαρακτηριστικά ενός φαινομενικά ανώτατου όντος μπορούν να αποδοθούν σε πολλούς διαφορετικούς θεούς, ακόμα και σε περιόδους όπου άλλου θεοί είναι πιο σημαντικοί, και ότι αναφορές μη συγκεκριμένα σε «θεό» έχουν τη σημασία ότι αναφέρονται γενικά σε κάθε θεότητα. Έτσι επιχειρηματολόγησε ότι, αν και κάποια άτομα είχαν επιλέξει να διαλέξει ενοθεϊστικά να λατρεύουν ένα θεό, στην αιγυπτιακή θρησκεία σαν σύνολο υπήρχε η έννοια ενός θείου όντος πίσω από το πλήθος των θεοτήτων. Αλλά το ζήτημα δεν τελείωσε εκεί, καθώς οι Assman και Allen υποστήριξαν ότι οι Αιγύπτιοι είχαν αναγνωρίσει σε κάποιο βαθμό μία μόνη θεία δύναμη. Κατά την άποψη του Allen, η υποβόσκουσα ενότητα του θείου συνυπήρχε εξολοκλήρου μαζί με την πολυθεϊστική παράδοση. Είναι πιθανό ότι μόνο οι Αιγύπτιοι θεολόγοι αναγνώριζαν αυτή την ενότητα, αλλά επίσης πιθανό ότι και ο κοινός Αιγύπτιος αναγνώριζε τη μία θεία δύναμη σε έναν θεό σε συγκεκριμένες περιπτώσεις.

Κοσμολογία

Η αιγυπτιακή αντίληψη του σύμπαντος ήταν επικεντρωμένη στη Μάατ, μια λέξη που εμπερικλείει πολλές έννοιες, μεταξύ των οποίων «αλήθεια», «δικαιοσύνη» και «τάξη». Ήταν η σταθερή, αιώνια τάξη του σύμπαντος, και στο σύμπαν γενικά και στην ανθρώπινη κοινωνία. Υπήρχε από τη δημιουργία του κόσμου, και χωρίς αυτή ο κόσμος θα έχανε την συνοχή του. Στις αιγυπτιακές πεποιθήσεις, η Μάατ είναι υπό συνεχή απειλή από δυνάμεις της καταστροφής, οπότε όλη η κοινωνία έπρεπε να προσπαθεί για τη διατήρησή της. Σε ανθρώπινο επίπεδο αυτό σήμαινε ότι όλα τα μέλη της κοινωνίας έπρεπε να συνυπάρξουν και να συνεργαστούν. Στο κοσμικό επίπεδο σήμαινε ότι όλες οι δυνάμεις της φύσης —οι θεοί— έπρεπε να συνεχίσουν να λειτουργούν σε ισορροπία. Το δεύτερος αυτός στόχος ήταν κεντρικός στην αιγυπτιακή θρησκεία. Οι Αιγύπτιοι προσπαθούσαν να διατηρήσουν τη Μάατ στο σύμπαν με το να διατηρούν τους θεούς με προσφορές και πραγματοποίηση τελετουργικών που απομάκρυναν την αταξία και διαιώνιζαν τους κύκλους της φύσης. 
Το πιο σημαντικό μέρος της αιγυπτιακής αντίληψης για το σύμπαν ήταν η έννοια του χρόνου, η οποία είχε κατά πολύ μεγάλο μέρος να κάνει με τη διατήρηση της Μάατ. Με το γραμμικό πέρασμα του χρόνου, επανεμφανιζόταν ένα κυκλικό μοτίβο, στο οποίο η Μάατ ανανεωνόταν από περιοδικά γεγονότα τα οποία απηχούσαν την αρχική δημιουργία. Μεταξύ αυτών ήταν η ετήσια πλημμύρα του Νείλου, και η μετάβαση από τον ένα βασιλιά στον άλλο, αλλά η πιο σημαντική ήταν το καθημερινό ταξίδι του θεού ήλου Ρα. 
Σκεπτόμενοι το σχήμα του κόσμου, οι Αιγύπτιοι είδαν τη γη ως μια επίπεδη έκταση γης, που προσωποποιούσε ο θεός Γκεμπ, πάνω από όπου εκτίνονταν από τη θεά προσωποποίηση του ουρανού Νουτ. Τους δύο χώριζε ο Σου, ο θεός προσωποποίηση του αέρα. Κάτω από τη γη ήταν ένας παράλληλος Κάτω Κόσμος και ουρανός, και πέρα από αυτό η άπειρη έκταση του Νου, του χάους που υπήρχε πριν τη δημιουργία. Οι Αιγύπτιοι επίσης πίστευαν στην ύπαρξη ενός μέρους που ονομαζόταν Ντουάτ, μια μυστηριώδης περιοχή που σχετιζόταν με το θάνατο και την αναγέννηση, που μπορεί να βρισκόταν στον κάτω κόσμο ή στον ουρανό. Κάθε μέρα, ο Ρα ταξίδευε κάτω από τη γη στον ουρανό, και τη νύχτα περνούσε από το Ντουάτ για να αναγεννηθεί την αυγή.
Σύμφωνα με τις Αιγυπτιακές πεποιθήσεις, στον κόσμο κατοικούσαν τρία είδη όντων με συναισθήματα: οι θεοί, τα πνεύματα των νεκρών ανθρώπων, που έζησαν στο θείο βασίλειο και απέκτησαν πολλές από τις ικανότητες των θεών, και οι ζωντανοί άνθρωποι, μεταξύ των οποίων ο πιο σημαντικός ήταν ο φαραώ, ο οποίος γεφύρωνε το ανθρώπινο και το θείο βασίλειο.

Θείος φαραώ

Μεταξύ των Αιγυπτιολόγων υπάρχει μακρά διαμάχη για το αν ο Φαραώ θεωρούνταν θεός. Είναι πολύ πιθανό ότι οι Αιγύπτιοι θεωρούσαν τη βασιλική εξουσία καθεαυτή ως θεία δύναμη. Έτσι, αν και οι Αιγύπτιοι αναγνώριζαν ότι ο Φαραώ ήταν άνθρωπος και είχε τις ανθρώπινες αδυναμίες, ταυτόχρονα τον έβλεπαν ως θεό, γιατί η θεία δύναμη του θεσμού της βασιλείας ήταν ενσαρκωμένη σε αυτόν. Ενεργούσε έτσι ως μεσολαβητής μεταξύ του λαού της Αιγύπτου και των θεών. Είχε κύριο ρόλο στη διατήρηση της Μάατ, διατηρώντας και τη δικαιοσύνη και την αρμονία στην ανθρώπινη κοινωνία, και διατηρώντας τους θεούς με ναούς και προσφορές. Για αυτούς τους λόγους, επέβλεπε κάθε θρησκευτική δραστηριότητα. Όμως, η πραγματική επιρροή και κύρος του Φαραώ μπορούσε να διαφέρει από αυτή που απεικονίζονταν σε επίσημα έγγραφα και αναπαραστάσεις, και αρχίζοντας από τα τέλη του Νέου Βασιλείου και μετά η θρησκευτική του σημασία είχε μειωθεί δραστικά. 
Ο φαραώ επίσης συσχετιζόταν με πολλές συγκεκριμένες θεότητες. Αναγνωριζόταν άμεσα με τον Ώρο, που αντιπροσώπευε τον ίδιο το θεσμό της βασιλείας, και θεωρούνταν ως γιος του Ρα, που κυβερνούσε και ρύθμιζε τη φύση, όπως ο φαραώ κυβερνούσε και ρύθμιζε την κοινωνία. Μέχρι την εποχή του Νέου Βασιλείου είχε επίσης σχετιστεί και με τον Άμμωνα, την υπέρτατη δύναμη του σύμπαντος. Με το θάνατό του, ο φαραώ αποθεωνόταν πλήρως. Σε αυτή τη φάση, ταυτιζόταν άμεσα με τον Όσιρι, το θεό του θανάτου και της αναγέννησης και πατέρα του Ώρου. Πολλοί ταφικοί ναοί ήταν αφιερωμένοι στην λατρεία των νεκρών φαραώ ως θεών.

Μεταθανάτια ζωή

Οι Αιγύπτιοι είχαν λεπτομερώς ανεπτυγμένες πεποιθήσεις για το θάνατο και τη μεταθανάτια ζωή. Πίστευαν ότι οι άνθρωποι έχουν το κα, ή δύναμη ζωής, το οποία έφευγε από το σώμα τη στιγμή του θανάτου. Κατά τη διάρκεια της ζωής, το κα συντηρούνταν από φαγητό και την πόση, και έτσι πιστευόταν ότι για να επιβιώσει μετά το θάνατο, το κα έπρεπε να συνεχίσει να λαμβάνει προσφορές τροφής, την πνευματική ουσία της οποίας μπορούσε ακόμα να καταναλώνει. Κάθε άτομο επίσης είχε ένα μπα, το σύνολο των πνευματικών χαρακτηριστικών μοναδικό σε κάθε άτομο. Αντίθετα από το κα, το μπα παρέμενε συνδεδεμένο με το σώμα μετά το θάνατο. Τα αιγυπτιακά ταφικά τελετουργικά είχαν σκοπό να απελευθερώσουν το μπα από το σώμα, έτσι ώστε να μπορεί να κινείται ελεύθερα και να ενωθεί ξανά με το κα για να συνεχίζει να ζει ως ακ. Όμως, ήταν επίσης σημαντικό να διατηρηθεί το σώμα του νεκρού, καθώς οι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι το μπα επέστρεφε στο σώμα κάθε βράδυ για να λάβει νέα ζωή, πριν αναδειχθεί το πρωί ως ακχ. 
Τα πρώτα χρόνια ο νεκρός φαραώ πιστευόταν ότι ανερχόταν στον ουρανό και κατοικούσε στα αστέρια.   Κατά τη διάρκεια του Παλαιού Βασιλείου  (περ. 2686–2181 π.Χ.) όμως, άρχισε να σχετίζεται περισσότερο με την καθημερινή αναγέννηση του θεού ήλιου Ρα και με τον ηγεμόνα του κάτω κόσμου Όσιρι, καθώς αυτές οι δύο θεότητες γίνονταν όλο και περισσότερο σημαντικές.

Κρίση

Στο πλήρως ανεπτυγμένο στάδιο των πεποιθήσεων για τη μεταθανάτια ζωή στο Νέο Βασίλειο, η ψυχή έπρεπε να αποφύγει μια σειρά από υπερφυσικούς κινδύνους στο Ντουάτ, πριν να περάσει από την τελική κρίση γνωστή ως το "Ζύγισμα της Καρδίας", που γίνεται από τον Όσιρι και τους Κριτές της Μάατ. Σε αυτή την κρίση, οι θεοί συγκρίνουν τις πράξεις του νεκρού όσο ζούσε (που συμβολίζονται με την καρδιά) την Μάατ, για να καθορίσουν αν συμπεριφέρθηκε σύμφωνα με αυτήν. Αν ο νεκρός κρινόταν ως άξιος, το κα και το μπα του ενώνονταν σε ένα ακχ. Συνυπήρχαν πολλές πεποιθήσεις για το τον προορισμό του ακχ. Λέγονταν συχνά ότι οι νεκροί κατοικούν στο βασίλειο του Όσιρι, ένα πλούσιο και ευχάριστο μέρος στον Κάτω Κόσμο. Η ηλιακή αντίληψη της μεταθανάτιας ζωής, κατά την οποία η ψυχή του νεκρού ταξίδευε με το Ρα στο καθημερινό του ταξίδι, κυρίως ήταν συνδεδεμένη με το φαραώ, αλλά μπορούσε να επεκταθεί και για άλλους ανθρώπους. Κατά τη διάρκεια της περιόδου του Μέσου και του Νέου Βασιλείου, η ιδέα ότι το ακχ μπορούσε να ταξιδέψει στον κόσμο των ζωντανών, και σε ένα βαθμό να μπορεί με μαγικό τρόπο να επηρεάζει τα γεγονότα εκεί, γνώρισε όλο και περισσότερο διάδοση.

Επίσημα τελετουργικά και γιορτές

Οι κρατικές θρησκευτικές πρακτικές περιελάμβαναν και τελετουργικά του ναού για τη λατρεία της θεότητας, και τελετές που είχαν σχέση με το θεϊκό θεσμό της βασιλείας. Στις τελευταίες περιλαμβάνονταν η τελετές στέψεις και η Γιορτή Σεντ, ένα τελετουργικό ανανέωσης της δύναμης του φαραώ το οποίο πραγματοποιούνταν ανά τακτά διαστήματα κατά τη διάρκεια της βασιλείας του. Υπήρχαν πολλά τελετουργικά των ναών, τα οποία άλλα γίνονταν σε όλοι τη χώρα, άλλα σε μεμονωμένους ναούς, και άλλα στους ναούς ενός συγκεκριμένου θεού. Κάποια πραγματοποιούνταν καθημερινά, ενώ άλλα σε ετήσια βάση ή πιο σπάνια. Το πιο κοινό τελετουργικό του ναού ήταν η τελετή της πρωινής προσφοράς, που πραγματοποιούνταν καθημερινά στους ναούς σε όλη την Αίγυπτο. Σε αυτή, ένας υψηλόβαθμος ιερέας, ή κατά περίπτωση ο ίδιος ο φαραώ, έπλεναν, επάλειφαν και έντυναν με περίτεχνα ρούχα το άγαλμα του ναού πριν να του προσφέρουν προσφορές. Κατόπιν, αφού ο θεός είχε καταναλώσει την πνευματική ουσία των προσφορών, αυτές αποσύρονταν για να μοιραστούν στους ιερείς. 
Τα λιγότερο συχνά τελετουργικά του ναού, ή γιορτές, ήταν επίσης πολλά, με δεκάδες να λαμβάνουν χώρα κάθε χρόνο. Αυτές οι γιορτές συχνά περιελάμβαναν πράξεις πέρα από απλές προσφορές από προσφορές στους θεούς, όπως η αναπαράσταση συγκεκριμένων μύθων ή συμβολικές καταστροφές των δυνάμεων της καταστροφής. Τα περισσότερα από αυτές τις εκδηλώσεις μάλλον εορτάζονταν μόνο από τους ιερείς και μόνο μέσα στο ναό. Όμως, οι πιο σημαντικές γιορτές των ναών, όπως το Γιορτή του Οπέτ που εορταζόταν στο Καρνάκ, συνήθως περιελάμβανε τη λιτανεία της εικόνας του θεού έξω από ιερό σε μια βάρκα, και η επίσκεψη σημαντικών σταθμών, όπως ο ναός της σχετικής θεότητας. Ο λαός μαζευόταν για να δει τη λιτανεία και κάποιες φορές λάμβανε μερίδιο από τις ασυνήθιστα μεγάλες προσφορές προς τους θεούς που δίνονταν με ευκαιρία της γιορτής.

Λατρεία ζώων

Σε πολλά ιερά μέρη, οι Αιγύπτιοι λάτρευαν συγκεκριμένα ζώα για τα οποία πίστευαν ότι ήταν οι ενσαρκώσεις συγκεκριμένων θεοτήτων. Τα ζώα αυτά επιλέγονταν με βάση συγκεκριμένων ιερών σημαδιών τα οποία πιστεύονταν ότι ήταν δηλωτικά για την καταλληλότητα για το ρόλο. Κάποια από αυτά τα ζώα διατηρούσαν τη θέση τους για το υπόλοιπο της ζωής τους, όπως είναι η περίπτωση του Ταύρου Άπις που λατρευόταν στη Μέμφιδα ως προσωποποίηση του Πτα. Άλλα ζώα διαλέγονταν για πολύ λιγότερο χρόνο. Οι λατρείες αυτές έγιναν πιο δημοφιλείς κατά τις τελευταίες περιόδους, και πολλού ναοί άρχισαν να μεγαλώνουν ζώα εκείνων των ειδών από τα οποία μπορούσαν να διαλέξουν μια νέα προσωποποίηση της θεότητας. Μια ξεχωριστή πρακτικά άρχισε να αναπτύσσεται κατά τη Εικοστής έκτης Δυναστείας, όταν οι άνθρωπου άρχισαν να μουμιοποιούν κάθε ζώο ενός συγκεκριμένου είδους ως προσφορά προς το θεό που αντιπροσώπευε. Εκατομμύρια μουμιοποιημένες γάτες, πουλιά και άλλα ζώα θάβονταν στους ναούς τιμώντας τις αιγυπτιακές θεότητες. Οι πιστοί πλήρωναν τους ιερείς μιας συγκεκριμένης θεότητας για να αποκτήσουν και να μουμιοποιήσουν ένα ζώο που σχετιζόταν με αυτή τη θεότητα, και η μούμια τοποθετούνταν σε ένα νεκροταφείο κοντά στο κέντρο λατρείας του θεού.

Μαντεία

Οι Αιγύπτιοι χρησιμοποιούσαν τα μαντεία για να ρωτήσουν τους θεούς για γνώση ή για καθοδήγηση. Τα αιγυπτιακά μαντεία είναι γνωστά κυρίως από το Νέο Βασίλειο και μετά, αν και μάλλον εμφανίστηκαν πολύ νωρίτερα. Άνθρωποι από όλες τις τάξεις, περιλαμβανομένου και του βασιλιά, έθεταν ερωτήματα στα μαντεία, και ειδικά στην ύστερη περίοδο του Νέου Βασιλείου οι απαντήσεις των τελευταίων μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να λύσουν νομικές διαφορές ή να παρέχουν πληροφορίες για βασιλικές αποφάσεις. Ο πιο συνηθισμένος τρόπος να συμβουλευόταν κάποιος το μαντείο ήταν να έθετε μια ερώτηση στην ιερή εικόνα του θεού όταν αυτή μεταφερόταν σε λιτανεία κατά τη διάρκεια γιορτής, και να ερμηνεύσει την απάντηση από τις κινήσεις της βάρκας. Άλλες μέθοδοι περιελάμβαναν την ερμηνεία της συμπεριφοράς των ιερών ζώων, με τράβηγμα κλήρων, ή με την αναζήτηση συμβουλής από αγάλματα, με τα οποία μιλούσε ένας ιερέας. Οι τρόποι αυτοί ερμηνείας της θέλησης των θεών έδωσε μεγάλη επιρροή στους ιερείς, οι οποίοι μετέφεραν και μετάφραζαν το μήνυμα του θεού.

Λαϊκή θρησκεία

Ενώ η κρατική επίσημη λατρεία είχε σκοπό τη διατήρηση της σταθερότητας του Αιγυπτιακού κόσμου, οι κοινοί άνθρωποι είχαν τις δικές τους θρησκευτικές πρακτικές που σχετίζονταν περισσότερο με την καθημερινή ζωή. Αυτή η λαϊκή θρησκεία έχει αφήσει λιγότερα στοιχεία από τις επίσημες λατρείες, και καθώς τα στοιχεία αυτά που διασώθηκαν προέρχονται από το πλουσιότερο μέρος του αιγυπτιακού πληθυσμού, δεν είναι βέβαιο σε πιο σημείο αυτά τα στοιχεία αντικατοπτρίζουν τις πρακτικές του γενικού πληθυσμού. 
Η λαϊκές θρησκευτικές πρακτικές περιελάμβαναν τελετές που σηματοδοτούσαν σημαντικά μεταβατικά σημεία της ζωής. Αυτά περιελάμβαναν τη γέννηση, λόγω του κινδύνου που είχε η γέννα, και η ονοματοδοσία, γιατί το όνομα είχε καίριο ρόλο στη ταυτότητα του ατόμου. Οι πιο σημαντικές από όλες αυτές τις τελετές ήταν εκείνες που είχαν σχέση με το θάνατο (βλ. Ταφικές πρακτικές παρακάτω), γιατί εξασφάλιζαν την επιβίωση της ψυχής στην μεταθανάτια ζωή. Άλλες θρησκευτικές πρακτικές είχαν σκοπό να διερευνήσει τη θέληση των θεών ή την αναζήτηση της γνώσης τους. Μέσα για τα παραπάνω ήταν η ερμηνεία των ονείρων, τα οποία μπορούσαν να θεωρηθούν ως μηνύματα από το θεϊκό βασίλειο, και  από τη γνωμοδότηση των μαντείων. Οι άνθρωποι επίσης προσπαθούσαν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά των θεών προς όφελός τους μέσω μαγικών τελετουργικών (βλ. παρακάτω Μαγεία). 
Ατομικά οι Αιγύπτιοι επίσης προσεύχονταν για τους δώσουν οι θεοί αγαθά ιδιωτικά. Αποδείξεις για τέτοιου είδους προσευχών στους θεούς είναι σποραδικές πριν το Νέο Βασίλειο. Αυτό συμβαίνει πιθανόν λόγω στους πολιτισμικούς περιορισμούς της απεικόνισης των δραστηριοτήτων μη βασιλικών ατόμων, δηλαδή των καθημερινών ανθρώπων, η οποίοι περιορισμοί χαλάρωσαν κατά το Μέσο και Νέο Βασίλειο. Η προσωπική έκφραση ευλάβειας έγινε ακόμα πιο κυρίαρχη κατά την ύστερη περίοδο του Νέου Βασιλείου, όπου πιστευόταν ότι οι θεοί παρενέβαιναν άμεσα στις προσωπικές ζωές των ατόμων, τιμωρώντας αυτούς που έπραξαν παραπτώματα και σώζοντας τους ευσεβείς από την καταστροφή. Οι επίσημοι ναοί ήταν σημαντικοί χώροι για ιδιωτική προσευχή και προσφορές, παρόλο που ο κεντρικές τους λειτουργίες απέκλειαν τον κοινό κόσμο. Οι Αιγύπτιοι συχνά προσέφεραν αγαθά προς προσφορά στο θεό του ναού καθώς και αντικείμενα αντικείμενα εγγραμμένα με προσευχές για να τοποθετηθούν στην αυλή του ναού. Συχνά προσεύχονται οι ίδιοι μπροστά στα αγάλματα των ναών ή σε ιερά έξω από αυτούς τοποθετημένα για αυτό το λόγο. Εκτός από τους ναούς ο γενικός πληθυσμός χρησιμοποιούσε ξεχωριστούς τοπικούς ναΐσκους, οι οποίοι ήταν πιο προσβάσιμοι από τους επίσημους ναούς. Αυτοί οι ναΐσκοι ήταν πάρα πολλού, και ίσως επανδρωμένοι από άτομα της κοινότητας. Οι οικίες επίσης, συχνά είχαν μικρά ιερά για προσφορές στους θεούς ή θανόντες συγγενείς. 
Οι θεότητες στις οποίες γινόταν επίκληση στις περιπτώσεις αυτές διέφεραν κάπως από εκείνες που βρίσκονταν στο επίκεντρο της επίσημης κρατικής λατρείας. Πολλές σημαντικές λαϊκές θεότητες, όπως η θεά της γονιμότηταςΤαουρέτ και ο θεός προστάτης του νοικοκυριού Μπες δεν είχαν δικούς τους ναούς. Από την άλλη, πολλοί θεοί, συμπεριλαμβανομένων και του Άμμωνα και Όσιρι, ήταν πολύ σημαντικοί και στη λαϊκή και στην επίσημη θρησκεία. Κάποια άτομα μπορεί να ήταν ιδιαίτερα αφιερωμένα στη λατρεία ενός μόνο θεού. Συχνά προτιμούσαν θεότητες που σχετίζονται με την περιοχή τους, ή με τη θέση τους στη ζωή. Ο θεός Πτα για παράδειγμα, ήταν ιδιαίτερα σημαντικός στο κέντρο λατρείας του στην Μέμφιδα, αλλά ως προστάτης των τεχνιτών έχαιρε λατρείας πολλών από αυτό το επάγγελμα σε εθνικό επίπεδο.

Γραπτά

Ενώ οι Αιγύπτιοι δεν είχαν ένα ενοποιημένο θρησκευτικό κείμενο, παρήγαγαν πολλά θρησκευτικά κείμενα διαφόρων ειδών. Όλα μαζί τα διαφορετικά κείμενα παρέχουν μια εκτεταμένη, αλλά και πάλι ελλιπή, κατανόηση των αιγυπτιακών θρησκευτικών πρακτικών και πεποιθήσεων.

Τελετουργικά και μαγικά κείμενα

Οι διαδικασίες που απαιτούνταν για τα θρησκευτικά τελετουργικά συχνά ήταν γραμμένες σε παπύρους, οι οποίοι χρησίμευαν ως οδηγίες για την εκτέλεση αυτών των τελετουργικών. Τα κείμενα αυτά φυλάσσονταν κυρίως στις βιβλιοθήκες των ναών. Οι ίδιοι οι ναοί επίσης περιείχαν επιγραφές αυτών των κειμένων, συχνά συνοδευόμενες και από απεικονίσεις. Αντίθετα από τους τελετουργικούς πάπυρους, οι επιγραφές των ναών δεν προορίζονταν για οδηγίες, αλλά είχαν σκοπό να διαιωνίσουν συμβολικά τα τελετουργικά, ακόμα κι αν στην πραγματικότητα ο άνθρωποι σταματούσαν από το να τα τελούν. Τα μαγικά κείμενα ομοίως, περιέγραφαν τελετουργικά παρόλο που αυτά ήταν μέρος ξορκιών που χρησιμοποιούνταν για συγκεκριμένους στόχους στην καθημερινή ζωή. Παρά τον κοσμικό και όχι τελετουργικά θρησκευτικό τους σκοπό, πολλά από αυτά τα κείμενα είχαν την πηγή τους από τις βιβλιοθήκες των ναών, από όπου αργότερα διαδόθηκαν μεταξύ του γενικού πληθυσμού.

Ύμνοι και προσευχές

Οι Αιγύπτιοι παρήγαγα πάρα πολλές προσευχές και ύμνους, που ήταν γραμμένοι με μορφή ποίησης. Οι ύμνοι και οι προσευχές ακολουθούν μεταξύ τους μια παρόμοια δομή διαφοροποιούνται κυρίως από τους σκοπούς που υπηρετούν. Οι ύμνοι ήταν γραμμένοι για να υμνούν συγκεκριμένες θεότητες. Όπως τα τελετουργικά κείμενα, ήταν γραμμένοι σε παπύρους και στους τοίχους των ναών, και πιθανόν απαγγέλλονταν ως μέρος των τελετουργικών που περιγράφονταν στις επιγραφές των ναών. Οι περισσότεροι είναι δομημένοι σύμφωνα με μια καθορισμένη λογοτεχνική μορφή, σχεδιασμένη να εξηγήσει τη φύση, τις πλευρές, και τις μυθολογικές λειτουργίες κάποιας θεότητας . Έχουν την τάση να αναφέρονται πιο λεπτομερώς στη θεμελιώδη θεολογία από άλλα αιγυπτιακά θρησκευτικά γραπτά, και απέκτησαν ιδιαίτερη σημασία στο Νέο Βασίλειο, μια περίοδο ιδιαίτερου ενεργού θεολογικού λόγου. Οι προσευχές ακολουθούν το ίδιο γενικό μοτίβο όπως οι ύμνοι, αλλά απευθύνονται στον σχετικό θεό σε έναν πιο προσωπικό τρόπο, ζητώντας ευλογία, βοήθεια, ή συγχώρεση για παραπτώματα. Τέτοιες προσευχές είναι σπάνιες πριν το Νέο Βασίλειο, υποδηλώνοντας ότι σε παλιότερες περιόδους τέτοια προσωπική αλληλεπίδραση με μια θεότητα δεν πιστευόταν ότι ήταν δυνατή, ή τουλάχιστον ήταν λιγότερο πιθανό να εκφραστεί γραπτώς. Οι προσευχές είναι κυρίως γνωστές από επιγραφές σε αγάλματα και στήλες οι οποίες αφήνονταν σε ιερούς τόπους ως αναθηματικές προσφορές.

Κληρονομιά

Η αιγυπτιακή θρησκεία παρήγαγε ναούς και τάφους τα οποία είναι τα μνημεία της αρχαίας Αιγύπτου που έχουν επιβιώσει μέχρι σήμερα, αλλά επηρέασαν και άλλους πολιτισμούς. Στους φαραωνικούς καιρούς πολλά από τα σύμβολα της αρχαίας Αιγύπτου, όπως η σφίγγα και ο φτερωτός ήλιος, απορροφήθηκαν από άλλους πολιτισμούς της Μεσογείου και στην Εγγύς Ανατολή, όπως και κάποιες από τις θεότητές της, όπως ο Μπες. Οι αρχή κάποιων από αυτών των συνδέσεων είναι δύσκολο να ακολουθηθεί. Η Ελληνική έννοια των Ηλύσιων Πεδίων ίσως έχει προέρθει από την αιγυπτιακή άποψη για τη μεταθανάτια ζωή. Στην ύστερη αρχαιότητα, η Χριστιανική αντίληψη της κόλασης πολύ πιθανόν επηρεάστηκε από την εικονογραφία του Ντουάτ. Οι βιβλικές αναφορές του Ιησού και της Μαρίας μπορεί να έχουν επηρεαστεί από αυτές της Ίσιδος και του Όσιρι. Οι Αιγυπτιακές θρησκευτικές πεποιθήσεις επηρέασαν ή ανέδειξαν επίσης πολλά πνευματικά συστήματα εσωτερισμού τα οποία ανέπτυξαν Έλληνες και Ρωμαίοι, οι οποίοι θεωρούσαν την Αίγυπτο πηγή μυστικιστικής σοφίας. Ο Ερμητισμός για παράδειγμα, προήρθε από την παράδοση της μυστικής μαγικής γνώσης που σχετιζόταν με το Θωθ.