Νεροκοτσέλα

Συστηματική ταξινομική

Η νεροκοτσέλα ανήκει σε μία οικογένεια πτηνών, τους ράλλους, που περιλαμβάνει περίπου 150 είδη. Αν και οι ρίζες της ομάδας βρίσκονται εξελικτικά πολύ παλαιά, ο μεγαλύτερος αριθμός των ειδών και οι πιο πρωτόγονες μορφές βρίσκονται στον Παλαιό Κόσμο, γεγονός που υποδηλώνει ότι αυτή η οικογένεια προέρχεται από εκεί. Ωστόσο, το γένος Rallus, η ομάδα με τα μακριά ράμφη που ζουν σε καλαμιώνες, φαίνεται να προέρχονται από τον Νέο Κόσμο. Γενετικά στοιχεία δείχνουν ότι η νεροκοτσέλα έχει ως κοντινότερο συγγενή της το γένος του Ειρηνικού Gallirallus.

Απολιθώματα

Τα παλαιότερα γνωστά απολιθώματα ενός προγόνου του είδους, είναι οστά από τα Καρπάθια χρονολογούμενα από το Πλειόκαινο, 1,8 έως 5,3 εκατομμύρια έτη πριν. Μέχρι το ύστερο Πλειστόκαινο, 2 εκατομμύρια χρόνια πριν, τα απολιθώματα δείχνουν ότι το είδος ήταν ήδη παρόν στο μεγαλύτερο μέρος της σημερινής του επικράτειας. Υπάρχουν αρκετές καταγραφές -πάνω από 30 από τη Βουλγαρία και μόνο-, και πολλές άλλες από τη νότια Ευρώπη  και την Κίνα.

Γεωγραφική κατανομή

Το είδος έχει εξάπλωση σε αρκετές περιοχές του Παλαιού Κόσμου όπου τοπικά, είναι κοινό. Είναι μερικώς μεταναστευτικό πτηνό, με κάποιους πληθυσμούς να είναι μόνιμοι και, άλλους, να είναι αποδημητικοί ανάλογα με το γεωγραφικό πλάτος.

Περιοχές αναπαραγωγής

Οι μόνιμες περιοχές αναπαραγωγής του είδους (επιδημητικό) βρίσκονται και στις 3 ηπείρους του Παλαιού Κόσμου. Στην Ευρώπη, καλύπτεται σχεδόν η μισή έκτασή της από τις χώρες της Ιβηρικής και το Ηνωμένο Βασίλειο στα δυτικά, μέχρι τα άκρα της κεντρικής ηπείρου στα ανατολικά και, από την Ισλανδία και τη Νορβηγία στα βόρεια, μέχρι την Ελλάδα στον νότο. Ωστόσο, αυτές οι περιοχές συνορεύουν με τις καλοκαιρινές περιοχές αναπαραγωγής, έτσι ώστε να αλληλοεπικαλύπτονται και να υπάρχει συνέχεια στην επικράτεια του είδους, σε όλη σχεδόν την Ευρώπη, με εξαίρεση τη βόρεια Σκανδιναβία και τη βόρεια Ρωσία.
Στην Ασία, το είδος βρίσκεται όλο το χρόνο σε πολλές περιοχές της Τουρκίας, τις χώρες του Ευξείνου Πόντου, και της δυτικής Κασπίας, σε θύλακες του Ιράν, του Αφγανιστάν και του Πακιστάν, καθώς και σε μεγάλες εκτάσεις της δυτικής Κίνας, ενώ κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, «ανεβαίνει» μέχρι την κεντρική Σιβηρία στα βόρεια και, μέχρι την Κορέα και την Ιαπωνία στα ανατολικά.
Στην Αφρική, τέλος, είναι επιδημητικό σε βόρειες παραμεσογειακές περιοχές του Μαρόκου, της Αλγερίας, της Τυνησίας, της Λιβύης και της Αιγύπτου.
Ωστόσο, τα στοιχεία από την ασιατική επικράτεια είναι ελλιπή και, θεωρείται ότι το είδος έχει μεγαλύτερη εξάπλωση από την καταγεγραμμένη.

Περιοχές διαχείμασης

Οι περιοχές διαχείμασης των υποειδών της νεροκοτσέλας, βρίσκονται στην Αφρική (μέχρι τις παρυφές της Σαχάρας και κατά μήκος του Νείλου), και στην Ασία, σε θύλακες της Μέσης Ανατολής και της Αραβικής χερσονήσου στα δυτικά, μέχρι τη ΒΔ Ινδία, την Ινδοκίνα και τις ακτές της νότιας Κίνας στα ανατολικά.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Οι δυτικοί και νότιοι πληθυσμοί του είδους είναι κατ’ουσίαν μόνιμοι (επιδημητικοί) (Snow and Perrins 1998), ενώ άλλοι είναι πλήρως αποδημητικοί, μετακινούμενοι διά ξηράς και, σε ευρύ μέτωπο, μεταξύ αναπαραγωγικών και χειμερινών εδαφών (del Hoyo et al. 1996). Όταν οι χειμώνες είναι ήπιοι, η εαρινή μετανάστευση ξεκινάει στα τέλη Φεβρουαρίου, αλλιώς αυτό συμβαίνει από τον Μάρτιο έως τα μέσα Απριλίου (Snow και Perrins 1998) ή τον Μάιο (del Hoyo et al. 1996). Στην Ευρώπη και την Ρωσία, η φθινοπωρινή μετανάστευση ξεκινάει από τον Αύγουστο και διαρκεί έως τον Δεκέμβριο (del Hoyo et al. 1996, Snow και Perrins 1998). Το είδος αναπαράγεται κατά μεμονωνένα ζεύγη ή μικρές οικογενειακές ομάδες (Snow και Perrins 1998), αν και μεγάλες συγκεντρώσεις πουλιών αναπαραγωγής μπορεί να απαντούν σε εκτεταμένους υγρότοπους, με φωλιές 20-50 μέτρων μεταξύ τους, όπου η πυκνότητα του πληθυσμού είναι υψηλή (Taylor και van Perlo 1998). Αμέσως μετά την αναπαραγωγή, τα πουλιά μπορεί να συχνάζουν σε ευνοϊκά ενδιαιτήματα μεταξύ αρχών Ιουλίου και αρχών Σεπτεμβρίου (Taylor και van Perlo 1998), για να αλλάξουν πτέρωμα (Snow και Perrins 1998), πράγμα που μπορεί να διαρκέσει για 3 εβδομάδες, περίπου (Taylor και van Perlo 1998, Snow και Perrins 1998). Έξω από την περίοδο της αναπαραγωγής το είδος παραμένει μοναχικό (Taylor και van Perlo 1998, Snow και Perrins 1998), αλλά μπορεί περιστασιακά να συναθροίζεται σε μικρές ομάδες έως 30 άτομα κατά τη διάρκεια του χειμώνα (Taylor και van Perlo 1998). Το είδος χρησιμοποιεί, τακτικά, σαφώς καθορισμένα μονοπάτια μεταξύ των αγαπημένων του ενδιαιτημάτων προς αναζήτηση τροφής. (Snow και Perrins 1998).
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από την Γροιλανδία και τα Σβάλμπαρντ, το Νεπάλ και την Σρι Λάνκα, το Μπρουνέι και το Βιετνάμ.
Στην Ελλάδα, η νεροκοτσέλα είναι επιδημητικό πτηνό, δηλαδή ζει και αναπαράγεται στη χώρα καθ' όλη την διάρκεια του έτους.

Μορφολογία

Η νεροκοτσέλα είναι μετρίου μεγέθους πτηνό, αλλά η μεγαλύτερη από τις συγγενικές πουλάδες που, κρύβεται επισταμένα στην πυκνή βλάστηση, την οποία αποζητά ως ζωτικής σημασίας για την κάλυψή της. Πολλές φορές, καθίσταται δύσκολη η παρατήρησή της, ωστόσο είναι λιγότερο διακριτική από άλλες πουλάδες και, εμφανίζεται συνήθως κατά τη διάρκεια των ωρών με λιγοστό φως (λυκαυγές, λυκόφως), αν και είναι ευκολότερο να την ακούσει κάποιος παρά να τη δει. Εμφανίζεται περισσότερο κατά τη διάρκεια κακών καιρικών συνθηκών, όταν βγαίνει από την κρυψώνα της για να αναζητήσει τροφή.
Όταν εμφανιστεί, εύκολα μπορεί να την ξεχωρίσει κάποιος από τις άλλες πουλάδες, λόγω του μακρού κοκκινωπού ράμφους της και, όταν πετάει, από το λευκό μέρος στην κάτω κοιλιά. Η άνω επιφάνεια του σώματός της είναι ελαιοκαφετί με μαύρες ραβδώσεις, ιδιαίτερα στους ώμους. Οι πλευρές του κεφαλιού και το κάτω μέρος μέχρι την κοιλιά είναι σκούρο γκριζομπλέ, εκτός από μία μαυριδερή περιοχή μεταξύ ράμφους και οφθαλμού και τις καφετί πλευρές στο ανώτερο στήθος. Οι πλευρές κάτω από τις πτέρυγες (flanks) είναι ραβδωτές ασπρόμαυρες, ενώ η περιοχή της κοιλιάς κάτω από την ουρά είναι λευκή, με κάποιες πιο σκουρόχρωμες ραβδώσεις.
Το μακρύ ράμφος και η ίριδα είναι κόκκινου χρώματος, και οι ταρσοί είναι σαρκόχρωμοι. Τα φύλα είναι παρόμοια, αν και τα θηλυκά είναι, κατά μέσον όρο, λίγο μικρότερα από τα αρσενικά και με πιο λεπτό ράμφος. Ωστόσο, ο καθορισμός του φύλου μόνο με μετρήσεις είναι μη αξιόπιστος.
Τα νεαρά άτομα (juveniles) έχουν μαυριδερή κορυφή κεφαλιού και, λευκό πηγούνι και λαιμό. Το κάτω μέρος τους είναι καφετί ή λευκό με πιο σκούρες ραβδώσεις, ενώ οι πλευρές κάτω από τις πτέρυγες είναι ραβδωτές καφετί και όχι ασπρόμαυρες. Η περιοχή κάτω από την ουρά είναι καφετί, ενώ το μάτι, το ράμφος και οι ταρσοί έχουν πιο θαμπά χρώματα από εκείνα των ενηλίκων.

Τροφή

Η νεροκοτσέλα θεωρείται είδος παμφάγο, με τη διατροφή της να αποτελείται τόσο από ζωική ύλη (Snow και Perrins 1998), όσο και φυτική. Η λεία της είναι κυρίως σκουλήκια, βδέλλες, μαλάκια, γαρίδες, καραβίδες, αράχνες, χερσαία και υδρόβια έντομα και προνύμφες, αμφίβια (del Hoyo et al. 1996, Taylor και van Perlo 1998) (βάτραχοι, φρύνοι και τρίτωνες) (Taylor και van Perlo 1998), ψάρια, πουλιά και μικρά θηλαστικά (del Hoyo et al. 1996). Λαμβάνει επίσης φυτική ύλη (κυρίως κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου και του χειμώνα), που συμπεριλαμβάνει βλαστούς, ρίζες, σπόρους, βατόμουρα και φρούτα (del Hoyo et al. 1996). Τα μικρά σπονδυλόζωα θανατώνονται με ραμφίσματα στη σπονδυλική στήλη τους, ενώ τα νεαρά πουλιά  τρέφονται κυρίως με έντομα και αράχνες. Θηράματα που συλλαμβάνονται από το χώμα ή από τη λάσπη συνήθως πλένονται σε νερό πριν καταναλωθούν (Taylor και van Perlo 2000).

Ηθολογία

Η νεροκοτσέλα, όπως και οι άλλες πουλάδες, είναι είδος που εμφανίζει έντονη κρυπτική (secretive) συμπεριφορά, ενώ οι ραβδώσεις στο πτέρωμά της καθιστούν ακόμη πιο δύσκολη την παρατήρησή της. Το πλευρικά συμπιεσμένο σώμα της, τής επιτρέπει να «γλιστρά» ακόμη και στην πυκνότερη βλάστηση, ενώ όταν αιφνιδιαστεί ακάλυπτη, έχει την ιδιότητα να «παγώνει», μένοντας εντελώς ακίνητη.  Συνηθίζει να περπατά με ψηλό, σταθερό βάδισμα, αλλά υιοθετεί μια σκυφτή στάση σώματος, όταν τρέχει προς τη βλάστηση για κάλυψη. Επίσης κολυμπάει, όταν είναι απαραίτητο, με τη σπασμωδική «πέρα-δώθε» κίνηση, χαρακτηριστική των ράλλων,  ενώ πετάει σε μικρές αποστάσεις, χαμηλά πάνω από τα καλάμια, με τα μακριά πόδια της να κρέμονται. Αν και η πτήση τους φαίνεται αδύναμη, οι νεροκοτσέλες είναι ικανές να εκτελούν μεγάλες πτήσεις, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια των νυκτερινών μεταναστεύσεών τους,  και, μερικές φορές σκοτώνονται σε προσκρούσεις με φάρους ή σύρματα. 
Yπερασπίζεται σθεναρά το ζωτικό της χώρο στα εδάφη αναπαραγωγής και διαχείμασης. Τα πουλιά συγκρούονται, το ένα με το άλλο με το λαιμό τεντωμένο, όταν αναπαράγονται, μερικές φορές, μάλιστα, και τα δύο μέλη του ζεύγους επιτίθενται ταυτόχρονα.

Αναπαραγωγή

Οι νεροκοτσέλες είναι πουλιά μονογαμικά και ιδιαίτερα εδαφικά όταν αναπαράγονται. Τα ζευγάρια σχηματίζονται με την άφιξή τους στις περιοχές ωοτοκίας, ή, ενδεχομένως, ακόμη και πριν από την ανοιξιάτικη μετανάστευση. Σε μεγάλους υγροτόπους με καλές συνθήκες, μπορεί να φωλιάζουν 20-50 μέτρα το ένα από το άλλο, ενώ ο ζωτικός χώρος ποικίλλει σε εμβαδόν, με τα 300 τμ να είναι η τυπική έκταση.
Το ζευγάρι φλερτάρει και επικοινωνεί με καλέσματα σε όλη την περίοδο της αναπαραγωγής. Το αρσενικό επιλέγει τη θέση φωλιάσματος, που δείχνει στο θηλυκό, ενώ ποζάρει με ανασηκωμένα τα φτερά της ράχης και τις πτέρυγες υψωμένες σε σχήμα αψίδας, την ουρά τεντωμένη και το ράμφος να βλέπει προς το έδαφος και, όλα αυτά να συνοδεύονται από δυνατές φωνές.
Η φωλιά είναι κατασκευασμένη από υλικό παρακείμενης βλάστησης και, συνήθως, οικοδομείται από το αρσενικό μέσα σε μία (1) ημέρα. Είναι υπερυψωμένη κατά 15 εκατοστά, περίπου, πάνω από το επίπεδο του νερού, και δημιουργείται με καλάμια, συστάδες από ρίζες, πρέμνα δένδρων ή παρόμοια στήριξη, ενώ μπορεί να μεταφερθεί υψηλότερα, εάν τα νερά αρχίσουν να ανεβαίνουν. Έχει μήκος 13-16 εκατοστά και 7 εκ. ύψος, περίπου, ενώ είναι καλά κρυμμένη και προσεγγίζεται με προσοχή από στενές διόδους (για τα φυτά κάλυψης βλ. και Βιότοπος).
Η νεροκοτσέλα ωοτοκεί 2 φορές σε κάθε αναπαραγωγική περίοδο, κατά μέσον όρο, μία τον Απρίλιο και μία τον Ιούνιο. Η εποχή και το μέγεθος ωοτοκίας εξαρτάται από το υποείδος και το υψόμετρο (λιγότερα αβγά σε μεγάλα υψόμετρα), ενώ το μέγεθος μπορεί να είναι μικρότερο νωρίς ή αργά στην εποχή αναπαραγωγής.
Και οι δύο γονείς επωάζουν τα αβγά, αν και το θηλυκό έχει το μεγαλύτερο μερίδιο αυτού του καθήκοντος. Τα αβγά επωάζονται για 19-20 ημέρες (Harrison), με τουλάχιστον 87% επιτυχία, και οι φωλεόφυγοι (precocial) νεοσσοί, μπορούν να  πετάξουν σε άλλες 20-30 ημέρες. Το εκάστοτε μέλος που επιτηρεί τη φωλιά, εφοδιάζεται με τροφή από τον άλλο γονέα, αν και, τις περισσότερες φορές, οι νεοσσοί μπορούν να ακολουθούν τους γονείς τους, μετά από περίπου 5 ημέρες. Μετά την ανάπτυξη του πρώτου πτερώματος, τα νεαρά πουλιά φροντίζουν τον εαυτό τους και, μπορούν να πετάξουν όταν είναι ηλικίας 7-9 εβδομάδων. Εάν μια φωλιά φαίνεται να έχει ανακαλυφθεί, το θηλυκό μπορεί να μεταφέρει τους νεοσσούς ή/και τα αβγά ένα προς ένα σε άλλη θέση. Τα αβγά μεταφέρονται με το ράμφος, αλλά οι νεοσσοί μπορούν να μπαίνουν κάτω από τις φτερούγες της μητέρας τους.
Στην Ελλάδα, η νεροκοτσέλα απαντά καθ’όλη τη διάρκεια του έτους, αναπαραγομένη κυρίως στην κεντρική και βόρεια χώρα, ενώ διαχειμάζει σε όλη την επικράτεια.

Κατάσταση πληθυσμού

Γενικά, οι αναπαραγωγικοί πληθυσμοί της νεροκοτσέλας, βρίσκονται σε καλή κατάσταση, γι αυτό, η IUCN, έχει χαρακτηρίσει το είδος ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC), παγκοσμίως, αλλά με καθοδικές τάσεις. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, οι πληθυσμοί είτε είναι σταθεροί, είτε εμφανίζουν κάποια μείωση, λόγω κυρίως της υποβάθμισης των οικοτόπων τους.

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο η Νεροκοτσέλα απαντάται και με τις ονομασίες Νεροπούλι, Νεροπούλα, Λουσίνα, Ορνίθι (Κρήτη), Κορίλα, Κυχραμόκοτα, Μπουντουβάνα, Βουρλολιάγκος (Λεσίνι Αιτωλοακαρνανίας)