Απολογία Σωκράτους (Πλάτων)

Περίληψη

Έπειτα από την κατηγορία των Άνυτου, Μέλητα και Λύκωνος εναντίον του Σωκράτη, ο φιλόσοφος εκφώνησε ουσιαστικά τρεις λόγους, προσπαθώντας τόσο να απολογηθεί όσο και να αναιρέσει τις κατηγορίες· το τρίτο μέρος του λόγου του έχει άμεση σχέση με τη ψηφοφορία του δικαστηρίου και την απόφασή του. Το πλατωνικό αυτό έργο αποτελεί μία ελεύθερη απόδοση του δικανικού λόγου που εκφώνησε ο Σωκράτης το 399 π.Χ. στο δικαστήριο της Ηλιαίας, αντιμετωπίζοντας την κατηγορία ότι δεν πίστευε στους θεούς της πόλης, αλλά εισήγαγε καινά δαιμόνια και διέφθειρε με τις διδασκαλίες του τους νέους.

Η προσφώνηση του Σωκράτη

Ο Σωκράτης δεν προσφωνεί τους δικαστές του με το συνηθισμένο «άνδρες δικασταί». Αυτό θα το χρησιμοποιήσει στη συνέχεια [40a2-3]. «ἐμοὶ γάρ, ὦ ἄνδρες δικασταί- ὑμᾶς γὰρ δικαστὰς καλῶν ὀρθῶς ἂν καλοίην», μόνο για όσους ψήφισαν αθωωτικά.
Ενώ λοιπόν ουδέποτε αμφισβητεί την αρμοδιότητα του δικαστηρίου, αμφσβητεί τη de facto ικανότητα των δικαστών να τον κρίνουν. Δε θα ηταν υπερβολή να πει κανείς ότι από την πρώτη στιγμή δείχνει την πρόθεσή του να μην κολακέψει κατά οποιονδήποτε τρόπο τους δικαστές ή ακόμη και να τους αμφισβητήσει άμεσα. Ο Burnet, «Apology» παρατηρεί ότι η προσφώνηση «άνδρες Αθηναίοι» ήταν συνηθισμένη στα δικαστήρια. Η συνεχής όμως αποφυγή του όρου άνδρες δικασταί σαφώς και δεν προκαλεί τη συμπάθεια των δικαστών.

Τα καινά διαμόνια

Η κατηγορία για την εισαγωγή καινών δαιμονίων συνδέεται με το περίφημο δαιμόνιο του Σωκράτη, μία εσωτερική φωνή που πάντα τον απέτρεπε από το να πράξει κάτι αλλά ποτέ δεν τον προέτρεπε. Σύμφωνα τόσο με τον Πλάτωνα όσο και τον Ξενοφώντα ο Σωκράτης αναφερόταν συχνά σ΄ αυτό  και έτσι οι κατήγοροι του το χρησιμοποίησαν για να ενισχύσουν την κατηγορία της ασέβειας. Αν και η ελληνική πολυθεϊστική θρησκεία αυτής της περιόδου είναι ιδιαίτερα ανεκτική απέναντι σε άλλες θρησκείες είναι σαφές ότι η αναφορά στο δαιμόνιο επιδιώκει να δημιουργήσει την εικόνα ενός ασεβούς Σωκράτη που αντικαθιστά τους θεούς της πόλης με τις δικές του, προσωπικές θεότητες. Αναφέροντας καινά δαιμόνια στο πληθυντικό και όχι μόνο το προσωπικό δαιμόνιο, την ύπαρξη του οποίου παραδέχεται ο Σωκράτης [31d].,  η κατηγορούσα ομάδα (Άνυτος, Μέλητος, Λύκων [23e]. [Παρουσιάζεται ως υπερασπιστής των ρητόρων, κάτι που σημαίνει ότι και ο ίδιος ήταν προφανώς πολιτικός], προσπαθεί να συνδέσει τον Σωκράτη  τόσο με την αμφισβήτηση τω παραδοσιακών αξιών που επέφερε η διδασκαλία των σοφιστών, όσο και με τους φυσικούς φιλοσόφους τύπου Αναξαγόρα που θεωρούνταν άθεοι από την πλειοψηφία των Αθηναίων. Για τη σύνδεση του Σωκράτη με τους σοφιστές και τις ανατρεπτικές τους δραστηριότητες υπάρχει σαφές προηγούμενο: οι Νεφέλες του Αριστοφάνη [218 κ.ε.].

Η διαπαιδαγώγηση των νέων

Η τελική κατηγορία, ότι ο Σωκράτης διαφθείρει τους νέους, είναι η πιο ασαφής και πιθανότατα η πιο επικίνδυνη. Παρόλο που ο Μέλητος συνδέει το μέρος αυτό της κατηγορίας με τη θρησκευτική ετεροδοξία (αίρεση) του Σωκράτη [26b]., είναι ξεκάθαρο ότι αυτό πηγαίνει βαθύτερα και αφορά τις σχέσεις του Σωκράτη με πολιτικά πρόσωπα. Κυρίως αναφέρεται στους Αλκιβιάδη και Κριτία και δευτερευόντως πιθανότατα και στον Χαρμίδη. Όλοι τους υπήρξαν μέλη του σωκρατικού κύκλου σε κάποια περίοδο και όλοι έβλαψαν σημαντικά την Αθήνα, ο Αλκιβιάδης προδίδοντάς την  και οι άλλοι δύο καταλύοντας τη δημοκρατία με σπαρτιατική βοήθεια το 404 π.Χ. Αν προστεθούν σ΄ αυτά οι υπόνοιες για συμμετοχή του Αλκιβιάδη στην ιεροσυλία των Ερμών κεφαλών, το γεγονός ότι τέσσερα ακόμη πρόσωπα που συνδέονταν με το Σωκράτη καταδικάστηκαν για την ίδια υπόθεση (Ερυξίμαχος, Ακούμενος, Αξίοχος και Φαίδρος) και ο πιθανός αθεϊσμός του Κριτία, η θρησκευτική κατηγορία συναντά την πολιτική καχυποψία που περιέβαλε τον Σωκράτη ειδικά μετά την πτώση των Τριάκοντα τυράννων. αυτή τη σύνθετη και ουσιαστικά αδιατύπωτη κατηγορία ο Σωκράτης την αντιμετωπίζει με λιγότερη επιτυχία από τις δύο προηγούμενες και είναι ουσιαστικά αυτή που οδηγεί στην καταδίκη του, τουλάχιστον στην πλατωνική εκδοχή.

Το παράδειγμα της περισυλλογής των ναυαγών

Η πρώτη αφορά τη δίκη των στρατηγών που δεν περισυνέλεξαν τους ναυαγούς μετά την νικηφόρα για τους Αθηναίους ναυμαχία των Αργινουσών. Ο δήμος τους καταδίκασε σε θάνατο και όσοι από αυτούς δε διέφυγαν και παρουσιάστηκαν για να δικαστούν εκτελέστηκαν λίγες μέρες αργότερα. Ο Σωκράτης συνέπεσε να είναι ένας από τους Πρυτάνεις που επέβλεπαν τη διαδικασία στη συγκεκριμένη δίκη και επέμεινε μέχρι τέλους ότι έπρεπε να δικαστούν χωριστά, γιατί αλλιώς δεν τηρείται ο νόμος. Ο Σωκράτης έχει πολύ συγκεκριμένο λόγο να υπενθυμίζει στους δικαστές του την υπόθεση. Πέρα από το αξιοθαύμαστο προσωπικό του θάρρος, για το οποίο συμφωνούν οι πηγές, ο Σωκράτης θυμίζει στους Αθηναίους ένα πρωτοφανές περιστατικό -η μαζική καταδίκη των στρατηγών αποτέλεσε μοναδικό γεγονός στην Αθηναϊκή ιστορία - για το οποίο ο Αθηναϊκός δήμος μετάνιωσε αργότερα.

Αναφορά στον Λεόντιο τον Σαλαμίνιο

Το γεγονός στο οποίο ο Σωκράτης αναφέρεται στη συνέχεια αποτελεί το κλειδί της υπεράσπισής του απέναντι στις αδήλωτες πολιτικές κατηγορίες: όντας στην εξουσία, οι τριάκοντα του είχαν ζητήσει να συλλάβει με μερικούς άλλους το Λέοντα το Σαλαμίνιο και να τον  φέρει στην Αθήνα να εκτελεστεί. Οι υπόλοιποι υπάκουσαν, αλλά ο Σωκράτης, παρά το σοβαρό κίνδυνο που αυτό συνεπαγόταν, πήγε στο σπίτι του. Όπως λέει ο ίδιος «εκείνη η εξουσία, παρόλη τη δύναμή της, δε με τρόμαξε τόσο ώστε να κάνω κάτι άδικο [32d.3].

Η σίτιση στο πρυτανείο

Μετά την ψηφοφορία, στην οποία από τους 501 δικαστές οι 281 ψήφισαν υπέρ της ενοχής του, δόθηκε πάλι ο λόγος στην Σωκράτη, για να αντιπροτείνει εκείνος την ποινή που έπρεπε να του επιβληθεί. Ο Σωκράτης, αφού λέει πως περίμενε την καταδίκη του, δηλώνει πως, ως ευεργέτης των Αθηνών, θα έπρεπε να ανταμειφθεί με ισόβια σίτιση στο πρυτανείο, δηλαδή καλύτερα και από τους ολυμπιονίκες. Τις ποινές της εξορίας και της φυλάκισης τις θεωρεί ασυμβίβαστες με τον χαρακτήρα του. Ο ίδιος θα μπορούσε να πληρώσει πρόστιμο μίας μνας, με τη βοήθεια του Πλάτωνα και άλλων φίλων του, θα μπορούσε να μαζέψει τριάντα. Ο υπερήφανος τόνος του Σωκράτη είχε ως συνέπεια να προστεθούν άλλοι ογδόντα στους εχθρούς του και να επικυρωθεί η θανατική ποινή. Στο ύστατο λόγο του, Ο Σωκράτης [29-33].λέει πως καταδικάστηκε επειδή δεν ήθελε να εξευτελίσει τον εαυτό του με ικεσίες. Προφητεύει πως οι δικαστές του θα επικριθούν στο μέλλον πολύ δριμύτερα απ΄ ό,τι κατηγορήθηκε αυτός. Σε εκείνους που πρότειναν την αθώωσή του, λέει πως ο θάνατος δεν είναι κακό, γιατί είτε μοιάζει με ύπνο χωρίς όνειρα είτε είναι ταξίδι στον Άδη, όπου μπορεί κανείς να συναντήσει ήρωες και σοφούς ποιητές, όπως ο Ησίοδος και ο Όμηρος.