Ορθόδοξες χριστιανικές αδελφότητες

Ορθόδοξες χριστιανικές αδελφότητες ή εκκλησιαστικές οργανώσεις ονομάζονται οι ενώσεις ορθοδόξων πιστών που δημιουργούνται για να καλύψουν επείγουσες και πιεστικές ανάγκες της ορθόδοξης εκκλησίας, π.χ. κατήχηση, φροντίδα ενός προσκυνήματος, οργάνωση πανηγύρεως κ.α. Παλαιότερα στην Ελλάδα οι αδελφότητες ονομάζονταν θρησκευτικές οργανώσεις ή παραεκκλησιαστικές οργανώσεις από τους πολέμιους αυτών, χωρίς όμως να υφίσταται στην ορθόδοξη γραμματεία ο όρος "παραεκκλησιαστικός". Είναι δε μέρος της εκκλησίας, όπως λ.χ. και τα ιερά ησυχαστήρια, οι ιερές μονές, τα μετόχια και οι ιεροί ναοί.

Λειτουργία

Οι αδελφότητες αυτές δημιουργούνται με την προσωπική πρωτοβουλία ορθοδόξων και δραστηριοποιούνται σε διάφορους τομείς, όπως η εσωτερική ή εξωτερική ιεραποστολή, η παροχή εθελοντικής εργασίας στο πλαίσιο μιας ενορίας ή ενός συλλόγου, η πνευματική οικοδομή των μελών τους κ.α. Σκοπός υπάρξεώς τους θεωρείται η προσφορά και ανταπόκρισή τους σε επείγουσες και πιεστικές ανάγκες της εκκλησιαστικής κοινότητας.

Ιστορικά στοιχεία

Αδελφότητες εμφανίστηκαν από τον πρώτο μ.Χ. αιώνα, με την ταφική αδελφότητα «Fossores». Σε εκκλησιαστικές πηγές, αναφέρονται η αδελφότητα των Σπουδαίων (την οποία πλησίασε ο Μέγας Αντώνιος πριν αναχωρήσει για την έρημο), η αδελφότητα των Παραβαλανέων κ.ά. - Αδελφότητες ίδρυσαν άγιοι της Ορθόδοξης Εκκλησίας όπως ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο άγιος Κλήμης Αλεξανδρείας, ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς.
Κατά τον Επίσκοπο Ζάρας της Δαλματικής Νικόδημο Μίλας, «η γένεση των αδελφοτήτων ανάγεται εις την πολιάν αρχαιότητα της Εκκλησίας καί δύναται να παραλληλισθή προς τας αγάπας των πρώτων χρόνων του Χριστιανισμού».
Στην Ελλάδα, από τον 19ο αιώνα, οι αδελφότητες δημιουργήθηκαν σε μίμιση προτεσταντικών προτύπων.
Η πρώτη τέτοια αδελφότητα ήταν η «Η Ζωή» η οποία ιδρύθηκε το 1907 από τον Ιεροκήρυκα Αρχιμανδρίτη Ευσέβιο Ματθόπουλο, που είχε αφιερωμένα μέλη. Από τη δεκαετία του 1930 ξεκίνησαν οι σχέσεις με την πολιτική που απομάκρυναν τελικά την οργάνωση από την αρχική αποστολή της. Δηλαδή ενώ η «Ζωή» αρχικά δεν αναμείχθηκε με την πολιτική, ανεπισήμως πολλά μέλη της, που είχαν καταλάβει αξιώματα, αποτέλεσαν τις διόδους επικοινωνίας με την κοσμική εξουσία. Επίσης επεδίωξαν να προωθήσουν σε υψηλές εκκλησιαστικές θέσεις τους κληρικούς της Αδελφότητας.

Δράση 1940-1967

Καταλυτικός ήταν ο ρόλος που διαδραμάτισαν οι σύγχρονες αδελφότητες τόσο στη συντήρηση του λαού των μεγαλουπόλεων κατά τη διάρκεια της Κατοχής , όσο και στην προπαρασκευή και τον αγώνα της Ε.Ο.Κ.Α. στην Κύπρο.
Επιπλέον, τα μέλη τους αναμειγνύονταν στα πολιτικά πράγματα της χώρας όπως στις βουλευτικές εκλογές 1961 που χαρακτηρίστηκαν εκλογές βίας και νοθείας.

Συνέργειες κατά τη Χούντα των Συνταγματαρχών

Το 1967 ο Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Β΄ εκδιώχθηκε πραξικοπηματικά από τη Χούντα των Συνταγματαρχών. Από τους Συνταγματάρχες νομοθετήθηκε όριο ηλικίας και κηρύχθηκε, ζώντος του Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου, ο θρόνος εν χηρεία και εξελέγη νεός Αρχιεπίσκοπος από αριστίνδην-αντικανονική Σύνοδο ο μέχρι τότε Πρωθιερέας των Ανακτόρων Ιερώνυμος Κοτσώνης που είχε τη στήριξη του δικτατορικού καθεστώτος. Συγκεκριμένα, στις 14 Μαΐου 1967, παρουσία των πραξικοπηματιών Παπαδόπουλου και Παττακού, οκταμελής «Αριστίνδην Σύνοδος» εξέλεξε Αρχιεπίσκοπο Αθηνών τον Ιερώνυμο Κοτσώνη, συνεργάτη της Αδελφότητας «Ζωή» .
Για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιήθηκε η αλλαγή Αρχιεπισκόπου διαφωτιστική είναι η εισήγηση του μητροπολίτη Κορίνθου Παντελεήμονος στην Εκτακτη Πολυμελή Σύνοδο στις 5.3.1974: «Εκ των μέχρι τούδε λεχθέντων συνάγεται ότι η άνοδος του Ιερωνύμου εις τον αρχιεπισκοπικόν θρόνον υπήρξε πάντη ανώμαλος και άκρως αντικανονική, επί πλέον πάσχουσα και εκ της χρησιμοποιήσεως δι’ αυτήν κοσμικών αρχόντων».
Την περίοδο του 1967, μετά την αντικανονική παύση πολλών μητροπολιτών από τη Δικτατορία των Συνταγματαρχών, το δικτατορικό καθεστώς κατάφερε να απομακρύνει αφενός επισκόπους που δεν είχαν διάθεση συνεργασίας με τη δικτατορία και αφετέρου, στις κενές θέσεις που δημιουργήθηκαν, να τοποθετήσει νέους μητροπολίτες φιλικά διακείμενους προς αυτήν. Ανάμεσα στους νέους μητροπολίτες που εξελέγησαν από την αντικανονική Σύνοδο και δέχτηκαν να πληρώσουν τις -παρανόμως- κενές επισκοπικές έδρες ήταν και ιερωμένοι-μέλη αδελφοτήτων που στα χρόνια του Εμφυλίου Πολέμου είχαν υπηρετήσει ως στρατιωτικοί ιερείς-ιεροκήρυκες.

Σήμερα

Γνωστές σύγχρονες αδελφότητες είναι η Αδελφότης Θεολόγων «Η Ζωή», η Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», η Ο.Χ.Α. «Αγία Λυδία», η «Οσία Ξένη», η «Απολύτρωσις» κ.ά. Από το 2001, οι Αδελφότητες με έδρα την Αθήνα συγκαταλέγονται στα Δίπτυχα της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Κριτική

Οι ορθόδοξες αδελφότητες συχνά αποκαλούνται «παραεκκλησιαστικές οργανώσεις» και τα μέλη τους «οργανωσιακοί», καθώς - σε αντιδιαστολή με τις οργανώσεις αυτές - η Ορθόδοξη Εκκλησία θεωρεί ως πρωτογενές κύτταρό της την ενορία. 
Αντιλέγεται ότι στο χώρο της Εκκλησίας η ευθύνη του επισκόπου δεν έχει παντού άμεσα διοικητικό χαρακτήρα, αλλά πνευματικό, αφού και άλλα μορφώματα όπως τα ησυχαστήρια δεν υπάγονται διοικητικά στον επίσκοπο. Εξάλλου, στις μέρες μας υπάρχουν πολλοί εκκλησιαστικοί οργανισμοί, όπως ιδρύματα, κέντρα παιδείας, σχολεία, κατασκηνώσεις κ.α., που ακόμη και όταν υπάγονται στον επίσκοπο, ξεφεύγουν από τον τύπο της ενορίας. 
Ειδικά για τις αδελφότητες με «αφιερωμένα» μέλη, ο Μητροπολίτης Μεσογαίας Νικόλαος έχει υποστηρίξει ότι η Παράδοση της Ορθοδοξίας δεν είναι μιμητικό αποτέλεσμα, αλλά μπορεί σε ειδικές περιπτώσεις να ανανεώνεται και πως η ύπαρξή των αδελφοτήτων συνιστά συνέπεια αυτού του γεγονότος.
Ειδικότερα για τις αδελφότητες «Ζωή» και «Σωτήρ» υπάρχει η κατηγορία ότι πριν τη μεταπολίτευση ακολουθούσαν προτεσταντικά πρότυπα ηθικής και συμπεριφοράς που έδιναν το κύριο βάρος στο «φαίνεσθαι», αποκλίνοντας έτσι από την Ορθοδοξία και ότι ακολουθούσαν στο εσωτερικό τους ολοκληρωτικές πρακτικές . Η αδελφότητα «Ζωή», μάλιστα, δύο φορές, το 1914 και το 1923, οδηγήθηκε ενώπιον της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος με κατηγορίες για κακοδοξία, αλλά αθωώθηκε και τις δύο, τη δεύτερη φορά παμψηφεί.
Σημειώνεται μάλιστα πως γινόταν κατάχρηση του μυστηρίου της εξομολόγησης, ως μέσου ολοκληρωτικού ελέγχου και καθοδήγησης μελών και υποψήφιων μελών των αδελφοτήτων.
Επιπλέον, αρνητική κριτική συγκεντρώνουν καθώς τα μέλη τους αναμειγνύονταν στα πολιτικά πράγματα της χώρας όπως στις βουλευτικές εκλογές 1961 που χαρακτηρίστηκαν εκλογές βίας και νοθείας. Ενδεικτική είναι η στήριξη που παρείχαν με πολλούς τρόπους στο καθεστώς της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών, σε βαθμό που μέλη αδελφοτήτων προωθήθηκαν και σε δημόσιες θέσεις.
Γενικότερα, σε διαχρονικό επίπεδο από την ίδρυσή τους, έχουν γίνει αντικείμενο κριτικής. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο Μητροπολίτης Μαρωνείας Τιμόθεος που δήλωσε πως μέσω των οργανώσεων υπονομεύονται τα θεμέλια της Εκκλησίας (1954) και ο Μητροπολίτης Κοζάνης Αμβρόσιος (2000) που κατέθεσε την άποψη πως το πέρασμα των οργανώσεων απετέλεσε την νόσο της Εκκλησίας με τραγικές συνέπειες για την ζωή του τόπου.