Κάτω Αχαΐα

Τοποθεσία - Αξιοθέατα

Η Αχαγιά εκτείνεται σε μια πεδινή τοποθεσία στο δυτικό τμήμα του Νόμου Αχαΐας στην Πελοπόννησο. Η κωμόπολη, λόγω του ότι είναι χτισμένη σε λόφο, δίνει μια υπέροχη εικόνα θέας στους επισκέπτες της, αλλά και στους μόνιμους κατοίκους της, με το να κοιτούν από ψηλά την Πάτρα, τις γύρω περιοχές αλλά και την Αιτωλοακαρνανία. Η Κάτω Αχαΐα είναι ένα πολύ όμορφο και φιλόξενο μέρος και είναι μια περιοχή που μπορεί να συνδυάσει πολλά πράγματα μαζί (βουνό, θάλασσα, πολυκοσμία, ηρεμία) όποια εποχή και αν διαλέξει κάποιος να την επισκεφθεί. Γύρω της, σε απόσταση 80 χιλιομέτρων βρίσκονται τα Καλάβρυτα για χειμερινές αποδράσεις. Πιο κοντά βέβαια, στα 24 χιλιόμετρα, είναι η Πάτρα όπου πολλοί τοπικοί κάτοικοι εργάζονται εκεί. Στην αντίθετη πλευρά των Καλαβρύτων και της Πάτρας βρίσκεται το πανέμορφο δάσος Στροφυλιάς (Καλογριά) σε απόσταση 22 χιλιομέτρων, με τις τεράστιες παραλίες και τα καταγάλανα νερά του. Σε απόσταση «αναπνοής» βρίσκονται η Λακκόπετρα και τα Νιφοραίικα (χωριά κοντά στην Κάτω Αχαΐα) με τα υπέρ σύγχρονα ξενοδοχειακά συγκροτήματα άλλα και πολλά ταβερνάκια - εστιατόρια. Τα τελευταία χρόνια χιλιάδες καλοκαιρινοί κυρίως επισκέπτες κατακλύζουν τις παραλίες στην περιοχή της Κάτω Αχαΐας διασκεδάζοντας μέχρι το πρωί στα τοπικά καταστήματα τις περιοχής. Η παραλία "Τηγάνια", γνωστή και ως "Παραλία Κάτω Αχαΐας" (όπου και ο ομώνυμος από το 1961 οικισμός), βραβεύτηκε το 2010 με γαλάζια σημαία. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το λαογραφικό μουσείο στα Νιφοραίικα.

Ιστορία

Στην Κάτω Αχαΐα πιστεύεται ότι βρισκόταν η αρχαία πόλη Δύμη, έχουν βρεθεί ερείπια αρχαίου οικισμού και τείχους, ερείπια ρωμαϊκών χρόνων ενώ κοντά στην κωμόπολη βρίσκεται και το Τείχος Δυμαίων.
Η σημερινή κωμόπολη άγνωστο ακριβώς πότε κατοικήθηκε μετά την εγκατάλειψη της αρχαίας πόλης πιθανότατα να συνέχισε να υπάρχει μικρός οικισμός. Το 1205 αλλά και το 1700 αναφέρεται στην περιοχή χωριό Αχαΐα όπου έγινε εγκατάσταση Σλάβων, αλλά άγνωστο ποιο χωριό είναι, η Άνω ή η Κάτω Αχαΐα.
Το 1807 πέρασε από την περιοχή ο Κολοκοτρώνης και πυρπόλησε τον πύργο του Σαίτ Αγά Οθωμανού, ιδιοκτήτη τότε της περιοχής. Η κοντινή παραλία χρησιμοποιήθηκε πολλές φορές κατά την επανάσταση του 1821 για αποβίβαση στρατευμάτων. Το 1816 ο Πουκεβίλ αναφέρει ότι είχε 30 καλύβες το 1828 αναφέρεται ότι είχε 40 οικογένειες 48 το 1851. Μετά την Επανάσταση του 1821 ήρθαν στην Κάτω Αχαΐα πληθυσμοί από την Αρκαδία, τα Επτάνησα, τα Καλάβρυτα και την Κόρινθο.
Από τα μέσα του 19ου αιώνα η Κάτω Αχαΐα έγινε το εμπορικό και συγκοινωνιακό κέντρο της περιοχής με τα προϊόντα παραγόμενα στην ευρύτερη περιοχή να συγκεντρώνονται στο λιμάνι των Αλυκών και από εκεί να μεταφέρονται στην Πάτρα. Έτσι άρχιζε να ανθίζει στην περιοχή και το εμπόριο μέσω της ανάπτυξης και καλλιεργειών, όπως η ελιά και η σταφίδα, που διοχετεύονταν σε μεγαλύτερες αγορές, αλλά και μέσω της έλευσης και μόνιμης εγκατάστασης στην περιοχή πληθυσμών από την περιοχή των Καλαβρύτων. Η εξωτερική μετανάστευση στα τέλη του 19ου αιώνα αλλά και η αντίστοιχη εσωτερική στις αρχές του 20ού ανέστειλαν αυτή τη δυναμική ανάπτυξης που είχε η περιοχή εκείνη την εποχή.
Η Κάτω Αχαΐα υπέστη μεγάλες καταστροφές με καταρρεύσεις κτιρίων και τον τραγικό θάνατο 2 ανθρώπων κατά τον σεισμό της 8ης Ιουνίου του 2008.

Ονομασία

Το όνομά της προέρχεται από το όνομα του αρχαίου ελληνικού φύλου Αχαιοί, άγνωστο πως το απέκτησε, ενώ το «Κάτω» προσδιορίζει την αντιδιαστολή με το χωριό Άνω Αχαΐα που αποτελούσαν κάποτε μία κοινότητα. Προεπαναστατικά από περιηγητές αποκαλείται και ως «Παλιά Αχαΐα».

Διοικητική εξέλιξη

Την 20/04/1835 (Β.Δ. 8/4/1835) προσαρτάται στον τότε Δήμο Δύμης με έδρα την Άνω Αχαΐα και αποτέλεσε δημοτικό διαμέρισμα του. Κατά άλλους ο δήμος υπήρχε ήδη από το 1832. Με το ΦΕΚ 32Α της 08/12/1845 ορίζεται έδρα του Δήμου Δύμης. Με το ΦΕΚ 256Α της 28/08/1912, βάσει του Ε.τ.Κ. 14/2/1912 και του νόμου ΔΝΖ΄ 4057 με τον οποίο διαλύθηκαν οι δήμοι, αποσπάται από το Δήμο Δύμης ως ανεξάρτητη πλεον κοινότητα και ορίζεται ως έδρα της. Με το ΦΕΚ 244Α της 04/12/1997, σύμφωνα με τη Διοικητική Μεταρρύθμιση «Καποδίστριας», προσαρτάται στο νέο Δήμο Δύμης μέχρι το 2010 που εντάχθηκε στο Δήμο Δυτικής Αχαΐας (ΦΕΚ 87Α - 07/06/2010) βάσει της Διοικητικής Μεταρρύθμισης "Καλλικράτης".

Ρομά Κάτω Αχαΐας

Στην Κάτω Αχαΐα οι τσιγγάνοι ανέρχονται περίπου στους 1.100. (Απογραφή 1997 -σύμφωνα με το Ελληνικό Παρατηρητήριο- σε περίοδο που βρίσκονταν σχεδόν όλοι στην περιοχή και δεν απουσίαζαν για δουλειές στην επαρχία ή στο εξωτερικό.) Μένουν σε σύγχρονες κατοικίες, κάνοντας μεγάλες προσπάθειες για ένταξη στο συνολικό κοινωνικό επίπεδο (κοινωνικό σύνολο) της πόλης, κρατώντας βέβαια κάποιες από τις παραδόσεις και έθιμά τους (φανταχτεροί γάμοι κτλ.). Οι τσιγγάνοι της Κάτω Αχαΐας ασχολούνται κυρίως με το εμπόριο οικιακών ειδών (χαλιά/μοκέτες, σκεύη, κουβέρτες κλπ) κ.ά.
Σύμφωνα με μελέτη-έρευνα του 1990, στους Ρομά, οι οποίοι αποτελούν σημαντικό τμήμα του πληθυσμού της Κάτω Αχαΐας, οφείλεται η μεγάλη πληθυσμιακή αύξηση που παρατηρήθηκε ανάμεσα στις απογραφές του 1971 και του 1981, αφού οι περισσότεροι εξ αυτών εγκαταστάθηκαν στην Κάτω Αχαΐα την τριετία 1971-1974. Πριν τη μόνιμη εγκατάστασή τους στην περιοχή ταξίδευαν κυρίως στην Πελοπόννησο και τη Θεσσαλία ενώ στην Ελλάδα ήρθαν από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη καταγόμενοι κυρίως από τη Ρουμανία.

Αθλητικοί σύλλογοι

Οι αθλητικοί σύλλογοι της κωμόπολης είναι η Αχαϊκή, ο Γ.Σ. Δύμης, η Αχαγιά 82, ο Α.Ο. Αστέρια Αχαΐας, ο Α.Ο. Δύμης '07 και ο  Άρης Κάτω Αχαγιάς. Στο παρελθόν υπήρξαν και άλλα σημαντικά αθλητικά σωματεία τα οποία έκαναν μακροχρόνιες επιτυχίες στο τοπικό πρωτάθλημα αγκαλιάζοντας τα τοπικά παιδιά της ευρύτερης περιοχής. Ο Ολυμπιακός Κάτω Αχαΐας (1991-2004) και ο Αχαϊκός ήταν δυο από αυτές.

Πολιτιστικοί σύλλογοι

Στην Κάτω Αχαΐα την τελευταία εικοσαετία έχουν πραγματοποιηθεί παρεμβάσεις στον τομέα του πολιτισμού υπό την μορφή συλλόγων ή δράσεων. Οι «Δήθεν Αδιάφοροι» με δραστηριότητα στα καλλιτεχνικά και κυρίως στο καρναβάλι, ο πολιτιστικός σύλλογος «Ο Οιβώτας» με δραστηριότητα στον χορό, το «Π.Α.ΡΕ.Α.» (Πολιτιστικό Αθλητικό Ρεύμα Αχαγιάς) με ποικιλόμορφη δραστηριότητα (έκθεση φωτογραφίας, καθαρισμός παραλίας, ανθοφύτευση, εκδήλωση πρωτομαγιάς, πάρτυ, αθλητική, περιβαλλοντική, πολιτιστική εκδρομή σε rafting, βουνό, μουσείο και θεατρική παράσταση αντίστοιχα, καθώς επίσης τουρνουά μπάσκετ, καρναβαλική δράση σε κατασκευές και τέλος τουρνουά beach volley) σε καλλιτεχνικό, πολιτιστικό, αθλητικό και ψυχαγωγικό τομέα. Πρόσφατες δράσεις είναι η «Καρναβαλική Υποτροπή» με παρέμβαση στο Αχαγιώτικο και Πατρινό Καρναβάλι, καθώς επίσης η «Ομάδα Νέων» με παρεμβάσεις σε καλλιτεχνικό, ψυχαγωγικό, πολιτιστικό και πνευματικό επίπεδο (bazar χειροτεχνιών, χορευτική ομάδα με παρουσία σε εκδηλώσεις, ημερίδες αρχαιολογίας και πνευματικές συναντήσεις με θέματα ορθόδοξης πίστης). Τέλος η νεοσύστατη δράση της «Ι.Δ.Ε.Α.» (Ιδέες Δημιουργίας Ενεργών Ατόμων) αποτελεί την πιο πρόσφατη κίνηση η οποία στοχεύει να πραγματοποιήσει αυτόνομες δράσεις σε πολλαπλούς τομείς. Ήδη κάτω από την στέγη της βρίσκονται οι «Ποδηλάτες Δύμης» (ποδηλατικές διαδρομές και πορείες μαζικής συμμετοχής). Υπάρχει καθολική συνεργασία με την «Ομάδα Νέων» (χορευτική ομάδα) για την ενίσχυση του κοινωνικού έργου με συλλογικές δράσεις (π.χ. συγκέντρωση τροφίμων για το φιλόπτωχο ταμείο) και δημιουργεί παρέμβαση στο καλλιτεχνικό κομμάτι με την σύσταση νέας θεατρικής τοπικής ομάδας με το όνομα «Θεατρική Διαδρομή» που θα παρουσιάσει την πρώτη της δουλειά το 2014.

Ιεροί ναοί

Η Κάτω Αχαΐα είχε δύο παλαιότατους βυζαντινούς ναούς: τον παλαιό ναό του Αγίου Ιωάννη (Αη-Γιάννης) στην Πλατεία Δημοκρατίας και αυτόν της Ζωοδόχου Πηγής (ή Παναγίτσα) στην οδό Φαιστού.
Ι.Ν. Ζωοδόχου Πηγής (Παναγίτσα) Κάτω Αχαΐας

Ο σημερινός ναός της Ζωοδόχου Πηγής (Παναγίτσα) είναι του 12ου αιώνος, όπως υποθέτουν οι ειδικοί μελετητές. Στην άποψη αυτή συνηγορεί το γεγονός ότι τα μοναστήρια της Μόβρης και άλλοι βυζαντινοί ναοί της Δύμης χτίστηκαν την ίδια εποχή (12ος αιώνας). Την εποχή αυτή η Δύμη γενικά και η Κάτω Αχαΐα ειδικότερα παρουσιάζουν οικονομική ανάπτυξη και ακμή σε πληθυσμό. Φαίνεται ότι μεταξύ 12ου και 15ου αιώνα οι Έλληνες συσπειρώνονται γύρω από την Ορθόδοξη Εκκλησία τους και αντιδρούν στους Φράγκους και στον προσηλυτισμό της ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας. Τότε χτίστηκαν σε όλη τη Δύμη μοναστήρια και εκκλησίες ή ανακαινίστηκαν παλαιότεροι ναοί. Εκείνα τα χρόνια της Φραγκοκρατίας πιθανόν χτίστηκαν ή ανακαινίστηκαν και αυτοί οι δύο βυζαντινοί ναοί της Κάτω Αχαΐας. Μετά τις σφαγές των κατοίκων από τους Τούρκους κατακτητές το 1458 και το 1460 η Κάτω Αχαΐα σχεδόν ερημώθηκε. Οι περιηγητές μιλούν για τους επόμενους αιώνες της Τουρκοκρατίας για λίγους πτωχούς γεωργούς που κατοικούσαν σε καλύβες. Δεν μπορούσαν τότε 70-80 σκηνίτες να χτίσουν ναούς.
Η Παναγίτσα είναι χτισμένη επάνω στα  ερείπια του αρχαίου ναού του Ασκληπιού, θεού της Υγείας. Δίπλα ήσαν τα θαυμάσια λουτρά της αρχαίας Δύμης, δηλαδή όλος ο χώρος ήταν αφιερωμένος στην Υγεία. (Τι πιο φυσικό λοιπόν οι πρώτοι Χριστιανοί να έφτιαξαν τον Ναό τους στον καθιερωμένο ιερό χώρο της Υγείας και να τον αφιέρωσαν στην Ζωοδόχο Πηγή, που ήταν πάροχος υγείας στους Χριστιανούς. Και μη λησμονούμε και τούτο, ότι οι Έλληνες ήσαν θρησκευόμενοι, εδέχθησαν τον Χριστιανισμό, αλλά κράτησαν μερικές παραδόσεις τους, αγνές και ανθρώπινες, μέσα στην νέα θρησκεία τους με τις ευλογίες της Εκκλησίας τους). Οι ξένοι περιηγητές αναφέρουν ύπαρξη κάποιων αρχαίων ερειπίων, κιόνων κ.λ.π. στον αύλειο χώρο του ναού της Παναγίτσας. Κάπως έτσι ξεκίνησε η βυζαντινή Παναγίτσα και ο βυζαντινός Αη-Γιάννης της Κάτω Αχαΐας ως και όλοι σχεδόν οι ναοί των πρώτων Ελλήνων Χριστιανών.
Ο ιερός Ναός της Παναγίτσας πρέπει να υπέστη πολλές ανακαινίσεις και επισκευές δια μέσου των αιώνων. Στις ημέρες μας έγινε ριζική ανακαίνιση το 2008 με προσθήκες και εξωραϊσμούς.
Ι.Ν. Αγίου Ιωάννου Προδρόμου Κάτω Αχαΐας

Ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος είναι ο πολιούχος της Κάτω Αχαΐας και της Δύμης από την βυζαντινή εποχή μέχρι και σήμερα. Οι Ευρωπαίοι περιηγητές από την εποχή της τουρκοκρατίας αναφέρουν ότι ο ναός του Αγίου ήταν προσκύνημα για ολόκληρη τη Δύμη και ευρύτερα για την Δυτική Αχαΐα.
Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Ιωάννου Κάτω Αχαΐας (1200; - 1952)

Κτίστηκε προ του 1400, ίσως και παλαιότερα, πάνω στα ερείπια αρχαίου ναού. Στους τοίχους του είχαν εντοιχιστεί κομμάτια ή και πλάκες μαρμάρινες από τα αρχαία ερείπια. Η γνώμη μερικών ότι ο ναός κτίσθηκε γύρω στο 1700 δεν ευσταθεί, διότι τότε η Κάτω Αχαΐα και η ευρύτερη περιοχή ήταν ερημωμένη από τους Τούρκους κατακτητές (1460) ενώ οι κάτοικοι δεν ξεπερνούσαν τις 10 με 15 οικογένειες που διέμεναν σε καλύβες, όπως αναφέρουν ξένοι περιηγητές. Ο βυζαντινός ιερός ναός του Αγίου Ιωάννου ήταν αρκετά μεγάλος, πράγμα το οποίο  σημαίνει ότι κτίσθηκε σε εποχή που η Κάτω Αχαΐα ήταν πολυάνθρωπος. Τέτοιες εποχές ήσαν η εποχή της Δανιηλίδος, που η Κάτω Αχαΐα ή Μορέας ήταν κέντρο της μεταξοκαλλιέργειας (γύρω στο 900 μ.Χ.), και η εποχή της Φραγκοκρατίας (1205-1427). Επίσης πρέπει να υπογραμμισθεί ότι μεταξύ  του 1200 και του 1400 κτίσθηκαν και επισκευάσθηκαν ναοί και μοναστήρια σε όλη τη Δύμη. Το 1853 έγινε μεγάλη επισκευή του βυζαντινού αυτού ναού. Ο ναός κατεδαφίσθηκε το 1952, για να γίνει πλατεία και να ανοίξει η οδός Αποστόλου Ανδρέα. Δίπλα από τον Ι.Ν. του Τιμίου Σταυρού υπάρχει σήμερα περιφραγμένος χώρος που βρισκόταν η Αγία Τράπεζα του βυζαντινού Αγιάννη.
Ο παλαιός ναός του Αγίου Ιωάννου Κάτω Αχαΐας (1928-2008)

Ο θεμέλιος λίθος του ναού ετέθη στις 4 Νοεμβρίου 1928 από τον τότε μητροπολίτη Πατρών Αντώνιο. Έκτοτε συνεχίστηκαν οι εργασίες ανεγέρσεως του ναού με βραδύ ρυθμό. Το 1932 συνεχιζόταν η τοιχοποιία. Η στέγαση του ναού (τρούλος) κατά πληροφορίες γερόντων έγινε το 1936-1937. Τα επιχρίσματα έγιναν το 1946-1947. Τα εγκαίνια του Ναού έγιναν το 1947 υπό του τότε Μητροπολίτου Πατρών Θεοκλήτου, οπότε και άρχισε ο Ναός να λειτουργεί κανονικά. Η σπουδαία αγιογράφηση έγινε το 1972 υπό του αγιογράφου Σπύρου Ψαρρού. Ο περικαλλής ναός κατεστράφη στις 8 Ιουνίου 2008 από τον σεισμό.
Άλλοι ναοί

Στην Κάτω Αχαΐα, καθώς και στους γύρω οικισμούς που ανήκουν στην άλλοτε Κοινότητα Κάτω Αχαΐας, υπάρχουν ακόμα οι ναοί της Αναλήψεως (κοιμητηριακός), της Αγίας Άννας, του Αγίου Νικολάου, της Αγίας Παρασκευής και του Τίμιου Σταυρού.

Λοιπά στοιχεία

Σήμερα οι κάτοικοι της περιοχής ασχολούνται κυρίως με δραστηριότητες του πρωτογενούς τομέα (γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία) καθώς και του τριτογενούς (παροχή υπηρεσιών, τουριστικά επαγγέλματα, διασκέδαση-καφές, υπηρεσίες εστίασης).