Οπουντία

Ετυμολογία

Το γένος έλαβε την ονομασία του για την αρχαία ελληνική πόλη Οπούς (Opus) (Αρχαία Ελληνική: Ὀποῦς),  όπου, σύμφωνα με τον Θεόφραστο, φύτρωνε ένα εδώδιμο φυτό το οποίο μπορούσε να διαδοθεί με ριζοβολία από τα φύλλα του.

Περιγραφή

Τα φραγκόσυκα συνήθως μεγαλώνουν με επίπεδα, στρογγυλεμένα κλαδώδια (cladodes), (που ονομάζονται επίσης platyclades) οπλισμένα με δύο είδη αγκάθια· μεγάλα, λεία, σταθερά και μικρά, τριχοειδή αγκάθια που ονομάζονται γλωχίδια (glochids ή glochidia), που διεισδύουν εύκολα στο δέρμα και επίσης εύκολα αποκολλώνται και από το φυτό. Πολλοί τύποι φραγκοσυκιών εξελίσσονται σε πυκνές, μπερδεμένες δομές.
Όπως όλα τα γνήσια είδη των κάκτων, οι φραγκοσυκιές είναι ενδημικές μόνο στην Αμερική, αλλά έχουν εισαχθεί και σε άλλα μέρη του κόσμου. Τα είδη των φραγκοσυκιών βρίσκονται σε αφθονία στο Μεξικό, ιδίως στις κεντρικές και δυτικές περιοχές και στα νησιά της Καραϊβικής (Δυτικές Ινδίες). Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι φραγκοσυκιές είναι εγγενείς σε πολλές άνυδρες περιοχές των δυτικών Ηνωμένων Πολιτειών, συμπεριλαμβανομένων των χαμηλότερων υψομέτρων των Βραχωδών Ορέων, όπου είδη όπως η Opuntia phaeacantha και η Opuntia polyacantha αποκτούν δεσπόζουσα θέση και στην έρημο νοτιοδυτικά, όπου διάφοροι τύποι είναι ενδημικοί. Η φραγκοσυκιά είναι επίσης εγγενής στα παράκτια περιβάλλοντα των χαμηλών παραλίων και των χαμηλών ανοικτών περιοχών της ανατολικής ακτής από τη Φλόριντα έως το Κονέκτικατ / Λονγκ Άιλαντ (Opuntia humifusa).  Βορειότερα, η Οπουντία (Opuntia) απαντάται στα απομονωμένα βραχώδη και αμμώδη περιβάλλοντα, από τις νότιες Μεγάλες Λίμνες έως το νότιο Οντάριο.
Στα νησιά Γκαλαπάγκος,  βρέθηκαν έξι διαφορετικά είδη τα: O. echios, O. galapageia, O. helleri, O. insularis, O. saxicola και O. megasperma. Τα είδη αυτά χωρίζονται σε 14 διαφορετικές ποικιλίες· οι περισσότερες από αυτές τις ποικιλίες, περιορίζονται σε ένα ή σε λιγοστά νησιά. Για το λόγο αυτό, έχουν περιγραφεί ως «ένα εξαιρετικό παράδειγμα της προσαρμοστικής ακτινοβολίας». Σε γενικές γραμμές, τα νησιά με τις υψηλές, ζευτικοποιημένες ποικιλίες, έχουν γιγαντιαίες χελώνες και τα νησιά που στερούνται χελώνων, έχουν χαμηλές ή κατάκοιτες μορφές Οπουντίων.
Η πρώτη εισαγωγή των φραγκοσυκιών στην Αυστραλία αποδίδεται στον Κυβερνήτη Φίλιπ (Governor Philip) και τους πρώτους αποίκους το 1788. Φερμένες από τη Βραζιλία στο Σίδνεϊ, οι φραγκοσυκιές μεγάλωσε στο Σίδνεϊ, Νέα Νότια Ουαλία, όπου επανακαλύφθηκαν το 1839, στον κήπο ενός αγρότη. Φαίνονται να έχουν εξαπλωθεί από τη Νέα Νότια Ουαλία και να προκάλεσαν μεγάλη οικολογική καταστροφή στις ανατολικές πολιτείες. Βρίσκονται επίσης στην περιοχή της Μεσογείου της Βόρειας Αφρικής,  ειδικά στην Τυνησία, όπου αναπτύσσονται σε όλη την ύπαιθρο, και την άνυδρη νότια Ευρώπη, ιδιαίτερα για τη Μάλτα, όπου αναπτύσσονται σε όλα τα νησιά, στα νοτιο-ανατολικά της Ισπανίας και μπορεί να βρεθεί σε τεράστιους αριθμούς σε ορισμένα μέρη της Νότιας Αφρικής, όπου εισήχθη από τη Νότιο Αμερική.
Τα είδη της Οπουντίας (Opuntia) είναι από τα πιο ανεκτικά στο κρύο πεδινών κακτών, που εκτείνονται στο δυτικό και νότιο Καναδά· ένα υποείδος, O.  fragilis ποικ. fragilis, έχουν βρεθεί να αναπτύσονται κατά μήκος του Ποταμού Beatton στην κεντρική Βρετανική Κολομβία, νοτιοδυτικά της Λίμνης Cecil στις 56° 17' Βόρειο γεωγραφικό πλάτος και 120° 39' Δυτικό γεωγραφικό μήκος.
Οι φραγκοσυκιές παράγουν επίσης έναν καρπό, που συνήθως καταναλώνεται στο Μεξικό και την περιοχή της Μεσογείου, γνωστό ως «φραγκόσυκο»· επίσης, χρησιμοποιείται για την παρασκευή του άγουας φρέσκας (aguas frescas). Ο καρπός μπορεί να έχει το χρώμα του ερυθρού οίνου, κόκκινο, πράσινο ή κίτρινο-πορτοκαλί.
Ο Κάρολος Δαρβίνος ήταν ο πρώτος που παρατήρησε ότι αυτοί οι κάκτοι έχουν thigmotactic ανθήρες: όταν αγγιχθούν οι ανθήρες, κάμπτονται-κουλουριάζονται, καταθέτοντας τη γύρη τους. Αυτή η κίνηση μπορεί να φανεί, σπρώχνοντας ήπια τους ανθήρες ενός ανοικτού άνθους Οπουντίας. Το ίδιο χαρακτηριστικό έχει εξελιχθεί συγκλινόμενο και σε άλλους κάκτους (π.χ. Lophophora).

Μορφολογία

Η επιφάνεια του καρπού, δηλαδή του φραγκόσυκου, καλύπτεται αφενός από σκούρα κομπάκια και αφετέρου από πολύ μικρά αγκαθάκια, τα οποία μοιάζουν με χνούδι και δε γίνονται άμεσα αντιληπτά. Είναι πιθανό να πιάνει κανείς τα φραγκόσυκα για κάποιο χρόνο (λεπτά) πριν αρχίσει να νοιώθει την ενόχληση από τα αγκάθια. Για τη συλλογή του και το καθάρισμά του πριν την κατανάλωση, πρέπει να το πιάνει κανείς με κάποιο μέσο (π.χ. χαρτί, γάντι) ή εργαλείο (πηρούνι) ώστε να μην έρχεται σε επαφή με το δέρμα.

Chollas

Οι κάκτοι chollas (τσόγιας), τώρα αναγνωρίζεται ότι ανήκουν στο ξεχωριστό γένος Cylindropuntia, διακρίνονται από την ύπαρξη κυλινδρικών, αντί να των πεπλατισμένων, τμημάτων μίσχων με τις μεγάλες αγκαθωτές ακίδες. Οι βλαστικές αρθρώσεις των διαφόρων ειδών και ιδίως της jumping cholla (Cylindropuntia fulgida), είναι πολύ εύθραυστες στους νέους βλαστούς, αποκοπτώμενες εύκολα όταν οι αγκαθωτές ακίδες κολλήσουν στα ρούχα ή τα γουνοφόρα ζώα ως μια μέθοδος φυτικής αναπαραγωγής. Οι αγκαθωτές ακίδες μπορούν να παραμείνουν ενσωματωμένες στο δέρμα, προκαλώντας δυσφορία και μερικές φορές τραυματισμό. Συλλογικά, οι οπουντίες (opuntias), τα chollas και τα άλλα σχετιζόμενα φυτά, μερικές φορές ονομάζονται οπουντιάδες (opuntiads).

Ταξινομία

Όταν το 1753, ο Κάρολος Λινναίος δημοσίευσε το "Species Plantarum" («Τα Είδη των Φυτών») - το σημείο εκκίνησης για τη σύγχρονη ονοματολογία στη βοτανική - τοποθέτησε όλα τα είδη των γνωστών σε εκείνον κάκτων, σε ένα γένος, «Κάκτος». Το 1754, ο Σκωτσέζος βοτανολόγος Φίλιπ Μίλερ, χώρισε τους κάκτους σε διάφορα γένη, συμπεριλαμβανομένης της Οπουντίας (Opuntia). Ξεχώρισε το γένος σε μεγάλο βαθμό, από τη μορφή των ανθέων και των καρπών του.

Οικολογία

Η Οπουντία απλώνεται σε μεγάλες αποικίες κλώνων, η οποία συμβάλλει στο να θεωρείται σε ορισμένα μέρη ως ένα επιβλαβές ζιζάνιο.
Οι φραγκοσυκιές (ως επί το πλείστον οι Opuntia stricta) είχαν αρχικά εισαχθεί στην Αυστραλία τον 18ο αιώνα για κήπους και αργότερα χρησιμοποιήθηκαν ως φυσική γεωργική περίφραξη και σε μια προσπάθεια να δημιουργηθεί μια  βιομηχανία βαφών κοχενίλης (βλέπε παραπλεύρως σχετική φωτογραφία). Γρήγορα έγιναν ένα ευρέως διαδεδομένο ζιζάνιο εισβολέας, μετατρέποντας τελικά μια έκταση 260.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων (101.000 τετραγωνικών μιλίων) γεωργικής γης, σε μια αδιαπέραστη πράσινη ζούγκλα από φραγκοσυκιές, σε ορισμένα σημεία ύψους 6,1 μέτρα (20 πόδια). Δεκάδες αγρότες, εκδιώχθηκαν από τη γη τους, από αυτό που ονόμαζαν η «πράσινη κόλαση»· τα εγκαταλελειμμένα σπίτια τους συνεθλίβησαν κάτω από το βάρος των κάκτων, οι οποίοι προελαύνουν με ρυθμό 1.000.000 στρέμματα (4.046,9 τετραγωνικών χιλιομέτρων - 1.562,5 τετραγωνικών μιλίων) ανά έτος. Το 1919, η Αυστραλιανή Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση, καθιέρωσε το Κοινοπολιτειακό Διοικητικό Συμβούλιο Φραγκοσυκιάς (Commonwealth Prickly Pear Board), για το συντονισμό των προσπαθειών με τις πολιτειακές κυβερνήσεις για να εξαλείψουν το ζιζάνιο. Οι πρώτες προσπάθειες με τη μηχανική απομάκρυνση και τις δηλητηριώδεις χημικές ουσίες απέτυχε, οπότε, επιχειρήθηκε ως έσχατη λύση, ο βιολογικός έλεγχος. Ο σκώρος Cactoblastis cactorum, από τη Νότια Αμερική, οι προνύμφες του οποίου τρώνε φραγκόσυκα, εισήχθησαν το 1925 και γρήγορα μείωσαν τον πληθυσμό των κάκτων. Ο Alan Dodd, γιος του πασίγνωστου εντομολόγου Frederick Parkhurst Dodd, ήταν ο κορυφαίος υπάλληλος στην απειλή καταπολέμησης της φραγκοσυκιάς. Ένα Memorial Hall στην Chinchilla (Κουίνσλαντ), τιμά το σκώρο.
Ο ίδιος σκώρος, που εισήχθη τυχαία βορειότερα από τη φυσική κατανομή του, στη νότια Βόρεια Αμερική, προκαλεί σοβαρές ζημίες σε ορισμένα αυτόχθονα είδη στην εν λόγω περιοχή.
Στα άλλα ζώα που τρώνε την Οπουντία (Opuntia), περιλαμβάνονται το σαλιγκάρι της νήσου φραγκοσυκιάς (prickly pear island snail) και τα ιγκουάνα του βράχου Cyclura. Ο καρπός απολαμβάνεται από πολλά ζώα των άγονων περιοχών, κυρίως τα πτηνά, τα οποία έτσι βοηθούν και στη διανομή των σπόρων. Τα παθογόνα της Οπουντίας, περιλαμβάνουν το μύκητα sac fungus Colletotrichum coccodes και τον ιό Sammons' Opuntia virus. Το μυρμήγκι Crematogaster opuntiae και η αράχνη Theridion opuntia, ονομάζονται έτσι, λόγω της σύνδεσής τους με τις φραγκοσυκιές.

Καλλιέργεια

Στο Μεξικό η Βαλτιερίγια (Valtierrilla) είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός προϊόντων Οπουντίας. Κάθε χρόνο πραγματοποιείται τον Φεβρουάριο, η Exponopal expo, η οποία διαθέτει ένα ευρύ φάσμα προϊόντων.

Φυτοχημικά και λαϊκή ιατρική

Η Οπουντία, περιέχει μια σειρά φυτοχημικών σε μεταβλητές ποσότητες, όπως πολυφαινόλες, διαιτητικά ανόργανα άλατα και βηταλαΐνες (betalains). Αναγνωρισμένες ενώσεις στο πλαίσιο της βασικής έρευνας περιλαμβάνουν γαλλικό οξύ, βανιλλικό οξύ και κατεχίνες, ως παραδείγματα. Το σικελικό φραγκόσυκο περιέχει βηταλαϊνη, μπετανίνη  και indicaxanthin, με τα υψηλότερα επίπεδα στα φρούτα τους.
Στην Μεξικανική λαϊκή ιατρική, ο πολτός και ο χυμός του θεωρούνται θεραπεία για πληγές και φλεγμονές του πεπτικού και του ουροποιητικού συστήματος.

Στην παραγωγή χρωστικής

Το Dactylopius coccus, είναι ένα έντομο (scale insect) από την οποία προέρχεται η βαφή κοχενίλη. Το ίδιο το D. coccus είναι ιθαγενές στη τροπική και υποτροπική Νότια Αμερική και το Μεξικό. Το έντομο, ένα κυρίως άμισχο παράσιτο, ζει στους κάκτους  του γένους Οπουντία (Opuntia), τρέφονται με την υγρασία και τα θρεπτικά συστατικά στο χυμό του κάκτου. Το έντομο παράγει καρμινικό οξύ, το οποίο αποτρέπει τη θήρευσή του από τα άλλα έντομα. Το καρμινικό οξύ μπορεί να εξαχθεί από το σώμα και τα αυγά του εντόμου, για να κάνει το κόκκινο χρώμα.
Η κοχενίλη χρησιμοποιείται κυρίως ως ένας κόκκινος τροφικός χρωματισμός και καλλυντικών. Η βαφή της κοχενίλης χρησιμοποιήθηκε από τους λαούς των Αζτέκων και των Μάγια, της Κεντρικής και Βόρειας Αμερικής. Παραγόμενο σχεδόν αποκλειστικά στην Οαχάκα, Μεξικό, από τους ιθαγενείς των παραγωγών, η κοχενίλη έγινε η δεύτερη πιο αξιόλογη εξαγωγή του Μεξικού μετά το ασήμι. Η χρωστική ουσία, καταναλωνόταν από όλη την Ευρώπη και ήταν σε τέτοια εκτίμηση, που η τιμή της ήταν εισηγμένη κανονικά στα Χρηματιστήρια Εμπορευμάτων του Λονδίνου και του Άμστερνταμ.
Τώρα, η υψηλότερη παραγωγή κοχενίλης είναι από το Περού, τις Καναρίους Νήσους  και τη Χιλή. Τρέχουσες ανησυχίες για την υγεία από τα τεχνητά πρόσθετα τροφίμων, έχουν ανανεώσει τη δημοτικότητα των βαφών κοχενίλης και η αυξημένη ζήτησή της κάνει την καλλιέργεια του εντόμου, μια ελκυστική ευκαιρία σε άλλες περιοχές, όπως το Μεξικό, όπου η παραγωγή κοχενίλης είχε πάλι υποχωρήσει, λόγω των πολυάριθμων φυσικών εχθρών του εντόμου (scale insect).
Εκτός της κοχενίλης, η κόκκινη βαφή βετανίνη μπορεί να εξαχθεί σε ορισμένα φυτά και από τις ίδιες τις Οπουντίες.

Για γήινα τοιχώματα

Το ρευστό («χυμός κάκτου»), που προέρχεται από τα 'μαξιλάρια' και τα στελέχη της Οπουντίας, ιδιαίτερα O. ficus-indica, είναι ένα από τα πιο συχνά χρησιμοποιούμενα πρόσθετα στα γήινα ασβεστοκονιάματα.

Για τη θεραπεία του νερού

Η σάρκα («κολλώδης ουσία») του κάκτου έχει βρεθεί να καθαρίζει το νερό. Ένα έργο στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα, διερευνά το δυναμικό της για χαμηλού κόστους, μεγάλης κλίμακας καθαρισμό του νερού.

Στην κουλτούρα

Το οικόσημο του Μεξικού απεικονίζει ένα Μεξικανικό χρυσαετό, σκαρφαλωμένο πάνω σε ένα κάκτο Οπουντία (Opuntia), κρατώντας ένα κροταλία. Σύμφωνα με την επίσημη ιστορία του Μεξικού, ο θυρεός είναι εμπνευσμένος από ένα θρύλο των Αζτέκων, σχετικά με την ίδρυση της Τενοτστιτλάν. Οι Αζτέκοι, μια νομαδική φυλή τότε, γύριζαν σε όλο το Μεξικό, προς αναζήτηση ενός θεϊκού σημαδιού, που θα τους έδειχνε το ακριβές σημείο, όπου επρόκειτο να χτίσουν την πρωτεύουσά τους. Ο Θεός τους Ουιτζιλοπότστλι, τους πρόσταξε να βρουν έναν αετό που καταβρόχθιζε ένα φίδι, σκαρφαλωμένος στην κορυφή ενός κάκτου που φύτρωσε σ'ένα βράχο βυθισμένο σε μια λίμνη. Μετά από 200 χρόνια περιπλάνησης, βρήκαν το υποσχόμενο σημάδι, σε ένα μικρό νησί στην βαλτώδη λίμνη Τεξκόκο (Texcoco). Εκεί ίδρυσαν τη νέα πρωτεύουσά τους, Τενοτστιτλάν. Ο κάκτος (O. ficus-indica· Νάουατλ: tenochtli -  τενότστλι), γεμάτος από καρπούς, είναι το σύμβολο του νησιού της Τενοτστιτλάν.
Η εκδοχή του εθνοσήμου της Μάλτας κατά το 1975-1988, παρουσίαζε επίσης μια φραγκοσυκιά, μαζί με μια παραδοσιακή dgħajsa,  ένα φτυάρι, μια πιρούνα και τον αναδυόμενο ήλιο.
Οι φραγκοσυκιές κατέχουν ειρωνική σημασία τόσο στις κοινωνίες των Ισραηλινών όσο και των Παλαιστινίων.
Στα αραβικά ο κάκτος που ονομάζεται صبار ṣubbār· Ο συγγενικός όρος sabr, μεταφράζεται επίσης σε "υπομονή" ή "αντοχή". Η έννοια του sabr, κατέχει μια εξέχουσα θέση στο μη βίαιο κίνημα αντίστασης στην Ισραηλινή στρατιωτική κατοχή. Ο κάκτος της φραγκοσυκιάς, αντιπροσωπεύει τον Παλαιστινιακό αγώνα για την ελευθερία, τόσο στην προφορική ιστορία όσο και στη λογοτεχνία. Ο διάσημος Παλαιστίνιος ποιητής Μαχμούντ Νταρουίς (Mahmoud Darwish), χρησιμοποιεί συχνά τον κάκτο της φραγκοσυκιάς ως σύμβολο του Παλαιστινιακού λαού στο έργο του. Η συγγραφέας Νάντια Ταϋσίρ Ντάμπαγκ (Nadia Taysir Dabbagh), συγκρίνει την ανθεκτικότητα του κάκτου με εκείνη του Παλαιστινιακού λαού, γράφοντας, «Η ιδέα είναι ότι, ακόμη και σε ένα άγονο ή σκληρό κλίμα ή περιβάλλον, οι Παλαιστίνιοι καταφέρουν και συνεχίζουν να ζουν και να επιβιώνουν, ενάντια σε όλες τις πιθανότητες». Ο διάσημος χαρακτήρας κινουμένων σχεδίων handala, που δημιουργήθηκε από τον Παλαιστίνιο σκιτσογράφο Naji Salim al-Ali, πήρε το όνομά του από το φραγκόσυκο, καθώς Handala, είναι επίσης, άλλη μια λέξη για τον κάκτο, στην Παλαιστινιακή κουλτούρα. Ο Handala, συνήθως απεικονίζεται έχοντας γυρισμένη την πλάτη του στο θεατή· ο θρύλος λέει, ότι ο ίδιος θα δείξει το πρόσωπό του, άπαξ και απελευθερωθούν οι Παλαιστίνιοι. Αργότερα, η μορφή του Handala, υιοθετήθηκε από το Λαϊκό Μέτωπο για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης.
Στο Ισραήλ, ο καρπός ονομάζεται tsabar (προφέρεται tzabar, εβραϊκά: צבר) στα εβραϊκά. Αυτός ο κάκτος είναι επίσης η προέλευση του όρου sabra, που χρησιμοποιείται προκειμένου να περιγράψει έναν Εβραίο που γεννήθηκε στο Ισραήλ. Ο υπαινιγμός είναι ότι ενώ είναι ακανθώδες, με αγκαθωτό δέρμα στο εξωτερικό του, στο εσωτερικό του είναι μαλακό και γλυκό, υπονωόντας, ότι αν και οι Ισραηλινοί sabras είναι τραχύς στο εξωτερικό τους, είναι γλυκύς και ευαίσθητοι, άπαξ και κάποιος τους γνωρίσει.
Οι φραγκοσυκιές χρησιμοποιούνται εδώ και αιώνες, τόσο ως πηγή τροφής όσο και ως ένας φυσικός φράχτης που φυλάσσει τα ζωντανά και σηματοδοτεί τα όρια μεταξύ των εδαφών της οικογένειας. Είναι απίστευτα ανθεκτικοί και συχνά επαναφυτρώνουν.
Ο κάκτος, δανείζει με το όνομά του ένα τραγούδι από το Βρετανικό jazz / κλασικό συγκρότημα «Portico Quartet». Το τραγούδι «Ο αντίπαλος μου», στο άλμπουμ Gaucho από το Αμερικανικό jazz-pop συγκρότημα «Steely Dan», αρχίζει με τις λέξεις: «Ο άνεμος οδηγούσε στο πρόσωπό μου / τη μυρωδιά του φραγκόσυκου.»
Το φθινόπωρο του 1961, η Κούβα έβαλε τα στρατεύματά της να φυτέψουν ένα φράγμα μήκος 13 χιλιομέτρων (8 μιλίων), με κάκτους Οπουντίας, κατά μήκος του βορειοανατολικού τμήματος του φράχτη των 28 χιλιομέτρων (17 μιλίων),ο οπoίος περιβάλλει τη Ναυτική Βάση Γκουαντάναμο, προκειμένου να σταματήσει τη διαφυγή των Κουβανών από την Κούβα, που κατέφευγαν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτό βαπτίστηκε ως το «Παραπέτασμα του κάκτου» ("Cactus Curtain"), ένας υπαινιγμός για το «Σιδηρούν Παραπέτασμα» ("Iron Curtain") της Ευρώπης και το «Παραπέτασμα από μπαμπού» ("Bamboo Curtain") στην Ανατολική Ασία.