Αλέξανδρος (ταινία, 2004)

Πλοκή

Η ιστορία ξεκινάει με αφηγητή τον Πτολεμαίο, έναν από τους παιδικούς συντρόφους του Αλεξάνδρου, και αργότερα σωματοφύλακα και στρατηγό του, ο οποίος σε βαθιά γεράματα, 40 χρόνια μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου το 323 π.Χ., έχει πλέον το δικό του βασίλειο στην Αίγυπτο και από το παλάτι του στην όμορφη πόλη της Αλεξάνδρειας αφηγείται τα απομνημονεύματα του στον γραφέα ο οποίος τα καταγράφει. 
Σταδιακά η ταινία προχωράει σε απευθείας διαδραμάτιση των γεγονότων ξεκινώντας αρχικά με τις προετοιμασίες για την μάχη των Γαυγαμήλων και τον Αλέξανδρο να συζητάει με το επιτελείο του πριν την μεγάλη μάχη. Την ημέρα της μάχης, οι αντοχές των φαλαγγών δοκιμάζονται στο έπακρο από τον όγκο των περσικών δυνάμεων, όμως ο Αλέξανδρος χρησιμοποιεί τέχνασμα με την κίνηση του ιππικού του ώστε να απομακρύνει και να παγιδέψει το ιππικό των Περσών, και ο ίδιος ως επικεφαλής των Εταίρων εισχωρεί κατόπιν στο κενό που προέκυψε στον σχηματισμό των Περσών και διεισδύει βαθιά απειλώντας τον ίδιο τον Δαρείο. Στις μάχες που γίνονται ο Κλείτος σώζει την ζωή του Αλεξάνδρου, και η πίεση των Μακεδόνων κάνουν τον Δαρείο να αποχωρήσει άτακτα. Ο Αλέξανδρος θέλει να καταδιώξει τον Δαρείο όμως αναγκάζεται να γυρίσει πίσω και να βοηθήσει τις φάλαγγες όπου εκεί βρίσκονται υπό την ηγεσία του Παρμενίωνα και του γιου του Φιλώτα όπου ο κίνδυνος κατάρρευσης ήταν υπαρκτός. 
Η ταινία κατόπιν πηγαίνει στην παιδική ηλικία του Αλεξάνδρου, ο αρχικός ανταγωνισμός και η μετέπειτα φιλία του με τον Ηφαιστίωνα, η τιθάσευση του Βουκεφάλα, και η διδασκαλία του από τον Αριστοτέλη μαζί με τα παιδιά των υπολοίπων Μακεδόνων ευγενών στην Μίεζα, οι συγκρούσεις μεταξύ του πατέρα του, του Φιλίππου Β´, με την μητέρα του, την Ολυμπία. Όταν ο Αλέξανδρος γίνεται έφηβος πλέον, η σχέση του με τον Φίλιππο καταστρέφεται καθώς αυτός παντρεύεται με νέα σύζυγο την Ευρυδίκη, ανιψιά του Άτταλου, και ο Άτταλος προσβάλει τον Αλέξανδρο και την μητέρα του την Ολυμπιάδα. Ο Αλέξανδρος απαιτεί συγνώμη από τον Άτταλο όμως ο Φίλιππος παρεμβαίνει και ζητά από τον Αλέξανδρο να σιωπήσει και να σεβαστεί τον προσκεκλημένο του. Ο Αλέξανδρος καυγαδίζει έντονα με τον πατέρα του και τον προσβάλλει. Ο Φίλιππος εξορίζει τον Αλέξανδρο μετά το περιστατικό αυτό. 
Οι σχέσεις τους επουλώνονται μετά από καιρό, και ο Αλέξανδρος επιστρέφει και μαζί με τον πατέρα του ετοιμάζονται για τον εορτασμό που παραθέτει το βασίλειο της Μακεδονίας με προσκεκλημένους τις άλλες ελληνικές πόλεις. Ο Φίλιππος όμως δολοφονείται από έναν από τους αξιωματικούς του, τον Παυσανία, και πεθαίνει στα χέρια του Αλεξάνδρου ο οποίος τρέχει να τον βοηθήσει. Ο Αλέξανδρος ανακηρύσσεται βασιλιάς επί τόπου, ενώ ο Παυσανίας δολοφονείται από αυτούς που τον καταδίωξαν πριν αυτός προφτάσει να ανέβει στο άλογο που τον περίμενε. Παράλληλα η Ολυμπία κοιτάει απειλητικά πλέον την Ευρυδίκη και τον νεογέννητο γιο της που απέκτησε με τον Φίλιππο Β´. 
Η ταινία συνεχίζει με τις αναφορές του Πτολεμαίου για την έναρξη της εκστρατείας και την μετέπειτα καταστροφή των Θηβών και της Περσέπολης, και κατόπιν για την μεγάλης διάρκειας εκστρατεία του στα βουνά και απόμακρες περιοχές της κεντρικής Ασίας, όπου παντρεύεται την Ρωξάνη, αλλά και αργότερα δολοφονεί τον Κλείτο εν μέσω μέθης και διένεξης που προέκυψε. Κατόπιν η στρατιά του Αλεξάνδρου φτάνει έως ότου φτάνει στα Ιμαλάια, και αντικρίζοντας το μέγεθος τους συζητά με τον νεαρό τότε Πτολεμαίο, και σκέφτεται πως πρέπει να κατευθυνθεί προς τα νότια καθώς μόνο οι θεοί μπορούν να διαβούν τα όρη αυτά. Προχωρώντας νοτιοανατολικά, φτάνει στον Υδάσπη, και ο Μακεδονικός στρατός εμπλέκεται στην φονικότερη μάχη που είχε έως τότε, εναντίον των δυνάμεων του Ινδού ηγεμόνα Πώρου, ο οποίος έχει στην διάθεση του μεγάλο αριθμό ελεφάντων. Παρά την αρχικά διαφαινόμενη ήττα στην γενικευμένη σφαγή που ακολουθεί, ο Αλέξανδρος εμψυχώνει τον στρατό του και εφορμά ιππεύοντας τον Βουκεφάλα μόνος του στις τάξεις του εχθρού. Οι Μακεδόνες βλέποντας τον βασιλιά να κινδυνεύει εμψυχώνονται και αντεπιτίθενται, κερδίζοντας τελικά την μάχη. Ο Αλέξανδρος έχει τραυματιστεί σοβαρά ωστόσο από βέλος που τον έπληξε, και ο Βουκεφάλας σκοτώθηκε μετά από βέλος και ακόντιο που δέχτηκε. Αναρρώνοντας από τις πληγές του, ο Αλέξανδρος παρουσιάζεται στον στρατό και ανακοινώνει πως επιστρέφουν σπίτι, και ακολουθούν πανηγυρισμοί.
Στην Βαβυλώνα πλέον, ο Αλέξανδρος κάνει σχέδια για νέες εκστρατείες, ετοιμάζοντας μεγάλο στόλο για την κατάκτηση νέων περιοχών, καθώς και δίνοντας οδηγίες για ίδρυση πόλεων και βιβλιοθηκών. Ο πιο κοντινός του φίλος ο Ηφαιστίωνας όμως έχει αρρωστήσει αιφνιδίως, και ο Αλέξανδρος προσπαθεί να τον εμψυχώσει, μιλώντας του για την παιδική τους ηλικία και τα μελλοντικά τους σχέδια, την κατάκτηση της Καρχηδόνας, των ελληνικών αποικιών της Σικελίας, της Ρώμης, και μετέπειτα της βόρειας Ευρώπης, ώσπου μια μέρα όλοι οι άνθρωποι του κόσμου θα μπορούν να ζουν και να μετακινούνται ελεύθερα χωρίς άλλους πολέμους. Ο Ηφαιστίων όμως πεθαίνει στο εν τω μεταξύ, και ο Αλέξανδρος μετά το αρχικό ξέσπασμα θυμού του προς τους πάντες, καταρρακώνεται, και δεν παρηγορείται ούτε από το γεγονός ότι η Ρωξάνη είναι έγκυος με το παιδί του. Μετά από λίγους μήνες, και αφότου έχει τιμήσει τον Ηφαιστίωνα, προετοιμάζεται για την εκστρατεία στην αραβική χερσόνησο. 
Όμως και ο ίδιος ο Αλέξανδρος πλέον αρρωσταίνει βαριά μετά από οινοποσία. Η κατάσταση του χειροτερεύει και είναι φανερό πλέον πως είναι κοντά στον θάνατο του, ενώ ο Βαγόας του παρέχει φροντίδες. Ο στρατός και οι αξιωματικοί του περνάν ώστε να τον αποχαιρετίσουν μια τελευταία φορά, ώσπου ο Αλέξανδρος πεθαίνει πλέον και το δαχτυλίδι του πέφτει από τα χέρια. Με τον θάνατο του, σχεδόν αμέσως επικρατεί γενικευμένη αναταραχή ανάμεσα στους στρατηγούς του σχετικά με το ποια φατρία θα αποκτήσει το σώμα του.
Η ταινία ολοκληρώνεται με την αφήγηση του ηλικιωμένου πλέον Πτολεμαίου πίσω στην Αλεξάνδρεια, 40 χρόνια μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, όπου ο Πτολεμαίος λέει πως στην πραγματικότητα όλοι οι στρατηγοί του τον σκότωσαν, συναινώντας ουσιαστικά στον θάνατο του, γιατί δεν μπορούσαν να καταλάβουν το όραμα του και γιατί ήταν πλέον πολύ κουρασμένοι για να συνεχίσουν να τρέχουν ως την άκρη του κόσμου, μην έχοντας την ίδια ενέργεια και πίστη με τον Αλέξανδρο, έναν τιτάνα ανάμεσα σε ανθρώπους. Δίνει οδηγίες στον γραφέα ώστε να καταγράψει πως πέθανε από επιπλοκές της αρρώστιας του. Κατόπιν ολοκληρώνει, λέγοντας πως εάν ο Αλέξανδρος απέτυχε στο να ολοκληρώσει το όραμα του για έναν ενοποιημένο κόσμο, τότε η αποτυχία του αυτή ήταν σπουδαιότερη από την κάθε επιτυχία κάθε άλλου ανθρώπου, και πως στο τέλος ο κόσμος ανήκει στους ανθρώπους που έχουν την δύναμη και την θέληση να κάνουν το όραμα τους πραγματικότητα, όπως αυτός ο οποίος πλέον είναι γνωστός με το όνομα, Μέγας Αλέξανδρος.

Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδος

Η πρώτη διαμάχη μικρής έντασης συνέβη όταν ο Όλιβερ Στόουν σχολίασε πως είχε ζητήσει από την ελληνική κυβέρνηση άδεια και υποστήριξη ώστε να γίνουν γυρίσματα στην Πέλλα του γεωγραφικού διαμερίσματος της Μακεδονίας, ώστε μέρος της ταινίας να γυριστεί στην αυθεντική τοποθεσία της γενέτειρας του Αλεξάνδρου, όμως ο τρόπος που χειρίστηκε το Υπουργείο Πολιτισμού το θέμα και η επακόλουθη άρνηση ήταν ιδιαίτερα απογοητευτική. Συγκεκριμένα ανέφερε πως είχε έρθει για να συναντήσει τον υπουργό, και αφότου περίμενε για 45 λεπτά στην αίθουσα υποδοχής του γραφείου του έφυγε, ενώ η γενικότερη επικοινωνία τους ήταν προβληματική. Ο Ευάγγελος Βενιζέλος ο οποίος ήταν ο υπουργός πολιτισμού την περίοδο εκείνη, απάντησε πως«Το ελληνικό κράτος δεν είναι σε θέση να εμπλακεί σε μια τέτοια διαδικασία, διότι μπορεί στο τέλος να φερόμαστε ότι συνυπογράφουμε ένα κινηματογραφικό προϊόν με το οποίο διαφωνούμε - ιστορικά κυρίως».
Οι σκηνές που επρόκειτο να γυριστούν στην Πέλλα, τελικά μοιράστηκαν ανάμεσα στο κινηματογραφικό στούντιο Πάινγουντ του Λονδίνου, και τοποθεσιών στο Μαρόκο.

Απειλή μήνυσης από Έλληνες δικηγόρους

Μια ομάδα 25 Ελλήνων δικηγόρων αρχικά απείλησαν πως θα καταθέσουν μήνυση εναντίον του Όλιβερ Στόουν και της εταιρείας παραγωγής Warner Bros γιατί ισχυρίστηκαν πως το σενάριο της ταινίας ήταν ανακριβές. Συγκεκριμένα ανέφεραν πως δεν τάσσονται κατά των ομοφυλοφίλων, αλλά πως ήθελαν να δοθούν διαβεβαιώσεις από την εταιρεία παραγωγής προς το κοινό ότι η ταινία αποτελεί μύθευμα και δεν είναι πραγματική αναπαράσταση της ζωής του Αλεξάνδρου. Μετά από ειδική προβολή της ταινίας που έγινε στους δικηγόρους, πριν η ταινία κυκλοφορήσει στους κινηματογράφους, οι δικηγόροι ανακοίνωσαν πως δεν θα προχωρήσουν σε μήνυση.

Προϋπολογισμός και εισπράξεις

Η ταινία είχε εισπράξεις 34.297.191 στις ΗΠΑ, χώρα παραγωγής, και 133.001.001 στο εξωτερικό. Τα συνολικά της κέρδη ήταν 167.298.192 εκατομμύρια δολάρια έναντι των 155 που κόστισε κάτι που την έκανε εμπορικά μη επιτυχή.

Κριτική στις ΗΠΑ

Κατά την πρώτη διεθνή προβολή της ταινίας στο Λονδίνο, ο Όλιβερ Στόουν καταφέρθηκε εναντίον του γενικότερου ακραίου πουριτανισμού που επικρατεί στις ΗΠΑ, σχολιάζοντας τις αρνητικές επιδόσεις της ταινίας εκεί, και ανέφερε πως πολλοί Αμερικανοί κριτικοί και το κοινό επικεντρώθηκαν δυσανάλογα στην σεξουαλικότητα του Αλεξάνδρου αντί στις αρετές τις ταινίας.Σε αντίθεση με την κριτική που δέχτηκε για την ύπαρξη στοιχείων ομοφυλοφυλισμού, κριτική ανέφερε πως επίσης δέχτηκε και από την ομοφυλοφιλική κοινότητα η οποία ζητούσε να αποδοθεί ο Αλέξανδρος ως ανοικτά ομοφυλόφιλος.
Ο Στόουν δήλωσε αργότερα πως ήταν πάρα πολύ απογοητευμένος από την αντιμετώπιση που είχε η ταινία, και πως έπρεπε να το αναμένει. Η ταινία αλλά και ο χαρακτήρας του Αλεξάνδρου γενικότερα γοήτευαν τον Στόουν ήδη από νεαρή ηλικία και η δημιουργία της ταινίας είχε πάντα μεγάλη σημασία για αυτόν. Ήδη από το 1991 στην ταινία The Doors είχε παρεμβάλλει την εικόνα του Αλεξάνδρου σε εναλλαγή με το πρόσωπο του Τζιμ Μόρισον (Βαλ Κίλμερ στην ταινία εκείνη) εκφράζοντας έτσι έμμεσα φόρο τιμής.

Κριτική από ιστορικούς

Παρά την συμμετοχή του Ρόμπιν Λέιν Φοξ ως ιστορικού συμβούλου στην ταινία, υπήρξε αιχμηρή και ποικίλη κριτική από μερίδα ιστορικών η οποία υποστήριξε πως η ταινία αποτελεί ένα συνονθύλευμα παρά χρονικό της ζωής του Αλεξάνδρου, και πως δεν υπήρχε επαρκής ακρίβεια στην απόδοση των ιστορικών λεπτομερειών. Συγκεκριμένα στοιχεία της κριτικής επικεντρώθηκαν στην συμπύκνωση των ιστορικών γεγονότων, δράσεις που αποδίδονται σε ταινία από άτομα διαφορετικά από αυτές που τις διέπραξαν, και ενώ γενικά παρουσιάζει τα κύρια γεγονότα τα κάνει σε λάθος χώρο και χρόνο. Επιπλέον, η ταινία δεν δείχνει την αρχική κατάκτηση της Μικράς Ασίας, Συρίας και Αιγύπτου πριν την μάχη των Γαυγαμήλων, και η αλληλουχία των γεγονότων μπερδεύει τον θεατή καθώς γίνονται συνεχείς αναδρομές στο παρελθόν και κατόπιν παρουσιάζονται γεγονότα του μέλλοντος. Άλλα στοιχεία που αναφέρθηκαν είναι πως ο Αλέξανδρος φαίνεται σαν να νίκησε τον περσικό στρατό σε μόνο μια μάχη, αλλά οι Ιρανοί ιστορικοί αναφέρουν πως ο Αλέξανδρος έδωσε πολλές σκληρές μάχες εναντίον των Περσών μέχρι να κατακτήσει τα εδάφη τους, ενώ οι ελληνικές δυνάμεις παρουσιάζονται πολύ οργανωμένες και πειθαρχημένες ενώ οι Πέρσες τελείως ανοργάνωτοι.
Προχωρώντας σε επιπλέον κριτική, αναφέρεται πως ο Φιλώτας παρουσιάζεται πολύ νέος ενώ ήταν μεσήλικας, καθώς και ότι ο Δαρείος φαίνεται μεσήλικας ενώ ήταν μεγαλύτερος σε ηλικία. 
Αναφέρεται επίσης πως η μάχη του Υδάσπη δεν δώθηκε με συνθήκες ηλιοφάνειας σε δάσος, αλλά σε λασπώδη περιοχή και κατά την διάρκεια νύχτας ενώ έβρεχε και ενώ υπήρχε ο ποταμός του Υδάσπη ανάμεσα στα 2 στρατόπεδα. Επιπλέον κριτική ασκήθηκε γιατί η ταινία δεν έδειξε την συνομιλία του Αλεξάνδρου με τον Πώρο αφότου ο Αλέξανδρος κέρδισε την μάχη, όπου ο Αλέξανδρος φέρθηκε μεγαλόψυχα και άφησε στον Πώρο τον τίτλο του. Υπάρχει ωστόσο η παρόμοια σκηνή με την Στάτειρα, την κόρη του Δαρείου Γ´. Επιπλέον ανακρίβεια που επισημάνθηκε ήταν πως ο Κλείτος δεν ήταν αυτός που δολοφόνησε τον Παρμενίωνα.

Κριτική από το Ιράν και Ινδία

Άλλες σημαντικές ενστάσεις προήλθαν από Ιρανούς ιστορικούς, οι οποίοι ένιωσαν προσβεβλημένοι από την αναπαράσταση των Περσών στην ταινία, ως υποδεέστερων των Μακεδόνων. Επιπλέον αναφέρουν πως οι επεξηγηματικοί υπότιτλοι των τοποθεσιών αναφέρουν λανθασμένα πως η Βαβυλώνα βρίσκεται στην Περσία αντί για την Περσική αυτοκρατορία. Αντιρρήσεις διατυπώθηκαν και από Ινδούς ιστορικούς ειδικά σε ότι αφορά στην δραματοποιημένη μάχη του Υδάσπη , όπου ο Αλέξανδρος δεν τραυματίστηκε από βέλος εκεί, αλλά αυτό έγινε αργότερα κατά την πολιορκία των Μαλλών στο Παντζάμπ.
Ο Όλιβερ Στόουν υπερασπίστηκε τις επιλογές του λέγοντας πως υπήρχαν πάρα πολλές διαθέσιμες λεπτομέρειες και γεγονότα, και προτίμησε να δώσει έμφαση στην εξιστόρηση της ταινίας παρά την αυστηρή αναπαράσταση των γεγονότων. Εξήγησε περαιτέρω πως η μάχη των Γαυγαμήλων περιέχει στοιχεία από την μάχη του Γρανικού και την μάχη της Ισσού, καθώς και η μάχη του Υδάσπη απλοποιήθηκε ώστε να παρουσιαστεί ως απευθείας σύγκρουση και παράλληλα εισήγαγε και τον τραυματισμό του Αλεξάνδρου από την πολιορκία των Μάλλων.

Κριτική από κριτικούς ταινιών

Η ταινία είχε καλή υποδοχή στην Ευρώπη, αλλά στις ΗΠΑ έλαβε εξαιρετικά αρνητικές κριτικές από τους Αμερικανούς κριτικούς, όπου στο Rotten Tomatoes είχε βαθμολογία μόλις 16% θετική αξιολόγηση βάσει 195 κριτικών, η οποία εστίασε στο ότι ακόμα και με διάρκεια 3 ωρών η ταινία είναι πομπώδης, φτηνή, και συναισθηματικά απόμακρη και αποτυγχάνει να διαφωτίσει σχετικά με την ζωή του Αλεξάνδρου.
Ένα από τα κύρια παράπονα των Αμερικανών κριτικών είχε πολύ λιγότερη δράση από ότι αναμενόταν, και έμοιαζε περισσότερο με ιστορικό ντοκυμανταίρ. Αρνητική υπήρξε και η κριτική του Ρότζερ Ίμπερτ ο οποίος ανέφερε παρόμοια σχόλια και πως η αφήγηση του Πτολεμαίου ήταν κουραστική.
Υπήρξε κάποια μετρημένα θετικά σχόλια στις ΗΠΑ τα οποία σχολίασαν ότι η ταινία ήταν μια επίτιμη αποτυχία, και ήταν πολύ ακαδημαϊκή.

Εκδόσεις της ταινίας

Στην αρχική θεατρική έκδοση που προβλήθηκε στους κινηματογράφους το 2004, η συνολική διάρκεια της ταινίας ήταν 175 λεπτά, και η ταινία κυκλοφόρησε σε DVD και Blu-ray μετέπειτα.

2005

Στην ειδική έκδοση του 2005 (Director's Cut) η διάρκεια ήταν μικρότερη στα 167 λεπτά, όπου αφαιρέθηκαν 17 λεπτά από την αρχική ταινία, και προστέθηκαν 9 με νέες σκηνές. Υπάρχουν αρκετές μικρές διαφορές με την αρχική έκδοση, ανάμεσα στις οποίες οι κύριες είναι ότι εμφανίζονται απλοποιημένες πληροφορίες στους επεξηγηματικούς υπότιτλους για τοποθεσίες κτλ, καθώς κατά τον Όλιβερ Στόουν πολλοί θεατές στις ΗΠΑ δεν γνώριζαν ότι το 353 π.Χ. είναι παλαιότερη χρονολογία από το 323 π.Χ., η αφήγηση του Πτολεμαίου είναι συντομότερη, δίνεται περισσότερη έμφαση στην δράση, ενώ έχει ελαχιστοποιηθεί η σεξουαλική σκηνή μεταξύ του Αλεξάνδρου και της Ρωξάνης.

2007

Η έκδοση του 2007 ήταν η μεγαλύτερη σε διάρκεια από όλες τις εκδόσεις, έχοντας 50 λεπτά παραπάνω από ότι η αρχική έκδοση, με συνολικό χρόνο τα 225 λεπτά (3 ώρες και 45 λεπτά) και με σκηνή διαλείμματος στην μέση της ταινίας όπου εμφανίζεται ο τίτλος και παρόμοιες καλλιτεχνικές παραστάσεις με τους τίτλος έναρξης της ταινίας. Εκδόθηκε με τον τίτλο Alexander Revisited: The Final Unrated Cut στις 27 Φεβρουαρίου του 2007. Για την έκδοση αυτή ο Στόουν ανέφερε πως αποτελούσε την πλέον ολοκληρωμένη μορφή της ταινίας και η πλέον ξεκάθαρη που ο ίδιος μπορούσε να προσφέρει, ορμώμενος και από την δημοφιλία που γνώρισε η ταινία στις προηγούμενες εκδόσεις της σε οπτικούς δίσκους.Υπάρχουν πάρα πολλές νέες σκηνές οι οποίες ασχολούνται εις βάθος με τις σχέσεις του Αλεξάνδρου με την Ολυμπία, Φίλιππο, Ρωξάνη, και Πτολεμαίο.

2014

Το 2014 με αφορμή τα 10 έτη από την αρχική κυκλοφορία της ταινίας, κυκλοφόρησε η 3η ειδική έκδοση της ταινίας (Ultimate Cut) η οποία έχει διάρκεια 206 λεπτών,  ενώ ο Στόουν διαβεβαίωσε πως δεν θα κυκλοφορούσαν άλλες ειδικές εκδόσεις.