Στεπαετός

Ονοματολογία

Η λατινική λέξη Aquila για το σημαντικότερο γένος αετών, αντιστοιχεί στην ελληνική Αετός, προέρχεται από το aquilus «σκοτεινόχρωμος» και, πιθανόν, σχετίζεται με τον συνηθέστερο χρωματισμό του πτερώματος του πτηνού, που είναι σκούρος.
Η ειδική επιστημονική ονομασία του είδους nipalensis σημαίνει "αυτός που είναι από το Νεπάλ" ή, παλαιότερα, Nipal ή Nepaul. Σύμφωνα με το μύθο Νεπάλ σημαίνει «ο τόπος προστατεύεται από το ινδουιστικό φασκόμηλο Ne."
Η κοινή ονομασία του είδους σε όλες τις γλώσσες οφείλεται στον βιότοπο του πτηνού.

Συστηματική ταξινόμηση

Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Μπράιαν Χόνγκσον (Brian Houghton Hodgson, 1801-1894) ως Aquila rapax nipalensis (Νεπάλ, 1833).
Οι εξελικτικά πλησιέστεροι συγγενείς του, είναι ο αμμόχρωμος αετός (Α. rapax) και ο βασιλαετός (πιθανώς και ο ισπανικός βασιλαετός, Α. adalberti) και κατά το παρελθόν συχνά θεωρούνταν conspecific με το πρώτο από αυτά (βλέπε Α rapax, παραπάνω), που όμως διαχωρίστηκαν με βάση τις έντονες διαφορές στη μορφολογία και ανατομία. Δύο υποείδη στεπαετού αναγνωρίζονται, τα οποία διαφέρουν λίγο στο φτέρωμα, και η ποικιλία του μεγέθους τουλάχιστον είναι εν μέρει όμοια: το είδος μερικές φορές αντιμετωπίζεται ως μονοτυπικό.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Ο στεπαετός είναι αυστηρά μεταναστευτικό είδος. Αφήνει τους τόπους αναπαραγωγής του μεταξύ Αυγούστου και Οκτωβρίου, επιστρέφοντας σ'αυτούς μεταξύ Ιανουαρίου και Μαΐου.
Τα περισσότερα ευρωπαϊκά πουλιά και εκείνα που προέρχονται από τη Δ Ασία διαχειμάζουν στην Α και Ν Αφρική. Μερικοί περνούν επίσης το χειμώνα στην Αραβική Χερσόνησο. Τα πουλιά από τα μακρύτερα ανατολικά διαχειμάζουν στην Ινδία και τις γειτονικές χώρες.
Για την Ελλάδα, ο στεπαετός αποτελεί περαστικός κατά τις περιόδους Μάρτιο-Απρίλιο και Οκτώβριο-Νοέμβριο, σπάνια τον χειμώνα, κυρίως στη ΒΑ. χώρα, μπορεί όμως να εμφανιστεί οπουδήποτε (π.χ. Κρήτη, Δωδεκάνησα).

Βιότοπος

Ο στεπαετός αναπαράγεται σε ανοιχτές άνυδρες πεδιάδες ή λοφώδης περιοχές και γεωργικές εκτάσεις. Το υποείδος A. n. nipalensis αναπαράγεται γύρω στα 2.300-3.000 μ. στις ορεινές περιοχές, ενώ το υποείδος A. n. orientalis απαντάται σε πολύ χαμηλότερα υψόμετρα. Στην Ευρώπη απαντάται μόνο στις απέραντες πεδιάδες της Κασπίας. Στις περιοχές διαχείμασης, στην Ινδία ή το Ομάν, ο στεπαετός βρίσκεται επίσης σε χωματερές.

Μορφολογία

Ο στεπαετός είναι από τα μεγαλύτερα μέλη του γένους Aquila, λίγο μεγαλύτερο από τον σπιζαετό. Τα φύλα, εκτός από κάποια μικρή διαφορά μεγέθους υπέρ των θηλυκών, είναι όμοια.
Ο αετός αυτός αποτελείται από σχεδόν αποκλειστικά σκούρο καστανό χρώμα. Επίσης φέρει ολόλευκο μπάλωμα στη βάση της ουράς. Το ανατολικό υποείδος A. n. nipalensis είναι μεγαλύτερο και πιο σκουρόχρωμο από το ευρωπαϊκό και κεντρασιατικό υποείδος A. n. orientalis.
Τα ερετικά έχουν πιο σκούρο χρώμα από τα υπόλοιπα, ενώ φέρουν και σχεδόν αδιάκριτες ρίγες. Η ουρά φέρει επίσης ρίγες, πιο ευδιάκριτες όμως. Η περιοχή ανάμεσα στον βραχίωνα και τα ερετικά, καθώς και μέρος των πρωτευόντων είναι ολόλευκα. Ο σβέρκος του μερικές φορές είναι ανοιχτόχρωμος καφέ.
Το νεαρό είναι πιο ανοιχτόχρωμο καστανό με μια χαρακτηριστική ευρεία άσπρη λωρίδα που επεκτείνεται κατά μήκος της κάτω πλευράς της πτέρυγας, που προκαλεί αντίθεση με τα σχεδόν μαύρα ερετικά, που δεν φέρουν ρίγες. Τα λευκά σημεία στο ενήλικο είναι πιο έντονα στο νεαρό. Αποκτά το φτέρωμα των ενηλίκων στην ηλικία των 3 με 4 ετών.

Πτήση

Σε πτήση θυμίζει εξαιρετικά στικταετό και κραυγαετό. Συνήθως πετάει πολύ χαμηλά και για την αναζήτηση της τροφής του, λίγο πάνω από το έδαφος, με τις φτερούγες του να σχηματίζουν ένα ανοιχτό V, περίπου σε ευθεία γραμμή. Μεγάλοι αριθμοί παρατηρούνται σε βέβαιες τοποθεσίες όπως το Καρέ στο Νεπάλ κατά την μετανάστευση.

Ηθολογία

Ο στεπαετός είναι πτηνό με ιδιαίτερα εδαφόβιες συνήθειες, προτιμά να περπατά ή να στέκεται πάνω στη γη, όπου διαλέγει άλλωστε για να φτιάξει και τη φωλιά του. Συνήθως έχουν μια εδαφική έκταση περίπου 30 με 50 τετραγωνικών χιλιομέτρων, αλλά μπορεί να είναι τόσο μεγάλο όσο 100 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Ο στεπαετός παράγει ένα σφαιρίδιο κάθε μέρα, ένα μικρό πακέτο από όλα τα μέρη της τροφής τους, που δεν μπορούν να αφομοιώσουν πλήρως, όπως τα οστά και γούνα ή τα φτερά, αναμασημένα (τέτοια συμπεριφορά συναντάται και στις γλαύκες). Αυτό αφαιρεί τα δύσπεπτα τμήματα των τροφίμων, αλλά επίσης καθαρίζει και το πεπτικό σύστημα από τυχόν υπολείμματα και βακτήρια.

Αναπαραγωγή

Οι στεπαετοί μεταναστεύουν στους τόπους αναπαραγωγής τους καλοκαιρινούς μήνες τους περί τον Απρίλιο, κατά την έναρξη της άνοιξης.

Θέση

Οι φωλιές χτίζονται και από τα δύο μέλη του ζευγαριού. Ενώ οι φωλιές συνήθως τοποθετούνται στο έδαφος σε μια θέση που να επιτρέπει μια καλή θέα στη γύρω περιοχή, ως αποτέλεσμα της αλλοίωσης των ενδιαιτημάτων και των διώξεων, οι φωλιές όλο και περισσότερο βρίσκονται σε δέντρα, θάμνους και τεχνητές κατασκευές.
Σε μία έρευνα που έγινε τη περίοδο 2003-2006 στο Καζακστάν, από τις 286 φωλιές, το 30,4% ήταν στο έδαφος, το 28,3% στα δέντρα ή θάμνους, και το 27,3% σε ηλεκτρικούς πυλώνες. Όλα τα αλλά δύο από 38 φωλιές εξετάζονται από τον Barashkova et al. (2009) ήταν σε προεξοχές βράχων και πέτρες, αλλά δύο βρίσκονταν σε σιβηρικές φτελιές (Ulmus pumila). Το 64,7% των φωλιών βρίσκονταν στο νότιο προσανατολισμό στις πλαγιές.
Στη Μογγολία, από τα 49 αναπαραγωγικά ζευγάρια που μελετήθηκαν για μια δεκαετία (1998-2007), το 91,2% φώλιαζε στο έδαφος (47,8% σε στήλες βράχων και το 32,5% σε σπασμένα βράχια), το 8,7% στα βράχια, το 2,2% στα δέντρα, και το 8,8% σε τεχνητές καταστάσεις, συμπεριλαμβανομένου της καμπίνας του αυτοκινήτου (2), ενός λάστιχου αυτοκινήτου (1), και σε μια τεχνητή πλατφόρμα φωλιάς (1).

Διαστάσεις & υλικά

Οι φωλιές είναι μεγάλες, με μέγιστο μήκος 1.56 ± 0.33 x 1.34 ± 0.32 μ., και με μέγιστο ύψος 0.45 ± 0.21 μ. (έκταση 0.08-1.0 μ). Είναι κατασκευασμένες από κλαδιά και επενδυμένες με μια μεγάλη ποικιλία ανθρωπογενών υλικών, συμπεριλαμβανομένων κομμάτια σχοινιά από καουτσούκ, κουρέλια, πολυαιθυλενίου και προβιές καμήλας.

Ωοτοκία

Τον Μάρτιο οι νότιες περιοχές αναπαραγωγής είναι πυκνοκατοικημένες. Κατά τη διάρκεια του Απριλίου και του Μαΐου η αναπαραγωγή λαμβάνει χώρα. Το θηλυκό γεννά 1 έως 3 λευκά αυγά και μετά από ένα χρόνο επώασης 45 ημερών εκκολάπτονται τα λευκά-ήπιε νεοσσών. Μετά από 55-65 ημέρες οι νεοσσοί αποκτούν το νεανικό τους φτέρωμα και είναι έτοιμα να αφήσουν τη φωλιά. Η επιτυχία της αναπαραγωγής συνδέεται άμεσα με τον αριθμό του πληθυσμού των γεόμυων (Gophers).

Προσδόκιμο ζωής

Ο στεπαετός είναι εξαιρετικά μακρόβιο πτηνό, φθάνοντας μέχρι και 41 χρόνια σε αιχμαλωσία.

Απειλές

Αν και γενικά θεωρείται κοινός σε όλη την φασματική εξάπλωσή του, ως αποτέλεσμα της δίωξης, και τη μετατροπή της στέπας σε γεωργική γη, το είδος έχει μειωθεί στα δυτικά της σειράς αναπαραγωγής της, ενώ έχει εξαφανιστεί από τη Ρουμανία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία. Ο στεπαετός επίσης επηρεάζεται αρνητικά από τις γραμμές ηλεκτρικού ρεύματος και είναι πολύ ιδιαίτερα ευάλωτος στις επιπτώσεις των πιθανών εξελίξεων της αιολικής ενέργειας.
Διαπιστώθηκε πρόσφατα ότι είναι το αρπακτικό που παθαίνει πιο συχνά ηλεκτροπληξία από τις γραμμές του ηλεκτρικού ρεύματος σε μια μελέτη στο δυτικό Καζακστάν. Η μείωση του αριθμού των στεπαετών και τη μείωση του ποσοστού των νεαρών που μεταναστεύουν πάνω από το Eilat, στο Ισραήλ άρχισε αμέσως μετά το πυρηνικό ατύχημα του Τσερνομπίλ το 1986, οδηγώντας τον Yosef και τον Fornadari (2004) να δείξουν ότι το είδος μπορεί να έχει επηρεαστεί από ραδιενεργή μόλυνση. Αυτό το είδος είναι ευάλωτο και στο κτηνιατρικό φάρμακο δικλοφενάκη.

Κατάσταση πληθυσμού

Ακόμη και αν οι υποτειθέμενες πυκνότητες είναι τόσο χαμηλές όσο 1 ζευγ./100 km2 κατά μήκος οκτώ εκατομμυρίων km2 κυμαίνεται μα υπάρχουν 80.000 ζεύγη ή 160.000 ώριμα άτομα. Ο ευρωπαϊκός πληθυσμός εκτιμάται στα 800-1.200 ζευγάρια, που ισοδυναμεί με 1,600-2,400 ώριμα άτομα. Η Ευρώπη αποτελεί περίπου το 9% της παγκόσμιας εξάπλωσης, έτσι, ένα πολύ προκαταρκτική εκτίμηση των συνολικών μέγεθος του πληθυσμού είναι 17,800-26,700 ώριμα άτομα. Η εκτίμηση που βασίζεται στον ευρωπαϊκό πληθυσμό είναι πολύ χαμηλότερη από τα 160.000 ώριμα άτομα εκτιμάται από τον Ferguson-Lees και τον Κρίστι (2001) και μπορεί να εξηγηθεί από τις διαφορετικές πυκνότητες των ειδών σε όλη τηνεξάπλωσή της. Συνδυασμένα σύνολα από όλο το φάσμα εκτιμούν ότι ο αριθμός των ζευγαριών ανέρχεται στα 31.372 (26,014-36,731), ο οποίος ισοδυναμεί με 62.744 (52,028-73,462) ώριμα άτομα ή 94.116 (78,042-110,193) άτομα. Ο πληθυσμός τοποθετείται στη ζώνη 100.000 έως 499.999 ώριμα άτομα.
Τοπικά οι πληθυσμοί μειώνονται λόγω της βαριάς θήρευση των νεοσσών. Στην Ευρώπη το μέγεθος του πληθυσμού εκτιμάται ότι θα μειωθεί κατά 80% ή περισσότερο σε 49,8 χρόνια (τρεις γενιές), ωστόσο ο ευρωπαϊκός πληθυσμός αντιπροσωπεύει μόνο ένα μικρό ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού. Συνδυασμένα σύνολα από όλη την εξάπλωση του είδους υποδηλώνουν μια μείωση 58,6% μεταξύ 1997-2011 και 2013-2015.
Στην Ελλάδα ο στεπαετός είναι σπάνιος διερχόμενος χειμερινός μετανάστης ή περαστικός κατά τη μετανάστευση, και δεν υπάρχουν ακόμα επαρκή στοιχεία για το είδος (ΝΕ).