Μέσο βασίλειο (αρχαία Αίγυπτος)

Απόγειο του Μέσου βασιλείου

Ο Σέσωστρις Γ' ήταν πολεμιστής-βασιλιάς, και συχνά βρισκόταν ο ίδιος στα πεδία μαχών. Κατά το έκτο έτος της βασιλείας του έκανε ξανά εργασίες εκβάθυνσης ενός καναλιού του Αρχαίου βασιλείου γύρω από  τον Πρώτο Καταρράκτη, για να διευκολύνει την πλεύση προς την Άνω Νουβία . Χρησιμοποίησε αυτό το κανάλι για να εξαπολύσει μια σειρά από βίαιες εκστρατείες στην Νουβία, κατά το έκτο, όγδοο, δέκατο, και 16ο έτος της βασιλείας του .  Μετά τις νίκες του, ο Σέσωστρις έχτισε μια σειρά από τεράστια οχυρά ανά τη χώρα για να εδραιώσει τα επίσημα σύνορα μεταξύ των Αιγυπτιακών κατακτήσεων και τις περιοχές της Νουβίας που δεν είχαν κατακτηθεί στη Σέμνα. Αυτοί που επανδρώνανε αυτά τα οχυρά ήταν επιφορτισμένοι με το να στέλνουν στην πρωτεύουσα συχνές αναφορές για τις κινήσεις και δραστηριότητες του ντόπιου πληθυσμού των Μετζάι, μερικές από τις οποίες σώθηκαν έως σήμερα, και οι οποίες φανερώνουν την πρόθεση των Αιγυπτίων να έχουν υπό στενό έλεγχο τα νότια σύνορα . Στους Μετζάι δεν επιτρεπόταν η διέλευση των συνόρων με πλοίο, ούτε από την ξηρά με τα κοπάδια τους, αλλά τους επιτρεπόταν η πρόσβαση στα τοπικά οχυρά για να κάνουν εμπόριο .  Μετά από αυτό, ο Σέσωστρις  έστειλε ακόμα μια εκστρατεία κατά το 19ο έτος της βασιλείας του, αλλά η ασυνήθιστη χαμηλή στάθμη του Νείλου εκείνη τη χρονιά, που είχε σαν αποτέλεσμα τα πλοία του να μην μπορούν να διαπλεύσουν το κανάλι, τον ανάγκασαν να την ανακαλέσει  . Ένας στρατιώτης του Σέσωστρι αναφέρει επίσης μια εκστρατεία εναντίον του skmm, ίσως το Σεχέμ, η μόνη αναφορά σε όλη τη γραμματεία του Μέσου βασιλείου για εκστρατεία στην περιοχή των Σύριο-Παλαιστινιακών πόλεων.
Στο εσωτερικό, ο Σέσωστρις έχει πιστωθεί με μια διοικητική αναμόρφωση η οποία μετέθεσε περισσότερη εξουσία στα χέρια των διορισμένων από την κεντρική κυβέρνηση αξιωματούχων, αντί για τις τοπικές αρχές .  Η Αίγυπτος χωρίστηκε σε τρία  waret, ή διοικητικές περιφέρειες: Νότια, Βόρεια, και Κεφαλή του Νότου (ίσως, αντίστοιχα,  η Κάτω Αίγυπτος, το μεγαλύτερο μέρος της Άνω Αιγύπτου, και οι νομοί του αρχικού Θηβαϊκού βασιλείου κατά τη περίοδο του πολέμου με την Ηρακλεόπολη) . Κάθε περιοχή διοικούσε ένας Ανταποκριτής, ο  Δεύτερος (υπό) Ανταποκριτής, ένα είδος συμβουλίου, το Djadjat, και προσωπικό κατώτερων υπαλλήλων και γραφέων. Απ’ ό, τι φαίνεται, η εξουσία των Νομαρχών μειώθηκε μόνιμα κατά τη βασιλεία του, κάτι που έχει ερμηνευτεί ως η τελική υποταγή της περιφερειακής στην κεντρική κυβέρνηση, αν και δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Σέσωστρις έκανε άμεσες εναντίον της πρώτης 
Η φήμη του Σέσωστρι Γ' ως πολεμιστή Φαραώ ήταν μία που θα διαρκούσε.  Το εξελληνισμένο όνομά του Σέσωστρις (από το αιγυπτιακό  Senusret ), δόθηκε σε πολλά πρόσωπα κατόπιν, και σε αρκετούς πολεμιστές Φαραώ του Νέου βασιλείου . Στην Νουβία, ο Σέσωστρις Γ' λατρευόταν ως προστάτης θεός των Αιγύπτιων μετοίκων . Η διάρκεια της βασιλείας του δεν είναι γνωστή με βεβαιότητα. Ο γιος του Αμενεμχέτ Γ' άρχισε τη βασιλεία του μετά τον 19ο χρόνο της βασιλείας του πατέρα του, ο οποίος χρόνος αποτελεί την καλύτερα πιστοποιημένη τελευταία χρονιά της βασιλείας του Σέσωστρι. Όμως, μια αναφορά στο 39ο έτος της βασιλείας του που βρέθηκε σε ένα θραύσμα στα μπάζα του ταφικού ναού του, υποδηλώνει την πιθανότητα μακρόχρονης συμβασιλείας με το γιο του.
Η περίοδος της βασιλείας του Αμενεμχέτ Γ' ήταν το απόγειο της οικονομικής ευμάρειας του Μέσου βασιλείου. Η βασιλεία του είναι αξιοσημείωτη για το βαθμό στον οποίο η Αίγυπτος εκμεταλλεύτηκε τους φυσικούς της πόρους. Οι εγκαταστάσεις εξόρυξης στην χερσόνησο του Σινά, οι οποίες πριν είχαν χρησιμοποιηθεί μόνο διαλλειματικά, τώρα λειτουργούσαν σχεδόν σε μόνιμη βάση, όπως μαρτυράει η κατασκευή σπιτιών, τειχών, και νεκροταφείων . Υπάρχουν 25 διαφορετικές αναφορές για αποστολές εξόρυξης στο Σινά, και τέσσερεις στο Ουάντι Χαμαμάτ, μία από τις οποίες περιελάμβανε πάνω από 200 εργάτες .  Ο Αμενεμχέτ  ενίσχυσε τα οχυρωματικά έργα στην Νουβία και συνέχισε έργο της ανάπλασης της αρόσιμης γης στο Φαγιούμ. Ο Αμενεμχέτ προσκάλεσε Ασιατικούς εποίκους για να δουλέψουν στα μνημεία της Αιγύπτου. Αυτή η εισροή ίσως σηματοδότησε την αρχή της όλο και μεγαλύτερης εισροής  Ασιατών που τελικά θα κατέληγε στην κατάκτηση της Κάτω Αιγύπτου από το λαό των Υξώς .
Μετά από 45 χρόνια βασιλείας, τον Αμενεμχέτ Γ' διαδέχτηκε ο Αμενεμχέτ Δ' , για τα 9 χρόνια βασιλείας  του οποίου δεν υπάρχουν πολλές μαρτυρίες. Είναι φανερό ότι μέχρι αυτό το χρονικό σημείο η δύναμη της δυναστείας είχε αρχίσει να φθίνει, γεγονός για το οποίο έχουν προταθεί αρκετές εξηγήσεις. Ιστορικές καταγραφές εκείνης της εποχής της στάθμης του Νείλου υποδηλώνουν ότι κατά το τέλος της βασιλείας του Αμενεμχέτ Γ' υπήρχε ξηρασία, και η ανυπαρξία σοδιών μπορεί να συνέβαλλε στην αποσταθεροποίηση της δυναστείας  . Επιπλέον, η βασιλεία του Αμενεμχέτ Γ' ήταν ασυνήθιστα μακρόχρονη, κάτι που συνήθως δημιουργεί προβλήματα στη σειρά της διαδοχής του θρόνου . Αυτό ίσως εξηγεί γιατί τον Αμενεμχέτ Δ' διαδέχτηκε η Νεφρουσομπέκ, η πιστοποιημένα πρώτη γυναίκα Φαραώ στην ιστορία της Αιγύπτου . Η Νεφρουσομπέκ δεν βασίλεψε παραπάνω από τέσσερα χρόνια, και καθώς απ’ ό, τι φαίνεται δεν είχε διαδόχους, όταν πέθανε, η 12η Δυναστεία τελείωσε απότομα, όπως  και η Χρυσή εποχή του Μέσου βασιλείου.

Παρακμή στην Δεύτερη Μεταβατική Περίοδο

Μετά το θάνατο της Νεφρουσομπέκ, ο θρόνος μπορεί να πέρασε στον Wegaf, ο οποίος πριν ήταν Ο Μέγας Επιβλέπων των Στρατευμάτων , αν και άλλοι προτείνουν ότι αυτός που βασίλεψε ήταν ο Sekhemre Khutawy . Όποιος και να ήταν από τους δύο, με τη βασιλεία αυτή ξεκίνησε μια σειρά εφήμερων Φαραώ για τα επόμενα 10 με 15 χρόνια. Αρχαίες Αιγυπτιακές πηγές θεωρούν αυτούς τους Φαραώ ως τους πρώτους της 13ης Δυναστείας, αν και ο όρος δυναστεία είναι παραπλανητικός, καθώς όπως οι περισσότεροι Φαραώ αυτής της δυναστείας δεν είχαν συγγένεια μεταξύ τους  . Τα ονόματα αυτών βραχύβιων βασιλειών μαρτυρούνται σε κάποια μνημεία και graffiti, και η διαδοχή τους είναι γνωστή μόνο από τον Κανόνα του Τορίνο, αν και αυτή η πηγή ακόμα δεν μπορεί να είναι εντελώς έμπιστη .
Μετά αυτήν την αρχική δυναστική αναταραχή, βασίλεψε για τα επόμενα 50 με 80 χρόνια μια σειρά βασιλιάδων με μεγαλύτερη περίοδο βασιλείας και με καλύτερες μαρτυρίες για αυτούς  . Ο ισχυρότερος αυτής της περιόδου ήταν ο Νεφερχοτέπ Α' που βασίλεψε για 11 χρόνια και διατήρησε αποτελεσματικά τον έλεγχο της Άνω Αιγύπτου, της Νουβίας και του Δέλτα, με εξαίρεση ίσως τις πόλεις Ξόις και Άβαρις. Επιπλέον, Ο Νεφερχοτέπ Α' αναγνωρίστηκε ως  επικυρίαρχος του κυβερνήτη της Βύβλου, υποδηλώνοντας ότι η 13η Δυναστεία ήταν ικανή να διατηρήσει το μεγαλύτερο μέρος της εξουσίας που είχε η 12η Δυναστεία, τουλάχιστον μέχρι την βασιλεία του. Σε κάποιο χρονικό σημείο κατά την διάρκεια της 13ης Δυναστείας, η Ξόις και η Αύαρις άρχισαν να γίνονται  αυτοδιοικούμενες , αποτελώντας η ηγεμόνες της Ξόις την 14η Δυναστεία, και Ασιατικοί ηγεμόνες της Αύαρις να είναι οι Υξώς της 15ης Δυναστείας. Σύμφωνα με τον Μανέθωνα, οι τελευταίοι επαναστάτησαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Σομπεκχοτέπ Δ', διαδόχου του Νεφερχοτέπ, αν και δεν υπάρχουν αρχαιολογικές αποδείξεις.  Τη βασιλεία του Σομπεκχοτέπ Δ' ακολούθησε μια σύντομη του Σομπεκχοτέπ Ε', που διαδέχτηκε ο  Wahibre Ibiau και μετά ο  Merneferre A. Ο Wahibre Ibiau βασίλεψε για 10 χρόνια και ο Merneferre Ai για 23, το μεγαλύτερο διάστημα βασιλείας για την 13η Δυναστεία, αλλά κανένας από αυτούς δεν άφησε τόσες μαρτυρίες όσες οι προκάτοχοί τους Νεφερχοτέπ και Σομπεκχοτέπ Δ' . Παρά αυτό το γεγονός, φαίνεται ότι και οι δύο διατηρούσαν τουλάχιστον ένα μέρος της Κάτω Αιγύπτου. Όμως μετά τον Merneferre Ai, δεν υπήρχε κανένας βασιλιάς το όνομα του οποίου να έχει βρεθεί σε οποιοδήποτε αντικείμενο πλην του νότου (Άνω Αίγυπτος) . Το παραπάνω σηματοδοτεί την τελευταία περίοδο της 13ης Δυναστείας, όταν οι βασιλείς  από το βορά συνέχιζαν να εξουσιάζουν την Άνω Αίγυπτο, αλλά το χρονικό σημείο κατά το οποίο η ενοποιημένη Αίγυπτος έπαψε να υπάρχει, είναι αυτό που σηματοδοτεί την μετάβαση από το Μέσο βασίλειο στην Δεύτερη Μεταβατική Περίοδο .

Διοίκηση

Όταν η 11η Δυναστεία ενοποίησε ξανά την Αίγυπτο, έπρεπε να δημιουργήσει μια συγκεντρωτική κεντρική διοίκηση, τέτοια που δεν υπήρχε από τότε που έπεσε το Αρχαίο βασίλειο. Για να το κάνει αυτό, διόρισε ανθρώπους σε αξιώματα που είχαν περιέλθει σε αχρηστία στην αποκέντρωση της Πρώτης Μεταβατικής Περιόδου. Το πιο υψηλό από αυτά ήταν αυτό του Βεζίρη. Ο βεζίρης ήταν ο πρώτος τη τάξη υπουργός του βασιλιά, που διαχειριζόταν όλα τα καθημερινά καθήκοντα της κυβέρνησης στη θέση του βασιλιά . Αυτό ήταν ένα πολύ μεγάλο έργο, γι’ αυτό συχνά υπήρχαν δύο βεζίρηδες, ένας στο νότο, και ένας στο βορά. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς πόσο συχνά γινόταν κάτι τέτοιο κατά την περίοδο του Μέσου βασιλείου, αλλά είναι σίγουρο ότι ο Σέσωστρις Α' είχε ταυτόχρονα δύο βεζίρηδες. Άλλα αξιώματα υιοθετήθηκαν από το σύστημα της περιφερικής διοίκησης των Θηβών, το οποίο ήταν το διοικητικό σύστημα της 11ης Δυναστείας, πριν την επανένωση. Ο Επόπτης των  Σφραγισμένων Αγαθών  έγινε ο θησαυροφύλακας του κράτους, και ο Επόπτης του Χώρου έγινε ο αρχιθαλαμηπόλος του Βασιλιά. Αυτά τα τρία αξιώματα και ο Γραφέας των Βασιλικών Εγγράφων, ίσως ο προσωπικός γραφέας του βασιλιά, φαίνεται ότι ήταν οι πιο σημαντικές θέσεις της κεντρικής διοίκησης, κρίνοντας από τον αριθμό των μνημείων που άφησαν τα άτομα που τις κατείχαν.
Εκτός από αυτό, πολλά αξιώματα τα οποία είχαν χάσει την ουσιαστική σημασία τους και είχαν γίνει περισσότερο τιμητικοί τίτλοι, επανήρθαν στην κεντρική διοίκηση. Τώρα μόνο υψηλά ιστάμενοι αξιωματούχοι μπορούσαν να κατέχουν τον τίτλο Μέλος των Εκλεκτών, ο οποίος τίτλος αποδιδόταν αδιακρίτως κατά την Πρώτη Μεταβατική Περίοδο
Αυτό το σύστημα διοίκησης εφαρμόστηκε λίγο πολύ κατά την περίοδο του Μέσου βασιλείου, αν και υπάρχουν ενδείξεις μιας μεγάλης αναμόρφωσης της κεντρικής διοίκησης από τον Σέσωστρι Γ'. Μαρτυρίες από την περίοδο της βασιλείας του υποδηλώνουν ότι η Άνω και Κάτω Αίγυπτος χωρίστηκαν σε waret τα οποία διοικούνταν το καθένα από ξεχωριστή διοίκηση . Διοικητικά έγγραφα και ιδιωτικές στήλες δείχνουν μια αύξηση των γραφειοκρατικών τίτλων για αυτήν την περίοδο, κάτι που έχει ερμηνευτεί ως διόγκωση της κεντρικής διοίκησης. Η διαχείριση / διοίκηση της βασιλικής κατοικίας έγινε ξεχωριστό κομμάτι της κεντρικής διοίκησης . Τα στρατιωτικά θέματα επίσης πέρασαν στον έλεγχο ενός αρχιστράτηγου. Όμως, είναι πιθανό αυτοί οι τίτλοι και αξιώματα να ήταν αρκετά αρχαιότερα, και απλώς δεν καταγράφονταν στις ταφικές στήλες, ακολουθώντας τις θρησκευτικές συμβάσεις της εποχής.

Περιφερειακή διοίκηση

Η αποκεντροποίηση κατά την Πρώτη Μεταβατική Περίοδο άφησε τις ξεχωριστές Αιγυπτιακές επαρχίες, ή νομούς υπό τον έλεγχο ισχυρών οικογενειών που διατηρούσαν τον κληρονομικό τίτλο Μεγάλος Αρχηγός του Νομού, ή Νομάρχης. Αυτό το αξίωμα εξελίχθητε κατά την περίοδο της 5ης και 6ης Δυναστείας, όταν οι διάφορες εξουσίες των αξιωματούχων της περιφερειακής διοίκησης άρχισαν να εξασκούνται από ένα και μόνο άτομο. Σε αυτό περίπου το χρονικό σημείο, η τα μέλη της αριστοκρατίας στην επαρχία άρχισαν να χτίζουν περίτεχνους τάφους, που θεωρείται απόδειξη του πλούτου και εξουσίας που είχαν αποκτήσει αυτοί ως Νομάρχες . Μέχρι το τέλος της Πρώτης Μεταβατικής Περιόδου, κάποιοι νομάρχες εξουσίαζαν τους νομούς τους σχεδόν σαν ηγεμόνες, όπως ο νομάρχης Nehry της Ερμούπολης, ο οποίος χρονολογούσε τις επιγραφές με βάση τα δικά του χρόνια βασιλείας (και όχι του Φαραώ).
Όταν στην εξουσία ανήρθε η 11η Δυναστεία, ήταν απαραίτητο να υποτάξει την δύναμη των Νομαρχών, αν επρόκειτο η Αίγυπτος να ενοποιηθεί υπό μία κεντρική διοίκηση. Τα πρώτα βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση έκανε ο Αμενεμχέπ Α'. Ο Αμενεμχέπ έκανε την πόλη, όχι το νομό, το κέντρο της διοίκησης, και μόνο ο  haty-a, ή δήμαρχος, των μεγαλύτερων πόλεων είχε το δικαίωμα να φέρει τον τίτλου του Νομάρχη. Ο τελευταίος θα συνέχιζε να βρίσκεται σε χρήση μέχρι και την βασιλεία του Σέσωστρι Γ', όπως και να υπάρχουν οι περίτεχνοι τάφοι νομαρχών, μετά την οποία βασιλεία τα παραπάνω ξαφνικά εξαφανίζονται από τα αρχαιολογικά ευρήματα. Αυτό έχει ερμηνευτεί με πολλούς τρόπους. Παραδοσιακά, πιστεύεται ότι ο Σέσωστρις Γ' κατά τη διάρκεια της βασιλείας του έλαβε μέτρα για την υποταγή των οίκων των νομαρχών. Πρόσφατα έχουν προταθεί και άλλες εξηγήσεις. Ο Detlef Franke έχει προτείνει ότι ο Σέσωστρις Β' υιοθέτησε την πολιτική της εκπαίδευσης των γιων των νομαρχών στην πρωτεύουσα, και κατόπιν της τοποθέτησής τους σε διοικητικές θέσεις. Με αυτόν τον τρόπο, πολλές οικογένειες των επαρχιών απλώς ‘ξέμειναν’ από διαδόχους και συνεχιστές.  Επίσης, ενώ ο τίτλος του Μεγάλου Αρχηγού του Νομού εξαλείφτηκε, άλλοι διακριτικοί τίτλοι των νομαρχών παρέμειναν. Κατά την Πρώτη Μεταβατική Περίοδο οι κάτοχοι του τίτλου αυτού συνήθως κατείχαν και τον τίτλο του Επόπτη των Ιερέων. Κατά την τελευταία περίοδο του Μέσου βασιλείου, υπήρχαν οικογένειες που κατείχαν τον τίτλου του δημάρχου και του επόπτη των ιερέων ως κληρονομικούς. Κατά συνέπεια, έχει προταθεί ότι οι ισχυρές οικογένειες νομαρχών δεν υποτάχτηκαν ποτέ, αλλά απλώς ενσωματώθηκαν στην Φαραωνική διοίκηση της χώρας. Ενώ είναι γεγονός ότι οι μεγάλοι τάφοι χαρακτηριστικοί των νομαρχών εξαφανίστηκαν προς το τέλος της 12ης Δυναστείας, λίγο πιο μετά εξαφανίστηκαν επίσης και οι μεγάλοι βασιλικοί τάφοι, εξ’ αιτίας της γενικής αστάθειας που συνόδεψε την παρακμή του Μέσου βασιλείου.

Γεωργία και κλιματικές συνθήκες

Καθ’ όλη την ιστορία της, η αρχαία Αίγυπτος είχε βασιστεί στην ετήσια πλημμύρα του Νείλου, η οποία έκανε γόνιμα τα εδάφη, για να θρέψει τον πληθυσμό της. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η κατάρρευση του Αρχαίου βασιλείου μπορεί εν μέρει να οφειλόταν στα χαμηλά επίπεδα του Νείλου, κάτι που οδήγησε σε λιμό.  Αυτή η τάση φαίνεται ότι αντιστράφηκε κατά τα πρώτα χρόνια του Μέσου βασιλείου, με τα επίπεδα της πλημμύρας να έχουν καταγραφεί σε υψηλό επίπεδο γι’ αυτήν την περίοδο, με ένα μέσο όρο του ύψους της πλημμύρας του Νείλου στα 19 μέτρα,  σε σχέση με την περίοδο που δεν πλημμύριζε. Τα χρόνια των υψηλών επιπέδων της πλημμύρας αντιστοιχούν στην περίοδο της μεγαλύτερης ευμάρειας του Μέσου βασιλείου, που ήταν τα χρόνια της βασιλείας του Αμενεχμέτ Γ'. Αυτό φαίνεται να επιβεβαιώνεται και από τη λογοτεχνία της περιόδου, όπως για παράδειγμα στις Παραινέσεις του Αμενεμχέτ, όπου ο βασιλιάς περιγράφει πώς άκμασε η γεωργία υπό τη βασιλεία του .

Τέχνη

Μια από τις καινοτομίες στην αγαλματοποιία του Μέσου βασιλείου ήταν το κυβόσχημο άγαλμα, το οποίο θα συνέχιζε να είναι δημοφιλές και κατά την Πτολεμαϊκή περίοδο σχεδόν 2000 χρόνια μετά .  Αυτού του είδους το άγαλμα παριστάνει έναν άντρα οκλαδόν με τα γόνατα κολλημένα στο στήθος και με τα χέρια του να αγκαλιάζουν τα γόνατα. Συχνά αυτοί οι άντρες φοράνε  "φαρδύ μανδύα" ο οποίος μαζί με τη στάση του σώματος δίνει στο άγαλμα σχήμα κύβου. Μεγαλύτερη λεπτομέρεια έχει το κεφάλι, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις και τα μέλη. Υπάρχουν δύο είδη κυβόσχημων αγαλμάτων, αυτά που ο μανδύας καλύπτεται όλο το σώμα, και τα κάτω άκρα, και αυτά όπου οι πατούσες μένουν ακάλυπτες .