Βίλα ντ' Έστε

Ιστορία

Το 1550 ο Πάπας Ιούλιος Γ΄ θέλοντας να ευχαριστήσει τον καρδινάλιο Ιππόλυτο Β΄ των Έστε (1509-1572), δευτερότοκο γιο του Αλφόνσου Α’ δούκα της Φερράρα και της Λουκρητία Βοργία, για τη συμβολή του στην εκλογή του στον παπικό θρόνο, τον ονόμασε ισόβιο κυβερνήτη της περιοχής του Τίβολι. Ο Ιππόλυτος έκανε τη θριαμβευτική του πρώτη είσοδο στο Τίβολι στις 9 Σεπτεμβρίου 1550 και τότε ανακάλυψε ότι για έδρα του κυβερνήτη είχαν προσαρμόσει ένα παλιό και καθόλου άνετο μοναστήρι των Βενεδικτίνων, που πλέον διαχειρίζονταν Φραγκισκανοί μοναχοί. Ο καρδινάλιος ήταν συνηθισμένος σε πολυτελή τρόπο διαβίωσης στην πόλη της καταγωγής του, τη Φερράρα, αλλά και σε άλλες πόλεις, που είχε περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, δηλαδή στο Παρίσι και στη Ρώμη, ήταν δε σπουδαίος μαικήνας και λάτρης των τεχνών. Η περιοχή του Τίβολι πάντως του άρεσε γιατί ήταν μέγας λάτρης των ρωμαϊκών αρχαιοτήτων και στο Τίβολι αυτές οι αρχαιότητες αφθονούσαν. Αποφάσισε λοιπόν να μετατρέψει το μοναστήρι σε μια μεγαλοπρεπή βίλα, αντίστοιχη με αυτή που έχτιζε στη Ρώμη εκείνη την εποχή. Η έπαυλη στη Ρώμη θα χρησίμευε για τις επίσημες δεξιώσεις ενώ το Τίβολι θα ήταν για αναψυχή, ξεκούραση και διασκέδαση, μακριά από τις επισημότητες της πόλης, γι’ αυτό και πήρε την ονομασία «βίλα αγαλλίαση». 
Οι εργασίες κατασκευής ανατέθηκαν στον αρχιτέκτονα Πίρρο Λιγκόριο, ο οποίος είχε υπό την επίβλεψή του έναν εντυπωσιακό αριθμό μαστόρων και καλλιτεχνών. Από το 1550 έως το 1555 ο Λιγκόριο ασχολήθηκε κυρίως με την εξαγορά των οικοπέδων γύρω από το παλιό μοναστήρι, την εξερεύνηση των αρχαιολογικών ερειπίων της περιοχής και το σχεδιασμό της βίλας. Το χτίσιμο της βίλας διήρκεσε αρκετά χρόνια γιατί συμβάδιζε με τις μεταπτώσεις στην καριέρα του καρδινάλιου, τον οποίο έπαυσε από το αξίωμα του κυβερνήτη ο Πάπας Παύλος Δ΄ το 1555, τον επανέφερε ο Πάπας Πίος Δ΄ το 1560 και του αφαίρεσε τα εκκλησιαστικά έσοδα ο Πάπας Πίος Ε΄. Πέραν αυτών των προβλημάτων ενέσκηψαν καθυστερήσεις στην κατασκευή της βίλας λόγω δυσκολιών στην εύρεση των υλικών που επιθυμούσε ο αρχιτέκτονας: ανακλήθηκε η άδεια που είχε αρχικά δοθεί για την αφαίρεση της ασβεστολιθικής επικάλυψης του ρωμαϊκού τάφου της Καικιλίας Μέτελλα, αφού όμως είχαν προλάβει να αφαιρέσουν όλη την επικάλυψη της κάτω πλευράς.  Αγάλματα και αρχιτεκτονικά μέλη αφαιρέθηκαν και από τον κοντινό αρχαιολογικό χώρο της Έπαυλης του Αδριανού. Για την τροφοδότηση των πολυάριθμων σιντριβανιών κατασκευάστηκε ένα ειδικό υδραγωγείο για τη μεταφορά των υδάτων από το όρος Σαντ' Άντζελο.
Ο Ιππόλυτος ελάχιστα πρόλαβε να χαρεί την αποπεράτωση της βίλας του. Το Σεπτέμβρη του 1572 έγιναν με κάθε επισημότητα τα εγκαίνια της βίλας με την επίσκεψη του Πάπα Γρηγορίου ΙΓ΄. Στις 2 Δεκέμβρη ο καρδινάλιος πέθανε και τη βίλα κληρονόμησε, μαζί με τη διακυβέρνηση του Τίβολι, ο ανιψιός του καρδινάλιος Λουδοβίκος των Έστε. Το 1586 την κληρονόμησε ο καρδινάλιος Αλέξανδρος των Έστε, o οποίος εξασφάλισε την κατοχύρωση της ιδιοκτησίας της βίλας για τον οίκο των Έστε, ακόμη και άμα έχαναν την διοικητική περιφέρεια. Έτσι η βίλα ακολούθησε τις τύχες του οίκου, που πέρασε στα χέρια των Αψβούργων στα τέλη του 18ου αιώνα. 
Ακολούθησε μια περίοδος μαρασμού μέχρι που ο καρδινάλιος Gustav Adolf von Hohenlohe-Schillingsfürst (1823-1896) εκτίμησε την αξία της και την επανέφερε στις παλιές της δόξες. Συχνός επισκέπτης της βίλας ήταν από το 1865 μέχρι το 1886ο Φραντς Λιστ, ο οποίος εμπνεύστηκε από αυτήν μερικά από τα κομμάτια του έργου του "Χρόνια Προσκυνήματος" (Troisième année: Aux cyprès de la Villa d'Este, Thrénodie I – Aux cyprès de la Villa d'Este, Thrénodie II – Les jeux d'eaux à la Villa d'Este). Τελευταίος ιδιοκτήτης των Αψβούργων ήταν ο αρχιδούκας Φραγκίσκος Φερδινάνδος της Αυστρίας, ο οποίος προσπάθησε να πουλήσει τη βίλα στο ιταλικό κράτος για ένα αστρονομικό ποσόν, η δολοφονία του όμως το 1914 διέκοψε τις διαπραγματεύσεις. 
Το 1918, μετά το πέρας του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η βίλα πέρασε στο ιταλικό δημόσιο και ύστερα από τις απαραίτητες επισκευές έγινε επισκέψιμη για το ευρύ κοινό. Μια νέα φάση ανακαίνισης ακολούθησε μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου για να επισκευασθούν οι ζημιές που είχαν προκαλέσει οι βόμβες που έπεσαν στο συγκρότημα. Από το 2001 η Βίλα ντ' Έστε συγκαταλέγεται στα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Βίλα

Οι αίθουσες έχουν διακοσμηθεί από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του μανιερισμού, όπως ο Λίβιο Αγκρέστι, ο Φεντερίκο Τζούκκαρι και ο Τζιρόλαμο Μουτσιάνο. Η είσοδος της βίλας βρίσκεται στην Πλατεία Τρέντο, δίπλα από την είσοδο της εκκλησίας Σάντα Μαρία Ματζιόρε, αλλά την εποχή των Έστε σπάνια τη χρησιμοποιούσαν, οι επισκέπτες περνούσαν, για λόγους εντυπωσιασμού, πρώτα μέσα από τους κήπους, πριν οδηγηθούν στη βίλα.

Πρώτος όροφος

Η θύρα χρονολογείται γύρω στο 1521, πριν δηλαδή την άφιξη στην περιοχή του Ιππόλιτο. Η θολωτή οροφή του χολ ήταν διακοσμημένη με τοιχογραφίες που καταστράφηκαν κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών του  Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι σκηνές ήταν παρμένες από την Παλαιά Διαθήκη, μερικές από τις οποίες, όπως η Θυσία του Ισαάκ, είναι ακόμη ορατές. Χρονολογούνται από το 1563 έως το 1965 και αποδίδονται στον Μουτσιάνο. Στον ίδιο και στο εργαστήριό του αποδίδεται και η διακόσμηση του επόμενου χώρου δηλαδή της Αίθουσας με τις ιστορίες του Σολομώντα, όπου, μέσα σε πλαίσια που έχουν ζωγραφιστεί με τρόπο που να μοιάζουν μαρμάρινα, παρουσιάζονται σκηνές από τη ζωή του βιβλικού βασιλιά.  
Η εσωτερική αυλή βρίσκεται στο ίδιο σημείο που ήταν η αυλή της μονής, που προϋπήρχε της βίλας. Την τωρινή της μορφή την πήρε το 1566-7. Περιβάλλεται από αψιδωτή στοά ενώ στην μια πλευρά της βρίσκεται το συντριβάνι της Αφροδίτης, το μοναδικό συντριβάνι του συγκροτήματος που διατηρεί την αρχική του μορφή και διακόσμηση. Σχεδιάστηκε το 1568-9 από τον Ραφφαέλλο Σανγκάλλο. Η κρήνη περιβάλλεται από δυο δωρικούς κίονες, η ένωση των οποίων αποτελεί τη βάση για μια μαρμάρινη προτομή του Μεγάλου Κωνσταντίνου του 4ου ή 5ου αιώνα. Το κεντρικό στοιχείο της κρήνης είναι μια κοιμωμένη Αφροδίτη.
Το σαλόνι του ισογείου ήταν το πρώτο δωμάτιο των προσωπικών διαμερισμάτων του Ιππόλυτου. Χρησίμευε για δεξιώσεις και διαθέτει εκπληκτική θέα στον κήπο, στην έπαυλη του Αδριανού και την γύρω ύπαιθρο. Οι τοίχοι, απογυμνωμένοι πλέον, ήταν καλυμμένοι από δέρμα διακοσμημένο με χρυσά και πράσινα σχέδια και με τους αετούς-σύμβολο της οικογένειας των Έστε. Η θολωτή οροφή της αίθουσας εξακολουθεί να καλύπτεται με ζωφόρο και με τοιχογραφίες με θέμα την αρετή, ζωγραφισμένη με είκοσι διαφορετικές προσωποποιήσεις. Άλλα θέματα εμφανίζουν τοπία με ερειπωμένους ναούς, εμπνευσμένους από την ύπαιθρο του Τϊβολι. Τα σχέδια έγιναν από τον Λίβιο Αγκρέστι το 1568 και δημιουργήθηκαν από μια ομάδα καλλιτεχνών και γυψαδόρων. 
Η κατασκευασμένη το 1576 θολωτή οροφή του μικρού προθαλάμου που οδηγεί στην κρεβατοκάμαρα του καρδινάλιου, ακολουθεί τη διακόσμηση του σαλονιού με τις προσωποποιήσεις της αρετής. Οι τοίχοι του υπνοδωματίου ήταν αρχικά καλυμμένοι με δέρμα βαμμένο σε χρυσό και ασημί. Το ξύλινο ταβάνι είναι το πιο αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό του δωματίου, φέρει το οικόσημο των Έστε, έναν αετό που περιβάλλεται από κλαδιά κυδωνιάς, ένα επισκοπικό καπέλο και το σύνθημα της οικογένειας: «ab insomnia non custodita dracone», στίχο του Οβίδιου που αναφέρεται στο δράκο που φυλάει τους κήπους των Εσπερίδων. Γυναίκες μορφές που αντιπροσωπεύουν τις διαφορετικές πτυχές της αρετής καταλαμβάνουν τις γωνίες του δωματίου. Το ιδιωτικό διαμέρισμα συμπληρώνεται από μια βιβλιοθήκη και από ένα παρεκκλήσι, των οποίων οι τοίχοι είναι διακοσμημένοι με νωπογραφίες που αναμιγνύουν τον αρχαίο και τον χριστιανικό συμβολισμό όπως Σίβυλλες, προφήτες και μια τοιχογραφία με τη στέψη της Παναγίας. Το διαμέρισμα συνδέεται με τη Μεγάλη Στοά που βγάζει στον κήπο.

Κήποι

Ο εντυπωσιακός κήπος, δημιούργημα της ιδιοφυΐας του Πίρρο Λιγκόριο, εκτείνεται στην πίσω πλευρά της βίλας, ως προς την σημερινή είσοδο του κτιρίου. Χωρίζεται σε βεράντες και επίπεδα, συνδέοντας με επιδεξιότητα την κλίση του λόφου, διαθέτει έναν κεντρικό άξονα και πέντε βασικούς εγκάρσιους άξονες, χρησιμοποιώντας ένα πολεοδομικό σχήμα, χαρακτηριστικό των ρωμαϊκών πόλεων. Η αρχική είσοδος, ωστόσο, ήταν στα πόδια του λόφου, κοντά στην εκκλησία του Αγίου Πέτρου, που εφάπτεται πλευρικά του κήπου, έτσι ώστε ο κήπος να γοητεύει με το μεγαλείο του τον επισκέπτη, που τον ανέβαινε. Το περιβάλλον τοπίο, που μπορεί κανείς να απολαύσει από τα διάφορα επίπεδα του κήπου, οι κρήνες με τα παιχνιδίσματα του νερού, τα καταπράσινα δέντρα και τα φυτά των διαφόρων ειδών έκαναν τον κήπο της Βίλα ντ' Έστε, ένα από τους ομορφότερους της Ευρώπης και μοντέλο για την υλοποίηση πολλών άλλων αργότερα. 
Ο Λιγκόριο αξιοποίησε  τα παλιά τείχη της πόλης ως αντηρίδες για την κατασκευή του αναχώματος και έλυσε το πρόβλημα ανεφοδιασμού των υδάτων για τα συντριβάνια κατασκευάζοντας ένα σύστημα σωληνώσεων και μια σήραγγα μήκους περίπου εξακοσίων μέτρων, κάτω από την πόλη του Τίβολι, που εφοδίαζε μια δεξαμενή με νερό απευθείας από τον ποταμό Ανιένε, σήραγγα της οποίας ο ρυθμός ροής ήταν 300 λίτρα ανά δευτερόλεπτο. Η δεξαμενή τροφοδοτούσε όλα τα συντριβάνια χωρίς τη χρήση οποιουδήποτε μηχανισμού, παρά μόνο με την εκμετάλλευση της φυσικής πίεσης και βάσει της αρχής των συγκοινωνούντων δοχείων. Το αποτέλεσμα είναι μόνο εν μέρει ορατό στις μέρες μας και οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί: κήποι συνολικής επιφάνειας 35.000 m2, 250 πίδακες, 60 γούρνες νερού, 255 καταρράκτες, 100 δεξαμενές, 50 κρήνες, 20 εξέδρες και βεράντες, 300 βάνες, 30.000 εποχικά φυτά, 150 αιωνόβια ψηλά δέντρα, 15.000 πολυετή φυτά και καλλωπιστικά δένδρα, 9.000 m2  δρόμοι, αλέες και ράμπες.

Βιαλόνε

Κατεβαίνοντας τη μνημειακή διπλή σκάλα που σχεδίασε ο Λιγκόριο, μετά μια μικρή στοά, φτάνει κανείς στον κεντρικό άξονα του κήπου, τον επονομαζόμενο Βιαλόνε (Vialone=μεγάλη λεωφόρος), ο οποίος ακολουθεί παράλληλα την πρόσοψη της βίλας για περίπου διακόσια μέτρα και καταλήγει από τη μία πλευρά, στη Μεγάλη Στοά και από την άλλη πλευρά στην Κρήνη της Ευρώπης. Ο μεγάλος αυτός ανοιχτός χώρος αφήνει τον επισκέπτη, που ανεβαίνει από το κάτω μέρος του κήπου, να θαυμάσει τη βίλα σε όλη της τη μεγαλοπρέπεια. Η Μεγάλη Στοά κτίστηκε μεταξύ 1568 και 1569, σε σχήμα αψίδας του θριάμβου και χρησιμοποιήθηκε σαν τραπεζαρία και σαλόνι στις περιπτώσεις που οι καλεσμένοι ήθελαν να χαρούν την εξοχή αλλά και να μένουν προστατευμένοι από τον ήλιο.

Σπήλαιο της Αρτέμιδος

Κατεβαίνοντας από τη βίλα, στην αριστερή πλευρά ενός μονοπατιού, βρίσκεται το Σπήλαιο της Αρτέμιδος, το οποίο φιλοτεχνήθηκε το 1570-2 από τους  Λόλα και Πάολο Καλαντρίνο και τον Κούρτσιο Μακκαρόνε. Είναι ολοστόλιστο με ψηφιδωτά, γύψινες διακοσμήσεις, ανάγλυφα και διακοσμήσεις από σμάλτο. Το δε δάπεδο, όπως φαίνεται από κάποια ίχνη που έχουν σωθεί, ήταν διακοσμημένο με πολύχρωμες φαγιάντσες σε πολλά διαφορετικά μοτίβα. Τα κομψά και πολύτιμα αγάλματα που κοσμούσαν το σπήλαιο,  απεικόνιζαν την Αθηνά και την Άρτεμη, ως 2 αμαζόνες, και σε αυτές ήταν αφιερωμένο ακριβώς το σπήλαιο. Τα αγάλματα βρίσκονται τώρα στο Μουσείο του Καπιτωλίου, όπου μεταφέρθηκαν μετά την αγορά τους από τον Πάπα Βενέδικτο ΙΔ'. Στους τοίχους, εκτός από γύψινα κλαδιά κυδωνιάς  και καλάθια φρούτων, βρίσκουμε  ανάγλυφα με τον Ποσειδώνα, την Αθηνά, τις Καρυάτιδες και τις Μούσες, που στη θέση των  οφθαλμών έχουν πολύτιμους λίθους, και επίσης πέντε σκηνές της μυθολογίας: η μεταμόρφωση της Δάφνης, η απελευθέρωση της Ανδρομέδας από τον Περσέα, η μεταμόρφωση του κυνηγού Ακταίωνα σε ελάφι από την Άρτεμη, η μεταμόρφωση της νύμφης Σύριγγος σε καλάμι και τέλος η μεταμόρφωση της Καλλιστούς.

Ροτόντα των Κυπαρισσιών

Τον 16ο αιώνα, το κάτω τμήμα του κήπου, κοντά στην αρχική είσοδο της βίλας, κάτω από τις λίμνες με τα ψάρια, είχε αφιερωθεί στα κηπευτικά και στα βρώσιμα φυτά. Είχε  χωριστεί σε δεκαέξι μεγάλα τετράγωνα, με μια πέργολα στο κέντρο κάθε τμήματος, την οποία περιέβαλαν παρτέρια με φαρμακευτικά βότανα και μεγάλες γλάστρες με οπωροφόρα δέντρα. Τα κυριότερα μονοπάτια που χώριζαν τον κήπο ήταν καλυμμένα με πέργολες στις οποίες στηρίζονταν τσαμπιά σταφύλια, ρείκια και γιασεμί. Στο κέντρο υπήρχε ένα μεγάλο ξύλινο περίπτερο, το οποίο περιείχε τέσσερα μικρά σιντριβάνια σε σχήμα λουλουδιών. Οι πέργολες και το περίπτερο κατεδαφίστηκαν στις αρχές του 17ου αιώνα και αντικαταστάθηκαν από την Ροτόντα των Κυπαρισσιών, ένα κυκλικό πλάτωμα που περιείχε αρχικά δεκαέξι κυπαρίσσια και πρόσφερε σκιά στους επισκέπτες. Μέχρι τον 19ο αιώνα τα κυπαρίσσια είχαν γίνει τεράστια και ήταν από τα πιο γνωστά χαρακτηριστικά του κήπου, τα είχαν απαθανατίσει ζωγράφοι και είχαν εμπνεύσει τη μουσική του Φραντς Λιστ και την ποίηση του Γκαμπριέλε Ντ' Ανούντσιο. Δύο από τα αρχικά κυπαρίσσια έχουν διασωθεί, τα υπόλοιπα, μαζί με τις δάφνες, φυτεύτηκαν στα τέλη του 20ου αιώνα.

Η Βίλα ντ' Έστε στην τέχνη

Λίγοι κήποι έχουν ζωγραφιστεί ή σχεδιαστεί από τόσους πολλούς αξιόλογους καλλιτέχνες όσο η Βίλα ντ’ Έστε, ιδιαίτερα κατά την Αναγέννηση και τον 19ο αιώνα. Τα έργα των Τζοβάνι Μπατίστα Πιρανέζι, Ζαν Ονορέ Φραγκονάρ, Ουίλλιαμ Τέρνερ, Ζαν-Μπατίστ Καμίλ Κορό, Καρλ Μπλέχεν, Σαρλ-Ζοζέφ Νατουάρ κ. ά., έκαναν διάσημη τη βίλα στα πέρατα του κόσμου. Ως αποτέλεσμα, τα χαρακτηριστικά του κήπου επηρέασαν τα γούστα και οδήγησαν στη μίμηση ως προς το στήσιμο πολλών άλλων κήπων σε όλη την Ευρώπη, από την Αγγλία έως τη Ρωσία. Στην αναγέννηση ο κήπος θεωρήθηκε ως βιτρίνα της κλασικής τέχνης και της νέας τεχνολογίας, ενώ στα τέλη του 18ου αιώνα, όταν ο κήπος είχε θεριέψει και είχε εγκαταλειφθεί στη μοίρα του, το κίνημα του ρομαντισμού βρήκε σε αυτόν την εικόνα του γραφικού ρομαντικού κήπου.