Φάληρο Αιαντίδας

Ονομασία

Ο δήμος πήρε το όνομά του  από τον μυθικό επώνυμο ήρωα και αργοναύτη Φάληρο (Φάληρος ή Φαληρέας ή Φαληρεύς), ο οποίος ήταν γιος του Άλκωνα και εγγονός του Ερεχθέα.

Τοποθεσία του αρχαίου δήμου

Ο δήμος του Φαλήρου, ήταν δήμος του άστεως. Βρίσκεται διαχρονικά περίπου 8 χιλιόμετρα νότια της Ακρόπολης και η περιοχή του αρχαίου δήμου περιλαμβάνει τις περιοχές στις οποίες σήμερα είναι το Παλαιό Φάληρο και το Νέο Φάληρο. Η θέση του κέντρου του δήμου, σύμφωνα με τους σύγχρονους ερευνητές, βρίσκεται κυρίως κοντά στο Παλαιό Φάληρο.

Η συμμετοχή του δήμου στην αρχαία Βουλή

Ο δήμος, η ύπαρξη του οποίου επιβεβαιώνεται και από διάφορες επιγραφές, ως μέλος της Αιαντίδας φυλής, συμμετείχε με 9 βουλευτές στην αρχαία Βουλή των 500, κατά την πρώτη περίοδο (508 – 307/306 π.Χ.). Κατά τη δεύτερη περίοδο (307/306 – 224/223 π.Χ.) ο δήμος αντιπροσωπευόταν επίσης με 9 βουλευτές ενώ την τρίτη περίοδο (224/223 – 201/200 π.Χ.) αντιπροσωπευόταν με 13 βουλευτές στη Βουλή των 600. Κατά την τέταρτη (201/200 π.Χ. – 126/127) και την πέμπτη περίοδο (126/127 – 3ος αιώνας) είναι άγνωστος ο αριθμός βουλευτών–αντιπροσώπων του δήμου.

Οι κάτοικοι του Φαλήρου

Ο δημότης του αρχαίου Φαλήρου ονομαζόταν Φαληρεύς ή Φαληραίος. Η οικονομία του δήμου βασιζόταν στην εμπορική κίνηση του λιμανιού και στην αλιεία. Τα ψάρια που αλιεύονταν στη θάλασσα, μπροστά από τις ακτές του δήμου, ιδιαίτερα η παπαλίνα (επιστημονική ονομασία: Sprattus sprattus), εκτιμιόντουσαν ιδιαιτέρως κατά την αρχαιότητα.

Το λιμάνι

Το αρχαίο Φάληρο αναφέρεται ως το πρώτο και αρχαιότερο επίνειο της Αθήνας και έχοντας αρκετή έκταση ήταν το κύριο λιμάνι, ώσπου να διαμορφωθεί από τον Θεμιστοκλή, το 493 π.Χ., το λιμάνι του Πειραιά. Η έκτασή του πιθανότατα άρχιζε από τις Τζιτζιφιές ή το Δέλτα και έφτανε ως εκεί που βρίσκεται σήμερα η μαρίνα του Φαλήρου. Το Φάληρο ήταν το μόνο και κύριο λιμάνι ως το 493 π.Χ. της Αθήνας, δεδομένου ότι ήταν πιο κοντά στο παλιό τμήμα της πόλης της αρχαίας Αθήνας (που αναπτύχθηκε νότια της Ακρόπολης) και συνδεόταν με αυτήν μέσω της Φαληρικής οδού, δρόμου βατού και εύκολα προσπελάσιμου ανά πάσα ώρα του έτους, σε αντιδιαστολή με την οδό Πειραιώς που βρισκόταν  σε βαλτώδη περιοχή. Η κίνηση στο λιμάνι του Φαλήρου ήταν πιο αραιή και αγκυροβολούσαν εκεί ακόμα και οι βάρκες παρόλο, που επρόκειτο για ένα πραγματικό λιμάνι με αποβάθρες και αποθήκες. Μέσα στο λιμάνι αυτό έρεαν και οι ποταμοί Κηφισός και Ιλισός. Όταν, αργότερα, ο Θεμιστοκλής και κατόπιν ο Περικλής διαμόρφωσαν το λιμάνι του Πειραιά, το Φάληρο εξακολούθησε να είναι το δεύτερο λιμάνι της Αθήνας.
Το λιμάνι ήταν πολύ σημαντικό σύμφωνα με την μυθολογία, καθώς σύμφωνα με διάφορες εκδοχές, από αυτό ξεκινούσαν άμεσα τα πολεμικά πλοία των Αθηναίων για την Τροία και τον Τρωικό Πόλεμο, ενώ αναφέρεται και η αναχώρηση του Θησέα για το ταξίδι προς την Κρήτη. 
Μετά τη μάχη του Μαραθώνα, το 490 π.Χ., οι Πέρσες, πραγματοποιώντας ελιγμό προσπάθησαν να βρεθούν από τον Μαραθώνα, μέσω του Φαλήρου, στο κύριο οικισμό της Αθήνας, αλλά δεν προχώρησαν βλέποντας τους Αθηναίους στρατιώτες να βρίσκονται στο ύψος του Κυνοσάργους. Στο χώρο του λιμανιού συγκεντρώθηκε επίσης ο περσικός στόλος, το 480 π.Χ., πριν αλλά και μετά τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας, και την περίοδο αυτή, οι εισβολείς κατέστρεψαν πολλά θρησκευτικά κτίρια και άλλα οικοδομήματα του δήμου.

Αρχαίοι ναοί στο Φάληρο

Το λιμάνι του Φαλήρου, χρησιμοποιήθηκε ελάχιστα από τον πέμπτο αιώνα π.Χ., αλλά δεν καταστράφηκε και συνέχισε να υπάρχει μέχρι το πρώτο αιώνα, καθώς το αναφέρει και ο Παυσανίας, ο οποίος παράλληλα περιγράφει και τους ναούς του Διός, της Ελευσινίας Δήμητρας, του Δήλιου Απόλλωνα, της Ήρας (στη Φαληρική οδό) και της Σκιράδος Αθηνάς και το ιερό του Θησέα, στην περιοχή «Σκίρον» του Φαλήρου, όπου διεξάγονταν και οι εορτές Οσχοφόρια ή/και τα Σκιροφόρια ή Σκίρα, τον μήνα Σκιροφοριώνα, καθώς και τα Κυβερνήσια, προς τιμήν είτε σύμφωνα με μια εκδοχή του μάντη από τη Δωδώνη, είτε σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή του Σαλαμίνιου ήρωα Σκίρου, σύμφωνα και με τον Πλούταρχο. Υπήρχαν επίσης στο δήμο ναοί του άγνωστου Θεού, των γιων του Θησέα και του αργοναύτη επώνυμου ήρωα του δήμου Φαληρέα. Στο ιερό της Ελευσινίας Δήμητρας οι ιερείς οι οποίοι ασχολούνταν με τα Ελευσίνια Μυστήρια είχαν και τελετές που περιλάμβαναν κολύμβηση στη θάλασσα.  
Στην περιοχή του δήμου βρισκόταν επίσης ο τάφος του Αριστείδη καθώς και το Δικαστήριο «Παλλάδιον», στο οποίο υποβάλλονταν σε δίκη κυρίως αυτοί που είχαν διαπράξει ακούσια ανθρωποκτονία.

Οχυρώσεις

Το Φάληρο δεν περικλειόταν με ισχυρά τείχη, όπως ο Πειραιάς, καθώς ο κύριος οικιστικός του πυρήνας ήταν σε κάποια σχετική απόσταση από τη θάλασσα, αν και υπήρχε και τμήμα του οικισμού κατά το μήκος της ακτής. Το έδαφος του δήμου μετατράπηκε σε πεδίο, το οποίο μπορούσε να προφυλαχθεί από το ιππικό και μάλιστα η τακτική αυτή οδήγησε στην ήττα των Σπαρτιατών, οι οποίοι όταν προσήλθαν στο Φάληρο, ηττήθηκαν από το θεσσαλικό ιππικό των Πεισιστρατιδών, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο. Η παραλιακή ζώνη, στην πραγματικότητα, δεν προσφερόταν για ιππικό επίθεσης, ενώ αντίθετα στην ενδοχώρα του δήμου Φαλήρου, κοντά στο σημερινό εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου, το έδαφος ήταν περισσότερο, πιο ανοικτό και χωρίς εμπόδια. Κοντά στο ίδιο εκκλησάκι, επίσης, βρέθηκαν τα ερείπια των φαληρικών τειχών μήκους περίπου πέντε σταδίων, σαφώς πολύ μικρότερα, από τα υπόλοιπα Μακρά Τείχη, τα οποία οχύρωναν τον δρόμο από το  κύριο οικισμό της Αθήνας προς το νεότερο κύριο λιμένα της Αθήνας, τον Πειραιά.

Τεράκωμος ή Τεράκωμοι

Ο δήμος του Φαλήρου, μαζί με τους δήμους του Πειραιά, της Ξυπετής και των Θυμαιταδών συναποτελούσαν την κοινότητα–ενότητα με την ονομασία “Τεράκωμος“ ή “Τεράκωμοι”, η οποία είχε το ιερό του Ηρακλή, ως κοινό σημείο. Σύμφωνα με την αρχαιολόγο Έφη Λυγκούρη: «Η αρχική κώμη του Πειραιά η οποία μαζί με τα γειτονικά χωριά, τους μετέπειτα δήμους της Ξυπετής (Νέο Φάληρο, Μοσχάτο), του Φαλήρου (Παλαιό Φάληρο) και των Θυμαιτάδων (Κερατσίνι) αποτελούσε σύμφωνα με τον Πολυδεύκη ένα τετράκωμο με κέντρο το ιερό του Ηρακλέους στα Καμίνια προς τιμήν του οποίου τελούνταν αγώνες». Μεταξύ των τεσσάρων αυτών δήμων - κωμών τελούνταν και αγώνες. Στα Καμίνια κοντά στην εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής της συνοικίας Απόλλωνα (ή, εναλλακτικά, στον Άγιο Ιωάννη Ρέντη), πιθανολογείται ότι υπήρχε το Τετράκωμον Ηράκλειον, δηλαδή το κοινό ιερό προς τιμή του θεού Ηρακλή. Σε αυτό συνηγορεί η ανεύρεση επιγραφών με ονόματα νικητών κατά τους αγώνες στο Ηράκλειο.