Παυλικιανισμός

Η διάδοση

Η δράση των πρώτων Παυλικιανών εξόργισε τον Αρμένιο πατριάρχη Ναρσή Γ', ο οποίος ξεκίνησε διώξεις εναντίον τους. Έτσι, ο Κωνσταντίνος και οι οπαδοί του, αφού πρώτα συμμάχησαν με τους Άραβες ενάντια στους μονοφυσίτες του Ναρσή (Αναστασίου Ιωάννης, Οι Παυλικιανοί, σ. 44), μπήκαν στο βυζαντινό έδαφος και συγκεκριμένα στην πόλη Κίσοβα, κοντά στην Κολώνεια. Στη νέα του έδρα, ο Κωνσταντίνος υιοθέτησε το όνομα ενός από τους μαθητές του Αποστόλου Παύλου, του Σιλουανού. Επίσης ονόμασε την κοινότητά του "Μακεδονία". Τελικά, προσείλκυσε την προσοχή του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Δ' Πωγωνάτου (668-685), ο οποίος απέστειλε τον αξιωματούχο του Συμεών στην Κίβοσα με τη ρητή εντολή να εκτελέσει τον Κωνσταντίνο-Σιλουανό. Πράγματι, ο Συμεών τον συνέλαβε και εξανάγκασε τους οπαδούς του να τον λιθοβολήσουν μέχρι θανάτου. Οι Παυλικιανοί παραδόθηκαν στην Ορθόδοξη Εκκλησία για κατήχηση. Ωστόσο, προσποιήθηκαν ότι προσηλυτίσθηκαν και διατήρησαν την κοινότητά τους στην Κίβοσα. Εκεί επέστρεψε ο Συμεών έπειτα από παραμονή τριών ετών στην Κωνσταντινούπολη. Τελικά τον είχε κερδίσει η παυλικιανή διδασκαλία την οποία είχε γνωρίσει κατά τη διάρκεια της ανάκρισης του Κωνσταντίνου-Σιλουανού. Κατά μία ειρωνεία της τύχης, από διώκτης έγινε ο νέος διδάσκαλος των Παυλικιανών. Η δράση του Συμεών-Τίτου διακόπηκε απότομα, όταν ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Β' (685-695 και 705-711) στράφηκε εναντίον του. Ο Διδάσκαλος και οι άλλοι Παυλικιανοί που δεν απαρνήθηκαν την πίστη τους παραδόθηκαν στην πυρά. Ο Παυλικιανισμός κινδύνευε με αφανισμό μόλις λίγα χρόνια μετά την ίδρυσή του.
Τον Παυλικιανισμό διέσωσε ο νέος διδάσκαλος Παύλος ο Αρμένιος. Μαζί με άλλους ομοϊδεάτες του, διέφυγε στην Επίσπαρη, κοντά στην Αμάσεια του Πόντου, όπου προχώρησε σε ανασύνταξη των δυνάμεων της αίρεσης. Ήταν τόσο σημαντικός ο ρόλος του, ώστε πολλοί ιστορικοί πιστεύουν ότι το όνομα της αίρεσης προήλθε από εκείνον και όχι από τον Απόστολο Παύλο.
Στο μεταξύ, το 726 ο αυτοκράτορας Λέων Γ' εγκαινίασε την Εικονομαχία εκδίδοντας διάταγμα εναντίον των εικόνων. Από την πλευρά τους, οι Παυλικιανοί επίσης δεν επιδοκίμαζαν τη λατρεία των εικόνων. Σύμφωνα με τον χρονογράφο Θεοφάνη, η πρώτη προσπάθεια εισαγωγής της εικονομαχίας στο Βυζάντιο έγινε από τον αυτοκράτορα Αναστάσιο Α΄ και η πράξη αυτή συνδεόταν όχι με τον χριστιανισμό, αλλά με τον μανιχαϊσμό: "Μανιχαίον δε τινα ζωγράφον ... Αναστάσιος ήγαγεν ... ος αλλότρια των εκκλησιαστικών αγίων εικόνων ετόλμησε γράψαι φασματώδη εν τω παλατίω Ελενιανών και εν τω αγίω Στεφάνω Αυρηλιανών γνώμη του βασιλέως χαίροντος τοις Μανιχαίοις όθεν και στάσις του λαού γέγονε μεγάλη" (Θεοφάνους, Χρονογραφία 149). Σύμφωνα με αρκετές πηγές, ρίζα του παυλικιανισμού ήταν ο μανιχαϊσμός. Θεοφάνης (Χρονογραφία 488), Φώτιος (PG 102,15), Πέτρος Σικελιώτης (PG 104, 1239), Άννα Κομνηνή (Αλεξιάς, 15,8.1), κάνουν λόγο για το μανιχαϊκό υπόβαθρο των παυλικιανών.
Γεγονός, πάντως, είναι ότι τόσο ο αυτοκράτορας Λέων Γ', όσο και ο γιος και διάδοχός του Κωνσταντίνος Ε', έδειξαν ανοχή προς την "αίρεση". Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της κλήσης του γιου και διαδόχου του Παύλου του Αρμένιου, του Γενέσιου-Τιμόθεου, στην Κωνσταντινούπολη από τον Λέοντα Γ' για έλεγχο των πεποιθήσεών του. Την ανάκριση ανέλαβε ο πατριάρχης ο οποίος απεφάνθη ότι ο Γενέσιος ήταν αθώος και ελεύθερος να επιστρέψει στην Επίσπαρη. Προφανώς, κατόπιν συστάσεων του αυτοκράτορα, απέφυγε να υποβάλει ερωτήσεις στον Παυλικιανό διδάσκαλο που θα αποκάλυπταν τις αιρετικές του απόψεις. Ο Λέων δεν επιθυμούσε να δημιουργηθεί εστία έντασης στη Μικρά Ασία η οποία απειλείτο σοβαρά από τους Άραβες εκείνη την εποχή. Ύστερα από την επιστροφή του ο Γενέσιος-Τιμόθεος δεν παρέμεινε στην Επίσπαρη. Μετέβη με τους οπαδούς του στην πρώτη παυλικιανή κοινότητα, στη Μανάναλη, την οποία βάπτισε "Αχαΐα".
Τον θάνατο του Γενέσιου-Τιμόθεου ακολούθησε ο διχασμός της κοινότητας λόγω της σύγκρουσης των δύο γιων του, του Ζαχαρία και του Ιωσήφ-Επαφρόδιτου. Ο τελευταίος επέστρεψε στην Επίσπαρη, όπου του επιφυλάχθηκε θερμή υποδοχή από τους εκεί Παυλικιανούς. Ωστόσο, σε σύντομο χρονικό διάστημα ένας τοπικός Βυζαντινός αξιωματούχος επιχείρησε να τον συλλάβει. Ο Παυλικιανός διδάσκαλος κατάφερε να διαφύγει με δυσκολία. Στη συνέχεια κατευθύνθηκε στην Αντιόχεια (της Πισιδίας), όπου ίδρυσε την κοινότητα των "Φιλιππισίων". Ταυτόχρονα, ο Κωνσταντίνος Ε' κατέλαβε τη Θεοδοσιούπολη και την Μελιτήνη. Ακολουθώντας την παράδοση προγενέστερων αυτοκρατόρων και εκτιμώντας τις μαχητικές ικανότητες των Παυλικιανών, ο αυτοκράτορας υποχρέωσε ορισμένους πληθυσμούς να μετοικήσουν από εκείνες τις πόλεις στη Θράκη, προκειμένου να αντιμετωπίσει τις από Βορρά επιδρομές των Βουλγάρων. Έτσι αποτέλεσαν την μαγιά του κινήματος των Βογομίλων.
Διάδοχος του Ιωσήφ-Επαφρόδιτου ήταν ο Βοάνης. Λόγω του ανήθικου βίου του έλαβε την προσωνυμία "ρυπαρός" και οδήγησε την παυλικιανή κοινότητα σε παρακμή. Τότε (περίπου το έτος 800) εμφανίστηκε στο προσκήνιο ο Σέργιος, ο οποίος διεκδίκησε την ηγεσία. Ο Σέργιος-Τυχικός εξελίχθηκε στον σημαντικότερο διδάσκαλο των Παυλικιανών. Υπό την επίδρασή του, η διδασκαλία της αίρεσης έλαβε την οριστική της μορφή. Επίσης, ανέπτυξε έντονη προσηλυτιστική δράση. Ίδρυσε την κοινότητα των "Κολασσαέων" στην Αργαούν (κοντά στη Μελητήνη), των "Λαοδικέων" στο Κυνοχώριο (κοντά στη Νεοκαισάρεια του Πόντου και των "Εφεσίων", στη Μοψουεστία της Κιλικίας. Η διάδοση του Παυλικιανισμού από τη μία άκρη της Μικράς Ασίας ως την άλλη θα προκαλούσε σύντομα την οργισμένη αντίδραση των Βυζαντινών αυτοκρατόρων καθώς τα 34 χρόνια του Σέργιου στην αρχηγεία των παυλικιανών (ανάμεσα στο διάστημα 800-835) συνοδεύτηκαν από λεηλασίες και επιθέσεις στα εδάφη του βυζαντίου (Αναστασίου Ιωάννης, Οι Παυλικιανοί, σ. 67-68).

Η κατάληξη

Οι Παυλικιανοί αντέταξαν πεισματώδη αντίσταση στα προελαύνοντα βυζαντινά στρατεύματα. Χρειάσθηκαν πέντε ολόκληρα χρόνια έπειτα από τον θάνατο του Χρυσόχειρα προκειμένου να πέσει η Τεφρική. Έτσι, το 878 καταλύθηκε οριστικά το κράτος των Παυλικιανών. Τότε, ένα πλήθος από αυτούς εντάχθηκε στον βυζαντινό στρατό και αφομοιώθηκε. Μία άλλη μεγάλη μερίδα Παυλικιανών επέλεξε τον εξισλαμισμό. Τέλος, ελάχιστα φρούρια των Παυλικιανών επιβίωσαν στη βόρεια Συρία. Αναφέρεται ότι ο Βοϊμόνδος Α' της Αντιόχειας, ένας από τους ηγέτες της Α' Σταυροφορίας (1096-1099), πολιόρκησε ένα τέτοιο φρούριο στην κοιλάδα της Αντιοχείας. Οι Παυλικιανοί είχαν συνταχθεί με τους Τούρκους και τους Άραβες εναντίον των Σταυροφόρων. Οι τελευταίες εστίες των αιρετικών στην Ασία εξαφανίστηκαν σταδιακά.
Απέμενε η ευρωπαϊκή κοινότητα των Παυλικιανών, η οποία είχε ενισχυθεί μετά από νέες μετοικήσεις ομόθρησκών τους. Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Τσιμισκής (969-976) μετέφερε Παυλικιανούς από τη Μικρά Ασία στην περιοχή της Φιλιππούπολης. Την ίδια εποχή εμφανίσθηκε στη Βουλγαρία η αίρεση του Βογομιλισμού. Ο Βογομιλισμός παρουσίαζε πολλές ομοιότητες με τον Παυλικιανισμό. Είναι προφανές ότι οι Βογόμιλοι προήλθαν από τους Παυλικιανούς της Θράκης. Η νέα αίρεση επεκτάθηκε και σε άλλες περιοχές της Βαλκανικής, κυρίως στη Βοσνία, και επιβίωσε μέχρι την οθωμανική κατάκτηση. Μάλιστα, σύμφωνα με μία θεωρία, η αίρεση των Καθαρών στη νότια Γαλλία διαμορφώθηκε από Βογόμιλους απεσταλμένους.
Τέλος, αναφορές στον Παυλικιανισμό ανιχνεύονται στο έπος του Διγενή Ακρίτα. Συγκεκριμένα, ο ήρωας φέρεται να είναι εγγονός του Χρυσόχειρα από την πλευρά του πατέρα του. Σύμφωνα με τον ποιητή Άγγελο Σικελιανό, ο Βασίλειος Διγενής Ακρίτας ήταν Παυλικιανός.