Επιχείρηση Βαλκυρία (ταινία)

Ανάπτυξη

Το 2002, ο Κρίστοφερ Μακουάρι πήγε στο Βερολίνο ενώ έψαχνε για το επόμενο πρότζεκτ του και επισκέφτηκε το μνημείο του φον Στάουφενμπεργκ στο Μπέντλερμπλοκ. Ερευνώντας τη Συνωμοσία της 20ης Ιουλίου, συγκινήθηκε και εντυπωσιάστηκε με το γεγονός ότι οι συνωμότες γνώριζαν τι θα συνέβαινε αν η απόπειρα δολοφονίας αποδεικνυόταν αποτυχημένη και ήθελε να κάνει την ιστορία τους γνωστή. Προσέγγισε τον Νέιθαν Αλεξάντερ να γράψουν μαζί το σενάριο και ο Αλεξάντερ ξεκίνησε έρευνα για το πρότζεκτ. Ο Μακουάρι ήθελε να διαμορφώσει την ιστορία μετά την τηλεταινία Conspiracy το 2001, η οποία διηγούνταν τη Διάσκεψη της Βάνζεε όπου σχεδιάστηκε από τους Ναζί η Τελική Λύση. Ήθελε επίσης να σκηνοθετήσει ο ίδιος την ταινία, μέχρι που συνειδητοποίησε ότι θα εξασφάλιζε επαρκής χρηματοδότηση μόνο με τον Μπράιαν Σίνγκερ στην καρέκλα του σκηνοθέτη.
Αφού ο Σίνγκερ ολοκλήρωσε τις τρεις μεγάλες παραγωγές που είχε αναλάβει X-Men (2000), X-Men 2 (2003) και Superman: Η Επιστροφή (Superman Returns, 2006), έψαχνε για ένα μικρότερο πρότζεκτ πριν αρχίσει την παραγωγή της συνέχειας του Σούπερμαν, που τελικά δεν υλοποιήθηκε. Ο Σίνγκερ, ο οποίος είχει ασχοληθεί ξανά με το θέμα των Ναζί στις ταινίες Μαθήματα Φόβου (Apt Pupil, 1998) και X-Men, έμαθε για πρώτη φορά για τη Συνωμοσία στις αρχές του 1980 όταν η μητέρα του επισκέφτηκε την πόλη Βόννη και γνώρισε την Φρέγια φον Μόλτκε, χήρα του Χέλμουτ Τζέιμς Γκραφ φον Μόλτκε, ιδρυτή της αντιστασιακής οργάνωσης Κύκλος Κραϊζάου. Αφού έμαθε για το σενάριο των Μακουάρι και Αλεξάντερ και υπέγραψε να σκηνοθετήσει, ο Σίνγκερ διάβασε το βιβλίο The Rise and Fall of the Third Reich του Γουίλιαμ Λ. Σίρερ ώστε να κατανοήσει βαθύτερα το πολιτικό τοπίο της Ναζιστικής Γερμανίας και συναντήθηκε με έναν από τους σωματοφύλακες του Χίτλερ, τον Ρόχους Μις, ο οποίος ήταν ο τελευταίος άνθρωπος που εγκατέλειψε το καταφύγιο όπου ο Χίτλερ αυτοκτόνησε. Η δημιουργική ομάδα αναγνώρισε την ασάφεια σχετικά με το πραγματικό κίνητρο του αινιγματικού φον Στάουφενμπεργκ, αλλά οι Σίνγκερ και Μακουάρι τον έκριναν ως έναν άνδρα ηθικής μόνο και μόνο για αυτό που έκανε. Αν και ο Μακουάρι επιθυμούσε η ταινία να είναι όμοια με την τηλεταινία Conspiracy, ο Σίνγκερ είχε μεγαλύτερες φιλοδοξίες λέγοντας: "Η αληθινή ιστορία είχε όλα τα φόντα ενός κλασικού θρίλερ δολοφονίας... Ήξερα ότι αν κατάφερνα να κρατήσω το κοινό με τον Στάουφενμπεργκ, με την αποστολή του, θα πήγαινε με το ρεύμα και θα ήταν λιγότερο πιθανό να κάνουν υποθέσεις για την ιστορία".
Ο Μακουάρι πρότεινε να φέρουν το πρότζεκτ στη United Artists, των Πόλα Βάγκνερ και Τομ Κρουζ, οι οποίοι συμφώνησαν αμέσως να χρηματοδοτήσουν την ταινία το Μάρτιο του 2007. Ο Σίνγκερ πρότεινε τον πρωταγωνιστικό ρόλο στον Κρουζ, ο οποίος και δέχτηκε. Στον Κρουζ δόθηκε μια φωτογραφία του Στάουφενμπεργκ, στην οποία ο ηθοποιός παρατήρησε μια ομοιότητα με τον Γερμανό Συνταγματάρχη, κάτι που τον τράβηξε στο ρόλο. Ο σκηνοθέτης και ο σεναριογράφος αρχικά ήθελαν το Επιχείρηση Βαλκυρία να είναι μια "μικρή" ταινία χαμηλού προϋπολογισμού, η οποία θα ολοκληρωνόταν μέσα σε λίγους μήνες, αλλά το ενδιαφέρον του Κρουζ για τον πρωταγωνιστικό ρόλο έκανε τον Σίνγκερ να συνειδητοποιήσει ότι η συμμετοχή του στο πρότζεκτ θα διεύρυνε τη δημοσιότητα της ταινίας και ως εκ τούτου και τον προϋπολογισμό. Ο Σίνγκερ σκέφτηκε να ονομάσει την ταινία Operation Valkyrie, καθώς δεν ήθελε να χρησιμοποιήσει έναν γενικό τίτλο μιας ταινίας δράσης. Ο τίτλος άλλαξε τελικά σε Valkyrie επειδή ο Σίνγκερ ένιωθε ότι η ταινία αφορούσε περισσότερο την επιχείρηση και του άρεσε η σύνδεσή της με τη μουσική του Βάγκνερ.
Το Υπουργείο Οικονομικών της Γερμανίας είχε αρχικά αρνηθεί να δώσει άδεια στην παραγωγή να γυρίσει σκηνές στο Μπέντλερμπλοκ, εξηγώντας ότι η τοποθεσία θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως χώρος μνήμης και πένθους και που θα έχανε την αξιοπρέπειά της αν χρησιμοποιούνταν ως κινηματογραφικό σκηνικό. Στην παραγωγή δεν δόθηκε επίσης άδεια να χρησιμοποιήσουν ένα αστυνομικό τμήμα του Βερολίνου. Η γερμανική Κυβέρνηση άλλαξε τελικά γνώμη σχετικά με το Μπέντλερμπλοκ και έδωσαν άδεια οι παραγωγοί να πραγματοποιήσουν γυρίσματα εκεί. Εκπρόσωπος της United Artists δήλωσε ότι ήταν ευγνώμονες για την απόφαση αυτή, λέγοντας ότι η τοποθεσία ήταν πάντα γι' αυτούς σημαντική συμβολικά, δημιουργικά για το καλό της ιστορικής αυθεντικότητας και ότι το στούντιο ήταν σε διαρκή επικοινωνία με τη γερμανική κυβέρνηση προκειμένου να ξεκαθαρίσουν τις όποιες παρανοήσεις σχετικά με τη φύση της ταινίας. Το Μνημείο της Γερμανικής Αντίστασης βοήθησε επίσης την παραγωγή, παραχωρώντας τους πρόσβαση σε υλικά και έγγραφά τους. Γερμανική στρατιωτική πομπή διαμορφώθηκε με αναφορά στο ηχογραφημένο υλικό και στοιχεία από στρατιωτικούς συμβούλους.

Σενάριο

Οι Μακουάρι και Αλεξάντερ ερεύνησαν απολογισμούς, φωτογραφίες, άρθρα και κείμενα εφημερίδων από πρώτο χέρι. Εξέτασαν επίσης αρχεία της Γκεστάπο και των SS, καθώς οι οργανισμοί αυτοί κατέγραψαν λεπτομερώς την αναπαράσταση των γεγονότων της συνωμοσίας και τον αντίκτυπο αυτής. Ένα χρονοδιάγραμμα των γεγονότων δημιουργήθηκε, από το οποίο οι Μακουάρι και Αλεξάντερ διαμόρφωσαν το σενάριο. Αφού η παραγωγή ξεκίνησε στο Βερολίνο, οι σεναριογράφοι μπόρεσαν να επισκεφτούν τοποθεσίες και να συναντηθούν με συγγενείς των συνωμοτών. Αυτές τους οι συναντήσεις προκάλεσαν αλλαγές στο σενάριο κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων.
Οι αρχικές σκηνές με τον φον Στάουφενμπεργκ στην Τυνησία γράφτηκαν ώστε να παρέχουν ιστορικό πλαίσιο στην υπόλοιπη ταινία. Οι σκηνές γράφτηκαν με την πρόθεση της επικοινωνίας με την πολυπλοκότητα της κατάστασης -συμπεριλαμβανομένων αναφορών στο ολοκαύτωμα- χωρίς να είναι πολύ προφανείς. Οι σεναριογράφοι, ήθελαν επίσης να υπενθυμίσουν το πνεύμα της αντίστασης και να μεταφέρουν την αποστροφή των Γερμανών Αξιωματικών. Οι Μακουάρι και Αλεξάντερ βρήκαν ως το πιο δύσκολο έργο να μεταφέρουν τα κίνητρα των συνωμοτών. Ο φον Στάουφενμπεργκ ειδικά παρέμεινε ένα αίνιγμα αν και οι σεναριογράφοι πίστευαν ότι αυτός και άλλα μέλη της αντίστασης κινήθηκαν από την ηθική τους οργή. Οι Μακουάρι και Αλεξάντερ προσπάθησαν να συμπεριλάβουν μια σκηνή με τον φον Στάουφενμπεργκ να γίνεται μάρτυρας μιας θηριωδίας, αλλά επειδή ήταν αξιωματικός αποθεμάτων είχε μικρή εικόνα πολλών από αυτών που συνέβαιναν στο "πεδίο". Αντιμετώπισαν επίσης δυσκολία στην απεικόνιση του Χίτλερ. Στην έρευνά τους με τους λόγους του, δυσκολεύτηκαν να βρουν έναν όπου έκανε φανερά κακοήθης δηλώσεις.

Box office

Με προϋπολογισμό 75.000.000 δολάρια, η ταινία Επιχείρηση Βαλκυρία έκανε άνοιγμα τριημέρου στην 4η θέση με 21 εκατομμύρια δολάρια. Στο αμερικανικό box office συνολικά συγκέντρωσε 83 εκατομμύρια δολάρια και στον υπόλοιπο κόσμο οι εισπράξεις έφτασαν τα 117,1 εκατομμύρια δολάρια. Παγκοσμίως απέφερε 200,2 εκατομμύρια δολάρια.

Ιστορική ακρίβεια

Η Γκεστάπο ερεύνησε εκτενώς τη Συνωμοσία της 20ης Ιουλίου και έτσι η παραγωγή είχε πρόσβαση σε μεγάλο αριθμό εγγράφων. Ο Πίτερ Χόφμαν, καθηγητής ιστορίας και ηγετική αρχή της Γερμανικής Αντίστασης, εργάστηκε ως σύμβουλος στην ταινία. Ο Χόφμαν μίλησε για την ακρίβεια της ταινίας: "To 'Valkyrie' δίνει ένα ακριβές πορτραίτο του Στάουφενμπεργκ και των συνωμοτών. Υπάρχουν λεπτομέρειες που μπορεί να θεωρηθούν ως ελευθερίες. Αλλά η ταινία είναι έντιμη, σέβεται και αντιπροσωπεύει το πνεύμα της συνωμοσίας". Η βρετανική εφημερίδα The Scotsman έκανε λόγο για την ακρίβεια της ταινίας: "Το 'Valkyrie'... μένει πιστό στην ιστορία της αποτυχημένης συνωμοσίας να ρίξει το Ναζιστικό καθεστώς... Υπονοεί ότι η συνωμοσία ήρθε πιο κοντά στην επιτυχία απ' ό,τι στην πραγματικότητα".
Ενώ ο φον Στάουφενμπεργκ ακούει το "Ride of the Valkyries" του Ρίτσαρντ Βάγκνερ, στην πραγματικότητα ο Συνταγματάρχης μισούσε τον Βάγκνερ. Ο μεγαλύτερος αδερφός του Στάουφενμπεργκ, Μπέρτχολντ παραλείφθηκε από την ταινία. Ο Μπράιαν Σίνγκερ επίτηδες δεν συμπεριέλαβε τις "μάτσο" στιγμές του Στάουφενμπεργκ, όπως την άρνησή του να πάρει μορφίνη για να αποφύγει τον εθισμό. Εξήγησε αυτές τις αφαιρέσεις: "Υπήρξαν πράγματά τα οποία παρέλειψα επειδή ήξερα ότι αρκετοί θα πίστευαν ότι τα επινοήσαμε... φανταστείτε τον Τομ Κρουζ να λέει 'Όχι μορφίνη!'. Ο κόσμος θα πίστευε ότι είναι μια εφεύρεση". Στην ταινία, ο Βέρνερ φον Χέφτεν μπαίνει μπροστά στον φον Στάουφενμπεργκ στο πεδίο βολής, αλλά όταν η παραγωγή προσπάθησε να ανακατασκευάσει τη σκηνή βασισμένη σε μαρτυρίες και φωτογραφίες, ανακάλυψε ότι οι σφαίρες που σκότωσαν τον φον Χέφτεν θα σκότωναν και τον φον Στάουφενμπεργκ, ο οποίος πυροβολήθηκε αμέσως μετά. Μια άλλη αλλαγή έγινε στην απεικόνιση του Φρίντριχ Γκέρντελερ. Ο Γκέρντελερ γράφτηκε στο σενάριο ως ανταγωνιστικός, για να αντιπροσωπεύσει την προστριβή και τη σύγκρουση που υπήρχε μεταξύ των συνωμοτών, αν και η παραγωγή τον θεώρησε ως έναν πολύ πιο ηθικό χαρακτήρα στην πραγματικότητα.
Ο Βρετανός νοβελίστας Τζάστιν Κάρτραϊτ, που έγραψε το βιβλίο The Song Before It Is Sung έγραψε: "Η ταινία είναι αληθινή στα περισσότερα γεγονότα της συνωμοσίας, αλλά αποτυγχάνει να μεταφέρει την οποιαδήποτε αίσθηση του καταστροφικού ηθικού και πολιτικού τυφώνα, ο οποίος τραβούσε τους Γερμανούς". Αν και δεν απεικονίζεται στην ταινία, ο φον Στάουφενμπεργκ πήρε μέρος στη συνωμοσία αφού τον έπεισε ο θείος του, Νικολάους Γκραφ φον Ούξκουλ Γκίλενμπαντ. Η ταινία επίσης δεν εξερεύνησε τη φιλοσοφία του φον Στάουφενμπεργκ και το παρελθόν του. Ο Κάρτραϊτ περιέγραψε το πως ο φον Στάουφενμπεργκ ήταν ο κατάλληλος ηγέτης της συνωμοσίας: "Ήταν ο άνδρας που αλάνθαστα φόρεσε το μανδύα ενός σχεδόν μυστικού παρελθόντος της Γερμανίας, μιας Γερμανίας πολεμίστριας, μιας Γερμανίας ποιητικής, μιας Γερμανίας του μύθου". Ο νοβελίστας θεώρησε ότι η ερμηνεία του Κρουζ ήταν πιο κοντά στην ερμηνεία ενός "μπλεγμένου μπάτσου". Ο Κάρτραϊτ επίσης σημείωσε ότι η ταινία δεν έθεσε το ερώτημα τι είδους Γερμανία είχε ο φον Στάουφενμπεργκ στο μυαλό του αν η συνωμοσία αποδεικνυόταν επιτυχημένη.