Μοναχός

Οι μοναχοί στην Ορθόδοξη Εκκλησία

Κατά κανόνα, οι υποψήφιοι μοναχοί και μοναχές είναι άγαμοι ή εν χηρεία. Όσοι εισέλθουν στο μοναστικό βίο, εγκαταλείπουν τα κοσμικά και για όσο διάστημα τον διάγουν, δεν επιτρέπεται να έρθουν εις γάμον, δηλαδή παραμένουν άγαμοι. Άλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των μοναχών είναι η εγκράτεια και η αυστηρή τήρηση των διατεταγμένων νηστειών (Κατάλυση τύρου και ωών συνήθως μόνο σε μεγάλες Δεσποτικές εορτές, κατάλυση ιχθύος συνήθως μόνο σε μεγάλες Θεομητορικές εορτές, κατάλυση οίνου και ελαίου συνήθως μόνο σε ορισμένες εορτές Αγίων ή Σαββατοκύριακα. Κατάλυση κρέατος δεν επιτρέπεται ποτέ, παρά μόνο σε εξαιρετικά επιβεβλημένες περιπτώσεις ασθενούντων μοναχών).

Περίοδος δοκιμής

Όσοι επιθυμούν να γίνουν μοναχοί και να μονάσουν σε μια ανδρώα ή γυναικεία Μονή (ανάλογα με το φύλο τους), ξεκινούν τον μοναστικό τους βίο σε αυτήν, αρχικά ως δόκιμοι μοναχοί. Για να γίνει αυτό, θα πρέπει οι υποψήφιοι μοναχοί να επισκεφθούν την Μονή και να διαμείνουν σε αυτήν όχι για μεγάλο χρονικό διάστημα φορώντας μαύρα ρούχα χωρίς ράσο μόνο τον μοναχικό σκούφο αυτή είναι η λεγόμενη περίοδος της προδοκιμής και τότε, κατόπιν ευλογίας του ηγουμένου ή της ηγουμένης της Μονής, γίνονται δόκιμοι μοναχοί, χωρίς ιδιαίτερη τελετή. Η ενδυμασία τους είναι το εσώρασο (αντερί) και ο μοναχικός σκούφος, ενώ ενδέχεται να φορούν και δερμάτινη ζώνη (βλ. παρακάτω: Μοναχικά ενδύματα). Υπακούοντας με υπέρμετρη ευλάβεια τον ηγούμενο της μονής, οι δόκιμοι μοναχοί μαθαίνουν να χρησιμοποιούν το κομποσκοίνι και λένε την ευχή του Ιησού. Επίσης, παύουν να κουρεύονται αφήνοντας μακριά μαλλιά, τα οποία δένουν με ιεροπρέπεια και οι ειδικότερα οι άρρενες παύουν να ξυρίζονται και ως εκ τούτου αφήνουν γενειάδα.
Η περίοδος της δοκιμής, μπορεί να διαρκέσει και τρία χρόνια. Αν σε αυτό το διάστημα ο δόκιμος επιλέξει να αφήσει το μοναχικό βίο, δεν επιβάλλεται σε αυτόν κάποια τιμωρία. Επίσης, μπορεί να ζητηθεί σε έναν δόκιμο να αφήσει το μοναστήρι, αν η συμπεριφορά του δεν είναι η πρέπουσα ή αν διακρίνει ένας ανώτερος από εκείνον μοναχός ότι ο δόκιμος δεν έχει μοναστική κλήση. Αν ολοκληρώσει τη περίοδο της δοκιμής, και αφού κριθεί ικανός από τον ηγούμενο της μονής να γίνει μοναχός, ερωτάται από εκείνον αν επιθυμεί να μείνει στη μονή ως "κανονικός" μοναχός, καθώς κάθε στάδιο του μοναχικού βίου άγεται όχι εξαναγκαστικά, αλλά εθελοντικά. Πολλοί μοναχοί από ταπεινότητα επιλέγουν να μείνουν σε όλη τους τη ζωή δόκιμοι. Αν όμως επιλέξουν να γίνουν μοναχοί, τότε γυρνάνε πίσω στο κόσμο για ένα χρόνο με σκόπο να βεβαιωθούν για την θέληση τους, να γίνουν μοναχοί.

Μοναχική Κουρά

Ύστερα λοιπόν, από αυτό το χρονικό διάστημα γυρνά πάλι στη Μονή και προχειρίζεται μοναχός με ιδιαίτερη τελετή, τη τελετή της κουράς. Σε αυτή τη τελετή, ο μοναχός ή η μοναχή κείρεται (δηλαδή κουρεύεται) από ορθόδοξο επίσκοπο ή επιφορτισμένο ιερέα-μοναχό (βλ. παρακάτω: ιερομόναχος). Επίσης, λαμβάνει νέο όνομα με ανάδοχο συνήθως τον ηγούμενο ή την ηγουμένη της Μονής.
Την ημέρα της κουράς, κατά τη Θεία Λειτουργία και μετά την Είσοδο του Ευαγγελίου, ο δόκιμος μοναχός (ή η δόκιμη μοναχή αντίστοιχα) εισέρχεται στο Ναό ανυπόδητος, ασκεπής, φορώντας μόνο έναν απλό λευκό χιτώνα ή πουκάμισο, δηλώνοντας έτσι, ότι απέρριψε όλα τα περιττά, φθαρτά και κοσμικά αντικείμενα και είναι έτοιμος να φορέσει το τιμημένο ράσο του μοναχού. Κατόπιν υπόδειξης του ηγουμένου της Μονής, που τον υποβαστάζει, βάζει αρχικά μια μετάνοια στην είσοδο του Ναού, ενώ φθάνοντας στο κέντρο, βάζει μετάνοια προς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα και μια ακόμη μπροστά στην Ωραία πύλη. Επίσης, βάζει μετάνοιες στις εικόνες του τέμπλου (του Χριστού, της Παναγίας, του τιμωμένου Αγίου της Μονής και του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου). Τέλος βάζει μετάνοια στον ηγούμενο και του ασπάζεται το δεξί χέρι. Στη συνέχεια ο κειρόμενος μοναχός στέκεται γονυκλινής μπροστά στην Ωραία Πύλη και αριστερά του ηγουμένου του.
Μετά από ορισμένα για την περίσταση τροπάρια, ο επίσκοπος ή ο ιερέας, που τελεί την κουρά, κατηχεί το νέο μοναχό. Ο μοναχός απαντά στις προκαθορισμένες για όλους τους μοναχούς ερωτήσεις του ιερουργούντα δίνοντας έτσι όρκους αγαμίας, παραμονής στο χώρο της Μονής, αγνότητας, εγκράτειας, πτωχείας, ακτημοσύνης, διαρκούς προσευχής, υπακοής και ολοκληρωτικής αφοσίωσης στο Θεό, ενώ παραιτείται από την όποια περιουσία του, η οποία περιέρχεται στη Μονή, που διαβιώνει.
Στη συνέχεια ο ιερουργός επιδίδει επανειλημμένα στο κειρόμενο ένα ψαλίδι (το οποίο αρχικά ήταν τοποθετημένο επί του Ιερού Ευαγγελίου, μετά την Είσοδό του) και εκείνος το επιστρέφει κάθε φορά στον ιερουργούντα, δείχνοντας με αυτή τη κίνηση την προαίρεσή του να καρεί μοναχός. Έπειτα, ο ιερουργός κόβει με το ψαλίδι λίγες τρίχες από το κεφάλι του κειρόμενου σε τέσσερα σημεία, σχηματίζοντας σταυρό.
Ακολουθεί η ένδυση των προβλεπόμενων ιματίων, τα οποία έχουν εισαχθεί στο Ιερό Βήμα από την προηγούμενη ημέρα. Ο τυπικάρης ή η τυπικάρισσα της Μονής δίνει ένα προς ένα όλα τα ενδύματα στον ιερουργούντα, ο οποίος, αφού αναγνώσει τις κατάλληλες ευχές για κάθε ένδυμα, τα ευλογεί και τα επιδίδει στον ανάδοχο του μοναχού και εκείνος ενδύει τον κειρόμενο.
Μετά την ανάγνωση του Αποστόλου και του Ευαγγελίου, ο ιερουργός επιδίδει στο νέο μοναχό έναν ξύλινο σταυρό χειρός μαζί με κομποσκοίνι και μια αναμμένη λαμπάδα. Ο σταυρός φυλλάσεται στο εικονοστάσι του μοναχού μέχρι τον θάνατό του, ώστε να θαφτεί κρατώντας το σταυρό αυτό, ενώ η λαμπάδα αυτή ανάβει και στην κηδεία του.
Κατά τη Θεία Μετάληψη, ο νεόκουρος μεταλαμβάνει πρώτος το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, χωρίς να βγάλει το κουκούλι του και μετά το τέλος της Θείας Λειτουργίας, μοναχός δέχεται τις ευχές των αδελφών μοναχών και των παρευρισκομένων πιστών. Εγγράφεται επίσημα στο μοναχολόγιο της Μονής του, ως κανονικό πλέον μέλος της Αδελφότητας και έκτοτε, δεν επιτρέπεται να βγει από την Μονή παρά μόνο κατόπιν ευλογίας για εργασίες, που αφορούν το μοναστήρι, ή αν υπάρχει κάποιο πολύ σοβαρό πρόβλημα υγείας.

Οι τάξεις των μοναχών στην Ορθόδοξη Εκκλησία

Κατά την κουρά ενός μοναχού ή μιας μοναχής αποδίδεται σε αυτόν/αυτήν το Μεγάλο και Αγγελικό Σχήμα του Μοναχού. Παρόλο, που διακεκριμένοι Πατέρες της Εκκλησίας κήρυτταν, ότι το αγγελικό σχήμα είναι μόνο ένα (εννοώντας το μεγάλο), τους τελευταίους αιώνες επικράτησε στην Ορθόδοξη μοναστική πρακτική η διάκριση τριών βαθμίδων του μοναχισμού. Οι δύο μικρότερες αποτελούν στάδια προετοιμασίας (στάδιο του "αρραβώνος") του μοναχού για το τρίτο και τελικό στάδιο (στάδιο του "γάμου"). Οι τρεις βαθμίδες του μοναχισμού (σύμφωνα με τις ακολουθίες κουράς, που περιέχονται στο Μεγάλο Ευχολόγιο) είναι οι εξής:

Ρασοφόρος Μοναχός

Είναι η πρώτη βαθμίδα του μοναχισμού, στην οποία εισέρχεται ο μοναχός μέσω της Ακολουθίας του Αρχάριου Ρασοφορούντα, μιας σύντομης ακολουθίας, που περιλαμβάνει την πρώτη μοναχική κουρά και περιέχει την ομολογία της εγκατάλειψης του μάταιου κόσμου, έστω και χωρίς να δίνει όρκους. Ωστόσο έχει την ηθική υποχρέωση να διάγει μοναστικό βίο για την υπόλοιπη ζωή του. Για ορισμένους μοναχούς, αυτή είναι και η τελική βαθμίδα, αν δεν προχωρήσουν σε επόμενη. Ο ρασοφόρος μοναχός ενδύεται με το εσώρασο (αντερί), το εξώρασο, το καλπάκι (καλυμμαύχι), την ζώνη και το επανωκαλύμμαυχο.

Σταυροφόρος ή Μικρόσχημος Μοναχός

Είναι η δεύτερη βαθμίδα του μοναχισμού, η οποία ακολουθεί την πρώτη κουρά, συνήθως μετά από λίγα χρόνια, όταν ο μοναχός έχει προκόψει πνευματικά και έχει φτάσει σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο πειθαρχίας, ταπείνωσης και αφοσίωσης. Σε αυτήν τη βαθμίδα, ο μοναχός εισέρχεται  μέσω της Ακολουθίας του Μικρού Σχήματος ήτοι του Μανδύου, μιας ιδιαίτερης ακολουθίας, που περιλαμβάνει τους μοναχικούς όρκους, τη δεύτερη μοναχική κουρά και τον αρραβώνα του Μεγάλου και Αγγελικού Σχήματος.
Μετά τη κουρά, ο μοναχός παραμένει πέντε (ή τρεις στην εποχή μας) ημέρες ξάγρυπνος εντός του Ναού, απέχοντας από όποια άλλη εργασία πλην ψυχωφελούς ανάγνωσης. Ο μοναχικός κανόνας του (δηλαδή η καθημερινή προσευχή του) είναι μεγάλος αλλά όχι μεγαλύτερος από τον κανόνα του μεγαλόσχημου μοναχού. Ο μικρόσχημος μοναχός ενδύεται το εσώρασο, τη ζώνη, το εξώρασο, τα σανδάλια, το καλυμμαύκι και το μανδύα.

Μεγαλόσχημος Μοναχός

Είναι η τρίτη και τελευταία βαθμίδα του μοναχισμού, στην οποία φτάνει ένας μοναχός όταν κριθεί άξιος της πνευματικής τελειότητας την οποία συνεπάγεται το Μεγάλο και Αγγελικό Σχήμα. Ο χρόνος, στον οποίο επιλέγεται ένας μοναχός να εισαχθεί σε αυτήν τη βαθμίδα ποικίλει. Ανάλογα με το τυπικό, που ακολουθεί κάθε Μονή, το Αγγελικό Σχήμα δίνεται σε μοναχούς και μοναχές είτε μετά από τρία χρόνια μοναστικού βίου (όπως για παράδειγμα στα κοινόβια μοναστήρια του Αγίου Όρους) είτε μετά από είκοσι πέντε ή τριάντα χρόνια μοναστικού βίου είτε μόνο λίγο πριν ξεψυχήσουν στο κρεβάτι τους είτε ποτέ.
Σε αυτήν τη βαθμίδα, ο μοναχός εισέρχεται μέσω της Ακολουθίας του Μεγάλου και Αγγελικού Σχήματος, μιας ιδιαίτερης ακολουθίας, που περιλαμβάνει τρίτη μοναχική κουρά και νέους όρκους ενώπιον ανθρώπων και αγγέλων. Θεολογικά, το Αγγελικό Σχήμα θεωρείται δεύτερο Βάπτισμα. Όπως οι νεοφώτιστοι, έτσι και οι μεγαλόσχημοι έχουν καθαριστεί από αμαρτίες του κόσμου και πλέον θεωρούνται επίγειοι άγγελοι ίσοι με τους Αγίους Αγγέλους. Ο μεγαλόσχημος μοναχός ενδύεται το εσώρασο, το Μεγάλο Σχήμα, τον ανάλαβο, τη ζώνη, το εξώρασο, τα σανδάλια, το καλυμμαύκι, το κουκούλι και το μανδύα.
Μετά τη κουρά του Μεγάλου και Αγγελικού Σχήματος, ο μεγαλόσχημος μοναχός παραμένει στο Ναό, φορώντας το κουκούλι του μέχρι να του διαβαστεί ειδική ευχή για τον Αποκουκουλισμό του. Παλαιότερα, ο αποκουκουλισμός λαμβάνει χώρα επτά ημέρες μετά την κουρά του μοναχού μετά τη Μικρή Είσοδο του Ευαγγελίου, ή άλλοτε. Σήμερα, συνηθίζεται να γίνεται την ίδια ημέρα της κουράς, μετά τη Θεία Λειτουργία. Σε αυτή τη σύντομη ακολουθία ο ιερέας ευλογεί το μοναχό (ή τη μοναχή) και κατόπιν αφαιρεί το κουκούλι από το κεφάλι του, παρακαλώντας τον Θεό να διατηρήσει τη Θεία Χάρη επάνω του και μετά από την αφαίρεση του κουκουλιού. Επίσης, ο ιερέας παρακαλά το Θεό να διώξει τα πονηρά πνεύματα και τις αμαρτίες από το λογισμό του μοναχού και να τον διαφυλάξει καθαρό και αναμάρτητο. Ο μοναχικός κανόνας του (δηλαδή η καθημερινή προσευχή του) είναι μεγάλος και μάλιστα μεγαλύτερος από τον κανόνα του μικρόσχημου μοναχού.

Μοναχισμός και Ιεροσύνη

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία η ιεροσύνη δεν είναι ασύμβατη με τον μοναχισμό. Αντιθέτως, οι κατέχοντες τον τρίτο και τελευταίο βαθμό της ιεροσύνης (δηλαδή οι επίσκοποι) προέρχονται υποχρεωτικά από την τάξη των αρρένων μοναχών. Αντίστοιχα, οι μοναχοί, που κατέχουν το δεύτερο βαθμό της ιεροσύνης καλούνται ιερομόναχοι (συνδυασμός ιερέα και μοναχού) και μπορεί να εξυπηρετούν είτε τις λειτουργικές ανάγκες μιας Μονής είτε μιας Ενορίας. Συναφής όρος του ιερομόναχου είναι ο καλογερόπαπας. Τέλος, όσοι μοναχοί λαμβάνουν τον πρώτο βαθμό της ιεροσύνης καλούνται ιεροδιάκονοι (συνδυασμός διακόνου και μοναχού). Ιερομόναχοι και ιεροδιάκονοι μπορούν να ιερουργούν εντός και εκτός των ιερών μονών, εφόσον έχουν σχετική άδεια και ευλογία από τον ηγούμενό τους ή/και τον επιχώριο επίσκοπό τους.
Κατά κανόνα ισχύει, ότι η τελετή της μοναχικής κουράς μπορεί να τελεστεί κανονικά είτε από ιερομοναχό ίσης ή μεγαλύτερης βαθμίδας από αυτήν, που πρόκειται να τελέσει, είτε από επίσκοπο ανεξαρτήτως της μοναχικής βαθμίδας, που κατέχει ο ίδιος. Κατ' εξαίρεση, η κουρά οποιασδήποτε βαθμίδας μπορεί να τελεστεί από οποιονδήποτε ιερέα κατόπιν ευλογίας και σχετικής άδειας από τον αρμόδιο επίσκοπο.