Σοφίσματα

Σύνοψη

Τα σοφίσματα είναι είτε λογικά εσφαλμένοι συλλογισμοί είτε έγκυροι ή ορθοί συλλογισμοί που παραβιάζουν κάποια από τις αρχές που διέπουν τον επιχειρηματικό λόγο. Συνεξετάζονται μαζί με άλλες έννοιες, όπως «Θεωρίες συνωμοσίας», «Προπαγάνδα»,  «Ψευδοεπιστήμες «Ουφολογία - αστρολογία»»  στα βασικά πλαίσια των στοιχείων κριτικής επιχειρηματολογίας. Είναι όμως με τέτοιο τρόπο διατυπωμένα, ώστε εκ πρώτης όψεως να πείθουν αυτούς στους οποίους απευθύνονται. Γι΄αυτό το λόγο τα σοφίσματα χρησιμοποιούν συχνά εσκεμμένα με στόχο να παραπλανηθεί ο αποδέκτης του.

Παραπλήσιες έννοιες

Αντίθετα, όταν οφείλονται στην άγνοια αυτού που τα χρησιμοποιεί ονομάζονται παραλογισμοί. Η γνώση των βασικών σοφισμάτων είναι απαραίτητη για οποιονδήποτε αναλαμβάνει την παρουσίαση κάποιας επιχειρηματολογίας ή συμμετέχει σε έναν επιχειρηματολογικό διάλογο, γιατί αφενός προστατεύεται από την κριτική των άλλων, αφετέρου δεν μπορεί να αποτελέσει μέσο απόρριψης των θέσεων του αντιπάλου.
«Ένας δημοσιογράφος ζητάει από τον κυβερνητικό εκπρόσωπο να σχολιάσει τις μαζικές απολύεις στο δημόσιο τομέα, αλλά εκείνος απαντά εκθειάζοντας τα επιτεύγματα της κυβέρνησης στον τομέα της πάταξης της φοροδιαφυγής».

Λογικά παράδοξα

Ακόμα τα σοφίσματα δεν θα πρέπει να συγχέονται με τα λογικά παράδοξα, για παράδειγμα τα παράδοξα του Ζήνωνα. Στη λογική ένα παράδοξο δημιουργείται όταν έχουμε δυο συμπεράσματα που έχουν συναχθεί με έγκυρο τρόπο  από αληθινές προκείμενες, αλλά είναι μεταξύ τους αντιφατικά. Στα παράδοξα δεν υπάρχει προσπάθεια εξαπάτησης και δεν είναι εύκολο να χρησιμοποιηθούν για την υποστήριξη κάποιων θέσεων. Απασχολούν αποκλειστικά τους φιλοσόφους και τους μαθηματικούς που αναζητούν τρόπους αντιμετώπισης τους.

Άλλου τύπου  σοφίσματα

Ο κατάλογος που ακολουθεί περιλαμβάνει τα περισσότερο συνηθισμένα σοφίσματα που απαντούν στη σύγχρονη βιβλιογραφία. Δεν μπορεί να δημιουργηθεί ένας στερεότυπος κατάλογος γιατί είναι στη φύση ορισμένων ανθρώπων να επινοούν  κάθε λίγο και λιγάκι νέα σοφίσματα. Εκείνο που πρέπει να επισημανθεί είναι ότι τα σοφίσματα είναι συνήθως δυσδιάκριτα και απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή προκειμένου να αναγνωριστούν. Το κέρδος όμως είναι σημαντικό, δεδομένου ότι πολλές φορές αρκεί να επισημάνει κανείς ένα σόφισμα για να απορρίψει μια θέση με την οποία διαφωνεί.

Το σόφισμα της σύνθεσης

Το σόφισμα αυτό διαπράττεται, όταν ισχυρίζεται κανείς πως εκείνο το οποίο ισχύει για κάθε μέρος ενός συνόλου ή για κάθε μέλος μιας ομάδας, ισχύει αναγκαστικά και για το σύνολο ή την ομάδα. Αυτό δεν σημαίνει ότι αποκλείεται να ισχύει, απλά ότι δεν είναι λογικά αναγκαίο να ισχύει.
«Αφού κάθε εξάρτημα του αυτοκινήτου μου είναι ελαφρύ, το ίδιο το αυτοκίνητου μου είναι ελαφρύ»

Το σόφισμα της διαίρεσης

Πρόκειται για το ακριβώς αντίθετο από το προηγούμενο σόφισμα. Εμφανίζεται, όταν ισχυριζόμαστε πως, ό,τι ισχύει για ένα σύνολο ή για μια ομάδα, ισχύει αναγκαστικά και για κάθε μέλος της ομάδας.
«Αφού η Ελβετία είναι πλούσιο κράτος, κάθε Ελβετός είναι πλούσιος».

Το σόφισμα της εσφαλμένης επίκλησης της αυθεντίας

Στο πλαίσιο ενός επιχειρηματικού διαλόγου ή κατά τη συγγραφή ενός κειμένου πολλές φορές παρουσιάζουμε μια θέση την οποία προβάλλουμε ως ορθή για το μόνο λόγο ότι προέρχεται από μια αυθεντία, δηλαδή από μια πηγή τέτοιου γνωσιακού κύρους την οποία θεωρούμε ότι κανένας δεν είναι δυνατόν να αμφισβητήσει Το αν θα δεχθούν οι συνομιλητές μας ή οι αναγνώστες την αυθεντία που επικαλούμαστε θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το αν την αναγνωρίζουν ως αυθεντία. Για παράδειγμα ένα Χριστιανός που παραπέμπει μόνο στη αυθεντία της Αγίας Γραφής μάλλον δεν θα πείσει τους Μουσουλμάνους συνομιλητές του και θα πρέπει να καταφύγει σε άλλου είδους επιχειρήματα.