Πάπυρος

Ο πάπυρος (λατ. papyrus) ήταν κοινό υλικό γραφής σε ολόκληρη την κλασική Αρχαιότητα που κατασκευαζόταν από το φυτό πάπυρος. Ηταν πολυ σημαντικο στοιχείο για τους Ρωμαίους.Τα αρχαιότερα δείγματα παπύρου, με ιερογλυφική γραφή, χρονολογούνται από το 3.000 π.Χ., εικονίζονται όμως κύλινδροι από πάπυρο σε παραστάσεις αιγυπτιακών ναών που είναι ακόμη παλαιότερες. Αρχικά οι Έλληνες δεν έκαναν εισαγωγή παπύρου από την Αίγυπτο, αλλά τον αγόραζαν από τους Φοίνικες. Από εκεί, κατά την άποψη μερικών ερευνητών, προήλθε μια άλλη ονομασία του παπύρου, Βύβλος, από την ομώνυμη πόλη της Φοινίκης και σημαντικό κέντρο εμπορίας παπύρου (βλ. περισσότερα στην επόμενη παράγραφο Ετυμολογία τού όρου).

Ετυμολογία του όρου

Η λέξη πάπυρος εισήλθε στην Ελληνική αρκετά αργά, κατά την ελληνιστική εποχή (πρωτοαπαντά σε κείμενα του Θεοφράστου, του Διοσκουρίδη κ.ά.). Το γεγονός ότι το ίδιο φυτό είχε γίνει γνωστό προηγουμένως στους Έλληνες υπό την ονομασία βύβλος / βίβλος, δυσχεραίνει την παρακολούθηση της ακριβούς πορείας που διέγραψε η λέξη. Εικονογράμματα σημιτικής προελεύσεως φαίνεται να δηλώνουν τόσο τη βύβλο όσο και τον πάπυρο. Ιστορικώς ομιλούντες η λέξη είναι θηλυκού γένους, όπως τα περισσότερα φυτά, ενώ στην νέα ελληνική είναι αρσενικού γένους (κατ' εσφαλμένη σύνδεση με τα αρσενικά σε -ος).
Η καλύτερη ετυμολογική υπόθεση που έχει μέχρι τώρα διατυπωθεί είναι η αναγωγή σε αρχ. αιγυπτ. φρ. pa-pu-ro, η οποία κατά βάσιν σημαίνει «βασιλικός, αυτός που ανήκει στο βασιλικό μονοπώλιο» και δηλώνει ότι το φυτό ανήκε στα προϊόντα μονοπωλίου του Φαραώ. Ωστόσο, μολονότι η εν λόγω εκδοχή παρατίθεται στα εγκυρότερα λεξικά της Αρχαίας Ελληνικής, εξακολουθεί να μην είναι καθολικώς αποδεκτή από τους γλωσσολόγους.

Αρχαία χειρόγραφα σε πάπυρο

Πολλά γλωσσολογικά και ιστορικά στοιχεία έχουν αντληθεί από τους παπύρους που έχουν βρεθεί και που συντηρούνται σε καλή κατάσταση σε διάφορες βιβλιοθήκες αλλά και ιδιωτικές συλλογές στον κόσμο. Μεταξύ αυτών και οι εξής:
Τα χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας από τα οποία αντλήθηκαν πολύτιμες πληροφορίες βιβλικού ενδιαφέροντος.  Οι περισσότεροι πάπυροι αυτή την εποχή ανήκουν στο Ισραήλ.
Ο πάπυρος του Δερβενίου, από τον 5ο π.Χ. αιώνα, που διαβάστηκε μόλις το 2006 και φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης -αφορά καταγραφή θεογονίας.

Ο αυστριακός θησαυρός

Στο Εθνικό Μουσείο της Αυστρίας υπάρχει τεράστια συλλογή από παπύρους (180.000 κομμάτια) οι περισσότεροι από τους οποίους δωρήθηκαν σε αυτό από τον αρχιδούκα της Αυστρίας Rainer Ferdinand
το 1899. Οι πάπυροι χρονολογούνται από τον 15ο π.Χ. αιώνα μέχρι και  τον 16ο μ.Χ. Κάποια από τα 180.000 κομμάτια δεν είναι πάπυροι, αλλά  πήλινα τεμάχια, έγγραφα σε χαρτί, επιγραφές σε ξύλο, κερί, πέτρα, δέρματα και κόκκαλα, όπως και σε χρυσό, ασήμι και μπρούτζο. Αυτή η πολύτιμη συλλογή προστατεύεται και από την UNESCO. Από αυτό το θησαυρό εκτίθενται μόνον 200 αντικείμενα, τα οποία μπορεί να δει κανείς στην πτέρυγα  Neue Burg. Ανάμεσά τους και ένα χορικό κομμάτι από έργο του Ευριπίδη.

O γερμανικός θησαυρός

Στο Κρατικό Αιγυπτιακό Μουσείο του Βερολίνου  υπάρχει εντυπωσιακή συλλογή πάνω από 6.000 παπύρων και οι υπεύθυνοί  του υποσχέθηκαν να εκθέσουν ενα τμήμα της online μέχρι το φθινόπωρο του 2013.

Πάπυροι Bodmer

Πρόκειται για συλλογή 22 παπύρων που βρέθηκαν στην Αίγυπτο το 1952 και έχουν το όνομα του Μάρτιν Μπόντμερ ( Martin Bodmer), του βαθύπλουτου (απο κληρονομιά του πατέρα του) Ελβετού που τις  αγόρασε. Ο ίδιος είχε πάθος με τα βιβλία και είχε αγοράσει και το μοναδικό αντίτυπο της Βίβλου του Γουτεμβέργιου  που κυκλοφορούσε τότε στην Ευρώπη -πρέπει να υπήρχαν 48 σε όλο τον κόσμο. Οι πάπυροι περιέχουν αποσπάσματα από την Παλαιά και Καινή Διαθήκη , πρώιμη χριστιανική  φιλολογία καθώς και αποσπάσματα ομηρικού έπους και ένα ολόκληρο έργο του Μενάνδρου, τον Δύσκολο. Οι πάπυροι φυλάσσονται στην ελβετική βιβλιοθήκη "Bibliotheca Bodmeriana", έξω από τη Γενεύη. Το 2007 το Βατικανό κατάφερε να αποκτήσει δύο από τους 22 παπύρους, τον  P74 και P75 που φυλάσσονται στη βιβλιοθήκη του Βατικανού. Στη συλλογή των Ελβετών παραμένουν τα ελληνικά γραπτά και μπορεί κάποιος να δει ένα από αυτά επισκεπτόμενος τη γαλλόφωνη ιστοσελίδα του μουσείου, στο τμήμα "το ελληνικό θαύμα", μία ξύλινη πινακίδα στην οποία είναι χαραγμένοι στίχοι της Ιλιάδας από την Ε Ραψωδία -χρονολογείται στα τέλη του 3ου και αρχές 4ου αιώνα μ.Χ. Οι περισσότεροι πάπυροι είναι κείμενα της Καινής Διαθήκης γραμμένης στα ελληνικά.

Πάπυροι Τσέστερ Μπίτι

Ο εκατομμυριούχος "βασιλιάς του χαλκού" και συλλέκτης Τσέστερ Μπίτι (Chester Beatty), απέκτησε μια σειρά από πολύτιμους παπύρους, κάποιοι από τους οποίους ήταν ιατρικού περιεχομένου και  κάποιοι θρησκευτικού, που τους δώρισε στο Βρετανικό Μουσείο. Οι ιατρικοί προέρχονταν από την αρχαία Αίγυπτο και αφορούσαν θεραπείες για πονοκεφάλους με μαγικές επικλήσεις και χρονολογουνται γύρω στο 1200 π.Χ.  Οι άλλοι πάπυροι περιείχαν σημαντικά χριστιανικά κείμενα στην ελληνική.

Πάπυροι του Ηρακλείου

Οι πάπυροι του Ηρακλείου της Πομπηίας (σημερινό Ερκολάνο) είναι 1826 και έχουν ιδιαίτερη σημασία γιατί διαφωτίζουν το έργο του επικούριου φιλόσοφου Φιλοδήμου. Βρέθηκαν στα μέσα του 18ου αιώνα σε σχεδόν στερεοποιημένη μορφή  λόγω της έκρηξης του ηφαιστείου. Τους  ανακάλυψαν εργάτες στο σπίτι της οικογένειας των Βουρβόνων και από τότε η έπαυλη ονομάστηκε "Έπαυλις των Παπύρων". Πολλοί πάπυροι καταστάφηκαν απο τους εργάτες που δεν είχαν καταλάβει αμέσως περί τίνος επρόκειτο, άλλοι καταστράφηκαν απο ερασιτέχνες αρχαιολόγους που δεν τους ανέσυραν σωστά μέσα από την τέφρα και άλλοι απλώς χάθηκαν. Είναι άγνωστο πόσοι ήταν αρχικά. Το 1806 έξη από αυτους δόθηκαν στο Ναπολέοντα Α΄ και το 1810 δόθηκαν άλλοι 18 στον Γεώργιο Δ της Βρετανίας και οι περισσότεροι κατέληξαν σήμερα να στεγάζονται στη Βρετανική Βιβλιοθήκη. Οι υπόλοιποι στεγάζονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νεαπόλεως (Νάπολι).
Για την ανάγνωσή τους δόθηκε μεγάλος αγώνας επι πολλές δεκαετίες και μέχρι πρόσφατα αγωνίζονται με ειδικές μαγνητικές τομογραφίες, αλλά δεν τους βοηθά η έλλειψη κοντράστ ανάμεσα στα γράμματα και τον πάπυρο. Οι ειδικοι τελικά κατάφεραν με ειδική επεξεργασία να  ανοίξουν πολλούς απο αυτους και έτσι γνωρίζουμε πια σημαντικά κομμάτια από το έργο του Φιλόδημου, πλην όμως το έργο δεν έχει ολοκληρωθεί
. Επισήμως αναφέρονται 1826 από τους οποίους οι 340 είναι σχεδόν πλήρεις.
Οι πάπυροι φαίνεται να προέρχονταν από μια  και μοναδική βιβλιοθήκη σχετική με την φιλοσοφία των Επικουρίων  και συγγραφέας 44 εξ αυτών φέρεται να είναι  ο Φιλόδημος.

Οι Πάπυροι της Οξυρύγχου

Οι Πάπυροι της Οξυρύγχου αποτελούν σπουδαία συλλογή παπύρων που ανακλύφθηκε στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου με πολλά ελληνικά και λατινικά ντοκουμέντα, καθώς και αραβικά σε χαρτί. Χάρη σε αυτους έχουν διασωθεί κομμάτια πολλών και σημαντικών έργων της αρχαιότητας, όπως και χριστιανικών.

Οι Αμερικανικοί online

Μια σπουδαία συλλογή της βιβλιοθήκης Houghton του πανεπιστημίου του Χάρβαρντ (και στην οποία περιλαμβάνεται πάπυρος με ποίημα του Αλκμάνος, άλλοι με  στίχους από την Οδύσσεια,  αποσπάσματα από την Ιλιάδα, από την Πολιτεία του Πλάτωνα) έχει τους παπύρους στο διαδίκτυο και μπορειτε να τους δείτε Η συλλογή είναι γνωστή ως πάπυροι του Houghton και αποκτήθηκαν κυρίως απο τις ανασκαφές της Egypt Exploration Society όπως αναφέρει η αγγλόφωνη Wikipedia.

Αλλοι πάπυροι

Ο πάπυρος Leyden (ή της Στοκχόλμης παλιότερα επειδή οι δύο πάπυροι ήταν κομμάτια του ίδιου υλικού) είναι γραμμένος στα ελληνικά και χρονολογείται στο τέλος του 3ου αιώνα π.Χ. -ίσως και στο 250 π.Χ. Ειχε ταφεί μαζί με τον κάτοχό του και σήμερα φυλάσσεται στο Λέιντεν της Ολλανδίας. Τον ανακάλυψαν στις αρχές του 19ου αιώνα στις Θήβες τις Αιγύπτου μαζί με τον πάπυρο της Στοκχόλμης και ήταν γραμμένοι και οι δύο κατά πάσα πιθανότητα από τον ίδιο γραφέα. Τους βρήκε μαζί με πολλούς ελληνικούς μαγικούς παπύρους ένας άνδρας με το όνομα Jean d' Anastasi Το 1828 πούλησε έναν αριθμό παπύρων στην κυβέρνηση της Ολλανδίας, αν και απέκτησε εκατοντάδες που βρέθηκαν μετά στο Βρετανικό Μουσείο και αλλού -ή κατέληξαν σε ιδιωτικές συλλογές και δεν γνωρίζουμε τίποτα για το περιεχόμενό τους. Ο συγκεκριμένος πάπυρος έχει 10 φύλλα διαστάσεων  30 x 34 εκατοστά -20 σελίδες από τις οποίες είναι γραμμένες οι 16. Αναφέρονται  111 οδηγίες για να βρεις χρυσό, να επεξεργαστείς μέταλλα ώστε να μοιάζουν με χρυσό και άλλες συμβουλές που όμως φαίνεται να μην ήταν γραμμένες ως εγχειρίδιο αλλά μάλλον ως σημειώσεις κάποιου που ήδη κατείχε το θέμα.  Οι τελευταίες 11 οδηγίες ειναι κομμάτι από το έργο «Περί ύλης ιατρικής» (Materia Medica) του Πεδάνιου Διοσκουρίδη
Ο Πάπυρος της Στοκχόλμης ή "Πάπυρος Graecus Holmiensis" αναφέρεται επίσης σε τεχνικές επεξεργασίας μετάλλων (περίπου 150) και είναι γραμμένος στην ελληνιστική κοινή και ορισμένες μπορεί να αποδοθουν στον αλχημιστή Ζώσιμο και αναφέρει μεταξύ άλλων "ανακάτεψε κυπριακό χαλκό που είναι καλοδουλεμένος, άστον τρεις μέρες,  βάλε 6 δραχμές από αλάτι Καππαδοκίας για κάθε μνα χαλκού...βάλε ασήμι αξίας όχι παραπάνω από 20 δραχμές..":
χαλκόν τον κύπριον τον ήδη ειρκασμένον 
και έκτασιν έχοντα τη χρήσει και τάβαψον όξει βαφικόν στυπτυρία  τε
και τρισίν ημέραις έα βρέχεσθαι 

 
Στην αμερικανική Βιβλιοθήκη Μόργκαν ανήκουν και οι πάπυροι Colt.
Αλλη συλλογή είναι αυτή του Νορβηγού επιχειρηματία και συλλέκτη Martin Schøyen με  βιβλικά χειρόγραφα αλλά και ένα ελληνικό μαγικό φυλαχτό του 6ου π.Χ. αιώνα με επίκληση στον Απόλλωνα -είναι το αντικείμενο "ΜS 5236" της συλλογής.
Σημαντική είναι και η συλλογή παπύρων του  Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν καθώς και οι πάπυροι του πανεπιστήμιου του Πρίνστον.
Εξαιρετική είναι και οι Παπυροι Rylands που συντηρούνται  στη βιβλιοθήκη του πανεπιστημίου  John Rylands. Αποκτήθηκαν από τη Βόρειο Αφρική και την Ελλάδα. Η συλλογή περιλαμβάνει παπύρους με ιερογλυφικά και ιερατική γραφή που ειναι ως επι το πλειστον σχετικοί με θανάτους και ως συλλογή έχει παπύρους από τον 14ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 2ο αιώνα μ.Χ.  Περιλαμβάνει επίσης 166 παπύρους από τον πτολεμαϊκή περίοδο και του Δαρείου του Α' της Περσίας. Επισης έχει 500 παπύρους στην κοπτική και 800 αραβικούς παπύρους (οι τελευταίοι είναι επιστολές και κατάστιχα εμπόρων)
Στους 2.000 ελληνικούς παπύρους της συλλογής ξεχωρίζουν τα αποσπάσματα απο το κατά Ιωάννην ευαγγέλιο και απο το Δευτερονόμιο, τμήμα της επιστολής προς Ρωμαίους, ένα (επίσης στα ελληνικά) αντίγραφο του απόκρυφου ευαγγελίου της Μαρίας που πιθανόν να ήταν η Μαγδαληνή και μια προσευχή στην Παναγία γραμμένη με μελάνη το 250 μ.Χ.
Αλλη συλλογή είναι οι Tebtunis Papyri, στην βιβλιοθήκη Μπάνκροφτ του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ, με πάνω από 30.000 τεμάχια από τον 3ο αιώνα μ.Χ. που βρέθηκαν το 1900 στην Αίγυπτο. Επίσης σημαντική είναι η συλλογή του πανεπιστημίου της Ουάσιγκτον με 445 χειρόγραφα από τον 1ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 8ο αιώνα μ.Χ.  καθώς και η συλλογή που στεγάζεται στο Γιέηλ και στην οποία που διατίθεται online πρόσβαση
Ιδιαίτερα σημαντικοί είναι και οι "πάπυροι της Ελεφαντίνης" σε ιερογλυφική, εβραϊκή, αραμαϊκή (που ήταν η lingua franca της περιοχής στη διάρκεια της περσικής κυριαρχίας κατά τον 5ο π.Χ. αιώνα), κοπτική και ελληνική γραφή από τον 5ο π.Χ. αιώνα μέχρι και τον 5ο μ.Χ. Περιλαμβάνουν νομικά έγγραφα και επιστολές που πήραν το δρόμο κατά δεκάδες για ιδιωτικές συλλογές στα τέλη του 19ου αιώνα. Πάπυροι της Ελεφαντίνης βρίσκονται στο Αιγυπτιακό Μουσείο του Βερολίνου, στο Μουσειο του Μπρούκλιν και αλλού.