Προϊστορία

Ορισμός : διαφορετικές προσεγγίσεις

Ο όρος "προϊστορία" μπορεί να αναφέρεται στο τεράστιο χρονικό διάστημα από τη δημιουργία του Σύμπαντος, αλλά συχνότερα αναφέρεται στην περίοδο από την εμφάνιση της ζωής στη Γη,  οπότε αντιμετωπίζεται περισσότερο ως γεωλογικός χρόνος, ή ακόμα πιο συγκεκριμένα στο χρόνο από την εμφάνιση ανθρωπόμορφων όντων. Η έννοια της "προϊστορίας" προέκυψε κατά την εποχή του Διαφωτισμού στα έργα αρχαιοδιφών οι οποίοι χρησιμοποιούσαν τη λέξη 'πρωτόγονος' για να περιγράψουν κοινωνίες που υπήρξαν πριν την εμφάνιση των γραπτών μαρτυριών. Η πρώτη χρήση του όρου προϊστορία στην Αγγλική (κάτι που ισχύει και για άλλες γλώσσες, ωστόσο), έγινε στο Foreign Quarterly Review το 1836.
Στη διαίρεση της ανθρώπινης προϊστορίας οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τυπικά το σύστημα τριών εποχών, ενώ οι ερευνητές που ασχολούνται με προανθρώπινες περιόδους χρησιμοποιούν τυπικά τις σαφώς καθορισμένες γεωλογικές καταγραφές και τη διεθνώς καθορισμένη στρωματογραφική βάση εντός της κλίμακας του γεωλογικού χρόνου . Το σύστημα των τριών εποχών είναι μια περιοδολόγηση της ανθρώπινης προϊστορίας σε τρεις διαδοχικές χρονικές περιόδους, που ονομάζονται ανάλογα με το υλικό που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή εργαλείων :  τη Λίθινη Εποχή, την Εποχή του Χαλκού και την Εποχή του Σιδήρου. Το σύστημα αυτό εμφανίσθηκε στα τέλη του 19ου αι., στο έργο Γερμανών, Βρετανών και Σκανδιναβών αρχαιολόγων, αρχαιοδιφών και ανθρωπολόγων. Αλλος διαχωρισμός ιστορίας και προϊστορίας μπορεί να γίνει μεταξύ των γραπτών εκείνων γεγονότων που μπορούν επακριβώς να χρονολογηθούν με ένα συνεχές ημερολόγιο χρονολόγησης από σήμερα και εκείνων που δεν μπορούν. Η απώλεια της συνέχειας του ημερολόγιου χρονολόγησης συμβαίνει συχνότερα όταν ένας πολιτισμός καταρρέι και η γλώσσα και το ημερολόγιο περιπίπτουν σε αχρησία. ετσι ο σημερινός πολιτισμός χάνει τη δυνατότητα να χρονολογεί με ακρίβεια τα γεγονότα μέσα από γραπτές πρωτογενείς πηγές σε σχέση με τα γεγονότα που χρονολογούνται με την τρέχουσα ημερολογιακή χρονολόγηση.
Η εμφάνιση γραπτών πηγών (και έτσι η αρχή των κατά τόπους "ιστορικών χρόνων") ποικίλλει γενικά σε πολιτισμούς που ταξινομούνται είτε στην ύστερη Εποχή του Χαλκού είτε στην Εποχή του Σιδήρου. Οι ιστορικοί, ολοένα και περισσότερο, δεν αυτοπεριορίζονται σε μαρτυρίες από γραπτά στοιχεία και τείνου να βασίζονται περισσότερο σε στοιχεία από τις φυσικές και κοινωνικές επιστήμες, θολώνοντας έτσι τη διάκριση μεταξύ των όρων "ιστορία" και "προϊστορία". Η άποψη αυτή έχει διατυπωθεί από υποστηρικτές της "βαθείας ιστορίας" (όρος για το μακρινό παρελθόν των ανθρώπινων ειδών "εκτεινόμενο πριν 50.000, 500.000, ακόμη και 2,6 εκατομμύρια χρόνια, στα πρώτα ανθρωποειδή").
Το λήμμα αυτό ασχολείται με την ανθρώπινη προϊστορία, το διάστημα από την πρώτη εμφάνιση των σύγχρονων ανθρώπων, ως προς τη συμπεριφορά και την ανατομία, μέχρι την αρχή της γραπτής ιστορίας. Υπάρχουν ξεχωριστό λήμμα για τη συνολική ιστορία της Γης.
Εξ ορισμού δεν υπάρχουν γραπτές πηγές από την ανθρώπινη προϊστορία, έτσι η χρονολόγηση προίστορικών υλικών είναι κρίσιμης σημασίας. Δεν υπήρχαν αναπτυγμένες σαφείς τεχνικές χρονολόγησης μέχρι το 19ο αιώνα.
Οι κύριοι ερευνητές της ανθρώπινης προϊστορίας είναι προϊστορικοί αρχαιολόγοι και φυσικοί ανθρωπολόγοι, που χρησιμοποιούν ανασκαφές, γεωλογικές και γεωγραφικές μελέτες και άλλες επιστημονικές αναλύσεις για να αποκαλύψουν και να ερμηνεύσουν τη φύση και τη συμπεριφορά των προ-εγγραμμάτων και μη εγγραμμάτων λαών. Οι γενετιστές των ανθρώπινων πληθυσμών και οι ιστορικοί γλωσσολόγοι επίσης παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για αυτά τα ζητήματα. Οι κοινωνικοί ανθρωπολόγοι  βοηθούν στην παροχή του πλαισίου για τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, μέσω τον οποίων αντικείμενα ανθρώπινης προέλευσης διακινούντο μεταξύ των λαών, επιτρέποντας την ανάλυση κάθε αντικειμένου που εμφανίζεται σε ένα ανθρώπινο προΊστορικό πλαίσιο. Ετσι στοιχεία για την προϊστορία παρέχονται από μεγάλη ποικιλία φυσικών και κοινωνικών επιστημών, όπως η παλαιοντολογία, η βιολογία, η αρχαιολογία, η παλυνολογία, η γεωλογία, η αρχαιοαστρονομία, η συγκριτική γλωσσολογία, η ανθρωπολογία, η μοριακή γενετική και πολλές άλλες.
Η ανθρώπινη προϊστορία διαφέρει από την ιστορία όχο μόνο στους όρους της χρονολόγησής της αλλά στον τρόπο που ασχολείται με τις δραστηριότητες των αρχαιολογικών πολιτισμών μάλλον παρά επώνυμων εθνών ή ατόμων. Περιοριζόμενη σε υλικές διαδικασίες, ερείπια και αντικείμενα μάλλον παρά σε γραπτά στοιχεία, η προϊστορία είναι ανώνυμη. Για το λόγο αυτό όροι αναφοράς που χρησιμοποιούν οι προϊστορικοί, όπως Νεάντερταλ ή Εποχή του Σιδήρου είναι σύγχρονη ετικέτες με ορισμούς ενίοτε αντικείμενο συζήτησης.
Η χρονολογία που σημαδεύει το τέλος της προϊστορίας σε ένα συγκεκριμένο πολιτισμό ή περιοχή, δηλαδή η χρονολογία της οποίας σχετικές γραπτές ιστορικές καταγραφές γίνονται χρήσιμες ακαδημαϊκές πηγές, διαφέρει τεράστια από περιοχή σε περιοχή. Για παράδειγμα στην Αίγυπτο είναι γενικά αποδεκτό ότι η προΊστορία τελείωσε γύρω στο 3.200 π.Χ., ενώ στη Νέα Γουινέα το τέλος της προϊστορικής εποχής τοποθετείται πολύ πιο πρόσφατα, γύρω στο 1.900 μ.Χ. Στην Ευρώπη οι σχετικά άρτια τεκμηριωμένοι κλασικοί πολιτισμοί της Αρχαίας Ελλάδας και της Αρχαίας Ρώμης είχαν γειτονικούς πολιτισμούς, όπως οι Κέλτες και, σε μικρότερο βαθμό, οι Ετρούσκοι, με ελάχιστη ή καθόλου γραφή και οι ιστορικοί πρέπει να αποφασίσουν πόσο μεγάλο βάρος να δώσουν στις συχνά αρκετά προκατειλημμένες περιγραφές αυτών των "προΊστορικών" πολιτισμών στην Ελληνική και τη Ρωμαϊκή βιβλιογραφία.