Κούκος

Ορθογραφία

Παρόλο που, η λέξη κούκος έχει «περάσει» στην ελληνική βιβλιογραφία με τη συγκεκριμένη ορθογραφία, είναι ορθότερη η εκδοχή της λέξης κούκκος. Αυτό συμβαίνει διότι το κούκος προέρχεται από το αρχαίο κόκκυξ που γράφεται με δύο κ (βλ. Ονοματολογία).

Γεωγραφική κατανομή

Ο κούκος έχει ευρύτατη εξάπλωση σε όλο τον Παλαιό Κόσμο και, στις περισσότερες περιοχές, αποτελεί κοινό είδος. Είναι πλήρως μεταναστευτικό πτηνό και, γενικά, αναπαράγεται κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, σε όλη σχεδόν την Ευρασία, ενώ διαχειμάζει στην Αφρική και σε κάποιες ασιατικές περιοχές, ανάλογα με το υποείδος.

Περιοχές αναπαραγωγής

Οι καλοκαιρινές περιοχές αναπαραγωγής του κούκου, καλύπτουν όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο και πολύ μεγάλο μέρος της Ασίας, ενώ είναι χαρακτηριστικό ότι, στην Ευρώπη, δεν υπάρχουν μόνιμοι (επιδημητικοί) πληθυσμοί, δηλαδή όλα τα άτομα μεταναστεύουν προς τις αφρικανικές περιοχές διαχείμασης.
Στην Ευρώπη απαντά σε όλες σχεδόν τις χώρες, πλην της Ισλανδίας και τις Φερόες, ενώ απουσιάζει από την πολύ Β. Σκανδιναβία και το βορειοανατολικό τμήμα της Βαλτικής. Στην Ασία εξαιρείται όλη σχεδόν η Αραβική Χερσόνησος, το μεγαλύτερο μέρος της ινδικής υποηπείρου και της Ινδοκίνας και σχεδόν όλη η Ινδονησία. Το βόρειο όριο εξάπλωσης του είδους περνάει από το βόρειο άκρο της τάιγκα και της Νορβηγίας, μέχρι την Καμτσάτκα και την Ιαπωνία, περίπου κατά μήκος του Αρκτικού Κύκλου. Το νότιο όριο της επικράτειας «τρέχει» περίπου κατά μήκος του 40ού παραλλήλου. 
Στην Αφρική η αναπαραγωγή πραγματοποιείται σε κάποιους θύλακες του Μαρόκου, της Αλγερίας και της Τυνησίας.

Περιοχές διαχείμασης

Οι περιοχές διαχείμασης των υποειδών του κούκου, βρίσκονται πλην ενός, στην Αφρική και, συγκεκριμένα, από το ύψος του ισημερινού και κάτω, μέχρι το νοτιότερο άκρο της Νότιας Αφρικής. Τα δυτικά όρια βρίσκονται στον Ατλαντικό, κοντά στη Σενεγάλη, και τα ανατολικά στις ακτές της Κένυας και της Σομαλίας, στον Ινδικό.
Το υποείδος Cuculus canorus bakeri διαχειμάζει στη ΝΑ Ασία, το Ασσάμ και την ανατολική Βεγκάλη.

Μεταναστευτικές οδοί

Η εαρινή μετανάστευση πραγματοποιείται από το Μάρτιο μέχρι τον Ιούνιο, ανάλογα με το γεωγραφικό πλάτος και η φθινοπωρινή για τους τόπους διαχείμασης, ξεκινάει από τον Αύγουστο.  Ο κούκος είναι ταξιδευτής μεγάλων αποστάσεων και κινείται κυρίως τη νύχτα.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από τις Φερόες, την Ισλανδία και τη Γροιλανδία, τις Σεϋχέλλες και τις Κομόρες, τα Μπαρμπάντος και τις ΗΠΑ.
Στην Ελλάδα, ο κούκος είναι καλοκαιρινός αναπαραγόμενος επισκέπτης, ερχόμενος από τον Απρίλιο έως τον Σεπτέμβριο και, απαντά σε όλη την επικράτεια.

Βιότοπος

Ο κούκος απαντά σε όλες τις κλιματικές ζώνες της δυτικής Παλαιαρκτικής. Προτιμάει τα ανοικτά ενδιαιτήματα, τόσο τις δασικές (δάση φυλλοβόλων και κωνοφόρων), βαλτώδεις  ή θαμνώδεις περιοχές, όσο και τα παραθαλάσσια (αμμόλοφοι, ακτές), έλη και στέπες. Δεν συχνάζει στην αρκτική τούνδρα και τα μεγάλα πυκνά δάση (τάιγκα). Η παρουσία των πουλιών-ξενιστών (βλ. Αναπαραγωγή) είναι αποφασιστικής σημασίας, όπως και οι επαρκείς μικρές δομές (θάμνοι, φράχτες, διάσπαρτα δέντρα, κολώνες διανομής ρεύματος), όπου μπορεί να σταθεί και να εποπτεύει το χώρο. Στην Ελβετία έχει παρατηρηθεί μέχρι τα 2400 μέτρα, περίπου, ενώ στην Ασία -σε εξαιρετικές περιπτώσεις- μέχρι 5250 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας.  Επίσης, απαντάται αρκετά συχνά και σε περιαστικές τοποθεσίες.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο η στατιστική ανάλυση των 5 πρώτων προτιμητέων οικοσυστημάτων, δείχνει τα εξής αποτελέσματα: Καλαμιώνες, Βάλτοι, Θαμνότοποι, Κωνοφόρα και Ερεικώνες.
Στις αφρικανικές περιοχές διαχείμασης, συχνάζει στη σαβάνα, κυρίως στις τοποθεσίες με δένδρα, απαραίτητα για την επιτήρηση του χώρου. Αποφεύγει τα δάση και, όταν το οικοσύστημα είναι γυμνό από δένδρα, προτιμάει τις περιαστικές περιοχές όπου υπάρχει τεχνητή φύτευση.
Στην Ελλάδα απαντά σε αλσύλλια, ελαιώνες, αμπελώνες, αγρούς, πεδιάδες, δασικές παρυφές, θαμνώδεις περιοχές, αμμοθίνες, ρεματιές και βαλτότοπους.

Τροφή

Ο κούκος τρέφεται σχεδόν αποκλειστικά με έντομα, κυρίως με κάμπιες συμπεριλαμβανομένων και εκείνων με σκληρές, δηλητηριώδεις τρίχες ή με έντονα χρώματα δηλωτικά δηλητηριώδους υφής που, άλλα πτηνά τις αποφεύγουν. Επίσης, τρέφεται με  σκαθάρια, λιβελούλες, ακρίδες, κοριούς, μύγες και Υμενόπτερα.  Σπανιότερα, καταναλώνει αράχνες, σαρανταποδαρούσες, γαιοσκώληκες, σαλιγκάρια και τα μικρούς βατράχους και φρύνους. Τα θηλυκά καταναλώνουν, αρκετές φορές, τα αυγά των ξενιστών τους. Οι νεοσσοί τρέφονται από τους γονείς-ξενιστές με ένα ευρύ φάσμα θηραμάτων, ανάλογα με το είδος της λείας με την οποία τρέφουν τα δικά τους γνήσια «τέκνα», αλλά και πάλι η κύρια τροφή είναι τα έντομα.

Παρασιτισμός

Ο κούκος είναι ευρύτατα γνωστός για το φαινόμενο του παρασιτισμού που εμφανίζει, ο οποίος, στην περίπτωση αυτή, ονομάζεται αναπαραγωγικός παρασιτισμός (brood parasitism), διότι αναφέρεται αποκλειστικά στο φώλιασμα και την ωοτοκία του, σε σχέση με τα παρασιτούμενα πτηνά: σε γενικές γραμμές, ο θηλυκός κούκος γεννάει τα αυγά του στις φωλιές άλλων πουλιών, βρίσκοντας την κατάλληλη στιγμή και, απορρίπτοντας από την εκάστοτε φωλιά αντίστοιχο αριθμό αυγών του ιδιοκτήτη (συνήθως 1 αυγό ανά φωλιά, σπάνια 2). Κατόπιν απομακρύνεται γρήγορα, με την όλη διαδικασία να διαρκεί περίπου 10 δευτερόλεπτα. Ένα θηλυκό μπορεί να επισκεφθεί μέχρι και 25 φωλιές κατά τη διάρκεια της περιόδου αναπαραγωγής (βλ. Ωοτοκία).

Ξενιστές

Τα παρασιτούμενα πτηνά ονομάζονται ξενιστές και, πάνω από 100 είδη ξενιστών έχουν καταγραφεί, αλλά μόνον 40-45 είναι τα συνηθέστερα. Στη Β. Ευρώπη, κυρίως τα είδη Anthus pratensis, Prunella modularis και Acrocephalus scirpaceus. Στην Κ. [Ευρώπη]], κυρίως τα Anthus pratensis, Sylvia borin, Motacilla alba και Erithacus rubecula, ενώ στη Φινλανδία επίσης τα Fringilla montifringilla και Phoenicurus phoenicurus και στην Ουγγαρία το Acrocephalus arundinaceus. 
Ανάλογα με τον ξενιστή, οι θηλυκοί κούκοι χωρίζονται σε ομάδες που ονομάζονται κάστες (gentes). Κάθε κάστα παρασιτεί τη φωλιά ενός συγκεκριμένου πτηνού-ξενιστή και, συνήθως, τα αυγά κούκου-κάστας και ξενιστή μοιάζουν μεταξύ τους στο χρώμα και το σχέδιο, ούτως ώστε να ελαχιστοποιείται η πιθανότητα απόρριψης του «ξένου» αυγού. Στοιχεία από αναλύσεις μιτοχονδριακού DNA δείχνουν ότι ο συγκεκριμένος μιμητισμός (mimikry) κληρονομείται και, επειδή αυτό συμβαίνει μόνο στα θηλυκά, το γονίδιο που ελέγχει τη συγκεκριμένη ιδιότητα, πρέπει να μεταφέρεται μέσω του χρωμοσώματος W που προσδιορίζει το φύλο (τα θηλυκά είναι WZ, τα αρσενικά ZZ).
Γενετική ανάλυση στις κάστες υποστηρίζει αυτή την πρόταση, μέσω της εύρεσης σημαντικής διαφοροποίησης στο μιτοχονδριακό DNA, αλλά όχι στο DNA μικρών επαναλαμβανομένων συστοιχιών (Microsatellites). Μια δεύτερη υπόθεση για την κληρονόμηση αυτής της συμπεριφοράς είναι ότι, τα γονίδια που ελέγχουν τα χαρακτηριστικά των αυγών βρίσκονται μάλλον σε μη φυλετικά χρωμοσώματα (αυτοσωμικά χρωμοσόματα) και όχι σε φυλετικά. Μάλιστα, κάποια άλλη γενετική ανάλυση των συμπατρικών καστών, συνηγορεί υπέρ της δεύτερης υπόθεσης μέσω της εύρεσης σημαντική γενετικής διαφοροποίησης, τόσο στο μιτοχονδριακό DNA, όσο  και στο DNA μικρών επαναλαμβανομένων συστοιχιών. 
Λαμβάνοντας υπόψη την τάση των αρσενικών κούκων να ζευγαρώνουν με πολλά θηλυκά και να παράγουν απογόνους που ανατρέφονται από περισσότερους από έναν (1) ξενιστή, φαίνεται ότι τα αρσενικά δεν συμβάλλουν στη διατήρηση των καστών. Ωστόσο, διαπιστώθηκε ότι μόνο το 9% των απογόνων ανατράφηκαν από μη αναμενόμενο ξενιστή (σύμφωνα με τις επιλογές του αρσενικού).   Ως εκ τούτου, τόσο τα αρσενικά όσο και τα θηλυκά μπορούν να συμβάλλουν στη διατήρηση της ιδιότητας του μιμητισμού των αυγών.
Βέβαια, όσο ο κούκος εξελίσσεται προσαρμοστικά για να εναποθέτει αυγά που μιμούνται όλο και καλύτερα τα αυγά του ξενιστή, τόσο και ο ξενιστής προσαρμόζεται στο να ξεχωρίζει όλο και περισσότερο τα αυγά του κούκου. Μια μελέτη σε, συνολικά, 248 αυγά (κούκου και δύο ξενιστών), έδειξε ότι οι θηλυκοί κούκοι που παρασιτούν τις φωλιές του κοκκινούρη (Phoenicurus phoenicurus), εναποθέτουν αυγά που ταιριάζουν καλύτερα από εκείνα που εναποτίθενται στις φωλιές του θαμνοψάλτη (Prunella modularis). Η τεχνική της φασματοσκοπίας χρησιμοποιήθηκε για να εξηγήσει το πώς το είδος του ξενιστή ξεχώριζε τα αυγά των κούκων. Οι κούκοι που παρασιτούσαν τις φωλιές του Prunella modularis εναπόθεταν λευκά, με καφέ κηλίδες αυγά, σε αντίθεση με τα μπλε αυγά του «ιδιοκτήτη», δηλαδή αρκετά διαφορετικά. Αυτό σημαίνει ότι το είδος Phoenicurus phoenicurus, παρασιτείται από πολύ παλαιότερα, και έτσι τα αυγά που εναποτίθενται εκεί, έχουν εξελιχθεί να είναι περισσότερο όμοια από εκείνα στις φωλιές του Prunella modularis.

Επιλογή φωλιάς

Η αναπαραγωγική ικανότητα για τους κούκους της Ευρώπης, ξεκινά από το 2ο έτος της ηλικίας τους και η περίοδος αναπαραγωγής είναι συνήθως στις πρώτες ημέρες του Μαΐου, σπανιότερα στα τέλη του μήνα. Δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις περί μονογαμικότητας των αρσενικών και, πιθανόν, να συμβαίνει το αντίθετο.  Τα αρσενικά καταφθάνουν στις επικράτειες αναπαραγωγής μία εβδομάδα, περίπου, πριν από τα θηλυκά.
Η επιλογή των φωλιών γίνεται από το θηλυκό, σε περιοχή που την υπερασπίζεται σθεναρά από άλλα θηλυκά.  Η διαδικασία επιλογής είναι διεξοδική και επίπονη, ενώ πριν την εναπόθεση των αυγών, υπάρχει ήδη στο «μυαλό» του θηλυκού το πλάνο επίσκεψης των διαφορετικών φωλιών, ώστε να μη χάνεται χρόνος. Επίσης, γνωρίζει επακριβώς, το πότε έχει αρχίσει η ωοτοκία των ξενιστών, ώστε να ξεκινήσει άμεσα ο παρασιτισμός.  
Το κάθε αυγό εναποτίθεται απ’ευθείας μέσα στη φωλιά του ξενιστή, ακόμη και όταν η φωλιά είναι θολωτή (domed), οπότε το θηλυκό κρεμιέται από την κορυφή για να εναποθέσει το αυγό, εάν δεν χωράει να μπει μέσα. Κάποιες «ανεπιτυχείς» επισκέψεις, έχουν ως αποτέλεσμα τα αυγά του κούκου να βρίσκονται μπροστά στην είσοδο της φωλιάς ή και κάτω απ’αυτήν. Κάθε αυγό που εναποτίθεται, συνοδεύεται από την απόρριψη αντίστοιχου αυγού του ξενιστή, ενώ περισσότερα από ένα (1) αυγά ανά φωλιά, δηλώνει την ύπαρξη και άλλου/άλλων θηλυκών στην περιοχή.  Η εναπόθεση των αυγών πραγματοποιείται, στις περισσότερες των περιπτώσεων, αργά το απόγευμα μέχρι να πέσει η νύχτα.
Μελέτες που έγιναν στην κεντρική Ουγγαρία, σε 90 φωλιές του ξενιστή Acrocephalus arundinaceus έδειξαν ότι, υπήρχε μια «ασυνήθιστα υψηλή» συχνότητα  παρασιτισμού στο συγκεκριμένο είδος, με το 64% των φωλιών να παρασιτείται. Το 64% του συνόλου των φωλιών περιείχαν ένα (1) αυγό κούκου, το 23% είχαν 2, το 10% είχαν 3, και μόλις το 3% είχαν 4 αυγά. Μάλιστα, ένα 58% των φωλιών περιείχαν ήδη αυγά από άλλους κούκους και, τα εκάστοτε «νεοφερμένα» θηλυκά, αφαιρούσαν ένα (1) τυχαίο αυγό, αδιαφορώντας αν ήταν του ξενιστή, ή ενός «παλαιότερου» κούκου. 
Διαπιστώθηκε ότι, οι φωλιές που βρίσκονται κοντά στην περιοχή κουρνιάσματος των κούκων, ήσαν οι πιο ευάλωτες: οι πολλαπλά παρασιτούμενες φωλιές ήσαν εγγύτατα, εκείνες που βρίσκονταν κοντά ήσαν όλες άπαξ παρασιτούμενες, ενώ όσο αυξανόταν η ακτίνα αυξάνονταν και οι μη παρασιτούμενες φωλιές. Επίσης, οι περισσότερο ορατές φωλιές είχαν περισσότερες πιθανότητες να επιλεγούν από τους κούκους, διότι τα θηλυκά χρησιμοποιούν συγκεκριμένες οπτικές γωνίες για να παρακολουθούν τους πιθανούς στόχους. 
Μελέτη σε φωλιές του ξενιστή Acrocephalus arundinaceus είχε, στατιστικά, την εξής ανταπόκριση: το 66%  των πουλιών αποδέχθηκαν το αυγό/ά, το 12% το απέρριψαν, το 20% το εγκατέλειψαν στις φωλιές εντελώς, ενώ το 2% των ξενιστών έθαψαν (sic) τα αυγά. To 28% των αυγών του κούκου περιγράφηκαν ως «σχεδόν τέλεια» στη μίμηση τους, καθώς και τα απορριφθέντα αυγά ήσαν «ανεπαρκώς μιμητικά». Μάλιστα, ο βαθμός  μιμητισμού σε κάποιες περιπτώσεις, δυσκόλεψε τόσο τον ξενιστή όσο και τους ερευνητές για να ξεχωρίσουν τα αυγά (!).

Ωοτοκία

Τα θηλυκά των κούκων, λόγω του φαινομένου του παρασιτισμού, εμφανίζουν και υψηλή ωοτοκία. Ο συνηθισμένος αριθμός αυγών που εναποτίθενται σε κάθε αναπαραγωγική περίοδο είναι 8-12 (μέσος όρος 9 αυγά) και μπορεί να φθάσει μέχρι και τα 25 αυγά, σε πειραματικές συνθήκες.  Οι περισσότεροι ξενιστές είναι πτηνά μικροτέρου μεγέθους από τον κούκο και, η εναπόθεση γίνεται μέρα παρά μέρα, ένα (1) αυγό κάθε φορά, σε διαφορετικές φωλιές, έτσι ώστε να συμπληρωθεί σταδιακά η όλη γέννα.
Το κάθε αυγό έχει μέγεθος 22,7-16,9 χιλιοστά  και ζυγίζει μόλις 3,2 γραμμάρια , εκ των οποίων το 7% είναι το κέλυφος.   Έρευνα έχει δείξει ότι ο θηλυκός κούκος είναι σε θέση να κρατήσει το αυγό μέσα στο σώμα της για, επιπλέον 24 ώρες πριν από την εναπόθεση στη φωλιά του ξενιστή. Αυτό σημαίνει ότι ο νεοσσός κούκος μπορεί να εκκολαφθεί πριν τους νεοσσούς του ξενιστή, και να απορρίπτει τα μη εκκολαφθέντα αυγά του ξενιστή από τη φωλιά. Οι επιστήμονες επώασαν τεχνητά, αυγά κούκων για 24 ώρες στη θερμοκρασία του σώματος του πουλιού (40°C), και εξέτασαν τα έμβρυα, τα οποία βρέθηκαν «πολύ πιο ανεπτυγμένα» από ό,τι εκείνα άλλων πτηνών. Η ιδέα της «εσωτερικής επώασης» ετέθη για πρώτη φορά το 1802 και ήδη, από τους 18ο και 19ο αιώνες, συλλέκτες αυγών είχαν διαπιστώσει ότι τα έμβρυα των κούκων ήσαν πιο ανεπτυγμένα από εκείνα των ξενιστών. 
Αξιοσημείωτο είναι το μικρό βάρος των αυγών του κούκου, σε σχέση με το βάρος του ενηλίκου, που φθάνει μόνο το 2,5%, ενώ το βάρος των αυγών των ξενιστών φθάνει το 8-20% του βάρους του ενηλίκου πτηνού.

Εκκόλαψη

Ο γυμνός, φωλεόφιλος (altricial) νεοσσός εκκολάπτεται μετά από 11-13 ημέρες,  με μέσο όρο εκκόλαψης τις 12½ ημέρες.  Ενστικτωδώς, αναπτύσσει επιθετική συμπεριφορά σε ό,τι βρίσκεται κοντά του (αυγό ή νεοσσός), με αποτέλεσμα να το απωθεί σταδιακά με σταθερές κινήσεις του σώματός του, συνήθως με την πλάτη, σε ένα σημείο όπου οι ώμοι σχηματίζουν ένα χαρακτηριστικό υποβοηθητικό κοίλωμα. Εάν στη φωλιά έχουν ήδη εκκολαφθεί κάποιοι από τους νεοσσούς του ξενιστή, ο κούκος παίρνει θέση ανάμεσά τους και, σταδιακά, τους ωθεί στο χείλος της φωλιάς και, τελικά, έξω από αυτήν. Η όλη διαδικασία διαρκεί 3-4 λεπτά της ώρας και επαναλαμβάνεται με το επόμενο «θύμα», μέχρι ο κούκος να μείνει ολομόναχος στη φωλιά. Η προσπάθεια αυτή είναι τόσο έντονα ανεπτυγμένη στο νεοσσό που, μετά την απόρριψη των «συνδαιτημόνων του», είναι ευδιάκριτες οι διογκωμένες φλέβες στην επιφάνειες του λαιμού και των πτερύγων του. Εάν τυχόν βρίσκονται δύο νεοσσοί κούκοι στην ίδια φωλιά, τότε ανταγωνίζονται μεταξύ τους στο ποιος θα πετάξει τον άλλον έξω απ’αυτήν. Πάντως η συγκεκριμένη «εκδιωκτική» συμπεριφορά εξασθενεί και εξαφανίζεται μετά από 3-4 ημέρες.
Η αναγκαιότητα της συγκεκριμένης συμπεριφοράς παραμένει ακόμη ασαφής, αλλά, ανάλυση της ποσότητας τροφής που παρέχεται στους κούκους από τούς γονείς-ξενιστές, με την παρουσία και την απουσία αντίστοιχα των δικών τους νεοσσών έδειξε ότι, όταν ανταγωνίζονται με τους γνήσιους νεοσσούς, οι νεοσσοί του κούκου δεν λαμβάνουν αρκετή τροφή, που δείχνει μια ανικανότητα να ανταγωνίζονται.  Πάντως, η μεγάλη πορτοκαλοκόκκινη χάσμη (gapes) του νεοσσού-κούκου, ασκεί ιδιαίτερη οπτική «πίεση» στον ξενιστή-γονέα, να αυξήσει την παροχή τροφής. Μία ανάλυση δεδομένων σχετικών με τη διάθεση τροφής σε φωλιές ξενιστών, παρουσία ή απουσία των γνήσιων νεοσσών, έδειξε ότι το βάρος των νεοσσών του κούκου μέχρι το πρώτο πέταγμα, ήταν πολύ μικρότερο στην πρώτη περίπτωση απ’ό,τι στη δεύτερη, αλλά εντός 12 ημερών οι κούκοι που μεγάλωναν μαζί με τους γνήσιους νεοσσούς, αύξησαν το βάρος τους ταχύτερα από τους κούκους που ήσαν μόνοι στη φωλιά, πράγμα που δεν συνηγορεί υπέρ της άποψης για την αναγκαιότητα ύπαρξης της «εκδιωκτικής συμπεριφοράς.
Οι ξενιστές σιτίζουν τους νεοσσούς του κούκου με τροφή που θα έδιναν και στα δικά τους μικρά, κυρίως έντομα και, σε 14 ημέρες, ο νεοσσός έχει περίπου το τριπλάσιο μέγεθος ενός ενήλικου ξενιστή Acrocephalus arundinaceus. Έρευνες που αφορούν στη συμπεριφορά των ξενιστών εις βάρος των αυγών του κούκου, δείχνουν διαφορετική συμπεριφορά έναντι των ίδιων των νεοσσών. Πειράματα έχουν δείξει ότι οι νεοσσοί του κούκου «πείθουν» τους θετούς γονείς να τους σιτίζουν, μιμούμενοι μία ολόκληρη γκάμα φωνών «επαιτείας», που παραπέμπει εντυπωσιακά, στις φωνές των αυθεντικών νεοσσών του ξενιστή. Οι ερευνητές υπέθεσαν ότι ο κούκος χρειάζεται φωνητικά «κόλπα» για να αποσπάσει την προσοχή των θετών γονέων και να καταναλώσει την τροφή, αλλά το συγκεκριμένο τέχνασμα κρύβει μία παγίδα: ο νεοσσός-κούκος χρειάζεται ποσότητα τροφής ίση με το σύνολο της τροφής που θα έδιναν οι ξενιστές-γονείς  σε όλους τους δικούς τους νεοσσούς, ενώ η παρουσία ενός μόνο νεοσσού στη φωλιά, τείνει να αποτρέπει το γονέα από συχνή σίτιση. Για το λόγο αυτό, οι νεοσσοί κούκοι εκμεταλλεύονται στο έπακρο την παραμονή τους στη φωλιά, μένοντας περισσότερο από ό,τι οι γνήσιοι νεοσσοί, τόσο πριν όσο και μετά την ανάπτυξη του πρώτου πτερώματος (fledging). 
Οι νεοσσοί είναι ικανοί να πετάξουν περίπου στις 17-21 ημέρες μετά την εκκόλαψη, σε σύγκριση με τις 12-13 ημέρες που χρειάζονται οι νεοσσοί του ξενιστή Acrocephalus arundinaceus. Εάν ο θηλυκός ενήλικας δεν προλάβει να γεννήσει, ενώ ο ξενιστής έχει ήδη εναποθέσει τα δικά του αυγά, δεν θα διστάσει να τα φάει όλα, εξαναγκάζοντας με αυτό τον τρόπο τον ξενιστή σε δεύτερη γέννα.
Η παρασιτική συμπεριφορά του κούκου παρατηρήθηκε και περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Αριστοτέλη, ενώ η συσχέτιση της παρασιτικής συμπεριφοράς με την ανατομική προσαρμογή από τον Edward Jenner, ο οποίος εξελέγη Μέλος της Βασιλικής Εταιρείας το 1788 για το έργο αυτό. Η πρώτη τεκμηριωμένη συμπεριφορά καταγράφηκε σε ταινία το 1922 από τους Chance Edgar και Oliver G Pike, στο έργο «Το μυστικό του Κούκου».

Κατάσταση πληθυσμού

Γενικά, οι αναπαραγωγικοί πληθυσμοί του κούκου, βρίσκονται σε καλή κατάσταση, γι αυτό, η IUCN, έχει χαρακτηρίσει το είδος ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC), παγκοσμίως, αλλά με καθοδικές τάσεις,  ιδιαίτερα στις χώρες της δυτικής Ευρώπης, ενώ στην ανατολική Ευρώπη τα πράγματα είναι καλύτερα.
Στην Ελλάδα, ο κούκος έρχεται το καλοκαίρι και αναπαράγεται από τον Απρίλιο έως το Σεπτέμβριο,  ιδιαίτερα στην κεντρική και νότια Ελλάδα, και σε πεδινές περιοχές της βόρειας χώρας.

Απειλές

Η κύρια αιτία για τη μείωση των πληθυσμών του κούκου είναι η μείωση των πτηνών-ξενιστών. Αυτό είναι συνέπεια της καταστροφής και της απώλειας ενδιαιτημάτων λόγω της μεταβολής του γεωργικού τοπίου. Επιπλέον, η απότομη μείωση των εντόμων -με την αυξανόμενη χρήση φυτοφαρμάκων-, με τα οποία τρέφονται οι κούκοι και, η απώλεια των ενδιαιτημάτων τους, έχουν αρνητικές επιπτώσεις στον αριθμό τους.
Πιθανά μέτρα προστασίας είναι η εκτατικοποίηση της γεωργίας, μέτρα αντιστάθμισης της υποβάθμισης των οικοτόπων, η προστασία ή αποκατάσταση των διαφόρων οικοτόπων-δομών στις παρυφές των αγρών και ο περιορισμός της χρήσης των βιοκτόνων για να διασφαλιστεί ότι τα αποθέματα των πτηνών-ξενιστών μπορούν να ανακάμψουν.
Η αλλαγή του κλίματος θα μπορούσε να έχει αρνητικό αντίκτυπο στους πληθυσμούς του κούκου. Μερικά από τα πουλιά-ξενιστές, επηρεάζονται από τις κλιματικές αλλαγές, αρχίζοντας νωρίτερα την ωοτοκία τους, διότι αυτή εξαρτάται από τη θερμοκρασία. Αλλά ο κούκος τείνει να διατηρεί το χρονοδιάγραμμα των μεταναστευτικών περιόδων του, όντας ο ίδιος μεγάλης απόστασης μετανάστης. Έτσι, είναι δύσκολο να εγκατασταθεί σε φωλιές που ήδη βρίσκονται στην αρχή της αναπαραγωγής, πράγμα απαραίτητο για τους νεοσσούς του, οι οποίοι πρέπει να «προλάβουν» την ανατροφή των γνήσιων νεοσσών του ξενιστή.

Λαογραφία

Στην Ευρώπη, αλλά και στην Ελλάδα, ο ερχομός του κούκου έχει συσχετιστεί με τον ερχομό της άνοιξης, όπως γίνεται και με τα χελιδόνια. Μάλιστα, είναι το πρώτο πουλί που προαναγγέλλει την άνοιξη, «ο πρώτος των λοιπών πτηνών ημίν το έαρ αγγέλλων» (Διονυσίου, Ορνιθιακά, 1, 13) και σταματάει να λαλεί του Αγ. Ιωάννη, στις 24 Ιουνίου (βλ. και Παροιμίες) (Αικατερινίδης).  Εκείνος που την άνοιξη (ή το Μάιο) θα πρωτακούσει νηστικός τη φωνή του κούκου, κινδυνεύει να πάθει κακό η υγεία του, ή να χάσει τη φωνή του (Αικατερινίδης). Η πρόληψη αυτή δηλώνεται με τα ρήματα κο(υ)μπώνω-κο(υ)μπώνομαι (« Σε κομπώνει ο κούκος») και ρο(υ)μπώνω-ρο(υ)μπώνομαι, τσακίζω, πλανώ κλπ («Με τσάκισε ο κούκος», «Με πλάνεψε ο κούκος»). Γι’ αυτό πολλοί το πρωί, μόλις σηκώνονταν, συνήθιζαν να τρώνε κάτι πριν ξεκινήσουν για τις εργασίες τους (Αικατερινίδης).
Το λάλημά του, ανάλογα αν ακουγόταν νωρίς στην εποχή ή αργά, χρησίμευε για καιρικές προγνώσεις: «Αν λάληγε πριν του Βαγγελισμού, θα έκανε καλή χρονιά και θα ζέσταινε ο καιρός. Άμα άργηγε νά’ρθει, δεν κινάγαν να φύγουν, να πάρουν τα βουνά οι τσοπάνηδες» (Πύλος Μεσσηνίας).
Ο κούκος και το χαρακτηριστικό κάλεσμά του, έχουν χρησιμοποιηθεί στα γνωστά μηχανικά ρολόγια, για να δηλώνουν την ώρα.

Γνωμικά

Πολλά είναι τα γνωμικά που περιλαμβάνουν τον κούκο στη θεματολογία τους. Η συνήθεια του πτηνού να κάθεται μόνο του, προτιμώντας ψηλά σημεία (δένδρα, κολώνες κλπ), καθώς και να μην έχει δική του φωλιά, αλλά και η συνήθειά του να «πετάει» έξω από τη φωλιά των θετών του γονέων τους «συνδαιτημόνες» του ώστε να μείνει ολομόναχος, συνετέλεσαν ώστε το όνομά του να συνδέεται με τη μοναξιά και την ερημιά: «Απόμεινε σαν κούκος», «Έμεινε στο σπίτι σαν τον κούκο» «Ένας κούκος μοναχός». Η ίδια έκφραση χρησιμοποιείται και για δύο μοναχικά πρόσωπα (συνήθως άτεκνα ζευγάρια), ή το πολύ για τρία άτομα για να τονιστεί η περιορισμένη ποσότητα: «Ήταν όλοι τρεις κούκοι». Αυτή η συγκεκριμένη φράση υπάρχει επακριβώς στον Αριστοφάνη: « Κόκκυγες τρεις», (Αχαρνής 598), αλλά και στον Ησύχιο: «Κόκκυγες επί υπονοηθέντων πλειόνων είναι, και ολίγων όντων». Από τη φράση αυτή προήλθε και η έκφραση «Τρεις κι ο κούκος», που επιτείνει τη διακωμώδηση.