Υφάντρα (πτηνό)

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους Remiz έχει άγνωστη ετυμολογία και περαιτέρω σημασία. 
Ο λατινικός όρος pendulinus στην επιστημονική ονομασία του είδους, προέρχεται από το pendulus και σημαίνει «αυτός που κρέμεται από κάτι/κάπου, ο κρεμάμενος, ο αιωρούμενος»  και, λιγότερο, ο «ταλαντευόμενος» (αγγλ. pendulum «εκκρεμές»). Η ονομασία παραπέμπει στην πολύ χαρακτηριστική φωλιά του πτηνού (βλ. Φωλιά), η οποία κατασκευάζεται να κρέμεται από το κλαδί ενός δένδρου.Την ίδια σημασία έχει και η αγγλική λαϊκή ονομασία του είδους, penduline tit.
Σχετική με την ικανότητα του πτηνού να «πλέκει» την συγκεκριμένη φωλιά είναι και η ελληνική ονομασία του πτηνού.

Συστηματική Ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε από τον Λινναίο, το 1758, ως Motacilla pendulinus από την Πολωνία, την Ιταλία, την Λιθουανία και την Ουγγαρία.
Η ταξινομική του γένους παραμένει αρκετά προβληματική, με τους ερευνητές να διαφωνούν ως προς τον αριθμό των ειδών. Η παλαιότερη μονοτυπικότητα του Remiz φαίνεται να μην υποστηρίζεται πλέον και επικρατεί η άποψη ότι πρέπει να διασπαστεί σε 4 επί μέρους είδη, οπότε τα 11 υποείδη που ανήκαν σε ένα (1) και μοναδικό είδος, ταξινομούνται πλέον σε 4 taxa, με το Remiz pendulinus να περιλαμβάνει 4 από αυτά. Στο συμπέρασμα αυτό κατέληξαν οι ερυνητές μετά από εξέταση πολλών δειγμάτων και λόγω των σταθερών μορφολογικών και οικολογικών διαφορών μεταξύ τους, με την διαδικασία κατάτμησης των οικοτόπων που υπάρχουν όταν απαντώνται δύο συμπατρικά taxa, και την διάταξη αυτή να ταιριάζει καλύτερα στη γεωγραφική κατανομή τους.
Έτσι, σχηματίζει πλέον υπερείδος (superspecies) με τα είδη R. macronyx, R. coronatus και R. consobrinus, τα οποία παλαιότερα ήσαν υποείδη του Remiz pendulinus.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Η υφάντρα θεωρείται μερικώς μεταναστευτικό είδος, απαντώμενο σε κάποιες περιοχές καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους ως επιδημητικό πτηνό, ενώ σε άλλες έρχεται μόνο το καλοκαίρι για να φωλιάσει. Τέτοιες, τυπικές αντιπροσωπευτικές περιοχές αποτελούν, η Μικρά Ασία για την πρώτη περίπτωση και η Ρωσία για την δεύτερη. Ωστόσο, υπάρχουν περιοχές αποκλειστικής διαχείμασης, όπως το Ιράν και «ενδιάμεσες» περιοχές, όπου το είδος απαντάται και στις τρεις καταστάσεις μετακίνησης (καθιστικό, διαχειμάζον, μεταναστευτικό). Τέτοια περίπτωση αποτελεί η ηπειρωτική Ελλάδα και η Κρήτη, όπου, σε κάποιες -λίγες- περιοχές της χώρας έρχεται το καλοκαίρι για να φωλιάσει, ενώ στις περισσότερες, είτε μένει όλο το έτος, είτε διαχειμάζει (βλ. Κατάσταση πληθυσμού).
Από την Κύπρο αναφέρεται ως σπάνιος χειμερινός επισκέπτης.
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί από το Λίχτενσταϊν, την Τυνησία και το Ομάν.

Βιότοπος

Απαραίτητη, για τα ενδιαιτήματα όπου απαντώνται οι υφάντρες, είναι η παρουσία του υδάτινου στοιχείου. Στα κύρια οικοσυστήματα συμπεριλαμβάνονται οι παραποτάμιοι θαμνώνες  και υγρά εδάφη με πεσμένα κλαδιά και κορμούς δένδρων, μικρές βαλτώδεις ή/και πλημμυρισμένες εκτάσεις ακόμη και ιχθυοκαλλιέργειες. Άλλο σημαντικό στοιχείο του οικοτόπου τους είναι οι καλαμιώνες, οι ιτιές και άλλοι παρυδάτιοι θάμνοι ή δένδρα, που συνήθως καλύπτονται από τις καλαμιές.
Στην Ελλάδα, απαντάται σε βάλτους με καλαμιές, όχθες ποταμών και παρυφές γλυκών νερών με θάμνους και δένδρα. Ανευρίσκονται από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 850 μ., περίπου (Μικρή Πρέσπα). Τα προτιμώμενα δένδρα είναι το αρμυρίκι, η φτελιά, η ιτιά, η λεύκα, ο φράξος και οι καλαμιές. Στο τέλος του χειμώνα και στις αρχές της άνοιξης, συνηθίζουν να επισκέπτονται περιβόλια με αμυγδαλιές, όπου αναζητούν νέκταρ ή έντομα.

Μορφολογία

Η υφάντρα είναι από τα χαρακτηριστικότερα πουλιά των παρυδάτιων οικοσυστημάτων που, παρά το μικρό της μέγεθος, ξεχωρίζει λόγω της ιδιαίτερης μελανής περιοχής στο πρόσωπο των ενηλίκων ατόμων, που θυμίζει «μάσκα». Μάλιστα, από κάποια απόσταση, το πτηνό θυμίζει έντονα τον αετομάχο. Η περιοχή αυτή του κεφαλιού καλύπτει τους οφθαλμούς, τις παρειές και το κάτω τμήμα του μετώπου, διαχωρίζεται δε από το στέμμα του κεφαλιού, μέσω μιάς λεπτής καφέ γραμμής. Το υπόλοιπο κεφάλι και ο τράχηλος είναι καφέ-γκρίζα, ενώ το σαγόνι και ο λαιμός είναι πιο ανοικτόχρωμα γκρίζα. Το άνω τμήμα της ράχης (mantle) είναι ερυθροκαστανό, ενώ τα στέγαστρα των πτερύγων είναι πολύ σκούρα καφέ.
Η άνω επιφάνεια των πρωτευόντων ερετικών φτερών είναι σκουρόγκριζη, με ανοικτότερες παρυφές, οι οποίες δημιουργούν έντονη ράβδωση όταν το πτηνό έχει τις πτέρυγες κλειστές. Τα ίδια χαρακτηριστικά παρατηρούνται στα πηδαλιώδη ερετικά. Η ουρά είναι μεγάλη σχετικά με το μέγεθος του πτηνού, όχι όμως όσο του αιγίθαλου. Το στήθος μπορεί να είναι από γκριζόλευκο έως ανοικτό καφέ, ενώ η κάτω επιφάνεια και οι πλευρές έχουν μπεζ-κανελλί χρώμα.
Το ράμφος είναι μικρό, ελαφρά κωνικό, πολύ οξύληκτο, με ευθεία μέση ραχιαία γραμμή (culmen). Το χρώμα του είναι γκρίζο με έντονη «μεταλλική» μολυβί χροιά, όπως οι ταρσοί και τα πόδια. Η περιοχή του μηρού καλύπτεται από λίγα καφέ-κανελλί πτίλα. Η ίριδα είναι μαύρη.
Τα φύλα μοιάζουν αρκετά μεταξύ τους, αλλά στα θηλυκά -και από κοντινή απόσταση- η μαύρη «μάσκα» έχει μικρότερο πάχος, ενώ το στήθος είναι πιο ανοικτόχρωμο. Το ίδιο ισχύει και για την άνω περιοχή της ράχης (πιο ανοικτόχρωμη στο θηλυκό, με ελαφρά ροζέ απόχρωση «του κρασιού») και την ουρά (πιο σκούρα στο αρσενικό). Οι διαφορές αυτές παρατηρούνται ακόμη και κατά το φθινόπωρο, που τα χρώματα των φύλων «ξεθωριάζουν» εν μέρει, αλλά είναι περισσότερο φανερές, όταν το αρσενικό και το θηλυκό παρατηρούνται μαζί.
Τα νεαρά άτομα ξεχωρίζουν από τους ενήλικες επειδή δεν διαθέτουν την «μάσκα» στο πρόσωπο, ενώ η βάση του ράμφους τους είναι κιτρινωπή.

Τροφή

Οι υφάντρες τρέφονται με μικρά ασπόνδυλα, κυρίως έντομα σε διάφορα στάδια της ανάπτυξής τους, αλλά και τα αυγά και τις κάμπιες τους. Σπανιότερα αναζητούν μικρά αραχνοειδή και σπέρματα φυτών. Η αναζήτηση της τροφής γίνεται στα εξωτερικά κλαδιά των δένδρων, αλλά μερικές φορές και σε ρωγμές του φλοιού του κορμού και στα μεγαλύτερα κλαδιά. Την άνοιξη, τα πουλιά επισκέπτονται τακτικά τα άνθη της ιτιάς (ίουλους) για έντομα.

Ηθολογία

Πρόκειται για πολύ δραστήριο πτηνό, που κινείται συνεχώς στα κλαδιά των δένδρων και τα καλάμια, αναζητώντας την τροφή του, πολλές φορές σε ανάποδη στάση, όπως κάνουν και άλλες παπαδίτσες. Η πτήση του χαρακτηρίζεται ως ελαφριά και κάπως «ελαστική» (springy).

Αναπαραγωγή

Στις περιοχές όπου αναπαράγονται (βλ. Βιότοπος), οι υφάντρες φωλιάζουν σε συστάδες δένδρων, κοντά ή πάνω στο νερό σε όχθες ποταμών ή βαλτότοπους, συνήθως σε ιτιές, λεύκες και καλαμιές  ή σε θάμνους μακριά από το νερό.
Στο είδος εμφανίζεται πολυγαμία, δηλαδή ένα (1) αρσενικό μπορεί να ζυγαρώνει με δύο ή περισσότερα θηλυκά (πολυγυνία) και αντιστρόφως (πολυανδρία). Μπορεί να αναπαράγεται κατά μικρά ζεύγη, το ένα κοντά στο άλλο, αλλά δεν χαρακτηρίζεται από αποικιακή αναπαραγωγή. Επίσης, το αρσενικό μπορεί να κατασκευάζει, ταυτόχρονα, περισσότερες από μία φωλιές.

Ωοτοκία

Η περίοδος φωλιάσματος είναι, συνήθως, από τα τέλη Απριλίου έως τις αρχές Μαΐου. Η ωοτοκία πραγματοποιείται άπαξ, αν και δεν αποκλείεται αναπληρωματική ωοτοκία, ιδιαίτερα εάν χαθεί η πρώτη. Η γέννα αποτελείται από (5-) 6-8 (-10) υποελλειπτικά αβγά, διαστάσεων 15,5 Χ 10,5 χιλιοστών.
Η επώαση πραγματοποιείται μόνον από το θηλυκό και διαρκεί 13-14 ημέρες. Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι και γυμνοί. Η σίτισή τους πραγματοποιείται και από τους δύο γονείς και η πτέρωση (fledging) έρχεται μετά από 16-18 ημέρες. Τα νεαρά πουλιά παραμένουν κοντά στους γονείς τους για μερικές εβδομάδες ακόμη.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος δεν υπόκειται σε σοβαρούς κινδύνους ή απειλές, όπως π.χ. το κυνήγι, γι’ αυτό η IUCN το κατατάσσει στα Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) . Είναι από τα λίγα πτηνά που έχουν επεκτείνει την γεωγραφική τους κατανομή στα δυτικά και βόρεια της Ευρώπης, κατά τα τελευταία χρόνια (λ.χ. στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου άρχισε να κάνει αισθητή την παρουσία του).
Οι υφάντρες έχουν αρκετά ευρεία εξάπλωση στον ελλαδικό χώρο, αλλά είναι κοινές μόνον τοπικά, εξ αιτίας των ιδιαίτερων οικοσυστημάτων όπου αναπαράγονται. Ωστόσο, τέτοια οικοσυστήματα υπάρχουν αρκετά, κυρίως στην βόρεια και κεντρική χώρα, μέχρι την δυτική Πελοπόννησο, ενώ από την δεκαετία του 1980 αναπαράγεται και στην Κρήτη. Από τα Ιόνια απουσιάζουν, εκτός από την Κέρκυρα, όπου πιθανώς απαντώνται ακόμη. Αντίθετα, από τα ενδιαιτήματα των περισσοτέρων χωρών της κατανομής τους, στην Ελλάδα δεν συνηθίζουν να κατασκευάζουν την φωλιά τους σε καλαμιές, ωστόσο εκεί είναι που απαντώνται περισσότερο κατά τη διάρκεια του χειμώνα.

Λόγιες

Ανθοσκόπος ο κρεμαστός/ο αιωρούμενος/ο κρεμάμενος, Αιγίθαλος ο κρεμαστός, Παπαδίτσα η καλαμόβιος.

Λαϊκές

Στον ελλαδικό χώρο η Υφάντρα απαντάται και με την ονομασία Σακουλοπαπαδίτσα, που ήταν για πολλά χρόνια η επίσημη ονομασία της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρίας (ΕΟΕ). Επίσης, είναι ευρέως γνωστή και με την ονομασία Μελλισουργάκι. Η λόγια ονομασία Ανθοσκόπος που έχει, επίσης, χρησιμοποιηθεί  δεν πρέπει να συγχέεται με την επιστημονική ονομασία του γένους Anthoscopus της ίδιας οικογενείας (Remizidae).