Δυναστεία των Κομνηνών

Η Δυναστεία των Κομνηνών ήταν μία ισχυρή οικογένεια ευγενών που κυβέρνησε την Βυζαντινή αυτοκρατορία (1081 - 1185), αργότερα δημιούργησαν και κυβέρνησαν την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας (1204 - 1261) και έμειναν γνωστοί σαν "Μεγαλοκομνηνοί". Με επιγαμίες συνδέθηκαν με τις ισχυρότερες οικογένειες που κυβέρνησαν τα τελευταία χρόνια το Βυζάντιο όπως η Δυναστεία των Δουκών, ο Οίκος των Αγγέλων και η Δυναστεία των Παλαιολόγων.

Καταγωγή

Ο Μιχαήλ Ψελλός αναφέρει ότι η οικογένεια καταγόταν από την πόλη Κόμνη στην Θράκη, ήταν γνωστή όπως αναφέρει ο Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός σαν "Κομνηνός λειμώνας", από την Κόμνη μετακινήθηκαν στην Παφλαγονία που απέκτησαν τα πατρικά τους κτήματα. Η πόλη αυτή έδωσε στην Οικογένεια των Κομνηνών το επώνυμο της. Η άποψη έγινε αποδεκτή και από άλλους σύγχρονους ιστορικούς όπως ο Αλεξάντρ Καζντάν, o Στήβεν Ράνσιμαν ο Κωνσταντίνος Άμαντος, και ο Κωνσταντίνος Βαρζός. Ο Αλεξάντρ Καζντάν γράφει ότι το πρώτο γνωστό μέλος της οικογένειας Μανουήλ Ερωτικός Κομνηνός απέκτησε τα πατρικά κτήματα στην Παφλαγονία. Ο Στήβεν Ράνσιμαν συμφωνεί με την άποψη του Καζντάν και προσθέτει ότι πήρε δώρο τα κτήματα σαν ανταμοιβή για τις υπηρεσίες που είχε προσφέρει ο Μανουήλ Ερωτικός Κομνηνός στον αυτοκράτορα Βασίλειο τον Βουλγαροκτόνο απέναντι στον επαναστάτη Βάρδα Σκληρό.
Υπάρχει και η αντίθετη άποψη που αναφέρει ότι η αρχική καταγωγή της οικογένειας ήταν η Παφλαγονία του Πόντου, από εκεί απέκτησαν τα πατρικά κτήματα στην Κόμνη της Θράκης, η άποψη αυτή είναι η επικρατέστερη. Ο διάσημος ιστορικός της εποχής Νικηφόρος Βρυέννιος ο Νεότερος δεν ονομάζει ποτέ τον Μανουήλ Ερωτικό "Κομνηνό" κάτι που δείχνει ότι δεν είχε καμία σχέση η οικογένεια στην εποχή του με την Κόμνη. Με την καταγωγή από την Παφλαγονία συμφωνούν καθαρά ο Ιωάννης Σκυλίτζης και η Άννα Κομνηνή στο έργο της Αλεξιάδα που γράφει ότι "ο παππούς μου καταγόταν από την Παφλαγονία του Πόντου". Με την άποψη συμφωνούν και οι μεγαλύτεροι σύγχρονοι ιστορικοί όπως ο Ιωάννης Καραγιαννόπουλος, ο Νικόλαος Λάσκαρης, ο Βασίλης Κατσαρός και ο εθνικός μας ιστορικός Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος χωρίς να αποκλείει κανείς την αντίθετη άποψη. Το βέβαιο είναι στην εποχή τους όλοι οι Κομνηνοί θεωρούσαν τους εαυτούς τους "Ανατολικούς", οι αριστοκράτες της Ανατολής είχαν πολύ μεγαλύτερη αξία τότε από τους αντίστοιχους της δύσης. Σε οποιαδήποτε περίπτωση η δυναστεία είναι αναμφισβήτητα Ελληνικής καταγωγής σε αυτό συνυπογράφουν όλοι οι ιστορικοί με πρώτο τον κορυφαίο Βυζαντινολόγο Αλεξάντερ Βασίλιεφ (1867 - 1953). Όλες οι θεωρίες ότι οι πρόγονοι τους ήταν Βλάχοι έχουν απορριφθεί σαν αναξιόπιστες.

Πρώτα μέλη

Το πρώτο γνωστό μέλος της οικογένειας ήταν ο Μανουήλ Ερωτικός Κομνηνός που κατείχε τεράστιες εκτάσεις στην Κασταμονή και στην Παφλαγονία που έγινε το οχυρό της οικογένειας τον 11ο αιώνα. Η οικογένεια σύντομα έγινε μία από τις ισχυρότερες στην Μικρά Ασία σε τέτοιο βαθμό που παρά την Θρακική καταγωγή όλοι τους θεωρούσαν "Ανατολικούς".
Ο ιστορικός Δουκάγγιος ισχυρίστηκε τον 17ο αιώνα ότι η οικογένεια καταγόταν από την Ρώμη και ακολούθησε τον Μέγα Κωνσταντίνο στην Κωνσταντινούπολη, η άποψη αυτή ήταν διαδεδομένη για όλες τις μεγάλες Βυζαντινές οικογένειες και δεν υποστηρίζεται από τις πηγές. Ο Ρουμάνος ιστορικός Γεώργιος Μουρνού ισχυρίστηκε ότι η οικογένεια των Κομνηνών ήταν Αρμάνοι αλλά και η άποψη αυτή έχει απορριφτεί. Οι σύγχρονοι ιστορικοί έχουν αποδεχτεί ομόφωνα ότι οι Κομνηνοί ήταν καθαροί Έλληνες.
Ο Μανουήλ Ερωτικός Κομνηνός είχε δύο γιους ο μεγαλύτερος ήταν ο αυτοκράτορας Ισαάκιος Α΄ Κομνηνός και ο μικρότερος ο Δομέστικος των σχολών Ιωάννης Κομνηνός, μικρότερος γιος του Δομέστικου Ιωάννη ήταν ο μετέπειτα αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός.
Ο Ισαάκιος Α΄ Κομνηνός ο ιδρυτής της δυναστείας των Κομνηνών ανέβηκε στον θρόνο ύστερα από πραξικόπημα απέναντι στον αυτοκράτορα Μιχαήλ ΣΤ΄ (1057), βασίλευσε μόνο δύο χρόνια στην συνέχεια παραιτήθηκε και έγινε μοναχός (1059) αλλά πρόλαβε να κάνει σημαντικές μεταρρυθμίσεις. Η δυναστεία συνεχίστηκε με τον ανεψιό του Ισαάκιου Α΄ Αλέξιο Α΄ που ανέβηκε στον θρόνο (1081), στο μεταξύ οι ισχυρότερες Βυζαντινές οικογένειες της εποχής όπως ο Οίκος των Αργυρών και η Οικογένεια Σκληρού είχαν εξαφανιστεί. Οι απόγονοι τους ζούσαν μέσω γάμων σε βασιλικές αυλές στην Γεωργία, την Γαλλία, την Περσία, την Πολωνία, την Βουλγαρία, την Ουγγαρία και την Περσία, αυτό διευκόλυνε την Οικογένεια των Κομνηνών να γίνει πρωταγωνίστρια.

Αυτοκράτορες

Με την άνοδο τους στον θρόνο οι Κομνηνοί συνδέθηκαν αμέσως με την δυναστεία των Δουκών, ο Αλέξιος Α΄ παντρεύτηκε την Ειρήνη Δούκαινα που ο αδελφός του παππού της Κωνσταντίνος Ι΄ Δούκας είχε διαδεχτεί στον θρόνο τον θείο του Ισαάκιο Α΄ (1059). Η οικογένεια έγινε στην συνέχεια γνωστή σαν "Κομνηνοδούκες", διατήρησε και τα δύο επώνυμα. Πολλές οικογένειες ισχυρίστηκαν την καταγωγή τους από τους Κομνηνοδούκες όπως η Δυναστεία των Παλαιολόγων, ο Οίκος των Αγγέλων και η Δυναστεία των Βατάτζηδων. Οι δύο πρώτοι αυτοκράτορες από την Οικογένεια των Δουκών Ισαάκιος Β΄ Άγγελος και Αλέξιος Γ΄ Άγγελος ήταν εγγονοί της Θεοδώρας Κομνηνής της κόρης του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού και της Ειρήνης Δούκαινας.
Με τον Αλέξιο Α΄ και τους διαδόχους του η αυτοκρατορία είχε μεγάλη ευημερία και σταθερότητα, ο Αλέξιος Α΄ μετακίνησε τα ανάκτορα στις Βλαχέρνες και ανέκτησε τα περισσότερα εδάφη της Ανατολής από τους Σελτζούκους. Την εποχή του Αλεξίου Α΄ πέρασε από την Κωνσταντινούπολη η Α΄ Σταυροφορία και δημιουργήθηκαν ισχυρές σχέσεις με τα Σταυροφορικά κράτη. Η οικογένεια των Κομνηνών συνδέθηκε στενά με επιγαμίες με το Πριγκιπάτο της Αντιόχειας και το Βασίλειο της Ιερουσαλήμ, ο Βαλδουίνος Γ΄ της Ιερουσαλήμ παντρεύτηκε την Θεοδώρα Κομνηνή της Ιερουσαλήμ ανεψιά του Μανουήλ Α΄ και ο μικρότερος αδελφός του Αμωρί Α΄ της Ιερουσαλήμ παντρεύτηκε την Μαρία Κομνηνή της Ιερουσαλήμ, μικρανεψιά του Μανουήλ Α΄.
Ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός βασίλευσε 37 χρόνια, ο γιος του Ιωάννης Β΄ Κομνηνός 25 αφού πρώτα κατέστειλε επιτυχώς μία συνομωσία εναντίον του από την μητέρα του και την αδελφή του Άννα Κομνηνή, ο γιος του Ιωάννη Β΄ Μανουήλ Α΄ Κομνηνός βασίλευσε 37 χρόνια. Η δυναστεία των Κομνηνών απέκτησε πολλά παρακλάδια με σημαντική δύναμη, το αποτέλεσμα ήταν να ανατραπεί ύστερα από τρεις γενεές ο κύριος κλάδος της δυναστείας. Ο Αλέξιος Β΄ Κομνηνός γιος του Μανουήλ Α΄ ήταν ο πρώτος αυτοκράτορας της δυναστείας που ανέβηκε στον θρόνο ανήλικος, τον ανέτρεψε ο πρώτος ξάδελφος του πατέρα του Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός (1183). Ο Ανδρόνικος Α΄ κυβέρνησε με βιαιότητα και ανατράπηκε σε δύο χρόνια (1185) από την Οικογένεια των Αγγέλων και τον ξάδελφο του Ισαάκιο Β΄ που και αυτός με την σειρά του ανατράπηκε και τυφλώθηκε από τον μικρότερο αδελφό του Αλέξιο Γ΄. Οι Άγγελοι ανατράπηκαν στην Δ΄ Σταυροφορία λίγο πριν πέσει η Κωνσταντινούπολη στα χέρια των Σταυροφόρων που δημιούργησαν την Λατινική αυτοκρατορία από τον Αλέξιο Μούρτζουφλο συγγενή της οικογένειας των Δουκών.

Μεγαλοκομνηνοί

Λίγους μήνες πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους ένας κλάδος των Κομνηνών δραπέτευσε στην ανατολική Μαύρη Θάλασσα και ίδρυσε την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας στις Ποντιακές Άλπεις. Ο γενάρχης της δυναστείας των "Μεγαλοκομνηνών" ήταν ο Αλέξιος Α΄ Μέγας Κομνηνός εγγονός του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Α΄. Οι Μεγαλοκομνηνοί κυβέρνησαν την Τραπεζούντα 250 χρόνια, τελευταίος αυτοκράτορας ήταν ο Δαυίδ Μέγας Κομνηνός, τον νίκησε και τον εκτέλεσε ο Οθωμανός Σουλτάνος Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής. Ο Μωάμεθ ο Πορθητής και η Οθωμανική δυναστεία διεκδικούσαν την καταγωγή της από τον Τζελέπη Κομνηνό μεγαλύτερο αδελφό του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Α΄ που αποστάτησε στους Σελτζούκους και έγινε πατέρας του Σουλεϊμάν Σαχ. Ο κλάδος της Τραπεζούντας διατήρησε το επώνυμο "Αξούχος" σαν απόγονοι του Ιωάννη Αξούχου, ενός Βυζαντινού ευγενούς που είχε διατελέσει υπουργός την εποχή των Κομνηνών. Μία πριγκίπισσα από τον κλάδο της Τραπεζούντας ήταν επίσης μητέρα του Οθωμανού πρίγκιπα Σουλτάν Γιαχιά (γεν. το 1585) που ασπάστηκε τον χριστιανισμό και επιχειρούσε συνεχώς να πάρει τον θρόνο στην Οθωμανική αυτοκρατορία.

Δεσποτάτο της Ηπείρου

Άλλος ένας κλάδος της οικογένειας ίδρυσε το Δεσποτάτο της Ηπείρου (1204), ιδρυτής και πρώτος δεσπότης ήταν ο Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός Δούκας δισέγγονος του Αλεξίου Α΄ μέσω της κόρης του. Η Έλενα Δούκαινα Κομνηνή που προερχόταν από τον κλάδο της Ηπείρου παντρεύτηκε τον Γκυ Α΄ ντε Λα Ρος, με τον γάμο ενώθηκαν η οικογένεια των Κομνηνών και ο Οίκος ντε Λα Ρος, οι Κομνηνοί κυβέρνησαν το Δουκάτο των Αθηνών. Ο Ισαάκιος Κομνηνός της Κύπρου ένα άλλο μέλος της οικογένειας ίδρυσε την περίοδο 1184 - 1191 αυτοκρατορία στην Κύπρο που διατηρήθηκε μέχρι την εποχή που κατέλαβε το νησί ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος στην Γ΄ Σταυροφορία. 
Όταν η Κωνσταντινούπολη επανήλθε στους Έλληνες κυβέρνησε η Δυναστεία των Παλαιολόγων που ήταν συγγενείς με τους Κομνηνούς, κυβέρνησε μέχρι την πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Οθωμανούς (1453).
Ο τελευταίος απόγονος της δυναστείας ήταν ο Ιωάννης Κομνηνός Μόλυβδος ένας διακεκριμένος Έλληνας ιερέας και επιστήμονας που έγινε Μητροπολίτης Σίδης και Δρύστρας, πέθανε το 1719. Τα δικαιώματα που διεκδικούσε στον αυτοκρατορικό θρόνο της Τραπεζούντας ήταν πιθανότατα δική του επινόηση.

Δυτική Ευρώπη

Ο επιφανής Έλληνας από την Κορσική Ντεμετριούς Στεφανοπολί ντε Κομνέν ισχυριζόταν ότι ήταν απόγονος 13ου βαθμού από τον τελευταίο Μεγαλοκομνηνό Δαυίδ της Τραπεζούντας, έστειλε γράμματα στον Λουδοβίκο ΙΣΤ΄ της Γαλλίας και του ζητούσε να τον αναγνωρίσει διάδοχο στην Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας.
Η Ειρήνη Αγγελίνα κόρη του Ισαάκιου Β΄ Άγγελου και συνεπώς απόγονος του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού παντρεύτηκε τον Φίλιππο της Σουηβίας τέταρτο γιο του Φρειδερίκου Α΄ Βαρβαρόσσα. Με τον γάμο αυτό το αίμα των Κομνηνών πέρασε σε όλες τις μεγάλες αυτοκρατορικές οικογένειες στην δυτική Ευρώπη.

Νεώτερα χρόνια

Σε έγγραφο του 14ου αιώνα, που διασώζεται σήμερα, αναφέρονται μέλη της οικογένειας στην Κωνσταντινούπολη κτήτορες της "μονής Θεοτόκου της Βεβαίας Ελπίδος", αυτοί είναι οι : Κωνσταντίνος Κομνηνός Παλαιολόγος, ο πανετυχέστατος σεβαστοκράτορ και
πατήρ της κτήτορ, Ειρήνη Κομνηνή Βράνινα Παλαιολογίνα η σεβαστοκρατόρισσα, πιθανός σύζυγος του προηγούμενου. Ο Ιωάννης Κομνηνός Δούκας Συναδηνός μέγας στρατοπεδάρχης, η Θεοδώρα, ο Ιωάννης Κομνηνός Δούκας Συναδηνός μέγας κονόσταυλος γιος της κτήτορ, η Ειρήνη Λάσκαρίνα Κομνηνή Δούκαινα Παλαιολογίνα μεγάλη κονοσταύλισα σύζυγος του προηγούμενου και νύφη της κτητορίσης. Ο Μιχαήλ Κομνηνός Λάσκαρις Βρυέννης ό Φιλανθρωπος γαμβρός της κτητόρισας, η Αννα Καντακουζινή Κομνηνή Παλαιολογίνα Βρυέννα ή Φιλανθρωπινή εγγονή της κτητορίσης. Ο Μανουήλ Κομνηνός Ραούλ Ασάνης μέγας πριμικήριος και γαμπρός της κτητορίσης, ο Θεόδωρος Κομνηνός Δούκας Συναδηνός πρωτοστράτωρ και γιος των κτητόρων, η σύζυγος του Ευδοκία Δούκαινα Κομνηνή Συναδηνή Παλαιολογίνα, ή πρωτοστρατόρισα. Ο 'Μιχαήλ Κομνηνός Λάσκαρης Βρυέννιος εγγονός της κτητορίσης, η Ειρήνη Κομνηνή Καντακουζινή Παλαιολογίνα εγγονή των κτητόρων, η Ευφροσύνη Κομνηνή Δούκαινα Παλαιολογίνα Ασάναινα μοναχή και κόρη των κτητόρων.
Μετά την πτώση της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας αναφέρονται κλάδος της οικογένειας, με την προσωνυμία Μόλυβδος, που δεν είναι αποδεδειγμένο ότι ανήκαν στους Κομνηνούς αφού ισχυρίζονται ότι κατάγονται από άγνωστο γιο του αυτοκράτορα Βασιλείου, τον Ισαάκιο. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή μετά την πτώση της Τραπεζούντας το 1461 οι Κομνηνοί διασκορπίστηκαν, η οικογένεια του Δαυίδ βρέθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, από εκεί ο Θεόδωρος Μόλυβδος Κομνηνός, γιος του Γεωργίου, μαζί με την σύζυγο του Μαρία Καζαβίτου πήγαν στην Ηράκλεια της Προποντίδας. το 1480, όπου εγκαταστάθηκαν μόνιμα. Γιος του Θεόδωρου ήταν ο Ισαάκιος και γιος του Ισαάκιου ο Μανουήλ, γιος του Μανουήλ ήταν ο Δαυίδ και γιος αυτού ο Ισαάκιος. Γιος του Ισαάκιου ήταν ο Θεόδωρος και γιος αυτού ο Αλέξιος ο οποίος έγινε ιερέας, ο Θεόδωρος γιος του Αλεξίου, το 1657 γεννήθηκε ο Ιωάννης γιος του Θεόδωρου  αυτός ήταν ο τελευταίος απόγονος της οικογένειας γνωστός σαν Ιερόθεος Μητροπολίτης Δύστρας τον 18ο αιώνα.