Γατόπαρδος

Άλλες ονομασίες

Η λόγια λέξη Γατόπαρδος με την οποία αποδίδεται ευρέως στα ελληνικά το θηλαστικό, προέρχεται από τα επί μέρους συνθετικά γάτα/-ος + πάρδος. Η λέξη πάρδος, με τη σειρά της, είναι το αρσενικό της λέξης πάρδαλις (βλ. παρακάτω) η οποία έχει πρωτογενή σημασία και σημαίνει «λεοπάρδαλη», ζώο που ήταν ευρύτατα διαδεδομένο και αγαπητό στην αρχαιότητα. Επομένως, οποιαδήποτε επιστημονική ονομασία περιλαμβάνει αυτούσια την λέξη ή κάποια επί μέρους συνθετικά της, έχει τη σημασία της λεοπάρδαλης. Ακόμη και η λέξη «παρδαλός» είναι μεταγενέστερη και σημαίνει «αυτός που έχει στίξεις ή κηλίδες σαν της λεοπάρδαλης». 
Η λέξη pardus «πάρδος» είναι το αρσενικό της λέξης «πάρδαλις», και είναι μεταγενέστερη. Ο όρος πάρδαλις είναι παλαιά λόγια ονομασία που χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει την λεοπάρδαλη και προέρχεται από την αρχαία λέξη πόρδαλις. Το Λεξικό Απολλωνίου του Σοφιστού, αναφέρεται με σαφήνεια: πόρδαλις: ο άρσην, η δε θήλεια πάρδαλις. Πρόκειται για δάνεια λέξη που, πιθανόν, έχει ανατολική προέλευση και συνδέεται με την ιρανική Pwrδηκ, την περσική palang και την αρχ. ινδική prdãku-. Ωστόσο το επίθημα -αλις δεν εξηγείται ετυμολογικά. 
Ο όρος γατόπαρδος «πέρασε» σε πολλές ινδοευρωπαϊκές γλώσσες και αποτελεί, όπως και στην ελληνική, την κύρια λαϊκή ονομασία του ζώου. Ενδεικτικά αναφέρονται: Gepard (γερμ.), ghepardo (ιταλ.), guepardo (ισπαν.), gepárd (ουγγρ.), guépard (γαλλ.), gepardi (φινλανδ.), κ.ο.κ. Στα ολλανδικά, το ζώο αποκαλείται jachtluipaard «κυνηγετική λεοπάρδαλη».
Τέλος, μεγάλη απήχηση στην ελληνική γλώσσα είχε η ονομασία κυναίλουρος, ιδιαίτερα στα παλαιότερα συγγράματα. Ο όρος προέρχεται από τα επί μέρους συνθετικά κύων + αίλουρος και ονομαζόταν έτσι, επειδή θεωρείτο ότι το θηλαστικό αποτελούσε μεταβατική μορφή «μεταξύ κυνός και γαλής». 
Η επίσημη λόγια αγγλική ονομασία του γατόπαρδου είναι cheetah «τσίτα»  και ο όρος φαίνεται να έχει ρίζα από την ινδική γλώσσα χίντι, όπου αναφέρεται ως cītā. Αυτή η λέξη, με τη σειρά της, προέρχεται από την σανσκριτική citrakāyah «ποικίλος, πολύμορφος, κηλιδωτός» και, μάλλον, πρωταρχικά αναφερόταν στην τίγρη.

Γεωγραφική εξάπλωση υποειδών

Ο γατόπαρδος απαντά αποκλειστικά στην αφρικανική ήπειρο, σε διάσπαρτους πληθυσμούς που, ανάλογα με το υποείδος κυμαίνονται από ικανοποιητικοί έως χαμηλοί. Επίσης, απαντά και σε κάποιες περιοχές του Β., ΒΚ. Ιράν, αλλά σε πολύ χαμηλούς αριθμούς.  
Oι εναπομείναντες πληθυσμοί της Β. Αφρικής επιβιώνουν κυρίως στη Ν. Αλγερία και στον Β. Νίγηρα, ενώ η υποσαχάρια κατανομή είναι πλέον σοβαρά κατακερματισμένη, ιδίως στη Δυτική Αφρική, όπου η συνολική πυκνότητα είναι πολύ χαμηλή. Τα δύο κύρια τμήματα του ολικού πληθυσμού βρίσκονται στην Α. και Ν. Αφρική. Ενδιαφέρον είναι ότι, οι μεγαλύτεροι πληθυσμοί βρίσκονται έξω από τις μεγάλες περιοχές διατήρησης (Εθνικά Πάρκα, Καταφύγια κ.λ.π.). Αυτό, πιθανώς οφείλεται στο γεγονός ότι επειδή άλλα μεγάλα αρπακτικά ζώα, ιδιαίτερα τα λιοντάρια, φθάνουν σε σχετικά υψηλές πυκνότητες μέσα σε πάρκα και καταφύγια, οι γατόπαρδοι δεν μπορούν να ανταγωνιστούν αυτά τα ισχυρά ζώα. Αν και σώζονται σε σχετικά μεγάλο μέρος της πρώην ζώνης εξάπλωσής τους, οι αριθμοί τους είναι πολύ μειωμένοι και συνεχίζουν να μειώνονται. Οι πιο σημαντικοί πληθυσμοί επιβιώνουν σήμερα στην Κένυα και την Τανζανία στην Α. Αφρική και, στη Ναμίμπια και την Μποτσουάνα στη Ν. Αφρική.

Βιότοπος

Οι γατόπαρδοι απαντούν κυρίως σε όλες τις ξηρές περιοχές της υποσαχάριας Αφρικής, με πολύ μεγάλα ανοικτά πλατώματα, όπου τα θηράματα είναι άφθονα. Κάθε μεγάλος πληθυσμός από μικρά ή μέσου μεγέθους οπληφόρα θηλαστικά μπορεί να υποστηρίξει τους γατόπαρδους, με την προϋπόθεση η βλάστηση να μην είναι πολύ πυκνή ή το έδαφος πολύ «σπασμένο» (πέτρες, ογκόλιθοι, κ.ο.κ). Τα οικοσυστήματα αυτά χαρακτηρίζονται ως ημι-ερημικά, με μικρό ύψος βροχής, και υπεροχή στην χαμηλή βλάστηση τύπου σαβάνας, πόες, θάμνους και όχι πολλά δένδρα. Ωστόσο, έχουν ευελιξία ενδιαιτημάτων όπως στη Ναμίμπια, όπου απαντούν σε λιβάδια, σαβάνες, πυκνότερη βλάστηση καθώς και σε ορεινό ανάγλυφο του εδάφους. Στα οροπέδια της Αιθιοπίας φθάνουν μέχρι τα 1500 μ.,  ενώ υπάρχουν αναφορές για περιοχές του όρους Κένυα, στα 4.000 μ.  
Ιδανικός βιότοπος είναι ένα μωσαϊκό αραιών δασικών εκτάσεων και βοσκοτόπων. Δεν συνδέονται, γενικά, με πυκνές δασικές περιοχές, γι’ αυτό απουσιάζουν από την ζώνη των πυκνών δασών της Δ. Αφρικής ( Sudano-Guinean Forest Zone). Ωστόσο, αν και παρατηρούνται συχνότερα στις ανοικτές πεδιάδες με γρασίδι, μπορούν επίσης να κάνουν εκτεταμένη χρήση θάμνων και αραιών δασών, όπου, μάλιστα οι παρατηρήσεις δείχνουν ότι δαπανούν λιγότερη ενέργεια στο κυνήγι. Τέτοιες περιοχές είναι τα οικοσυστήματα με την τοπική ονομασία miombo, στα οποία κυριαρχούν αραιές συστάδες δένδρων της οικογενείας (Fabaceae/Leguminosae), κυρίως των γενών Brachystegia, Julbernardia και Isoberlinia. Αυτές οι ημι-άνυδρες υποτροπικές περιοχές βρίσκονται από την Τανζανία και το Ζαΐρ στα βόρεια, μέχρι την Α. Ανγκόλα, την Ζιμπάμπουε και την Μοζαμβίκη στα νότια. 
Στο Ιράν, οι κύριοι οικότοποι είναι ερημικοί, με λιγότερα από 100 χιλιοστά κατακρημνισμάτων ετησίως. Η μορφολογία του εδάφους κυμαίνεται από πεδιάδες και αλυκές, σε διαβρωμένες πλαγιές και απόκρημνες περιοχές της ερήμου που φθάνουν τα 2.000-3.000μ. Η βλάστηση, εάν υπάρχει, αποτελείται από αραιή κάλυψη θάμνων, οι περισσότεροι λιγότερο από ένα (1) μέτρο ψηλοί, των γενών Salsola, Artemisia, Zygophyllum, Astragulus, Aphaxis, κ.α.

Κινησιολογία και εμβιομηχανική

Πρακτικά, κάθε τμήμα του σώματος του γατόπαρδου είναι κατασκευασμένο ώστε να συμμετέχει στις αθλητικές επιδόσεις του. Επί πλέον, η φυσιολογία του είναι προσαρμοσμένη στις υψηλές μεταβολικές απαιτήσεις των συγκεκριμένων δραστηριοτήτων.
i) Το κεφάλι του γατόπαρδου είναι μικρό, από τα μικρότερα που διαθέτει ένα αιλουροειδές σε σχέση με το ολικό μήκος σώματος, κάτι που εύκολα φαίνεται με απλή οπτική σύγκριση με τους υπόλοιπους πάνθηρες (λιοντάρι, τίγρη, λεοπάρδαλη, ιαγουάρο). Δεδομένου και του αεροδυναμικού του σχήματος -μυτερό και με χαμηλή τοποθέτηση των αυτιών- είναι η «αιχμή» για την επίτευξη υψηλής ταχύτητας, αφού παρουσιάζει εξαιρετικά μειωμένη αντίσταση στον αέρα. Κατά το ίδιο σημαντικό ποσοστό συμβάλλουν το πεπλατυσμένο μέτωπο και οι μικρές γνάθοι.
ii) Η σπονδυλική στήλη είναι έντονα κυρτωμένη και -σε εκπληκτικό βαθμό- εύκαμπτη. Ενώ, όταν το ζώο περπατάει, παρουσιάζει έντονη και ασυνήθιστη κύρτωση, όταν αναπτύσσει ταχύτητα και τα πόδια βρίσκονται αναδιπλωμένα, εμφανίζει εξαιρετική καμπύλωση (καμπούριασμα) που διευκολύνει τον καλπασμό. Η υψηλή της ελαστικότητα επιτρέπει στο ζώο να τρέχει με μεγάλο μήκος διασκελισμού (βλ. παρακάτω), δηλαδή να κινείται με διαδοχικά άλματα εις μήκος (sic).
iii) Τα πόδια είναι πολύ μακριά (ψηλά), από τα ψηλότερα σε αιλουροειδή και μπορούν όχι μόνον να εκτελούν εξαιρετικά μεγάλα, επιμήκη άλματα, αλλά και να επιδέχονται καταπόνηση από την βίαιη επαφή με το έδαφος. Ο τρόπος κατάφυσης των μυών επιτρέπει στο ζώο να «αλλάζει ταχύτητα» χωρίς κίνδυνο τραυματισμού. Τα μπροστινά πόδια, ειδικά, διαθέτουν μυς προσφυμένους στην ωμική ζώνη κατά τρόπον, ώστε να αυξάνουν το «μήκος διασκελισμού».
iv) Τα νύχια των ποδιών, ευρισκόμενα συνεχώς σε επαφή με το έδαφος, εξασφαλίζουν άμεση και διαρκή τριβή και το ζώο δεν «χάνει» σε ταχύτητα, λόγω ολίσθησης.
v) Η ουρά είναι πολύ μακριά και, αντίθετα με το κεφάλι, είναι ογκώδης και ισχυρή, ίσως το πλέον απαραίτητο μορφολογικό στοιχείο για την καταδίωξη του θηράματος. Όταν το θήραμα αλλάζει κατεύθυνση, ο γατόπαρδος ακολουθεί σαν «σκιά», χάρη στην ουρά που λειτουργεί ως πηδάλιο.
vi) Ολόκληρο το σώμα, σε διατομή, εμφανίζεται λεπτό και αεροδυναμικό (streamlined), με βαθύ και στενό στήθος.
vii) Μεγάλες ρινικές κοιλότητες καταλαμβάνουν σημαντικό τμήμα του κρανιακού θόλου και επιτρέπουν την μέγιστη πρόσληψη αέρα κατά την καταδίωξη.
viii) Οι υπερμεγέθεις πνεύμονες και ο μεγάλος καρδιακός μυς, δέχονται και κατανέμουν τις τεράστιες ποσότητες Ο₂ που απαιτούνται για να «τροφοδοτήσουν» τις υψηλές ταχύτητες.  Οι αρτηρίες είναι μεγάλες με ισχυρά τοιχώματα.

Ζώο-δρομέας

Ο γατόπαρδος ανήκει στα ζώα δρομείς (cursorial animals), τα οποία διανύουν μεγάλες αποστάσεις, ή τρέχουν γρήγορα στο έδαφος και, συνήθως, είναι και καλοί άλτες. Τα χαρακτηριστικά των δρομέων είναι η ταχύτητα, η αντοχή, η επιτάχυνση και η ικανότητα ελιγμών.  Απο αυτά, ο γατόπαρδος διαθέτει σε ύψιστο βαθμό όλα, εκτός από το δεύτερο που εμφανίζεται εξαιρετικά μειωμένο. Η ικανότητά του να διατηρεί υψηλές ταχύτητες εμφανίζεται μόνο για μικρές αποστάσεις, ενώ τα περισσότερα άλλα αρπακτικά τρέχουν πιο αργά αλλά για μεγαλύτερες αποστάσεις. 
Σημαντική συνιστώσα είναι το μήκος των κάτω άκρων: όσο μακρύτερα είναι τα κάτω άκρα, τόσο μεγαλύτερες ταχύτητες επιτυγχάνονται. Ωστόσο, αυτό ισχύει μέχρις ενός ορίου μεγέθους σώματος, διότι για παράδειγμα, η καμηλοπάρδαλη έχει πολύ μακρύτερα άκρα από τον γατόπαρδο αλλά δεν τρέχει με τέτοιες ταχύτητες (50-60 χλμ/ώρα). Οι γατόπαρδοι εμφανίζουν ικανοποιητικό λόγο/αναλογία ολικού μήκους σώματος και ύψους κάτω άκρων. Η σύγκριση αυτών των στοιχείων σε μια λέαινα λ.χ. δείχνει ότι ο γατόπαρδος έχει μικρότερο μέγεθος και ψηλότερα κάτω άκρα. 
Επίσης, η ταχύτητα εξαρτάται και από το «ενεργό» μήκος του κάτω άκρου, δηλαδή το κατά πόσο μπορεί να «αυξηθεί» το μήκος του κάτω άκρου, μέσω της δομής που εφάπτεται στο έδαφος. Εάν η δομή είναι το ίδιο το πόδι (πελματοβάμονα ζώα), η «ενεργός» αύξηση είναι μικρή, εάν η δομή είναι τα δάκτυλα (δακτυλοβάμονα) είναι μεγαλύτερη και όταν η δομή που εφάπτεται στο έδαφος είναι τα νύχια (ονυχοβάμονα), τότε η «ενεργός» αύξηση γίνεται μέγιστη. Έτσι εξηγείται, κατά μεγάλο ποσοστό, η μεγάλη ταχύτητα που μπορούν να αναπτύξουν τα οπληφόρα φυτοφάγα θηλαστικά (αντιλόπες, γαζέλες, ζέβρες, άλογα, κ.λ.π.). Οι γατόπαρδοι είναι μεν δακτυλοβάμονα ζώα, αλλά στην υψηλή τους ταχύτητα συμμετέχουν και άλλοι παράγοντες.
Ο πλήρης «κύκλος» της κίνησης ενός ζώου που περπατάει ή τρέχει περιλαμβάνει την φάση που ονομάζεται διασκελισμός ή βήμα (stride) και εξαρτάται από δύο παραμέτρους, το μήκος διασκελισμού και την συχνότητα ή ρυθμό (αριθμός διασκελισμών/μονάδα χρόνου). Όσο μεγαλύτερες είναι αυτές οι παράμετροι, τόσο ταχύτερο είναι το ζώο. Συνήθως, διατηρούνται σε ισορροπία, όπως για παράδειγμα σε ένα καγκουρό, το οποίο κινείται με μεγάλα άλματα (μεγάλο μήκος διασκελισμού) και ικανοποιητική συχνότητα. Οι ταχύτητες που επιτυγχάνουν αυτά τα μαρσιποφόρα φθάνουν τα 71 χλμ/ώρα, αν και για μικρές αποστάσεις.  Σε άλλους δρομείς είναι μικρός ο διασκελισμός αλλά εξαιρετικά αυξημένος ο ρυθμός, όπως για παράδειγμα στους λαγούς, μερικοί από τους οποίους μπορούν να τρέξουν μέχρι και 64 χλμ/ώρα.  Στον γατόπαρδο, ωστόσο, οι δύο αυτές παράμετροι έχουν πολύ μεγάλο μέγεθος, οπότε εξηγείται η υψηλή ταχύτητα που επιτυγχάνεται.
Τέλος, σημαντικές δομικές προσαρμογές αποτελούν η μορφή της κλείδας, η θέση της ωμοπλάτης σε σχέση με το στήθος και η κατάφυση των μυών που συμμετέχουν στην κίνηση σε σχέση με με την άρθρωση. Στους δρομείς υψηλών ταχυτήτων, επομένως και στον γατόπαρδο, η κλείδα είναι υπολειμματική, η ωμοπλάτη βρίσκεται στο πλαϊνό τμήμα ενός βαθέος και στενού θώρακα και οι μύες των κάτω άκρων καταφύονται σχετικά κοντά στην σύστοιχη άρθρωση, ώστε να μπορούν να την κινήσουν σε μεγαλύτερες γωνίες.  Σε αυτές τις προσαρμογές, εμπλέκονται πολύπλοκα συστήματα μοχλών και υπομοχλίων τα οποία λειτουργούν υπό αυστηρούς φυσικούς νόμους και καθορίζουν την δύναμη η οποία ασκείται κατά την κίνηση και, άρα, την επίτευξη υψηλών ταχυτήτων.

Τροφή

Οι αντιλόπες και, ειδικότερα, οι γαζέλες αποτελούν την πλειονότητα των θηραμάτων του γατόπαρδου. Στην Α. Αφρική, τα προτιμώμενα είδη είναι η γαζέλα του Τόμσον (Eudorcas thomsonii) στις πεδιάδες (π.χ. στο Σερενγκέτι) και το ιμπάλα(Aepyceros melampus) στις δασώδεις περιοχές. Στις άγονες εκτάσεις σαβάνας της Β. Κένυας, το μικρό κούντου (Tragelaphus imberbis), το γκέρενουκ (Litocranius walleri) και το ντικ-ντικ (Madoqua spp.) έχουν αναγνωριστεί ως τα σημαντικότερα θηράματα. Στη νότια Αφρική, σημαντικά θηράματα αποτελούν το σπρίνγκμποκ (Antidorcas marsupialis) (BA. Μποτσουάνα, Ναμίμπια, Νότια Αφρική), τα μικρά του μεγάλου κούντου (Tragelaphus strepsiceros), o αφρικανικός φακόχοιρος (Phacochoerus africanus) (Ναμίμπια), το ιμπάλα και το πούκου (Kobus vardonii). Οι γατόπαρδοι, είναι επίσης γνωστό ότι, συλλαμβάνουν και μικρότερα θηράματα, κυρίως λαγούς. Ωστόσο, εάν στο κυνήγι πάρουν μέρος πολλά αρσενικά, συχνά συλλαμβάνουν πολύ μεγαλύτερα θηράματα, όπως γκνου (Connochaetes spp.). Στο Νίγηρα, τα θηράματα περιλαμβάνουν γαζέλες του Άριελ (Gazella dorcas), τις πολύ σπάνιες νεαρές γαζέλες ντάμα (Nanger dama), βερβερικά πρόβατα (Ammotragus lervia) και λαγούς. 
Στην Ινδία, οι γατόπαρδοι κυνηγούσαν κυρίως αντιλόπες μπλάκμπακ (Antilope cervicapra) και γαζέλες τσινκάρα (Gazella bennettii) αλλά ήταν επίσης γνωστό ότι επιτίθεντο σε αντιλόπες νιλγκάι (Boselaphus tragocamelus) καθώς και σε οικόσιτα αιγοπρόβατα. Στο Τουρκμενιστάν κυνηγούσαν γαζέλες με μαύρη ουρά (Gazella subgutturosa) και η εξαφάνισή τους από την περιοχή αυτή συνδέεται στενά με τη μείωση των γαζελών, στα μέσα της δεκαετίας του 1990. 
Στο Ιράν, οι σημερινοί εναπομείναντες γατόπαρδοι -εκτός των προστατευομένων περιοχών με πληθυσμούς γαζέλας- λυμαίνονται κυρίως λαγούς, μια άφθονη πηγή τροφής, επειδή συνήθως δεν τρώγονται από τους ντόπιους μουσουλμάνους κυνηγούς.

Ηθολογία

Η κοινωνική ζωή των γατόπαρδων παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον, διότι είναι διαφορετική για τα αρσενικά και τα θηλυκά, με τα πρώτα να είναι πολύ δεμένα μεταξύ τους.

Αρσενικά

Οι αρσενικοί γατόπαρδοι είναι πολύ κοινωνικοί και σχηματίζουν στην πλειονότητα των περιπτώσεων, ομάδες, που οι ερευνητές αποκαλούν χαρακτηριστικά, συνασπισμούς (coalitions) και των οποίων τα μέλη είναι συνήθως αδέλφια που μένουν στενά συνδεδεμένα, πιθανότατα, για όλη τους τη ζωή. Οι αρσενικοί ενός συνασπισμού είναι τόσο κοινωνικοί που, δέχονται στην ομάδα τους ακόμη και κάποιο «ξένο» αρσενικό που ήταν το μοναδικό -αυτού του φύλου- σε μια γέννα. Εάν συναντηθούν πολλά μοναχικά αρσενικά, από διαφορετικές γέννες, τότε σχηματίζουν την δική τους ομάδα «εργένηδων». Ένας συνασπισμός έχει 6 φορές περισσότερες πιθανότητες να αποκτήσει τον δικό του ζωτικό χώρο από ό, τι ένα (1) μοναχικό αρσενικό.
Ωστόσο, από την στιγμή που θα συγκροτηθεί ο συνασπισμός, τα αρσενικά γίνονται έντονα εδαφικά. Καταλαμβάνουν μια περιοχή και την οριοθετούν ουρώντας πάνω σε αντικείμενα που ξεχωρίζουν, όπως δέντρα, κούτσουρα, ή αναχώματα τερμιτών. Όλα τα μέλη της ομάδας συμβάλλουν σε αυτή την οριοθέτηση και η προστασία αυτού του ζωτικού χώρου αποτελεί ύψιστο καθήκον γι’ αυτά. Τα αρσενικά θα προσπαθήσουν να αποτρέψουν, πάση θυσία, τυχόν εισβολείς, με μάχες που μπορούν να οδηγήσουν στον σοβαρό τραυματισμό ή και τον θάνατο κάποιου ζώου.  Tα αρσενικά επιλέγουν περιοχές οι οποίες επικαλύπτουν τις -σημαντικά μικρότερες- των θηλυκών, ώστε να μεγιστοποιηθεί η πιθανότητα αναπαραγωγής. Το μέγεθος του ζωτικού χώρου εξαρτάται επίσης από τους διαθέσιμους πόρους και, στην Αφρική, μπορεί να ποικίλλει από 37 έως 160 χμ².

Θηλυκά

Σε αντίθεση με τους αρσενικούς, οι θηλυκοί γατόπαρδοι είναι μοναχικά ζώα και τείνουν να αποφεύγουν η μία την άλλη, αν και ορισμένα «ζεύγη» μητέρας/κόρης είναι γνωστό ότι σχηματίζονται για μικρές χρονικές περιόδους. Στους γατόπαρδους υφίσταται μια μοναδική, καλά δομημένη κοινωνική τάξη, με τα θηλυκά να ζουν μόνα τους, εκτός αν πρόκειται να μεγαλώσουν τα μικρά τους. Γενικά, δεν οριοθετούν κάποιον ιδιαίτερο ζωτικό χώρο όπως κάνουν τα αρσενικά και, αντ 'αυτού, περιπλανώνται σε κάποια ευρεία περιοχή η οποία συνήθως αλληλοεπικαλύπτεται με εκείνη των άλλων θηλυκών, συχνά, τις κόρες, τις μητέρες τους, ή τις αδελφές τους. Τα θηλυκά κυνηγούν πάντοτε μοναχικά, αν και τα κουτάβια συνοδεύουν τις μητέρες τους για να μάθουν να κυνηγούν, όταν φθάσουν στην ηλικία των 5-6 εβδομάδων. 
Το μέγεθος της περιοχής των θηλυκών εξαρτάται εξ ολοκλήρου από τη διαθεσιμότητα τροφής. Στα δάση της νότιας Αφρικής έχουν μικρό εμβαδόν, περίπου 34 χμ², αλλά σε ορισμένες περιοχές της Ναμίμπια μπορούν να φτάσουν τα 1.500 χμ².

Διάρκεια ζωής

Η διάρκεια ζωής των γατόπαρδων είναι μέχρι 12 χρόνια στη φύση, αλλά μέχρι και 20 χρόνια σε αιχμαλωσία. Το ποσοστό θνησιμότητας των μικρών ποικίλλει από περιοχή σε περιοχή, από 50% έως 75%,  αλλά σε ακραίες περιπτώσεις, όπως στο Σερενγκέτι, φθάνει το 90%. Σε σύγκριση με το Σερενγκέτι, το ποσοστό επιβίωσης των κουταβιών στην περιοχή Γκαλαγκάντι (Kgalagadi) είναι 7 φορές υψηλότερο.

Βασιλικός γατόπαρδος

Ο βασιλικός γατόπαρδος (παλαιότερα Acinonyx rex) είναι μια σπάνια μετάλλαξη που χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερο μοτίβο του τριχώματος. Παρατηρήθηκε για πρώτη φορά στην -τότε- Ροδεσία (σημερινή Ζιμπάμπουε), το 1926. Το 1927, ο Βρετανός ζωολόγος Ρέτζιναλντ Πόκοκ (Reginald Innes Pocock, 1863-1947) τον κατέταξε ως ξεχωριστό είδος, αλλά ανακάλεσε το 1939 λόγω έλλειψης αποδεικτικών στοιχείων. Το 1928, ένα δέρμα που αγοράστηκε βρέθηκε να είναι ενδιάμεσο στο μοτίβο μεταξύ του βασιλικού και του κοινού γατόπαρδου, και ο Ά. Τσάπμαν (Abel Chapman) θεώρησε ότι είναι κάποια χρωματική μορφή (form) του κοινού γατόπαρδου. Είκοσι-δύο τέτοια δέρματα βρέθηκαν μεταξύ 1926 και 1974. Από το 1927, ο βασιλικός γατόπαρδος καταγράφηκε μόνον πέντε φορές στην άγρια φύση. Αν και, «παράξενα» κηλιδωτά δέρματα είχαν έλθει από την Αφρική, το ζώο δεν φωτογραφήθηκε, παρά μόνον το 1974, στο Εθνικό Πάρκο Κρούγκερ της Νότιας Αφρικής. Οι κρυπτοζωολόγοι Π. και Λ. Μπότριλ κατάφεραν να φωτογραφήσουν ένα (1) άτομο κατά τη διάρκεια μιας αποστολής το 1975, και να αποκτήσουν κάποια δείγματα. Ήταν μεγαλύτερο από τον κοινό γατόπαρδο και η γούνα του είχε διαφορετική υφή. Υπήρχε μία (1) ακόμη παρατήρηση το 1986, η πρώτη σε επτά χρόνια. Μέχρι το 1987, τριάντα οκτώ δείγματα είχαν καταγραφεί, πολλά από δέρματα.
Η κατάσταση διαλευκάνθηκε το 1981, όταν δύο βασιλικοί γατόπαρδοι γεννήθηκαν στο Κέντρο Γατόπαρδου και Άγριας Ζωής Ντε Βιλτ (De Wildt) στη Νότια Αφρική. Τον Μάιο του 1981, δύο θηλυκά που ήταν αδέλφια, γέννησαν εκεί και κάθε γέννα είχε και ένα βασιλικό γατόπαρδο. Τα δύο θηλυκά είχαν ζευγαρώσει με κάποιο άγριο αρσενικό από το Τράνσβααλ (όπου είχαν καταγραφεί βασιλικοί γατόπαρδοι). Αργότερα γεννήθηκαν και άλλοι βασιλικοί γατόπαρδοι στο Κέντρο. Σήμερα, είναι γνωστό ότι υπάρχουν κάποια άτομα στη Ζιμπάμπουε, την Μποτσουάνα και στο βόρειο τμήμα της επαρχίας Τράνσβααλ της Νότιας Αφρικής.
Το 2012, η αιτία αυτού του εναλλακτικού μοτίβου στο τρίχωμα, βρέθηκε να είναι μια μετάλλαξη στο γονίδιο της διαμεμβρανικής αμινοπεπτιδάσης Q (Taqpep), το ίδιο γονίδιο που ευθύνεται για τη ριγέ "σκουμπρί" εμφάνιση σε κάποιες ράτσες γάτας, σε σχέση με το "κλασικό" μοτίβο.  Το γονίδιο είναι υπολειπόμενο και πρέπει να κληρονομηθεί και από τους δύο γονείς για να εμφανιστεί αυτό το μοτίβο, γεγονός που εξηγεί σε μεγάλο βαθμό, για ποιον λόγο είναι τόσο σπάνιος ο βασιλικός γατόπαρδος.

Χρωματικές ποικιλίες

Εκτός από τον βασιλικό γατόπαρδο, εμφανίζονται και άλλες, σπάνιες χρωματικές ποικιλίες του είδους, που περιλαμβάνουν «φακιδωτά», μελανιστικά, γκρίζα και αλμπίνο άτομα. Τα περισσότερα είχαν αναφερθεί στην Ινδία, ιδιαίτερα από γατόπαρδους σε αιχμαλωσία που χρησιμοποιούνταν για κυνήγι. Διάσημος υπήρξε ο «λευκός» γατόπαρδος του Μογγόλου αυτοκράτορα της Ινδίας, Τζαχανγκίρ (17ος αιώνας), ο οποίος διέθετε μπλε αντί για μαύρες κηλίδες και πρέπει να ήταν εντυπωσιακός. Τέτοιες περιπτώσεις υπάρχουν και στην εποχή μας και περιλαμβάνουν όχι μόνον μελανιστικές μορφές, αλλά και διάφορες παραλλαγές της χρωματικής παλέτας. Μεταξύ άλλων, έχουν αναφερθεί από την Αφρική, «κόκκινοι» (erythristic) γατόπαρδοι με καστανόξανθες κηλίδες σε χρυσό φόντο και «κρέμ» (isabelline) με αχνές κόκκινες κηλίδες σε απαλό φόντο. Μερικοί γατόπαρδοι που ζουν κοντά σε περιοχές της ερήμου, έχουν ασυνήθιστα ανοικτόχρωμο τρίχωμα, πιθανόν για να είναι καλύτερα καμουφλαρισμένοι ως κυνηγοί. Οι «μπλε» γατόπαρδοι -όπως ο προαναφερθείς στην Ινδία- έχουν ποικιλοτρόπως περιγραφεί ως «λευκοί» με γκρι-μπλε κηλίδες (τσιντσιλά) ή ανοικτόγκριζοι με πιο σκούρες γκρι κηλίδες (μετάλλαξη της Μάλτας). Ένα (1) άτομο, σχεδόν χωρίς κηλίδες πυροβολήθηκε στην Τανζανία το 1921. Είχε μόνο λίγες κηλίδες στο λαιμό και την ράχη, και αυτές ήταν ασυνήθιστα μικρές. Πρόσφατα, ένας γατόπαρδος αυτής της χρωματικής ποικιλίας φωτογραφήθηκε στην Κένυα, το 2012.

Κατάσταση πληθυσμού

Η γενική κατάσταση του παγκόσμιου πληθυσμού δεν θεωρείται καλή, γι’ αυτό και η IUCN κατατάσσει τον γατόπαρδο στα Ευάλωτα Είδη (VU),  με δύο υποείδη να θεωρούνται Κρισίμως Κινδυνεύοντα (CR). 
Η νότια Αφρική αποτελεί το «προπύργιο» του γατόπαρδου, με εκτιμώμενο πληθυσμό τα 4.500 ενήλικα άτομα.  Αυτή η εκτίμηση αναλύεται ως εξής: Ανγκόλα – άγνωστος αριθμός, Μποτσουάνα - 1.800 ενήλικα άτομα, Μαλάουι - <25, πιθανώς εκριζωμένο,  Μοζαμβίκη: <50, Ναμίμπια - 2.000, Νότια Αφρική – 550, Ζάμπια – 100, Ζιμπάμπουε – 400. Mεγάλο ποσοστό του εκτιμώμενου πληθυσμού ζει εκτός των προστατευόμενων περιοχών, σε εδάφη προορισμένα για ζώα κτηνοτροφίας ή θηραμέτων, όπου τα λιοντάρια και οι ύαινες έχουν εκλείψει.
Ο αριθμός των γατόπαρδων στην ανατολική Αφρική (Αιθιοπία, Νότιο Σουδάν, Ουγκάντα, την Κένυα και την Τανζανία) υπολογίζεται σε 2.572 ενήλικες και ανεξάρτητα νεαρά άτομα (υπο-ενήλικες). Οι περισσότερες εκτιμήσεις του πληθυσμού προήλθαν από την εφαρμογή λογισμικού πυκνότητας ενός (1) ενήλικου ατόμου ανά 100 χλμ² σε χαρτογραφημένους τομείς κατά τη διάρκεια ενός εργαστηρίου στρατηγικής διατήρησης, αν και μερικά έχουν ερευνηθεί. Μόνο σε 4 από τους 15 γνωστούς πληθυσμούς εκτιμάται ότι ο αριθμός υπερβαίνει τα 200 ζώα. Ο μεγαλύτερος πληθυσμός στις περιοχές Σερενγκέτι, Μαρο και Τσάβο (Κένυα και Τανζανία), εκτιμάται σε 710 άτομα. Συνολικά, λιγότερο από το μισό του εκτιμώμενου πληθυσμού βρίσκεται σε προστατευόμενες περιοχές. Επιπλέον, περίπου το υπόλοιπο μισό ζει σε οικοτόπους κοντά στα σύνορα με αυτές, οπότε απαιτείται διεθνής συνεργασία για τη διατήρηση του πληθυσμού. Ενδεχομένως, οι γατόπαρδοι να υπάρχουν σε περιοχή η οποία είναι πολλαπλάσια σε έκταση από την γνωστή. 
Δεν είναι σαφές τί θα μπορούσε να προκαλέσει τέτοια ακραία μείωση των πληθυσμών του είδους σε ένα τόσο ευρύ φάσμα κατανομής και, διάφορες εναλλακτικές εξηγήσεις έχουν διερευνηθεί. Πιθανόν, τα χαμηλά επίπεδα γενετικής ποικιλότητας θα μπορούσε να είναι το αποτέλεσμα ενός πολύ χαμηλού «ενεργού» πληθυσμικού μεγέθους (εκείνου δηλαδή του ποσοστού που «περνάει» στα γονίδια των ζώων).  Για παράδειγμα, υπολογισμοί αυτού του «ενεργού» ποσοστού στους πληθυσμούς του Σερενγκέτι, έδωσαν το -αρκετά χαμηλό- ποσοστό 44% ή λιγότερο του ολικού πληθυσμού.  Παρόλο που τα αίτια για τα χαμηλά επίπεδα του γατόπαρδου από γενετική παραλλαγή είναι ασαφή, αυτό που είναι σαφές είναι ότι οι μεγάλοι πληθυσμοί είναι αναγκαίοι για τη διατήρηση του είδους. Επειδή οι γατόπαρδοι είναι είδος χαμηλής πυκνότητας, οι προστατευόμενες περιοχές πρέπει να είναι αρκετά μεγάλες, μεγαλύτερες από ό, τι οι περισσότερες σημερινές προστατευόμενες περιοχές.

Γενικά

Παρά τον ευγενικό χαρακτήρα του, ο γατόπαρδος κυνηγήθηκε στο παρελθόν από τον άνθρωπο, κυρίως για την γούνα του, που θεωρείτο σύμβολο κοινωνικής θέσης. Σήμερα, οι γατόπαρδοι έχουν αυξανόμενη οικονομική σημασία για τον επεκτεινόμενο οικοτουρισμό, αν και βρίσκονται επίσης σε ζωολογικούς κήπους. Στο Γιούλι της Φλόριντα διατηρείται σημαντικός πληθυσμός σε ειδικό προστατευόμενο έδαφος (White Oak). 
Επειδή δεν είναι επιθετικά ζώα, τα μικρά του μερικές φορές πωλούνται παράνομα ως κατοικίδια ζώα. Πάντως, ακόμη και σήμερα, πολλοί αγρότες πιστεύουν ότι επιτίθενται στα κατοικίδια ζώα και τους κυνηγούν. Δυστυχώς αυτό συμβαίνει κυρίως με τον -απειλούμενο με εξαφάνιση- ασιατικό γατόπαρδο (Acinonyx jubatus venaticus). Μελέτη που εκπονήθηκε μεταξύ 2004-2009 στο ΒΑ. Ιράν, όπου τα θηράματα έχουν μειωθεί λόγω λαθροθηρίας και στηρίχθηκε στην ανάλυση περιττωμάτων έδειξε ότι, ότι τα ασιατικά αιλουροειδή βασίζονται κυρίως στα μεσαία οπληφόρα για την διατροφή τους. Ωστόσο, λόγω της χαμηλής πυκνότητας σε γαζέλες, μέρος των απαιτήσεων τους καλύπτεται από οικόσιτα, γεγονός που φέρνει τους γατόπαρδους σε άμεση σύγκρουση με τους ντόπιους.  Επειδή το υποείδος απειλείται άμεσα, πολλές εκστρατείες ξεκίνησαν για την ενημέρωση των αγροτών και να τους ενθαρρύνουν να διατηρούν τους γατόπαρδους.

Εξημέρωση

Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι συχνά διατηρούσαν γατόπαρδους ως κατοικίδια ζώα, καθώς επίσης, τους εκπαίδευαν για το κυνήγι. Συνήθως μεταφέρονταν μαζί με σκυλιά στις κυνηγετικές περιοχές, δεμένοι σε κάρα, με κουκούλα και δεμένα τα μάτια και παρέμεναν έτσι, μέχρις ότου τα σκυλιά ξετρύπωναν το θήραμα. Όταν πλησίαζε αρκετά κοντά, τους έλυναν και τους αφαιρούσαν την κουκούλα και οι γατόπαρδοι επιτίθενταν και συνελάμβαναν τη λεία. Η παράδοση αυτή πέρασε στους αρχαίους Πέρσες και στην Ινδία, και συνεχίστηκε από τους μαχαραγιάδες και τους πρίγκηπες, σχεδόν μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Οι γατόπαρδοι εξακολουθούσαν να «συνδέονται» με τη βασιλική καταγωγή και την κομψότητα. Διάσημοι που τους διατηρούσαν ως κατοικίδια ζώα, ήσαν ο Τζένγκις Χαν και ο Καρλομάγνος, ενώ ο Μογγόλος ηγεμόνας της Ινδίας Άκμπαρ (Akbar 1556-1605), περηφανευόταν ότι είχε 1.000 (!) γατόπαρδους στην κατοχή του.  Αλλά και ο αυτοκράτορας της Αιθιοπίας Σελασιέ είχε φωτογραφηθεί, συχνά, να κρατάει έναν γατόπαρδο με λουρί.