Ρομπέρτο Μπολάνιο

Τα πρώτα χρόνια

Ο Μπολάνιο γεννήθηκε στο Σαντιάγο. Ο πατέρας του ήταν οδηγός φορτηγού (και πυγμάχος), ενώ η μητέρα του δασκάλα. Ο Ρομπέρτο και η αδελφή του πέρασαν τα πρώτα χρόνια τους στα νότια παράλια της Χιλής. Ο ίδιος περιγράφει τον εαυτό του ως ένα λιγνό παιδί με μυωπία, που δεν υποσχόταν πολλά για το μέλλον: ήταν δυσλεκτικός και συχνά τον κοροΐδευαν τα άλλα παιδιά στο σχολείο. Παρότι η μητέρα του ήταν φαν των ευπώλητων βιβλίων, γενικώς δεν επρόκειτο για μια οικογένεια διανοούμενων. Σε ηλικία 10 ετών ο Ρομπέρτο εργάσθηκε για πρώτη φορά, πουλώντας εισιτήρια υπεραστικού λεωφορείου στη διαδρομή Κιλπουέ-Βαλπαραΐσο. Τα περισσότερα παιδικά χρόνια του τα πέρασε στο Λος `Ανχελες του Μπίο Μπίο.

Η εφηβεία στο Μεξικό

Το 1968 η οικογένεια Μπολάνιο μετανάστευσε στην Πόλη του Μεξικού και ο Ρομπέρτο εγκατέλειψε το σχολείο, έπιασε δουλειά ως δημοσιογράφος και δραστηριοποιήθηκε σε πολιτικά ζητήματα

Σύντομη επάνοδος στη Χιλή

Αναφερόμενη με διάφορες μορφές σε αρκετά έργα του είναι η περιπέτειά του το 1973, όταν επέστρεψε στη Χιλή για «να βοηθήσει να χτίσουνε την επανάσταση», υποστηρίζοντας το σοσιαλιστικό καθεστώς του Σαλβαδόρ Αγιέντε. Μετά το πραξικόπημα του Πινοσέτ, ο Μπολάνιο συνελήφθηκε ως ύποπτος τρομοκρατίας και πέρασε 8 ημέρες κρατούμενος. Διασώθηκε από δύο πρώην συμμαθητές του που είχαν προσληφθεί ως δεσμοφύλακες. Σύμφωνα με την εκδοχή των γεγονότων που δίνει στο διήγημά του "Dance Card", δεν τον βασάνισαν, αλλά «στις μικρές ώρες μπορούσα να τους ακούσω να βασανίζουν άλλους. Δεν μπορούσα να κοιμηθώ και δεν υπήρχε τίποτα να διαβάσω εκτός από ένα περιοδικό στα αγγλικά που κάποιος είχε αφήσει πίσω του... ...Βγήκα έξω από εκείνη την τρύπα χάρη σε δυο αστυνομικούς που ήμασταν μαζί στο γυμνάσιο.». Το επεισόδιο παρατίθεται και από την οπτική γωνία των πρώην συμμαθητών του Μπολάνιο στο διήγημα "Detectives". Παρόλα αυτά, μετά το 2008 Μεξικανοί φίλοι του συγγραφέα από εκείνη την εποχή έχουν προκαλέσει αμφισβητήσεις για το αν βρέθηκε καν στη Χιλή το 1973.
Ο Μπολάνιο διατηρούσε αντιφατικά συναισθήματα για τη χώρα του. Στη Χιλή υπήρξαν διαβόητες οι επιθέσεις του κατά της Ισαμπέλ Αγιέντε και άλλων μελών του λογοτεχνικού κατεστημένου. «Δεν ταίριαζε με τη Χιλή, και η απόρριψη που γεύτηκε τον άφησε ελεύθερο να λέει ό,τι ήθελε, πράγμα που μπορεί να βγει σε καλό για ένα συγγραφέα», σχολίασε ο Αργεντινός συγγραφέας Ariel Dorfman.

Επιστροφή στο Μεξικό

Επιστρέφοντας στο Μεξικό το 1974, ο Μπολάνιο πέρασε για λίγο και από το Ελ Σαλβαδόρ, όπου γνωρίστηκε με τον ποιητή Roque Dalton και με τους αντάρτες του Φαραμπούντο Μαρτί, παρότι η αλήθεια και αυτού του επεισοδίου της ζωής του έχει αρχίσει να αμφισβητείται.
Κατά τη δεκαετία του 1970 ο Μπολάνιο, άθεος από τα νιάτα του, έγινε τροτσκιστής και, το 1975, ιδρυτικό μέλος του «υπορεαλισμού» («infrarrealismo»), ενός μικρού ποιητικού κινήματος. Παρώδησε με αγάπη κάποιες πλευρές του κινήματος αυτού στο Los detectives salvajes.
Αφού επέστρεψε στο Μεξικό, έζησε ως μποέμ ποιητής και λογοτεχνικό «τρομερό παιδί», ένας «επαγγελματίας provocateur, επίφοβος για όλους τους εκδοτικούς οίκους, παρότι καθόλου κατεστημένος, καθώς ορμούσε σε λογοτεχνικές συναντήσεις, παρουσιάσεις βιβλίων και αναγνώσεις» έχει πει ο εκδότης του, Jorge Herralde. Η συμπεριφορά του είχε να κάνει τόσο με την επαναστατική ιδεολογία του, όσο και με τον χαοτικό τρόπο ζωής του.

Στην Ισπανία

Ο Μπολάνιο μετακόμισε στην Ευρώπη το 1977 και τελικά κατέληξε στην Ισπανία, όπου νυμφεύθηκε και εγκαταστάθηκε στη μεσογειακή ακτή κοντά στη Βαρκελώνη, στην Κόστα Μπράβα, εργαζόμενος σε κατασκηνώσεις, εστιατόρια (έπλενε πιάτα) και ως σκουπιδιάρης. Εργαζόταν την ημέρα και έγραφε τη νύχτα. Από το 1981 μέχρι τον θάνατό του έζησε στην παραλιακή πόλη Μπλάνες της Καταλωνίας.
Συνέχισε με ποίηση, πριν στραφεί στην πεζογραφία στις αρχές της πέμπτης δεκαετίας της ζωής του. Σε μία συνέντευξη είχε δηλώσει ότι άρχισε να γράφει μυθιστορία επειδή αισθανόταν υπεύθυνος για τη μελλοντική οικονομική κατάσταση της οικογένειάς του και ήξερε ότι δεν θα μπορούσε να την εξασφαλίσει ποτέ από τα κέρδη ενός ποιητή. Αυτό επιβεβαιώνεται από τον Herralde, που είχε εξηγήσει ότι ο Μπολάνιο «εγκατέλειψε τη λιτή ζωή του μπήτνικ» επειδή η γέννηση του γιου του το 1990 τον έκανε να «αποφασίσει ότι ήταν υπεύθυνος για το μέλλον της οικογένειάς του και ότι θα ήταν ευκολότερο να κερδίζει τον βιοπορισμό του γράφοντας πεζά». Ωστόσο, συνέχισε να βλέπει τον εαυτό του κυρίως ως ποιητή και μία συλλογή στίχων του που καλύπτει μία εικοσαετία εκδόθηκε το 2000 υπό τον τίτλο Los perros románticos (= «Οι ρομαντικοί σκύλοι»).

Ασθένεια και θάνατος

Ο θάνατος του Μπολάνιο το 2003 ήρθε μετά από μία μακρά περίοδο φθίνουσας υγείας. Υπέφερε από ηπατική ανεπάρκεια και το 2000 μπήκε σε κατάλογο αναμονής για μεταμόσχευση ήπατος, μάλιστα αναφέρεται ότι ήταν κοντά στην κορυφή του καταλόγου την εποχή του θανάτου του.
Περίπου 6 εβδομάδες πριν τον θάνατο του Μπολάνιο, Λατινοαμερικανοί μυθιστοριογράφοι τον χαιρέτισαν ως «τη σημαντικότερη μορφή της γενιάς του» σε ένα διεθνές συνέδριο που παρακολούθησε στη Σεβίλλη. Ανάμεσα στους στενότερους φίλους του ήταν οι μυθιστοριογράφοι Ροδρίγο Φρεσάν και Ενρίκε Βίλα-Μάτας. Ο Φρεσάν δήλωσε ότι «ο Ρομπέρτο πρόβαλε ως συγγραφέας σε μια εποχή που η Λατινική Αμερική δεν πίστευε πια σε ουτοπίες, όταν ο παράδεισος είχε γίνει κόλαση, κι αυτή η αίσθηση τερατωδίας, εφιάλτη και συνεχούς φυγής από κάτι το φρικώδες διαποτίζει το 2666 και ολόκληρο το έργο του.» «Τα βιβλία του είναι πολιτικά», παρατήρησε επίσης ο Φρεσάν, «αλλά με ένα τρόπο που είναι περισσότερο προσωπικός, παρά πολεμικός ή δημαγωγικός, πλησιέστερα στον μυστικισμό των μπήτνικς, παρά στο Boom.» Κατά τον Φρεσάν, ο Μπολάνιο «ήταν μοναδικός στην κατηγορία του, ένας συγγραφέας που δούλευε χωρίς προστατευτικό δίχτυ, που πήγε ως το τέρμα, χωρίς φρένα, και έτσι δημιουργησε ένα νέο τρόπο να είσαι ένας μεγάλος Λατινοαμερικανός συγγραφέας.». Ο Λάρυ Ρότερ των New York Times έγραψε: «Ο Μπολάνιο αστειεύθηκε σχετικά με την αγγλική λατινογενή λέξη για το μεταθανάτιο, 'posthumous', λέγοντας ότι η λέξη ακούγεται σαν το όνομα Ρωμαίου μονομάχου, κάποιου που είναι ανίκητος, και σίγουρα θα διασκέδαζε αν έβλεπε πόσο ανέβηκαν οι μετοχές του μετά τον θάνατό του.». Την 1η Ιουλίου 200 εισάχθηκε στο πανεπιστημιακό νοσοκομείο Valle de Hebrón της Βαρκελώνης με ηπατική ανεπάρκεια, και εκεί πέθανε μετά από δύο εβδομάδες.
Ο Μπολάνιο άφησε πίσω του την Ισπανίδα σύζυγό του και τα δύο τους παιδιά, τους οποίους κάποτε είχε αποκαλέσει «η μοναδική μου πατρίδα»: Στην τελευταία του συνέντευξη είχε πει ότι θεωρούσε τον εαυτό του ως Λατινοαμερικανό, προσθέτοντας ότι «η μόνη μου πατρίδα είναι η σύζυγος και τα δύο παιδια μου και ίσως, αν και σε δεύτερη μοίρα, κάποιες στιγμές, δρόμοι, πρόσωπα ή βιβλία που βρίσκονται μέσα μου....»

Τα έργα του

Παρά το ότι αισθανόταν βαθιά μέσα του ένας ποιητής, στη φλέβα του αγαπημένου του Νικανόρ Πάρρα, η φήμη του τελικώς οφείλεται στα μυθιστορήματά του, τις νουβέλες του και τις συλλογές διηγημάτων του. Παρότι υιοθετούσε τον τρόπο ζωής ενός μποέμ ποιητή και λογοτεχνικού «τρομερού παιδιού» («enfant terrible») για όλη την ενήλικη ζωή του, άρχισε να παράγει ουσιώδη έργα μόνο μετά το 1990. Σχεδόν αμέσως τότε έγινε μία αναγνωρίσιμη μορφή στην ισπανόφωνη λογοτεχνία: Δημοσίευσε απανωτά μία σειρά έργων που επαινέθηκαν από την κριτική, τα σημαντικότερα από τα οποία είναι το μυθιστόρημα Los detectives salvajes («Οι άγριοι ντετέκτιβ»»), η νουβέλα Nocturno de Chile («Τη νύχτα στη Χιλή») και μεταθανάτια το μυθιστόρημα 2666. Οι συλλογές διηγημάτων του, Llamadas telefónicas και Putas asesinas, τιμήθηκαν με λογοτεχνικά βραβεία. Το 2009 ανακαλύφθηκαν αδημοσίευτα μυθιστορήματα ανάμεσα στα χαρτιά του συγγραφέα.

Θέματα και ύφος

«Η ιδιοφυία του Μπολάνιο δεν είναι μόνο η ασυνήθιστη ποιότητα της γραφής του, αλλά και το ότι δεν συμμορφώνεται με το πρότυπο του Λατινοαμερικανού συγγραφέα», έγραψε ο Echeverria. «Η γραφή του δεν είναι ούτε μαγικός ρεαλισμός, ούτε μπαρόκ, ούτε τοπικιστική, αλλά ένας φανταστικός, υπερτοπικός καθρέφτης της Λατινικής Αμερικής, περισσότερο ως μιας κατάστασης του νου, παρά ως ενός συγκεκριμένου τόπου.»
Στα έργα του τα πρόσωπα είναι συχνά τα ίδια μυθιστοριογράφοι ή ποιητές, διάσημοι ή όχι, πανταχού παρόντες στον κόσμο του Μπολάνιο, άλλοτε ήρωες, άλλοτε κακοί, ερευνητές και εικονομάχοι.
Επαναλαμβανόμενα θέματα στα έργα του είναι επίσης οι αναζητήσεις, ο «μύθος της ποίησης», η «αμοιβαία σχέση ανάμεσα στην ποίηση και στο έγκλημα», η αναπόφευκτη βία της σύγχρονης ζωής και  οι ουσιώδεις ανθρώπινες ασχολίες της νιότητς, ο έρωτας και ο θάνατος.
Σε μία από τις ιστορίες του («Οδοντίατρος») ο Μπολάνιο εμφανίζεται να εκθέτει τις βασικές αισθητικές του αρχές. Ο αφηγητής επισκέπτεται ένα παλιό του φίλο, έναν οδοντίατρο. Ο φίλος του συστήνει ένα φτωχόπαιδο, Ινδιάνο, που φανερώνεται ότι είναι μία λογοτεχνική διάνοια. Σε ένα σημείο μιας μακράς συνομιλίας, ο οδοντίατρος εκφράζει αυτό που πιστεύει πως είναι η ουσία της τέχνης:
«Αυτό είναι τέχνη, είπε, η ιστορία μιας ζωής σε όλη της την ιδιαιτερότητα. Είναι το μόνο πράγμα στ΄ αλήθεια ιδιαίτερο και προσωπικό. Είναι η έκφραση και ταυτόχρονα το υλικό του ιδιαίτερου. Και τι εννοείς με το υλικό του ιδιαίτερου; τον ρώτησα, υποθέτοντας πως θα απαντούσε: την Τέχνη... ...Μα ο φίλος μου είπε: Αυτό που εννοώ είναι η μυστική ιστορία... Αυτή που δε θα μάθουμε ποτέ, παρότι τη ζούμε από μέρα σε μέρα, θαρρώντας πως είμαστε ζωντανοί, ότι τα έχουμε όλα υπό έλεγχο και ότι αυτά που παραθεωρούμε δεν έχουν σημασία. Αλλά το καθετί έχει σημασία! Απλώς δεν το καταλαβαίνουμε. Λέμε στους εαυτούς μας πως η τέχνη τρέχει πάνω στη μία σιδηροτροχιά και η ζωή, οι ζωές μας, πάνω σε μία άλλη, δεν συνειδητοποιούμε πως αυτό είναι ένα ψέμα.»
Ο Αμερικανός πεζογράφος Jonathan Lethem έχει σχολιάσει σχετικά: «Διαβάζοντας Μπολάνιο είναι σαν να ακούμε τη μυστική ιστορία, να μας δείχνουν το υλικό του ιδιαίτερου, να βλέπουμε τις γραμμές της τέχνης και της ζωής να ενώνονται στον ορίζοντα και να μένουν εκεί σαν ένα όνειρο από το οποίο ξυπνάμε με την έμπνευση να παρατηρούμε τον κόσμο πιο προσεκτικά».
Ο Μπολάνιο, όταν συζητούσε για την έννοια της λογοτεχνίας, συμπεριλαμβανομένης και της δικής του, τόνιζε τις ενδογενή πολιτικά της χαρακτηριστικά. Είχε γράψει: «ΟΛΗ η λογοτεχνία, κατά μία έννοια, είναι πολιτική λογοτεχνία. Εννοώ ότι, πρώτον, είναι ένας αναστοχασμός πάνω στην πολιτική, και δεύτερον, αποτελεί επίσης ένα πολιτικό πρόγραμμα. Το πρώτο υπονοεί την πραγματικότητα (τον εφιάλτη ή το καλό όνειρο που αποκαλούμε πραγματικότητα), που πάντα λήγει με τον θάνατο και την εκμηδένιση όχι μόνο της λογοτεχνίας, αλλά και του χρόνου. Το δεύτερο αναφέρεται στα θρύμματα που επιβιώνουν, που επιμένουν, και στη λογική.».
Τα κείμενα του Μπολάνιο επανειλημμένα δείχνουν μία έγνοια για τη φύση και τον σκοπό της λογοτεχνίας, καθώς και για τη σχέση της με τη ζωή.

Επιδράσεις

Μανιώδης αναγνώστης, ο Μπολάνιο συχνά είχε εκφράσει την αγάπη του για το έργο των Μπόρχες και Κορτάσαρ, και κάποτε έκλεισε μία επισκόπηση της σύγχρονης λογοτεχνίας της Αργεντινής λέγοντας ότι «ο αναγνώστης πρέπει να διαβάζει περισσότερο Μπόρχες». Πάντως, γενικότερα ως λογοτέχνες που επηρέασαν τον Μπολάνιο μπορούν να αναφερθούν οι:
Αλμπέρτο Μπλεστ Γκάνα, Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Χούλιο Κορτάσαρ, Φίλιπ Ντικ, Χέρμαν Μέλβιλ, Μιγκέλ ντε Θερβάντες, Ζωρζ Περέκ, Φραντς Κάφκα, Τζων Κένεντι Τουλ, Τζιανίνα Μπράσκι, Νικανόρ Πάρρα, Ρέιμοντ Τσάντλερ