Μείωση της βλάβης από το κάπνισμα

Ιστορικό

Η έννοια της μείωσης της βλάβης που προκαλείται από το κάπνισμα γεννήθηκε το 1976 όταν ο καθηγητής Michael Russell έγραψε τα εξής: «Οι άνθρωποι καπνίζουν για τη νικοτίνη αλλά πεθαίνουν από την πίσσα» και ισχυρίστηκε ότι η αναλογία πίσσας-νικοτίνης θα μπορούσε να αποτελέσει το σημείο κλειδί για ασφαλέστερο κάπνισμα. Έκτοτε, η βλάβη που προκαλείται από το κάπνισμα έχει πλέον τεκμηριωθεί πλήρως, καθώς προκαλείται σχεδόν αποκλειστικά από την απελευθέρωση τοξινών μέσω της καύσης του καπνού. Αντιθέτως, τα μη καιόμενα προϊόντα καπνού, καθώς και τα προϊόντα που περιέχουν καθαρή νικοτίνη θεωρούνται λιγότερο επιβλαβή, αν και εξακολουθούν να έχουν τη δυνατότητα δημιουργίας εθισμού.
Οι συζητήσεις περί μείωσης της βλάβης από το κάπνισμα τείνουν να προσδιορίζονται από γεωγραφικού τύπου επιχειρήματα λόγω της πληθώρας νομικών, δεοντολογικών και ιστορικών καθεστώτων αναφορικά με τον καπνό και τους διαφορετικούς τύπους προϊόντων καπνού, καθώς και με τη χρήση του καπνού σε διαφορετικούς πολιτισμούς σε όλον τον κόσμο. Για παράδειγμα, το κάπνισμα τσιγάρων κυριαρχεί στις Ηνωμένες Πολιτείες ενώ η χρήση πούρων, πίπας και μη καπνιζόμενων προϊόντων έχει απήχηση σε ένα πολύ μικρότερο ποσοστό του πληθυσμού. Οι προσπάθειες της αντικαπνιστικής ευαισθητοποίησης και η ευρέως διαδεδομένη εκλαΐκευση των αρνητικών επιπτώσεων του καπνίσματος κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών, οδήγησαν στη δημιουργία περιορισμών σε σχέση με την πώληση και τη χρήση προϊόντων καπνού. Εν τούτοις, ο καπνός σε όλες τις μορφές του εξακολουθεί να αποτελεί νόμιμο προϊόν στις περισσότερες κοινωνίες. Αξιοσημείωτη εξαίρεση αποτελεί η Ευρωπαϊκή Ένωση, όπου τα πιο επικίνδυνα προϊόντα (τσιγάρα) διατίθενται στην αγορά αλλά τα μη καπνιζόμενα προϊόντα καπνού που είναι πολύ λιγότερο επιβλαβή απαγορεύονται. Εξαίρεση αποτελεί η Σουηδία, όπου υπάρχει μακρά παράδοση χρήσης μη καπνιζόμενων προϊόντων καπνού ανάμεσα στους άνδρες.
Τον Οκτώβριο του 2008, ο Αμερικανικός Σύλλογος Ιατρών Δημόσιας Υγείας (AAPHP) αποτέλεσε τον πρώτο ιατρικό οργανισμό στις ΗΠΑ που στήριξε επίσημα τη μείωση της βλάβης που προκαλεί το κάπνισμα ως μια βιώσιμη στρατηγική για τη μείωση του ποσοστού θνησιμότητας που σχετίζεται με το κάπνισμα τσιγάρων. Ο Joel Nitzkin, MD έγραψε τα εξής: «Συνεπώς, εάν μπορέσουμε να συμπεράνουμε ότι η νικοτίνη στα ηλεκτρονικά τσιγάρα αποτελεί στην ουσία μια γενική εκδοχή της ίδιας νικοτίνης που περιέχεται στα συνταγογραφούμενα προϊόντα, τότε έχουμε κάθε λόγο να πιστεύουμε ότι ο κίνδυνος που ενέχεται στα ηλεκτρονικά τσιγάρα θα είναι πολύ χαμηλότερος από το ένα τοις εκατό, πιθανόν από το ένα δέκατο του ενός τοις εκατό του κινδύνου που ενέχεται στα κανονικά τσιγάρα.»

«Ασφαλέστερα τσιγάρα»

Εδώ και πενήντα χρόνια, οι καπνοβιομηχανίες προσπαθούν να σχεδιάσουν ασφαλέστερα τσιγάρα αλλά, στην καλύτερη περίπτωση, τα αποτελέσματα υπήρξαν περιορισμένα. Στη δεκαετία του ’50, παρουσιάστηκαν τα φίλτρα και, στα τέλη της δεκαετίας του ’60, οι καπνοβιομηχανίες πωλούσαν τσιγάρα χαμηλής περιεκτικότητας. Αρχικά, οι εν λόγω καινοτομίες εξελήφθησαν ως τρόποι μείωσης της βλάβης. Για παράδειγμα, το 1976, οι ερευνητές στην Αμερικανική Αντικαρκινική Εταιρεία δημοσίευσαν μια έρευνα η οποία κατέληγε στο συμπέρασμα ότι τα ελαφριά τσιγάρα ήταν ασφαλέστερα. Οι συντάκτες της μελέτης σημείωσαν ότι «τα συνολικά ποσοστά θνησιμότητας, τα ποσοστά θνησιμότητας από στεφανιαία νόσο, καθώς και τα ποσοστά θνησιμότητας από καρκίνο του πνεύμονα ήταν κάπως χαμηλότερα για τους καπνιστές τσιγάρων με «χαμηλή» περιεκτικότητα σε πίσσα-νικοτίνη σε σύγκριση με τους καπνιστές τσιγάρων με «υψηλή» περιεκτικότητα σε πίσσα-νικοτίνη.»

Μη καπνιζόμενα προϊόντα καπνού

Έχει διαπιστωθεί ότι η χρήση σουηδικών και αμερικανικών μη καπνιζόμενων προϊόντων καπνού αντιστοιχεί μόνο στο 0,1 έως 10% των κινδύνων του καπνίσματος, αν και τα μη καπνιζόμενα προϊόντα καπνού στην Ινδία και οπουδήποτε αλλού στην Ασία περιέχουν υψηλότερα επίπεδα μολυσματικών ουσιών και, ως εκ τούτου, ενέχουν μεγαλύτερους κινδύνους. Δύο αναγνωρισμένες ιατρικές ομάδες θεωρούν ότι τα μη καπνιζόμενα προϊόντα καπνού ενδεχομένως να διαδραματίζουν κάποιον ρόλο στη μείωση των θανάτων που αποδίδονται στο κάπνισμα. Το 2007, το Βασιλικό Σώμα Ιατρών της Βρετανίας (Royal College of Physicians) συμπέρανε ότι «...οι καπνιστές καπνίζουν κυρίως για τη νικοτίνη, ότι η νικοτίνη αυτή καθεαυτή δεν είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη και ότι εάν η νικοτίνη μπορούσε να παρασχεθεί σε μια αποδεκτή και αποτελεσματική μορφή υποκατάστατου του τσιγάρου, τότε εκατομμύρια ζωές θα μπορούσαν να σωθούν.»
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μια μελέτη που βασίστηκε στα δεδομένα της Εθνικής Έρευνας Ερωτηματολογίου για την Υγεία (National Health Interview Survey), διαπίστωσε ότι το 73% των καπνιστών που μετέβη σε μη καπνιζόμενα προϊόντα καπνού στα πλαίσια της πιο πρόσφατης απόπειράς του για διακοπή του καπνίσματος σημείωσε επιτυχία στην προσπάθεια αυτή. Στην ίδια μελέτη, οι καπνιστές που χρησιμοποίησαν φαρμακευτικά προϊόντα νικοτίνης στην πιο πρόσφατη προσπάθειά τους για διακοπή του καπνίσματος, σημείωσαν ποσοστά επιτυχίας που κυμάνθηκαν μεταξύ 0 έως και 35%.

Σνους

Το σκανδιναβικό σνους αποτελεί μια μορφή μαλακού, μη καπνιζόμενου προϊόντος το οποίο τοποθετείται συνήθως ανάμεσα στα ούλα και το πάνω χείλος και δεν καπνίζεται ούτε καταπίνεται. Μια έκθεση το 2014 που εκπονήθηκε κατ’ εντολή της υπηρεσίας Public Health England σε ό,τι αφορά τους διαφορετικούς τρόπους μείωσης της βλάβης που προκαλείται από τα προϊόντα καπνού, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, σημείωσε ότι το σνους «διαθέτει ένα προφίλ κινδύνων που περιλαμβάνει τη δυνητική αύξηση του κινδύνου εμφάνισης καρκίνου του οισοφάγου και του παγκρέατος, καθώς και θανατηφόρων (αλλά όχι μη θανατηφόρων) εμφραγμάτων του μυοκαρδίου, αλλά όχι αύξηση στον κίνδυνο χρόνιας αποφρακτικής πνευμονοπάθειας (ΧΑΠ) ή καρκίνου του πνεύμονα.» Η έκθεση διερεύνησε την περίπτωση του σνους ως «ένα μοναδικό φυσικό πείραμα ως προς τον αντίκτυπο ενός κοινωνικά αποδεκτού, μη ιατρικού, οικονομικά προσιτού και εύκολα προσβάσιμου προϊόντος μειωμένου κινδύνου σε ό,τι αφορά τον επιπολασμό του καπνίσματος προϊόντων καπνού». Η έκθεση κατέληξε στο ότι «παρόλο που είναι αμφιλεγόμενο, το σουηδικό φυσικό πείραμα καταδεικνύει ότι παρά τη διπλή χρήση και την πρωταρχική πρόσληψη προϊόντος μειωμένου κινδύνου από νεαρά άτομα, η διαθεσιμότητα εναλλακτικών μείωσης της βλάβης για καπνιστές προϊόντων καπνού μπορεί να έχει θετικό αντίκτυπο. Αν και το σνους δεν είναι πιθανόν να αποτελέσει μια νόμιμη ή πολιτικά βιώσιμη επιλογή στο Η.Β., τα εν λόγω δεδομένα επαληθεύουν το σκεπτικό ότι οι στρατηγικές περί μείωσης της βλάβης μπορούν να συμβάλλουν στη σημαντική μείωση του επιπολασμού του καπνίσματος.»
Σύμφωνα με βάσιμες ενδείξεις ότι οι κίνδυνοι του σουηδικού σνους για την υγεία είναι πολύ μικρότεροι από αυτούς των καιόμενων προϊόντων καπνού, τον Αύγουστο του 2014, η εταιρεία παραγωγής καπνικών προϊόντων Swedish Match υπέβαλε αίτηση για Προϊόν Καπνού Τροποποιημένου Κινδύνου (MRTP) στο Κέντρο Προϊόντων Καπνού (CTP) της Αμερικανικής Υπηρεσίας Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA). Η αίτηση για Προϊόν Καπνού Τροποποιημένου Κινδύνου επιδιώκει να τροποποιήσει τις ετικέτες προειδοποίησης στα μη καπνιζόμενα προϊόντα καπνού κατά τρόπο που να αντικατοπτρίζει τα στοιχεία που αποδεικνύουν τη μείωση βλάβης συγκριτικά με το κάπνισμα. Ανάμεσα στις αλλαγές της σήμανσης που προτείνονται, η αίτηση για Προϊόν Καπνού Τροποποιημένου Κινδύνου ζητά την αντικατάσταση της υφιστάμενης προειδοποίησης: «Το προϊόν αυτό δεν συνιστά ασφαλή εναλλακτική λύση έναντι των συμβατικών τσιγάρων» με το εξής κείμενο: «Κανένα προϊόν καπνού δεν είναι ασφαλές, αλλά το προϊόν αυτό παρουσιάζει σε σημαντικό βαθμό χαμηλότερους κινδύνους για την υγεία έναντι των συμβατικών τσιγάρων.»

Παροχή νικοτίνης μέσω προωθητικών αερίων

Πρόκειται για μια εναλλακτική πλατφόρμα παροχής νικοτίνης βάσει της υφιστάμενης τεχνολογίας εισπνευστήρων άσθματος η οποία βρίσκεται υπό ανάπτυξη από την εταιρεία προϊόντων ειδών φροντίδας της υγείας Kind Consumer Limited, η οποία εδρεύει στο Η.Β. Η τεχνολογία προς το παρόν βρίσκεται υπό ανάπτυξη και η εταιρεία έχει υποβάλλει Αίτηση για Άδεια Κυκλοφορίας στην Ρυθμιστική Αρχή για Προϊόντα Υγειονομικής Περίθαλψης και Φαρμάκων (MHRA) στο Η.Β. για την άδεια εκμετάλλευσης της τεχνολογίας ως ένα εγκεκριμένο προϊόν που περιέχει νικοτίνη. Την άδεια εκμετάλλευσης της τεχνολογίας κατέχει η Nicoventures Limited, η θυγατρική της British American Tobacco, η οποία ευθύνεται για την κυκλοφορία και την εμπορική διάθεση της τεχνολογίας ως ένα εγκεκριμένο προϊόν θεραπείας με υποκατάστατα νικοτίνης.

Τεχνολογία εισπνοής νικοτίνης μέσω ατμών πυροσταφυλικού οξέος

Η Philip Morris International αγόρασε τα δικαιώματα εκμετάλλευσης της τεχνολογίας εισπνοής νικοτίνης μέσω ατμών πυροσταφιλικού οξέος η οποία αναπτύχθηκε από τον Jed Rose στο πανεπιστήμιο Duke University. Η τεχνολογία βασίζεται στη χημική αντίδραση μεταξύ του νικοτινικού οξέος και μιας βάσης που παράγει ατμό πυροσταφυλικού οξέος για την εισπνοή νικοτίνης . Έχει διεξαχθεί προκαταρκτική κλινική αξιολόγηση η οποία κατέδειξε την παροχή νικοτίνης στους πνεύμονες.

Δημόσια αντίληψη

Στους καπνιστές υπάρχει σύγχυση σχετικά με τη μείωση της βλάβης που προκαλείται από το κάπνισμα. Σε μια έρευνα του 2004, περίπου το 80-100% των συμμετεχόντων θεώρησε λανθασμένα τα τσιγάρα χαμηλής απόδοσης ως προϊόντα μείωσης της βλάβης, ενώ το 75-80% εξέλαβε εσφαλμένα ότι η μετάβαση σε μη καπνιζόμενα προϊόντα καπνού δεν αντιστοιχούσε σε μείωση κινδύνου.
Παρόμοια σύγχυση επικρατεί και στα ηλεκτρονικά τσιγάρα. Στο Η.Β., έρευνα που διεξήχθη από την αντικαπνιστική φιλανθρωπική οργάνωση Δράση για το κάπνισμα και την υγεία (Action on Smoking and Health) διαπίστωσε ότι το 2015, συγκριτικά με την προηγούμενη χρονιά, «υπάρχει η αυξανόμενη λανθασμένη πεποίθηση ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα μπορούν να είναι εξίσου επιβλαβή με το κάπνισμα». Μεταξύ των καπνιστών που είχαν ακούσει για τα ηλεκτρονικά τσιγάρα αλλά δεν τα είχαν δοκιμάσει ποτέ, η εν λόγω «αντίληψη περί βλάβης έχει σχεδόν διπλασιαστεί από το 12% το 2014 στο 22% το 2015.» Η φιλανθρωπική οργάνωση εξέφρασε την ανησυχία ότι «η ενίσχυση της εν λόγω λανθασμένης αντίληψης περί κινδύνων αποθαρρύνει πολλούς καπνιστές να χρησιμοποιήσουν τα ηλεκτρονικά τσιγάρα για να διακόψουν το κάπνισμα και, αντ’ αυτού, εξακολουθούν να καπνίζουν, γεγονός που είναι δυσμενές για την υγεία τους αλλά και για την υγεία των ανθρώπων του περιβάλλοντός τους.» Το 2015, μια έκθεση που εκπονήθηκε κατ’ εντολή της υπηρεσίας Public Health England σημείωσε, όπως και τα ανωτέρω αναφερόμενα στοιχεία του Η.Β., ότι στις ΗΠΑ η πεποίθηση μεταξύ των ατόμων που συμμετείχαν σε μια έρευνα ότι οι ατμοποιητές είναι ασφαλέστεροι συγκριτικά με το κάπνισμα τσιγάρων, σημείωσε πτώση από το 82% το 2010 στο 51% το 2014. Η έκθεση απέδωσε ευθύνες για «παρερμηνεία των ερευνητικών αποτελεσμάτων», προσελκύοντας αρνητική κάλυψη των μέσων ενημέρωσης, σε ό,τι αφορά την ενίσχυση της «ανακριβούς» πεποίθησης ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα είναι λιγότερο επιβλαβή από το κάπνισμα και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι «Πρέπει να δημοσιευτεί η τρέχουσα βέλτιστη εκτίμηση ότι η χρήση του ηλεκτρονικού τσιγάρου είναι κατά 95% ασφαλέστερη από το κάπνισμα».
Σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε από την εφημερίδα Wall Street Journal το 2016 με τίτλο «Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα αποτελούν έναν υγιεινό τρόπο διακοπής του καπνίσματος;», ο Δρ. Jed E. Rose ο συνεφευρέτης του επιθέματος νικοτίνης δήλωσε: «Έχοντας εργαστεί σε όλη μου την καριέρα πάνω στην ανάπτυξη αποτελεσματικών θεραπειών διακοπής του καπνίσματος, συνειδητοποίησα ότι οι υφιστάμενες προσεγγίσεις είναι αναποτελεσματικές για τη συντριπτική πλειοψηφία των καπνιστών. Χρειάζονται επειγόντως εναλλακτικές προσεγγίσεις. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προβλέπει ότι ένα δισεκατομμύριο θάνατοι θα αποδοθούν στο κάπνισμα κατά τη διάρκεια του 21ου αιώνα. Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα διαθέτουν μια απαράμιλλη δυναμική μείωσης του αντίκτυπου του καπνίσματος στη δημόσια υγεία επιτρέποντας στους καπνιστές να αντικαταστήσουν τη συνήθεια και τη νικοτίνη του καπνίσματος χωρίς τις τοξικές επιδράσεις της καύσης.»