Συνθήκη Δημιουργίας ΕΣΣΔ

Η Συνθήκη Δημιουργίας της ΕΣΣΔ (Ρωσικά: Договор об образовании СССР), είναι η συνθήκη που δημιούργησε επίσημα την Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ), κοινώς γνωστή ως Σοβιετική Ένωση. Αυτή νομιμοποίησε de jure την ένωση μερικών Σοβιετικών δημοκρατιών και δημιούργησε την νέα κεντρική ομοσπονδιακή κυβέρνηση (Συνέδριο των Σοβιέτ της Σοβιετικής Ένωσης και της Κεντρικής Εκτελεστικής Επιτροπής της Σοβιετικής Ένωσης (TSiK) που ήταν η νομοθετική εξουσία, ενώ το Συμβούλιο των Λαϊκών Επιτρόπων ήταν η εκτελεστική) όπου οι βασικές λειτουργίες ήταν συγκεντρωμένες στην Μόσχα. 
Η Συνθήκη μαζί με την Διακήρυξη Δημιουργίας της ΕΣΣΔ εγκρίθηκε στις 29 Δεκεμβρίου 1922 από την συνδιάσκεψη των αντιπροσωπειών της Ρωσικής ΣΟΣΔ, της ΣΟΣΔ της Υπερκαυκασίας, της Ουκρανικής ΣΣΔ και της ΣΣΔ της Λευκορωσίας. Η Συνθήκη και η Διακήρυξη εγκρίθηκαν από το 1ο Συνέδριο των Σοβιέτ της ΕΣΣΔ και υπογράφηκαν από τους επικεφαλής των αντιπροσωπειών  – Μιχαήλ Καλίνιν, Μιχαήλ Τσακάγια, Μιχαήλ Φρούτζε και Γκριγκόρι Πετρόφσκι, Αλεξάντρ Τσερβιακόφ, αντιστοίχως, στις 30 Δεκεμβρίου 1922. Η συνθήκη είχε την προσαρμοστικότητα να δεχθεί νέα μέλη. Γι’ αυτό, μέχρι το 1940 η Σοβιετική Ένωση αυξήθηκε από τις τέσσερις ιδρυτικές δημοκρατίες, σε 16 δημοκρατίες.
Στις 8 Δεκεμβρίου 1991, οι Πρόεδροι Ρωσίας, Ουκρανίας και Λευκορωσίας υπέγραψαν την Συμφωνία Belavezha. Η συμφωνία διακήρυξε την διάλυση της ΕΣΣΔ από τα ιδρυτικά της κράτη (καταγγελία της Συνθήκης του 1922 για την Δημιουργία της ΕΣΣΔ) και ίδρυσε την Κοινοπολιτεία Ανεξαρτήτων Κρατών (Ρωσικά: Содружество Независимых Государств, СНГ). Στις 10 Δεκεμβρίου, η συμφωνία επικυρώθηκε από τα κοινοβούλια Ουκρανίας και Λευκορωσίας. Στις 12 Δεκεμβρίου, η συμφωνία επικυρώθηκε από το Ρωσικό Κοινοβούλιο, και ως εκ τούτου, η Ρωσική ΣΟΣΔ κατήγγειλε την Συνθήκη Δημιουργίας της ΕΣΣΔ και de facto διακήρυξε την ανεξαρτησία της Ρωσίας από την ΕΣΣΔ.
Στις 26 Δεκεμβρίου 1991, η ΕΣΣΔ αυτοδιαλύθηκε από το Συμβούλιο των Δημοκρατιών του Ανωτάτου Σοβιέτ της Σοβιετικής Ένωσης, ένα νομοθετικό σώμα του Σοβιετικού κοινοβουλίου (το δεύτερο σώμα, το Σοβιέτ της Ένωσης ήταν χωρίς απαρτία).

Τα αίτια της συνθήκης

Η Συνθήκη ήταν αποτέλεσμα πολλών εσωτερικών πολιτικών συγκρούσεων μέσα στο Κόμμα των Μπολσεβίκων και στις Κυβερνήσεις στο εσωτερικό της Ένωσης. Αρχικά ο Βλαντιμίρ Λένιν δεν αντιλήφθηκε ότι η Οκτωβριανή Επανάσταση της Ρωσίας θα έβαζε τέλος σε όλα τα εξωτερικά σύνορα σαν τέτοια. Η άποψη αυτή υποστηριζόταν από τον Λέοντα Τρότσκι και τους οπαδούς του, που πίστευαν ότι η Ρωσία ήταν μόνο το πρώτο βήμα στην μελλοντική παγκόσμια επανάσταση. Ωστόσο, καθώς ο Ερυθρός Στρατός πλησίαζε πρώην εσωτερικά εθνικά και εξωτερικά σύνορα, χρειαζόταν μια δικαιολογία για να τα περάσει. Μια τέτοια μέθοδος ήταν η δημιουργία μιας εναλλακτικής κυβέρνησης, της Σοβιετικής Δημοκρατίας, που στη συνέχεια θα αναλάμβανε την εξουσία καθώς ο Ερυθρός Στρατός θα εξεδίωκε την υπάρχουσα κυβέρνηση. Αυτή ήταν η περίπτωση με Ουκρανία, Γεωργία, Αρμενία και Αζερμπαϊτζάν και με τις αποτυχημένες εκστρατείες σε Λιθουανία και Πολωνία. Εναλλακτικά, θα χρησιμοποιούσε την παρουσία της μειονότητας για να φθείρει τον μόνιμο στρατό (όπως π.χ. με την ίδρυση των αυτόνομων περιοχών Τατάρων και Μπασκίρ), και όπου δεν υπήρχε εθνική μειονότητα, με κυβέρνηση βασισμένη στο γεωγραφικό φυσικό πλαίσιο – Δημοκρατία Άπω Ανατολής, Τουρκεστάν.
Ωστόσο, η τελική αποτυχία του Ερυθρού Στρατού στην Πολωνική εκστρατεία έβαλε τα σχέδια του Τρότσκι για Παγκόσμια Επανάσταση σε αναμονή. Ταυτόχρονα η ανερχόμενη μορφή του Ιωσήφ Στάλιν ακολουθούσε διαφορετική ατζέντα. Ο ίδιος ο Λένιν είδε την δημιουργία των εθνικών δημοκρατιών σαν ένα μόνιμο χαρακτηριστικό σε συμφωνία με την πολιτική του της korenizatsiya (εντοπιότητα). Την Άνοιξη του 1922 ο Λένιν υπέστη το πρώτο εγκεφαλικό, και ο Στάλιν, ενώ εξακολουθούσε να είναι Λαϊκός Επίτροπος για τις Εθνότητες, κέρδισε επίσημα την νέα θέση, του Γενικού Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος.
Ο Στάλιν υποστήριζε ότι τώρα που ο Ρωσικός Εμφύλιος Πόλεμος είχε τελειώσει και που ο πολεμικός κομμουνισμός αντικαθίστατο από την Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ), απαιτούνταν μια χώρα της οποίας το νομικό de jure πλαίσιο θα ταίριαζε με το de facto, και η αναδιοργάνωση του μπολσεβίκικου κράτους σε ενιαία κυρίαρχη οντότητα. Αυτό περιλάμβανε την εκκαθάριση των πολλών ξεχωριστών Σοβιετικών κυβερνήσεων και την αποκατάσταση της ανωτάτης διοίκησης στην Μόσχα.
Αυτή η γραμμή ήταν σε ευθεία σύγκρουση τόσο με τους υποστηρικτές της korenizatsiya (εντοπιότητα), όσο και κάποιες από τις τοπικές κυβερνήσεις, και πιο ειδικά την Ουκρανία (αντιπολίτευση Κριστιάν Ρακόφσκι) και την Γεωργία (Γεωργιανό Ζήτημα). Έτσι, η συνθήκη μπορεί να θεωρηθεί σαν συμβιβασμός μεταξύ των διαφόρων ομάδων μέσα στο στρατόπεδο των Μπολσεβίκων, για να ικανοποιήσει από την μια πλευρά τις προσδοκίες των μεγάλων μειονοτήτων (αναφέρθηκαν τα παραδείγματα Γεωργίας και Ουκρανίας) και για να επιτρέψει την πιθανή επέκτασή της. Η Λευκορωσία ήταν η μικρότερη δημοκρατία, όμως οι επίσημες γλώσσες της περιλάμβαναν Πολωνικά και Γίντις επιπλέον της Ρωσικής και Λευκορωσικής για να υπονομεύσει την εξουσία της γειτονικής Δεύτερης Πολωνικής Δημοκρατίας και να χρησιμοποιήσει την σημαντική Εβραϊκή μειονότητα, καθώς επίσης τους Λευκορώσους και τους Ουκρανούς στην Πολωνία σαν πέμπτη φάλαγγα. Την ίδια ώρα, δημιούργησε μια νέα κεντρική ομοσπονδιακή κυβέρνηση, όπου οι βασικές λειτουργίες θα είναι σαφώς στα χέρια της Μόσχας.

Πολιτική

Αρχικά η συνθήκη έκανε λίγα για να αλλάξει το κύριο πολιτικό φάσμα. Οι περισσότερες από τις κυβερνητικές θέσεις των ανωτάτων οργάνων της Ρωσικής ΣΟΣΔ αυτόματα μεταφέρθηκαν στην ΕΣΣΔ. Για παράδειγμα, η θέση του Προέδρους της Πανενωσιακής Κεντρικής Εκτελεστικής Επιτροπής (TSiK) καταλήφθηκε από τον Μιχαήλ Καλίνιν, ο οποίος θα διατηρούσε την θέση του σαν TSiK της Ρωσίας. Παρόμοια, η θέση του Λένιν σαν προέδρου του Συμβουλίου Λαϊκών Επιτρόπων της Ρωσικής ΣΟΣΔ (SNK), που είχε από την Επανάσταση, θα μετατρεπόταν τώρα σε Πρόεδρος του SNK της Ένωσης. Ωστόσο, καθώς ο Λένιν παρέμενε ασθενής από το εγκεφαλικό, και οι δύο θέσεις του θα καταλαμβάνονταν από τον Αλεξέι Ρίκοφ ως αναπληρωτή αρχηγό.
Η θέση του Ιωσήφ Στάλιν ως Γενικού Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος επίσης δεν άλλαξε. Άλλαξε όμως η θέση του Κόμματος. Πριν την συνθήκη το Ρωσικό Κομμουνιστικό Κόμμα (μπολσεβίκοι), είχε τα δικά του γραφεία τα οποία επέβλεπαν τις δραστηριότητες σε απομακρυσμένες περιοχές (π.χ. γραφείο Τουρκεστάν, γραφείο Υπερκαυκασίας, κλπ.). Μετά την Συνθήκη, το κόμμα αναδιοργανώθηκε ως Πανενωσιακό Κομμουνιστικό Κόμμα (μπολσεβίκοι). Αν και τα κόμματα των Δημοκρατιών παρέμεναν, το κόμμα της Ρωσίας όχι μόνο διατήρησε την primus inter pareς (πρώτος μεταξύ ίσων) θέση του, αλλά επίσημα ανέλαβε σαν ανωτάτη αρχή στην ΕΣΣΔ.

Κεντρική Ασία

Μια περιοχή όπου η κατανομή εξουσίας δεν λύθηκε τη στιγμή της υπογραφής της Συνθήκης, ήταν η Σοβιετική Κεντρική Ασία, η οποία είχε αρκετά προβλήματα. Ένα σημαντικό πεδίο μάχης κατά τον Ρωσικό Εμφύλιο Πόλεμο, η περιοχή θα παρέμενε ασταθής και μετά. Το Τουρκεστάν μπήκε κάτω από Ρωσικό έλεγχο σχετικά πρόσφατα, μεταξύ 1867 και 1885. Επιπλέον, σε αντίθεση με άλλα εθνικά σύνορα της πρώην Ρωσικής Αυτοκρατορίας, που είχαν καθοριστεί από την εποχή του Τσάρου (π.χ. η Υπερκαυκασία άφησε την φεουδαρχική της διακυβέρνηση στα μέσα του 19ου αιώνα), οι Σοβιετικές αρχές  κληρονόμησαν δύο επαρχίες που ποτέ δεν ήταν de jure τμήμα της Ρωσίας καθαυτής, το Εμιράτο της Μπουχάρα και το Χανάτο της Κίβα. Κατά την διάρκεια του Ρωσικού Εμφυλίου Πολέμου, αυτά τα δύο είχαν την ίδια μοίρα με τις άλλες δημοκρατίες, αλλά ακόμα κι εδώ το ειδικό καθεστώς τους διατηρήθηκε, και συστάθηκαν ως Λαϊκές Σοβιετικές Δημοκρατίες της Μπουχάρα και του Κορέζμ. Παρά τις νίκες του Μιχαήλ Φρούτζε, η σύγκρουση συνεχιζόταν και ολόκληρες επαρχίες ήταν υπό τον έλεγχο του κινήματος Μπασμάτσι το 1922.
Για να διευθετήσουν το ζήτημα αυτό, σύμφωνα με την πολιτική korenizatsiya ένα τεράστιο πρόγραμμα εθνικής οριοθέτησης αναλήφθηκε στην Κεντρική Ασία. Στις 27 Οκτωβρίου 1924, η TSiK εξέδωσε ένα διάταγμα όπου οι πρώην Λαϊκές Δημοκρατίες Μπουχάρας και Κιβάν καθώς και η Ρωσική ΣΟΣΔ του Τουρκεστάν αναδιοργανώθηκαν σαν την ΣΣΔ του Ουζμπεκιστάν και την ΣΣΔ του Τουρκμενιστάν, οι οποίες και οι δύο έγινεν πλήρεις Ενωσιακές Δημοκρατίες στις 13 Μαΐου 1925. Τα σύνορα των νέων δημοκρατιών ταίριαζαν με τα εθνικά, και το Ουζμπεκιστάν αρχικά περιείχε την πρόσφατα δημιουργημένη Αυτόνομη Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία, η οποία θα αναβαθμιζόταν σε πλήρη Ενωσιακή Δημοκρατία στις 16 Οκτωβρίου 1929, γινόμενη ΣΣΔ του Τατζικιστάν.

Το Σοβιετικό Σύνταγμα

Το Ιανουάριο του 1924, το Δεύτερο Συνέδριο των Σοβιέτ της Σοβιετικής Ένωσης, που συγκλήθηκε σύμφωνα με την Συνθήκη επικύρωσε το πρώτο Σοβιετικό Σύνταγμα το 1924. Το κείμενο του Συντάγματος είναι ουσιαστικά η ξαναγραμμένη και διευρυμένη Συνθήκη. Περιέχει ακόμη και την ίδια Διακήρυξη. Ενώ η Συνθήκη περιείχε 26 άρθρα, το Σύνταγμα είναι χωρισμένο σε έντεκα κεφάλαια και έχει 72 άρθρα.

Επακόλουθα και νομιμότητα

Μερικοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι η αρχική Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, έπαψε να υπάρχει σαν τέτοια, με την έγκριση του Σοβιετικού Συντάγματος του 1936 στις 5 Δεκεμβρίου 1936, το οποίο τροποποίησε σε μεγάλο βαθμό την εσωτερική διάταξη και αναδιοργάνωσε την ΕΣΣΔ από συνομοσπονδία βασισμένη στην Ένωση, σε καθαυτό ομοσπονδιακή χώρα. Αντί του Συνεδρίου των Σοβιέτ, το νέο Σύνταγμα δημιούργησε ένα μόνιμο κοινοβούλιο, το Ανώτατο Σοβιέτ. Συνένωσε επίσης τις περισσότερες από τις αρχές, και το πιο σημαντικό, επιβεβαίωσε τον ρόλο του Κομμουνιστικού Κόμματος σαν την κινητήρια δύναμη πίσω από τις εργαζόμενες μάζες της ΕΣΣΔ.
Όσον αφορά την αρχική Συνθήκη, η υιοθέτηση του Συντάγματος αναδιοργάνωσε τον χαρακτήρα της Ένωσης. Η ΣΟΣΔ της Υπερκαυκασίας έπαψε να υπάρχει και οι τρεις δημοκρατίες που την αποτελούσαν έγιναν πλήρως δεκτές στην Ένωση. Ταυτόχρονα δύο αυτόνομες περιοχές της Ρωσικής ΣΟΣΔ, το Καζακστάν και η Κιργιζία αναδιοργανώθηκαν σε πλήρεις δημοκρατίες. Ως εκ τούτου, οι επτά έγιναν έντεκα. 
Η ΣΟΣΔ της Υπερκαυκασίας υπήρχε μέχρι τις 5 Δεκεμβρίου 1936, όταν χωρίστηκε σε Αρμενία, Γεωργία και Αζερμπαϊτζάν. Την ίδια ημέρα η Αυτόνομη Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία του Τουρκεστάν της Ρωσικής ΣΟΣΔ έπαψε να υπάρχει, και τα εδάφη της μοιράστηκαν μεταξύ των νέων ΣΣΔ του Καζακστάν και της Κιργιζίας.

1940

Στο προοίμιο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, δημιουργήθηκαν αρκετές νέες δημοκρατίες πριν την Γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ το 1941. Πρώτη ήταν ΣΣΔ της Φινλανδικής Καρελίας, η οποία στις 31 Μαρτίου 1940 αναβαθμίστηκε σε ενωσιακή δημοκρατία από αυτόνομη περιοχή της Καρελίας, προηγούμενα τμήμα της Ρωσικής ΣΟΣΔ.
Μετά την προσάρτηση των Βαλτικών χωρών, η Λιθουανία, η Λεττονία και η Εσθονία μετατράπηκαν σε ΣΣΔ Λιθουανίας (13 Ιουλίου), ΣΣΔ Λεττονίας (21 Ιουλίου) και ΣΣΔ Εσθονίας (επίσης 21 Ιουλίου), και προσαρτήθηκαν επίσημα στην Σοβιετική Ένωση στις 3 Αυγούστου, 5 Αυγούστου και 6 Αυγούστου, αντίστοιχα. Η τελευταία δημοκρατία ήταν η ΣΣΔ της Μολδαβίας που συγχώνευσε την μεγάλη περιοχή της Βεσαραβίας με την αυτόνομη Μολδαβία, προηγούμενα τμήμα της ΣΣΔ της Ουκρανίας.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν δημιουργήθηκαν νέες δημοκρατίες, αντίθετα η Καρελιο-Φινλανδική ΣΣΔ υποβιβάστηκε σε αυτόνομη δημοκρατία και επανα-προσαρτήθηκε από την Ρωσική ΣΟΣΔ στις 16 Ιουλίου 1956.

Κατάργηση

Στις 8 Δεκεμβρίου 1991, οι ηγέτες της ΣΣΔ της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας, και η Ρωσική ΣΟΣΔ συνεδρίασαν και συμφώνησαν για την κατάργηση της συνθήκης του 1922, η οποία έληξε στις 25 Δεκεμβρίου 1991, διαλύοντας ουσιαστικά την ΕΣΣΔ.
Στις 15 Μαρτίου 1991, η Κρατική Δούμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας εξέφρασε την νομική της θέση σε σχέση με την απόφαση του Ανωτάτου Σοβιέτ της Ρωσικής ΣΟΣΔ στο “Καταγγελία της Συνθήκης Ίδρυσης της Σοβιετικής Ένωσης” σαν παράνομο, αντισυνταγματικό νόμο που ψηφίστηκε από σοβαρή παραβίαση του Συντάγματος της Ρωσικής ΣΟΣΔ, τους κανόνες του διεθνούς δικαίου και στη συνέχεια της ισχύουσας νομοθεσίας.