Ασπροπάρης

Ονοματολογία

Το όνομα του γένους προέρχεται από την ελληνική μυθολογία. Ο Νεόφρων (Neophron) και ο Αιγυπιός (Aegypius), υπήρξαν τα τραγικά πρόσωπα της ιστορίας μιας παράνομης ερωτικής σχέσης με τη μητέρα του πρώτου Τιμάνδρα και, της τελικής μεταμόρφωσης όλων σε πτηνά από τον Δία
Η λατινική λέξη percnopterus σημαίνει, «αυτός που έχει σκοτεινόχρωμες φτερούγες» και, πιθανότατα, σχετίζεται με τα μαύρα πρωτεύοντα ερετικά φτερά του είδους.
Η αγγλική ονομασία του είδους Egyptian Vulture σχετίζεται, τόσο με τις κύριες περιοχές αναπαραγωγής του πτηνού στη Β. Αφρική, όσο και με την ιερή σημασία του στην αρχαία Αίγυπτο (βλ. Κουλτούρα).
Η ελληνική του ονομασία αντιστοιχεί στο λευκό, γενικότερα, παρουσιαστικό των ενήλικων ατόμων.

Μεταναστευτική συμπεριφορά

Τα αποδημητικά πουλιά μερικές φορές μπορεί να καλύψουν έως και 500 χιλιόμετρα σε μία ημέρα μέχρι να φτάσουν στο νότιο άκρο της Σαχάρας, συνολικά 3.500- 5.500 χιλιόμετρα από τις καλοκαιρινές περιοχές αναπαραγωγής. Τα νεαρά πτηνά που δεν έχουν φθάσει σε ηλικία αναπαραγωγής, μπορεί να διαχειμάζουν στους βοσκότοπους και στις ημιερημικές περιοχές του Σαχέλ.
Για την Ελλάδα, ο ασπροπάρης αποτελεί καλοκαιρινό επισκέπτη. Έρχεται για να αναπαραχθεί στα μέσα Μαρτίου και, φεύγει αργά το Σεπτέμβριο για την Αφρική και την Αραβία, όπου και ξεχειμωνιάζει.

Βιότοπος

Συχνάζει σε μεγάλη ποικιλία βιοτόπων, ιδιαίτερα όμως στις ορεινές περιοχές. Προτιμάει τις ανοιχτές, λοφώδεις, ξηρές εκτάσεις με πέτρες και θάμνους. Επίσης, επειδή προσαρμόζεται εύκολα στην ανθρώπινη παρουσία, περιφέρεται συχνά σε μαντριά και σκουπιδότοπους.

Μορφολογία

Το πτέρωμα των ενηλίκων είναι λευκό, με μαύρα πρωτεύοντα ερετικά φτερά. Συνήθως εμφανίζονται με ρυπαρό φτέρωμα (σκουριασμένο ή με καφέ απόχρωση), που προέρχεται από τη λάσπη ή πλούσια σε σίδηρο εδάφη. Άτομα σε αιχμαλωσία που δεν έχουν πρόσβαση σε καθαρό χώμα έχουν ολόλευκο πτέρωμα.
Η ουρά είναι λευκή, σφηνοειδούς σχήματος και, αποτελεί σημαντικό διαγνωστικό στοιχείο κατά την πτήση.
Το ράμφος είναι μαύρο στην άκρη του, ισχυρό, γαμψό και αρκετά μακρύ (σχεδόν ισόμηκες με το άπτερο κεφάλι) με κήρωμα που υπερβαίνει το μισό τού ολικού μήκους του. Τα ρουθούνια είναι οριζόντια και έχουν σχήμα ελλειπτικό.
Το δέρμα του προσώπου των ενηλίκων είναι κίτρινο και, χωρίς πτέρωμα κάτω στο λαιμό, ενώ στο πίσω μέρος του κεφαλιού σχηματίζεται ένα είδος χαίτης.
Τα πόδια είναι ροζ στα ενήλικα και γκρι στα ανήλικα άτομα. Τα νύχια είναι μακριά και ίσια, ενώ το τρίτο και το τέταρτο δάχτυλο είναι ελαφρά συνδεδεμένα με νηκτική μεμβράνη στη βάση τους.
Τα φύλα είναι όμοια, αλλά τα αρσενικά αναπαραγωγής έχουν μια βαθύτερη πορτοκαλί απόχρωση στο δέρμα του προσώπου σε σχέση με τα θηλυκά.

Τροφή

Ο ασπροπάρης τρέφεται με ζωική ύλη, θνησιμαία, αλλά και σκουπίδια ή περιττώματα. Από τους οργανισμούς, προς τους οποίους στρέφεται σπανιότερα, προτιμάει τα σκαθάρια, σαλιγκάρια, καρκινοειδή ή μικρές σαύρες. Οι πληθυσμοί της Ισπανίας έχουν παρατηρηθεί να τρέφονται με άγρια κουνέλια.
Μελέτες δείχνουν ότι, τρέφονται με περιττώματα θηλαστικών -ακόμη και ανθρώπων  -για να αποκτήσουν καροτενοειδή, οι χρωστικές των οποίων ευθύνονται για το έντονο κίτρινο και πορτοκαλί δέρμα του προσώπου τους. Η ικανότητα να αφομοιώνουν καροτενοειδείς χρωστικές ουσίες φαίνεται να χρησιμεύει ως ένα αξιόπιστο χαρακτηριστικό καλής φυσικής κατάστασης, κατά το ζευγάρωμα.
Συνήθως περιφέρεται μοναχικά, αλλά αρκετές φορές σχηματίζει μικρές ομάδες που συναθροίζονται με μεγαλύτερους γύπες, όταν υπάρχει διαθέσιμο κάποιο κουφάρι. Τότε, περιμένει μέχρι εκείνοι να φύγουν και κατόπιν στρέφεται στα υπολείμματα.
Στην Ελλάδα, η δευτερεύουσα κύρια τροφή του ασπροπάρη, μετά τα κουφάρια, είναι οι χελώνες (Testudo), κυρίως στον Έβρο αλλά και σε άλλες περιοχές.

Ηθολογία

Oι πληθυσμοί του ασπροπάρη (υποείδος N. p. percnopterus), ιδίως στην Αφρική, είναι γνωστό ότι χρησιμοποιούν πέτρες ως εργαλεία. Όταν ένα μεγάλο αβγό, όπως αυτό μιας στρουθοκαμήλου ή ενός αγριόγαλου, εντοπίζεται, το πουλί πατάει επάνω σε αυτό με ένα μεγάλο βότσαλο στο ράμφος του και, πετάει το βότσαλο με μία απότομη κίνηση του λαιμού πάνω στο κέλυφος. Η εργασία αυτή επαναλαμβάνεται έως ότου το αβγό σπάει από τα χτυπήματα. Προτιμούν να χρησιμοποιούν στρογγυλεμένα βότσαλα απ’ότι ακανόνιστες πέτρες.
Αυτή η συμπεριφορά, καταγράφηκε για πρώτη φορά από την περίφημη Jane Goodall το 1966, όμως δεν έχει καταγραφεί στο υποείδος Ν. p. ginginianus. Διάφορa τεστ σε εκτρεφόμενα και άγρια πτηνά δείχνουν ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά δεν είναι έμφυτη, αλλά μαθαίνεται παρατηρώντας άλλα πτηνά, και εμφανίζεται από τη στιγμή που συνδέουν τα αυγά με το φαγητό και έχουν πρόσβαση σε βότσαλα. 
Μια άλλη περίπτωση εργαλειοχρήσης του ασπροπάρη, που περιγράφεται από τη Βουλγαρία, περιλαμβάνει τη χρήση ενός κλαδιού ως εργαλείου, για να κυλήσει και να συγκεντρώσει τούφες μαλλιού ως επένδυση στη φωλιά του.

Αναπαραγωγή

Η αναπαραγωγική περίοδος αρχίζει την άνοιξη. Οι ασπροπάρηδες είναι μονογαμικά πτηνά και τα «πετυχημένα» ζευγάρια μπορεί να διατηρηθούν για περισσότερο από μία περίοδο αναπαραγωγής και οι ίδιες φωλιές μπορεί να επαναχρησιμοποιηθούν κάθε χρόνο.
Η φωλιά είναι μια ακατάστατη πλατφόρμα από κλαδιά επενδεδυμένα με κουρέλια, φλοιούς ή κλαδιά και τοποθετείται σε μια προεξοχή βράχου, σε ένα κτήριο, ή στη διχάλα ένα μεγάλου δέντρου. Επίσης, μπορεί να χρησιμοποιηθούν παλιές φωλιές αετών. 
Η συνήθης γέννα αποτελείται από δύο πιτσιλωτά αβγά που επωάζονται εναλλάξ και από τους δύο γονείς. Οι γονείς αρχίζουν την επώαση αμέσως μετά το πρώτο αβγό, το οποίο εκκολάπτεται μετά από περίπου 42 ημέρες.  Το δεύτερο αβγό μπορεί να εκκολαφθεί τρεις έως πέντε ημέρες αργότερα και, μεγαλύτερη καθυστέρηση αυξάνει την πιθανότητα ο νεοσσός να μην επιβιώσει. Σε γκρεμούς, όπου οι φωλιές βρίσκονται η μία κοντά στην άλλη, τα μικρά πουλιά είναι γνωστό ότι σκαρφαλώνουν σε γειτονικές φωλιές για να «κλέψουν» τροφή.
Οι νεοσσοί πετούν και αφήνουν τη φωλιά μετά από 90 έως 110 ημέρες, αλλά  εξακολουθούν να παραμένουν εξαρτημένοι από τους γονείς τους για διάστημα τουλάχιστον ενός μηνός. Το πλήρες φτέρωμα των ενηλίκων αποκτάται κατά το τέταρτο ή το πέμπτο έτος.

Απειλές

Ενώ ο ασπροπάρης δεν έχει στη φύση κάποιους επικίνδυνους θηρευτές, οι ανθρώπινες δραστηριότητες δημιουργούν πολλές απειλές. Συγκρούσεις με ηλεκτροφόρα καλώδια, κυνήγι, εσκεμμένη δηλητηρίαση, συσσώρευση μολύβδου από κατάποση σκαγιών σε πτώματα, και συσσώρευση φυτοφαρμάκων έχουν δυσμενείς συνέπειες στον πληθυσμό. 
Φαίνεται ότι η δικλοφενάκη (Diclofenac), ένα μη στεροειδές αντιφλεγμονώδες φάρμακο (NSAID) που χρησιμοποιείται συχνά στα ζώα κτηνοτροφίας, και η οποία αποδείχθηκε θανατηφόρα για πολλά όρνεα όταν προσλαμβάνεται από σφάγια ζώων (BirdLife International News [www.birdlife.org/news] το 2007), είναι η βασική αιτία για τις πρόσφατες ραγδαίες μειώσεις του ασπροπάρη στην Ινδία. Γενικά, τα NSAID είναι τοξικά για τα αρπακτικά, τους πελαργούς, τους γερανούς και τις κουκουβάγιες, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι γύπες διαφόρων γενών θα μπορούσε να είναι ευαίσθητοι στις επιπτώσεις τους (BirdLife International News [www.birdlife.org/news] 2007). Φαίνεται εύλογο ότι, το είδος είχε προηγουμένως μικρότερη έκθεση στην τοξίνη λόγω του φυσικού, ανταγωνιστικού αποκλεισμού στα σφάγια από από τα μεγάλα όρνεα του γένους Gyps.

Κατάσταση πληθυσμού

Αυτό το -φυσιολογικά- μακρόβιο είδος κατατάσσεται πλέον ως Κινδυνεύον (ΕΝ) στην λίστα της IUCN. Μία (1) από τις  κύριες αιτίες είναι η πρόσφατη και εξαιρετικά ταχεία μείωση του πληθυσμού στην Ινδία (προφανώς λόγω δηλητηρίασης από το φάρμακο δικλοφενάκη). Επίσης, η σοβαρή, μακροπρόθεσμη μείωση των πληθυσμών στην Ευρώπη (> 50% κατά τη διάρκεια των τριών τελευταίων γενεών [42 χρόνια]) και στη Δυτική Αφρική, καθώς και η συνεχιζόμενη μείωση των πληθυσμών του σε μεγάλο τμήμα του φάσματος κατανομής, στην υπόλοιπη Αφρική. 
Στην Ελλάδα, είναι πλέον εξαιρετικά σπάνιος, και οι πληθυσμοί του βαίνουν επικίνδυνα μειούμενοι. Συμπεριλαμβανόταν στο «Κόκκινο Βιβλίο» (Red Data Book) των απειλουμένων σπονδυλοζώων της Ελλάδας στην κατηγορία 'ΤΡΩΤΑ' (Vulnerable),  ωστόσο, είναι πλέον Κρισίμως Κινδυνεύον είδος (CR [A2ac, C1]) 
Απαιτείται αυστηρός έλεγχος της παράνομης χρήσης δηλητηριασμένων δολωμάτων και συστηματική παροχή συμπληρωματικής τροφής, σε ταΐστρες, εκεί όπου το είδος χρησιμοποιούσε στο
παρελθόν ανοιχτές χωματερές, καθώς και σε κάθε απομονωμένη επικράτεια. Σε κάθε δημόσιο έργο που εκτελείται κοντά ή μέσα στις επικράτειες του είδους (π.χ. διάνοιξη δρόμων, χωροθέτηση αιολικών και υδροηλεκτρικών έργων, εγκατάσταση πυλώνων υψηλής τάσης) θα πρέπει να συνυπολογίζονται μέτρα για την απόλυτη προστασία του χώρου κατασκευής της φωλιάς και της περιοχής τροφοληψίας του είδους. Ακόμη, απαιτείται πλήρης έρευνα για τον εντοπισμό όλων των θέσεων του φάσματος κατανομής, όπως και επισταμένη έρευνα της ιδιαίτερης βιολογίας του ασπροπάρη (διατροφή, αναπαραγωγή, διάφοροι περιοριστικοί παράγοντες) καθώς και η διερεύνηση τυχόν άγνωστων ακόμη απειλών (π.χ. αντιβιοτικά, χημικές ουσίες στην τροφική αλυσίδα, κ.λπ). Τέλος, κρίνεται απαραίτητη η ευαισθητοποίηση του κοινού, -ιδιαίτερα των κτηνοτρόφων, κυνηγών και αγροτών.

Κουλτούρα

Στην Αρχαία Αίγυπτο, ο ασπροπάρης εμφανίζεται σε ειδικό ιερογλυφικό ιδεόγραμμα και αντιστοιχεί σε συγκεκριμένο ήχο (/ ɑ ː /). Η Βίβλος κάνει αναφορά στον «αιγυπτιακό γύπα» κάτω από το εβραϊκό όνομα του rachamah / racham το οποίο έχει μεταφραστεί στα αγγλικά ως "gier-αετός». Ήταν το ιερό πτηνό της Ίσιδος στην αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία. Η χρήση του ως συμβόλου της βασιλικής οικογένειας στο αιγυπτιακό πολιτισμό, και η προστασία του με νόμο τού Φαραώ, έκανε το είδος τόσο κοινό στους δρόμους της Αιγύπτου, που έδωσε αφορμή για το όνομα "κοτόπουλο του Φαραώ» (sic).
Στην Ελλάδα, η παράδοση τον θέλει να «κουβαλάει» στην πλάτη του τον κούκο, φέρνοντας την άνοιξη και την καλοτυχία, καθορίζει την προκοπή των κτηνοτρόφων, το πήξιμο του γιαουρτιού, την παραγωγή του τυριού, ενώ «συμμετέχει» σε γάμους.

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο, ο Ασπροπάρης απαντά και με άλλες ονομασίες, όπως Αστραπάρης, Ασπρόγυπας, Λευκόγυπας, Μικρό Όρνιο, Μπατζουτιέρα (Βλαχ.), Σκανίτης, Κουκκάλογο (Ήπειρος), Καλιατζάρης (Θράκη), Τυροκόμος (Θεσσαλία, Κοζάνη).