Δήμοι

Στην Αρχαία Ελλάδα, ο δήμος (αρχαία ελληνικά: δῆμος) ήταν διοικητική υποδιαίρεση της αρχαίας Αθήνας.  
Οι Δήμοι αρχικά ήταν απλή υποδιαίρεση της γης στην ύπαιθρο και φαίνεται να υπάρχει τουλάχιστον από τον 6ο αιώνα π.Χ., πιθανόν και νωρίτερα, αλλά δεν είχε αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία (εκτός πιθανόν αυτής της λαϊκής έκφρασης των κατοίκων μιας περιοχής σε κοινή συνάθροιση για συζήτηση από κοινού θεμάτων που τους απασχολούσαν), μέχρι τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη το 508 π.Χ..  
Υπ' αυτές τις μεταρρυθμίσεις, η εγγραφή των πολιτών στους καταλόγους του δήμου έγινε η ελάχιστη απαίτηση για την ιθαγένεια, ενός πολίτη. Πριν από εκείνη την εποχή, η ιθαγένεια για όποιον πολίτη βασιζόταν μόνο στην ιδιότητα του ως μέλος σε φρατρία, ή ως μέλος της οικογένειάς του. Την ίδια περίοδο, δήμοι ιδρύθηκαν στην ίδια την πόλη της αρχαίας Αθήνας, όπου δεν υπήρχαν ήδη από το παρελθόν.  Συνολικά, στο τέλος των μεταρρυθμίσεων του Κλεισθένη, η Αττική χωρίστηκε σε αρκετούς δήμους. Γενικά υπάρχουν πολλές και διάφορες απόψεις για τον αριθμό των δήμων. Οι πλέον πρόσφατες μελέτες δίνουν ένα συνολικό αριθμό 139+3 δήμων στον οποίο προστίθενται οι Βερενικίδες, (ίδρυση το 224/223 π.Χ.), οι Απολλωνιείς  (201/200 π.Χ.) και οι Αντινοείς (126/127).  
Η δημιουργία δήμων και η εγκαθίδρυσή τους ως οι θεμελιώδεις μονάδες του κράτους αποδυνάμωσε τα γένη ή τις οικογένειες της αριστοκρατίας, οι οποίες είχαν ως τότε κυριαρχήσει τις φρατρίες. 
Ο δήμος λειτουργούσε ως κάποιο βαθμό ως πόλις σε μικρογραφία, και μάλιστα κάποιοι δήμοι, όπως η Ελευσίνα και οι Αχαρνές, ήταν στην πραγματικότητα σημαντικές πόλεις. Κάθε δήμος είχε έναν δήμαρχο, που επόπτευε τις υποθέσεις του δήμου. Σειρά επίσης από διάφορους αξιωματούχους και λειτουργούς, για τις αστικές, τις θρησκευτικές και τις στρατιωτικές υποθέσεις, υπήρχαν σε πολλούς δήμους. Οι Δήμοι είχαν δικές τους θρησκευτικές γιορτές, συλλέγοντας έσοδα και πραγματοποιώντας δαπάνες. Επίσης δήμοι ενώθηκαν με άλλους δήμους από την ίδια περιοχή για να συνθέσουν τις τριττύες, μεγαλύτερες ομάδες του πληθυσμού, οι οποίες με τη σειρά τους συνδυάζονταν για να σχηματίσουν τις δέκα φυλές, της Αθήνας. Κάθε φυλή περιείχε μία τριττύ από κάθε μια από τις τρεις περιοχές: Την πόλη, την ακτή και την ενδοχώρα.

Δεύτερη περίοδος: 307/306 – 224/223 π.Χ.

Μεταξύ 307/306 - 224/223 π.Χ. και καθώς η Αττική βρισκόταν υπό την Μακεδονική Αυτοκρατορία το σύστημα αναδιοργανώθηκε με τη δημιουργία δύο  ακόμα “μακεδονικών φυλών”: (XI. Αντιγονίδα φυλή και XII. Δημητριάδα), οι οποίες πήραν τα ονόματά τους από τον Αντίγονο τον Μονόφθαλμο και τον Δημήτριο τον Πολιορκητή αυξάνοντας παράλληλα τον αριθμό των βουλευτών, στην Βουλή, στα 600 μέλη. Κάθε μία από τις 10 φυλές, εκτός της Αιαντίδος, άρα οι 9 υπόλοιπες φυλές, παρείχε 3 δήμους (όχι απαραίτητα έναν για κάθε τριττύ). Το έλλειμμα της Αιαντίδος καλύφθηκε με 2 δήμους της Λεοντίδος και 1 της Αιγηίδος. Με αυτόν τον τρόπο η συνεισφορά της κάθε φυλής (12 πλέον τον αριθμό) στη Βουλή ήταν σωστά προσαρμοσμένη.

Τρίτη περίοδος: 224/223 – 201/200 π.Χ.

Η “αιγυπτιακή φυλή” XIII Πτολεμαΐδα, η οποία πήρε το όνομά της από τον Πτολεμαίο Γ΄ Ευεργέτη, δημιουργείται στο 224/223 π.Χ. και η Βουλή παραμένει στα 600 μέλη, καθώς οι δώδεκα φυλές της έδωσαν από ένα δήμο. Επιπλέον, ένα νέος δήμος δημιουργείται με το όνομα Βερενικίδαι, από τη σύζυγο του Πτολεμαίου  Γ΄ την Βερενίκη Β΄ της Αιγύπτου.

Τέταρτη περίοδος: 201/200 π.Χ. – 126/127

Το 201/200 π.Χ. οι “μακεδονικές φυλές” διαλύονται και τα χωριά (εκτός από δύο που εν τω μεταξύ είχαν δοθεί στην Πτολεμαΐδα φυλή, γύρισαν εκ νέου, πίσω στην αρχική τους φυλή. Επιπλέον, την άνοιξη του 200 π.Χ., δημιουργείται η φυλή XIV Ατταλίς, η οποία πήρε το όνομά της από τον  Άτταλο Α΄ τον Σωτήρα η οποία δημιουργείται με το ίδιο καθεστώς που χρησιμοποιήθηκε για τη δημιουργία της “αιγυπτιακής φυλής”: Κάθε φυλή συνεισφέρει από ένα δήμο και επίσης ένας νέος δήμος, οι Απολλωνιείς, δημιουργείται προς τιμήν της Απολλωνίας, συζύγου του Αττάλου Α΄ της Περγάμου. Συνεπώς υπάρχουν και πάλι 12 φυλές και 600 μέλη της Βουλής. Από την περίοδο αυτή δεν υπάρχουν περισσότερες ποσοστώσεις στους δήμους που έχουν 50 μέλη της Βουλής, ανά φυλή. Η Αττική από την μακεδονική, περνά σταδιακά στη ρωμαϊκή κατοχή.

Πέμπτη περίοδος: 126/127 – 3ος αιώνας

Η τελευταία τροποποίηση είναι η δημιουργία το 126/127 της φυλής XV. Αδριανίς, που πήρε το όνομά της από τον Αδριανό με το ίδιο και πάλι σύστημα: Κάθε φυλή συνεισφέρει από ένα δήμο και ένας νέος δήμος, οι Αντινοείς, δημιουργείται προς τιμήν του αγαπημένου του Αδριανού, του Αντίνοου. Οι 13 φυλές συνεισφέρουν από 40-50 μέλη στη Βουλή.

Κίβδηλοι και υστερο-ρωμαϊκοί δήμοι

Μερικοί κατάλογοι των αρχαίων αυτών δήμων προτείνουν να επεκταθεί ο κατάλογος των 139 + 3 προσθέτοντας και 43 άλλα ονόματα δήμων μερικά από τα οποία έχουν θεωρηθεί από τους μελετητές ως αττικοί δήμοι. 
Η κριτική που γίνεται από τον John S. Traill δείχνει ότι σε 24 δήμους, η ονομασία είναι το αποτέλεσμα λαθών, αρχαίων ή συγχρόνων ή παρερμηνείας και 19 δήμοι είναι γνωστοί κυρίως από επιγραφές του δεύτερου και του τρίτου αιώνα μετά Χριστόν, δηλαδή στην πέμπτη περίοδο, και ως εκ τούτου μπορεί να υπόκεινται σε πολιτικές σκοπιμότητες, που μπορεί να απέχουν λίγο ή και πολύ από τους αυθεντικούς κλεισθενικούς δήμους.

Μεταγενέστερη χρήση

Ο όρος «δήμος» επιβίωσε μέσα στα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια. Μέχρι τη στιγμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, όταν ο όρος πλέον χρησιμοποιήθηκε για να δηλώνει κάθε μία από τις τέσσερις φατρίες στις αρματοδρομίες της Κωνσταντινούπολης.
Στη σύγχρονη Ελλάδα, ο όρος “δήμος” χρησιμοποιείται και πάλι, όπως και στην αρχαιότητα, για να υποδηλώσει τους δήμους.