Παίκτης εκτός παιχνιδιού (Οφσάιντ)

Το οφσάιντ (αγγ.: offside) ή "παίκτης εκτός παιχνιδιού" (σύμφωνα με την επίσημη μετάφραση της Ελληνικής Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας) είναι ο 11ος κανονισμός στο ποδόσφαιρο που έχει ως σκοπό να περιορίσει το πόσο μπροστά μπορούν να βρεθούν οι παίκτες της επιτιθέμενης ομάδας όταν επηρεάζουν τη φάση που εξελίσσεται στο παιχνίδι. Συγκεκριμένα, ο κανονισμός ορίζει ότι ένας παίκτης είναι σε θέση οφσάιντ εάν βρίσκεται στο αντίπαλο μισό του γηπέδου (στο οποίο δεν περιλαμβάνεται η μεσαία γραμμή) και ταυτόχρονα είναι πλησιέστερα στην αντίπαλη γραμμή τέρματος, και από τη μπάλα και από τον προτελευταίο αντίπαλο. Ένας ποδοσφαιριστής δεν βρίσκεται σε θέση οφσάιντ αν βρίσκεται στην ίδια ευθεία με τον προτελευταίο αντίπαλο ή αν βρίσκεται στην ίδια ευθεία με τους δύο τελευταίους αντιπάλους. Το γεγονός και μόνο ότι ένας παίκτης βρίσκεται σε θέση οφσάιντ, δεν αποτελεί παράβαση. Ένας ποδοσφαιριστής που βρίσκεται σε θέση οφσάιντ διαπράττει παράβαση και τιμωρείται μόνο αν τη στιγμή που η μπάλα αγγίζεται ή παίζεται από έναν συμπαίκτη του, αυτός αρχίζει να εμπλέκεται ενεργά στο παιχνίδι, κατά την άποψη του διαιτητή, με το να επηρεάζει το παιχνίδι ή με το να επηρεάζει έναν αντίπαλο του ή με το να αποκτά πλεονέκτημα ευρισκόμενος στη θέση αυτή. Ένας ποδοσφαιριστής που βρίσκεται σε θέση οφσάιντ δεν διαπράττει παράβαση αν δεχθεί τη μπάλα απευθείας από τέρματος λάκτισμα ή από επαναφορά της μπάλας από τα πλάγια ή από γωνιακό λάκτισμα (κόρνερ). Σε περίπτωση παράβασης οφσάιντ, ο διαιτητής καταλογίζει ένα έμμεσο ελεύθερο λάκτισμα υπέρ της αντίπαλης ομάδας, το οποίο εκτελείται από το σημείο στο οποίο διαπράχθηκε η παράβαση.
Το οφσάιντ είναι ένας από τους πρώτους κανονισμούς που εδραιώθηκαν στο ποδόσφαιρο, πριν αυτό πάρει τη μορφή με την οποία το ξέρουμε σήμερα και έχει καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τη μοντέρνα μορφή του ποδοσφαίρου. Θεωρείται από τους πιο περίπλοκους κανονισμούς του ποδοσφαίρου και πολλές φορές παίκτες, προπονητές και θεατές θέτουν υπό αμφισβήτηση τις αποφάσεις που λαμβάνονται από το διαιτητή και τους βοηθούς του σε έναν αγώνα. Έχουν γίνει πολλές προσπάθειες αναθεώρησης του κανονισμού από το Διεθνές Ποδοσφαιρικό Συμβούλιο ώστε ο κανονισμός να είναι αποτελεσματικός και να βελτιώνει την ποιότητα του ποδοσφαίρου ως θέαμα. Εντούτοις, κάθε νέα αναθεώρηση δεν αφομοιώνεται εύκολα και έχουν υπάρξει αντιδράσεις. Τα τελευταία χρόνια ο κανονισμός του οφσάιντ έχει δεχτεί κριτική και υπάρχουν προπονητές, παίκτες ή αναλυτές που τείνουν προς την κατάργηση ή την αλλαγή του.

Εφαρμογή του κανονισμού

Η εφαρμογή του κανονισμού για το οφσάιντ γίνεται σε τρία βήματα, διακρίνοντας τη θέση οφσάιντ, την παράβαση οφσάιντ και την επιβολή και εκτέλεση της ποινής που επιφέρει η παράβαση.

Θέση οφσάιντ

Ένας παίκτης βρίσκεται σε θέση οφσάιντ αν είναι "πιο κοντά στο αντίπαλο τέρμα από την μπάλα και τον προτελευταίο αντίπαλο". Αυτό ισχύει μόνο αν ο παίκτης που επιτίθεται βρίσκεται στο μισό του γηπέδου όπου βρίσκεται το τέρμα του αντιπάλου. Δεν καταλογίζεται οφσάιντ αν ο επιθετικός ξεκινήσει από το μισό του γηπέδου όπου βρίσκεται το τέρμα της ομάδας του. Αν ο επιθετικός βρίσκεται στην ίδια απόσταση από το αντίπαλο τέρμα με τον προτελευταίο αντίπαλο, δεν είναι σε θέση οφσάιντ. 
Η έκδοση 2005 των Κανόνων του Παιχνιδιού συμπεριέλαβε μία νέα απόφαση του IFAB (Διεθνές Ποδοσφαιρικό Συμβούλιο) σχετικά με τον 11ο κανονισμό με την οποία αποσαφηνίζεται η έκφραση "πιο κοντά στο αντίπαλο τέρμα", και ορίζει ότι είναι σε θέση οφσάιντ κάποιος επιτιθέμενος αν "οποιοδήποτε μέρος του κεφαλιού, σώματος, ή ποδιών βρίσκεται πιο κοντά στο αντίπαλο τέρμα από την μπάλα και τον προτελευταίο αμυντικό. Τα χέρια δε συμπεριλαμβάνονται σε αυτόν τον ορισμό."  Αυτό σημαίνει ότι είναι σε θέση οφσάιντ κάποιος παίκτης αν κάποιο μέρος του σώματος του, εκτός των χεριών, βρίσκεται μετά τον προτελευταίο αμυντικό και την μπάλα, εγγύτερα στο αντίπαλο τέρμα.
Γενικά, συμπεραίνεται ότι είτε η αμυνόμενη ομάδα πρέπει να έχει τουλάχιστον δύο παίκτες (συμπεριλαμβάνεται και ο τερματοφύλακας) μεταξύ της γραμμής του τέρματος και του αντίπαλου παίκτη που βρίσκεται πιο κοντά σε αυτήν, είτε όλοι οι παίκτες της αμυνόμενης ομάδας πρέπει να βρίσκονται πίσω από την μπάλα, έτσι ώστε να είναι πάντα πιο κοντά στο τέρμα τους από την αντίπαλη, επιτιθέμενη ομάδα. Αν ο τερματοφύλακας έχει βρεθεί εκτός θέσης και η μπάλα είναι ανάμεσα σε αυτόν και το τέρμα του, ο αντίπαλος επιθετικός πρέπει να βρίσκεται στην ίδια γραμμή, ή πίσω από αυτήν, με δύο αμυνόμενους (πάντα αν η μπάλα βρίσκεται στο μισό του γηπέδου όπου βρίσκεται και το τέρμα των αμυνόμενων).
Αν δύο παίκτες της επιτιθέμενης ομάδας έχουν μόνο έναν αμυντικό να αντιμετωπίσουν (συνήθως τον τερματοφύλακα), επιτρέπεται να ανταλλάξουν πάσα, εφόσον ο παίκτης που θα κάνει την πάσα βρίσκεται πιο κοντά στη γραμμή του τέρματος από τον παίκτη που θα τη λάβει.

Εκτέλεση της ποινής

Η ποινή που επιφέρει η παράβαση του κανονισμού για το οφσάιντ είναι ένα έμμεσο φάουλ στην αντίπαλη ομάδα, στο σημείο όπου η παράβαση συνέβη. Πολλοί διαιτητές κατά την κρίση τους επιτρέπουν το παιχνίδι να εξελιχθεί αν η ομάδα κατά της οποίας έχει γίνει η παράβαση, έχει αποκτήσει το πλεονέκτημα της κατοχής, ούτως ώστε να μη μειωθεί ο ρυθμός του παιχνιδιού με περιττά ελεύθερα χτυπήματα που έχουν τον ίδιο σκοπό με την παροχή πλεονεκτήματος κατοχής της μπάλας. Αυτή η διάκριση δεν είναι ίδια με το "πλεονέκτημα", που μπορεί να εφαρμοστεί μόνο στον κανονισμό 12 του ποδοσφαίρου. Στην ουσία, ο διαιτητής που δε σφυρίζει το οφσάιντ κρίνει ότι τα στοιχεία της παράβασης του κανονισμού 11 δεν υπήρχαν πλήρως.

Ιστορία

Οι κανονισμοί για το οφσάιντ εμφανίστηκαν αρχικά στους κώδικες για το ποδόσφαιρο που δημιουργήθηκαν στα πρώτα αγγλικά σχολεία, αντίστοιχα των ελληνικών λυκείων, στις αρχές του 19ου αιώνα. Αυτοί οι κανόνες ήταν συχνά πιο αυστηροί από όσο στο μοντέρνο ποδόσφαιρο. Σε κάποιους από αυτούς, ένας παίκτης ήταν "εκτός της πλευράς του" ("off his side") αν στεκόταν μπροστά από την μπάλα. Αυτός ο κανόνας ήταν παρόμοιος με το οφσάιντ που ισχύει και σήμερα στο ράγκμπι, όπου τιμωρείται όποιος παίκτης βρίσκεται μεταξύ της μπάλας και του αντίπαλου τέρματος - ο συσχετισμός αυτός υποδεικνύει και τη σχέση που έχουν ως προς την προέλευσή τους το ποδόσφαιρο με το ράγκμπι. Αντίθετα με τους σχολικούς κανονισμούς, οι Κανονισμοί του Σέφιλντ δεν περιλάμβαναν κανονισμό για το οφσάιντ και μερικοί παίκτες, γνωστοί σαν kick throughs, τοποθετούνταν μονίμως κοντά στο αντίπαλο τέρμα. 
Το 1848, ο H.C. Malden, διευθυντής του Γουΐντλσαμ Χάους (Windlesham House), ενός αγγλικού προπαρασκευαστικού σχολείου για τα αντίστοιχα με τα Ελληνικά λύκεια, συγκάλεσε σύσκεψη στο Τρίνιτι Κόλετζ, όπου αναφέρθηκε στο πρόβλημα. Συμμετείχαν αντιπρόσωποι από τα ομώνυμα σχολεία του Ίτον, Χάροου, Ράγκμπι, Γουΐντσεστερ και Σρούσμπερι και παρουσίασε κάθε αντιπρόσωπος το δικό του σύνολο κανόνων. Συγκεντρώθηκαν στις 4 το απόγευμα και μέχρι τα μεσάνυχτα είχε γραφτεί ό,τι σήμερα θεωρείται ότι είναι το πρώτο σύνολο των "Κανόνων του Κέμπριτζ" για το ποδόσφαιρο. Ο Μάλντεν φέρεται να είπε ότι ήταν "πολύ ικανοποιητικό το ότι λειτούργησαν". 
Δεν υπάρχει κάποιο αντίγραφο των κανόνων του 1848 σήμερα, αλλά πιστεύεται ότι περιλάμβαναν κανόνες για την επαναφορά της μπάλας από πλάγια, από τη γραμμή του τέρματος, για τη γραμμή του κέντρου, για μαρκαρίσματα πίσω από τη γραμμή του κέντρου, για επανεκκινήσεις, για κρατήματα και σπρωξίματα (που έχουν καταργηθεί σήμερα) και τέλος για το οφσάιντ. Επίσης προέβλεπαν τη χρήση ενός λεπτού σκοινιού για δοκάρι. 
Ένα σετ κανόνων του 1856 βρέθηκε μετά από περισσότερα από 100 χρόνια, στη βιβλιοθήκη του σχολείου του Σρούσμπερι. Θεωρείται ότι βασίζονται στους Κανόνες του Κέμπριτζ και πιστεύεται ότι είναι οι παλιότεροι που υπάρχουν. Ο κανόνας Νο. 9 απαιτούσε τρεις αμυνόμενοι να βρίσκονται μπροστά από έναν επιθετικό που παίζει την μπάλα. Ο κανόνας δηλώνει:
If the ball has passed a player and has come from the direction of his own goal, he may not touch it till the other side have kicked it, unless there are more than three of the other side before him. No player is allowed to loiter between the ball and the adversaries' goal. 
Αν η μπάλα έχει περάσει έναν παίκτη και έχει έρθει από την κατεύθυνση του δικού του τέρματος, δεν μπορεί να την ακουμπήσει αν η αντίπαλη πλευρά δεν την έχει χτυπήσει πρώτη, εκτός και αν υπάρχουν περισσότεροι από τρεις της αντίπαλης πλευράς πριν από αυτόν. Δεν επιτρέπεται σε κανέναν παίκτη να περιφέρεται μεταξύ της μπάλας και του αντίπαλου τέρματος.
Καθώς το ποδόσφαιρο αναπτύχθηκε κατά τις δεκαετίες του 1860 και 1870, ο κανονισμός του οφσάιντ αποδείχτηκε η μεγαλύτερη πηγή διαφωνίας μεταξύ των συλλόγων. Η "ομοσπονδία" στο Σέφιλντ δεν χρησιμοποιούσε πλέον παίκτες μπροστά που θα λάμβαναν την μπάλα από μακρινές μπαλιές (kick throughs), αλλάζοντας τους κανόνες ώστε τουλάχιστον ένας παίκτης της ομάδας που αμύνεται να βρίσκεται μεταξύ του ενός επιθετικού και του αντίπαλου τέρματος. Η Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία επίσης συμβιβάστηκε και υιοθέτησε την ιδέα του Κέμπριτζ για τρεις αμυντικούς. Τελικά το Σέφιλντ συμβιβάστηκε και συμφώνησε με την Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία και οι τρεις παίκτες ήταν απαίτηση του κανόνα έως το 1925. 
Η αλλαγή του κανόνα ώστε "δύο παίκτες" να βρίσκονται μεταξύ επιθετικού και αντίπαλου τέρματος προκειμένου να μη σημειωθεί οφσάιντ, οδήγησε σε αύξηση των γκολ. Οι παίκτες είχαν σκοράρει 4.700 γκολ σε 1.848 παιχνίδια πρωταθλήματος τη σεζόν 1924-1925. Ο αριθμός αυτός αυξήθηκε σε 6.373 γκολ στον ίδιο αριθμό παιχνιδιών τη σεζόν 1925-1926. 
Κατά τη διάρκεια της σεζόν 1987-1988, η Φούτμπολ Κόνφερενς, 5η κατά σειρά κατηγορία στο αγγλικό ποδόσφαιρο, χρησιμοποιήθηκε για πειραματική εφαρμογή αλλαγής του κανονισμού, όπου ένας παίκτης δε θεωρείται οφσάιντ από απευθείας πάσα σε ελεύθερο χτύπημα φάουλ. Αυτή η αλλαγή δεν θεωρήθηκε επιτυχής, καθώς η ομάδα που βρισκόταν στην επίθεση μπορούσε να γεμίσει τη μεγάλη περιοχή με παίκτες σε κάθε χτύπημα και έτσι ο κανόνας δεν εφαρμόστηκε σε υψηλότερο επίπεδο.
Το 1990 ο κανονισμός άλλαξε και πάλι και έτσι ένας επιθετικός δε θεωρείται ότι βρίσκεται σε θέση οφσάιντ αν βρίσκεται στο ίδιο μήκος στο γήπεδο με τον αντίπαλό του. Η αλλαγή αυτή έγινε στα πλαίσια μιας γενικότερης κίνησης από ποδοσφαιρικές αρχές ώστε η εφαρμογή των κανόνων του παιχνιδιού να αποδίδει περισσότερο επιθετικό ποδόσφαιρο και να βοηθά το παιχνίδι να κυλά περισσότερο ελεύθερα.
Το 2003, η FIFA εξέδωσε πιο αυστηρές οδηγίες για την ποινή σε παραβάσεις του κανονισμού, ώστε να ενθαρρύνει το επιθετικό παιχνίδι. Έτσι, το αν ένας παίκτης που βρίσκεται σε θέση οφσάιντ τιμωρείται, εξαρτάται από τη θέση του και τις πράξεις του. Με αυτή την αλλαγή, οι επιθετικοί δεν τιμωρούνται αν βρεθούν πίσω από τους αμυντικούς από μία θέση όπου δεν είναι οφσάιντ, ενώ υπάρχει ταυτόχρονα ένας ανενεργός στο παιχνίδι επιτιθέμενος. Έτσι υπάρχουν περισσότερα νόμιμα γκολ από πάσες που διασπούν την άμυνα για τα οποία η ομάδα που τα πέτυχε δεν τιμωρείται.

Παγίδα οφσάιντ

Η παγίδα οφσάιντ είναι μια αμυντική τακτική και πολλές φορές αποσκοπεί στο να κοπεί ο γρήγορος ρυθμός του αντιπάλου και να επικρατήσει στο παιχνίδι ένα πιο αργό τέμπο. Όταν ένας παίκτης είναι έτοιμος να τρέξει προς το αντίπαλο τέρμα και κάποιος συμπαίκτης του είναι έτοιμος να του κάνει πάσα, όλοι οι αμυντικοί εκτός από τον τερματοφύλακα κινούνται μπροστά προς το κέντρο του γηπέδου σε σχετικά ευθεία γραμμή, με σκοπό να θέσουν τον επιτιθέμενο σε θέση οφσάιντ πριν ή όταν χτυπήσει ο συμπαίκτης του την μπάλα. Οι αμυντικοί που χρησιμοποιούν αυτή την τακτική συχνά σηκώνουν τα χέρια τους ψηλά όταν φέρουν τον αντίπαλο σε θέση οφσάιντ για να τραβήξουν την προσοχή του βοηθού διαιτητή. 
Η χρήση της παγίδας εμπεριέχει ρίσκο καθώς όλοι οι αμυντικοί πρέπει να κινηθούν ταυτόχρονα σε ευθεία γραμμή, αλλιώς ο επιθετικός δε θα βρεθεί σε θέση οφσάιντ αν όταν ξεκινήσει η πάσα προς αυτόν υπάρχει ένας αμυντικός που δεν έχει κινηθεί μαζί με τους άλλους και βρίσκεται τη στιγμή της πάσας μπροστά ή στο ίδιο μήκος του γηπέδου με τον επιθετικό. Συνήθως ένας αμυντικός καθορίζει την κίνηση των υπολοίπων δίνοντας διαταγή για κίνηση μπροστά και οι άλλοι ακολουθούν το βηματισμό του. Ταυτόχρονα, συνηθίζεται να ασκείται πίεση στον παίκτη που έχει την μπάλα και είναι έτοιμος να κάνει την πάσα, έτσι ώστε να καθυστερήσει. Επίσης η κίνηση των αμυντικών παρέχει το πλεονέκτημα της μετάβασης των αμυντικών πιο κοντά στο κέντρο με αποτέλεσμα την ευκολότερη ανάκτηση της κατοχής αν ο αντίπαλος με την μπάλα αλλάξει γνώμη ως προς την πάσα και αλλάξει την μπάλα με κάποιον συμπαίκτη του στο κέντρο. Επίσης συνηθίζεται ένας αμυντικός μέσος ή κάποιος άλλος παίκτης από το κέντρο, να επιστρέφει με ταχύτητα προς το τέρμα του για να αναλάβει τον επιθετικό σε περίπτωση που αποτύχει η παγίδα. Αν αποτύχει η παγίδα, ο επιθετικός θα βρεθεί μόνος με τον τερματοφύλακα. Ο κανονισμός του 2003 κατέστησε την τακτική περισσότερο επικίνδυνη, αφού περιλαμβάνει τον ορισμό του "ενεργού παιχνιδιού". Έτσι, οι ομάδες που προσπαθούν να την εφαρμόσουν είναι λιγότερο σίγουροι ως προς το αν θα κερδίσουν την μπάλα από παράβαση του κανονισμού, αφού μπορεί να κριθεί από τον διαιτητή ότι κάποιος επιτιθέμενος δεν επηρεάζει τη φάση.