Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι

Καταγωγή

Ο Μπερνίνι γεννήθηκε στο Βασίλειο της Νάπολης της σημερινής Ιταλίας το χειμώνα του 1598. Ήταν γιος ενός μανιεριστή γλύπτη, του Πιέτρο Μπερνίνι, ο οποίος καταγόταν από τη Φλωρεντία και είχε μετακομίσει πρόσφατα μαζί με τη σύζυγό του, την Αντζέλικα Γκαλάντε από τη Νάπολη, για να εργαστεί στο εργοτάξιο της Τσερτόζα ντι Σαν Μαρίνο. Σε ηλικία επτά ετών, ο μικρός Τζοβάνι, ή Τζαν, όπως είναι ευρέως γνωστός, ακολούθησε τον πατέρα του στη Ρώμη, όπου ο τελευταίος κέρδισε την πατρονία του Καρδιναλίου Σκιπίωνος Μποργκέζε, ανιψιού του Πάπα. Εκεί δόθηκε στο νεαρό Μπερνίνι η δυνατότητα να δείξει το ταλέντο του.

Μαθητεία και πρώιμα έργα

Ο Πιέτρο Μπερνίνι, που επέστρεψε στη Ρώμη το 1605 για να συμμετέχει σε έργα του Πάπα Παύλου Ε΄ Μποργκέζε, πραγματοποίησε αυτή την περίοδο αυτό που σήμερα αναγνωρίζεται ως το αριστούργημά του, το μαρμάρινο ανάγλυφο που απεικονίζει την Ανάληψη της Παναγίας στο βαπτιστήριο της βασιλικής της Σάντα Μαρία Ματζόρε, ένα παράδειγμα μετάφρασης σε όρους γλυπτικής των αξιών της θρησκευτικής ζωγραφικής της εποχής. Με την τεχνική του ο Πιέτρο προσπαθεί να αποδώσει εφέ της ζωγραφικής: οι βαθιές πτυχώσεις, η βαθύτητα του ανάγλυφου που αυξάνεται στα πρόσωπα που βρίσκονται σε πρώτο πλάνο. Όλες αυτές τις τεχνικές χρησιμοποίησε και ο γιος του στα πρώτα του αυτόνομα έργα. Άλλο έργο του Πιέτρο που είχε μεγάλη συμβολή στη διαμόρφωση της τέχνης του νεαρού Τζαν Λορέντζο, ήταν η κατασκευή της Καπέλα Παολίνα, σχεδιασμένη από τον Φλαμίνιο Πόντζο, προορισμένη να υποδεχτεί τον τάφο των Παπών Παύλου Ε’ και Κλήμη Η', στην οποία ο Πιέτρο συμμετείχε μαζί με ένα συνεργείο άλλων γλυπτών και ζωγράφων που διακόσμησαν το έργο, και συγκεκριμένα δημιουργώντας τη Στέψη του Κλήμη Η΄ το 1611.
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν για το νεαρό Μπερνίνι η εμπειρία οργάνωσης ενός συνεργείου (στο μέλλον διηύθυνε πολλά) και η ενσωμάτωση στο εσωτερικό ενός έργου αρχιτεκτονικής και εικονογραφίας γλυπτικής και ζωγραφικής ενωμένες σε ένα σύνολο πλούσιο σε πολύχρωμα μάρμαρα.
Ένα από τα πρώτα έργα όπου ο Μπερνίνι εργάστηκε σαν βοηθός του πατέρα του ήταν η Κρήνη του Σαπιοκάραβου στην Πιάτσα ντι Σπάνια.
Η Ρώμη στις αρχές του 17ου αιώνα ήταν μια πόλη που βρισκόταν σε καλλιτεχνικό αναβρασμό, σε μια εποχή μεγάλων καινοτομιών, αληθινών και καθαρών επαναστάσεων, όπως η ραγδαία εξάπλωση αυτά τα χρόνια της ζωγραφικής του Καραβάτζιο, στο νατουραλιστικό πεδίο, και αυτής του Καρράτσι στο ακαδημαϊκό και σύμφωνο με την παράδοση πεδίο, τη στιγμή που η τέχνη του Ρούμπενς άνοιγε το δρόμο στο Μπαρόκ. Μα κυρίως επρόκειτο για μια πόλη που φιλοξενούσε καλλιτέχνες από όλη την Ευρώπη, οι οποίοι βρίσκονταν σε συνεχή αντιπαράθεση και ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών.

Νεανικά έργα

Ήδη από τα πρώτα του έργα ο Μπερνίνι αποκαλύπτει το μεγαλείο του ταλέντου του, αναπαριστώντας τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του Μπαρόκ. Χρόνια μετά, έχοντας φτάσει σε ωριμότητα ο καλλιτέχνης ομολόγησε, ξαναβλέποντας ένα από τα νεανικά του αριστουργήματα, το Απόλλων και Δάφνη:
"Oh quanto poco profitto ho fatto io nell'arte della scultura in un sì lungo corso di anni, mentre io conosco che da fanciullo maneggiavo il marmo in questo modo!"
"Ω, πόση λίγη πρόοδο έκανα στην τέχνη της γλυπτικής στο πέρασμα τόσων ετών, ενώ γνωρίζω πως από τόσο νέος χειριζόμουν το μάρμαρο με αυτό τον τρόπο!"
Πρόσφατες έρευνες δείχνουν το σύμπλεγμα των δύο "Termini" του Πρίαπου και της Φλώρας που προορίστηκαν για τους κήπους της Βίλας Μποργκέζε το 1615-16, και που τώρα βρίσκονται στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, να είναι το πρώτο παράδειγμα συνεργασίας των δύο γλυπτών, μαζί με τα συμπλέγματα των Τεσσάρων Εποχών, που αποτελούσαν παραγγελία του Λεόνε Στρότζι και προορίζονταν για τη ρωμαϊκή του βίλα. Η ρεαλιστική και αισθησιακή απόδοση των διάκοσμων από φρούτα θυμίζει τα έργα του Καραβάτζιο που διατηρούσε ο καρδινάλιος Σκιπίων Μποργκέζε στη συλλογή του.
Στην πρώτη στυλιστική του φάση, ο Μπερνίνι δείχνει ενδιαφέρον και απόλυτο σεβασμό προς την ελληνιστική γλυπτική σε έργα που μιμούνται την τελειότητα της αρχαίας τεχνοτροπίας, όπως στο έργο της Κατσίκας Αμάλθειας, το 1615, στο οποίο ο καλλιτέχνης υιοθετεί μια συγκεκριμένη τεχνική παλαίωσης του μαρμάρου, ώστε να δημιουργεί την εντύπωση πως το άγαλμα δημιουργήθηκε κατά την ελληνιστική εποχή. Ο Μπερνίνι μιμείται επίσης την τελευταία φάση της γλυπτικής του Μιχαήλ Αγγέλου Μπουοναρότι όπως αποκαλύπτουν ο Άγιος Σεβαστιανός της συλλογής Thyssen στη Μαδρίτη και το Μαρτύριο του Αγίου Λαυρεντίου, της Συλλογής Κοντίνι Μπονακόσι στη Φλωρεντία.
Στην περίοδο αυτή ανήκουν επίσης ο Ο Φαύνος που περιπαίζεται από Ερωτίδες και μια προτομή, αυτή του Τζοβάνι Μπατίστα Σαντόνι στην εκκλησία της Σάντα Πρασέντε στη Ρώμη.

Προσωπογραφίες

Δεξιοτεχνία και αληθοφάνεια ήταν τα χαρίσματα που οι διάσημοι εντολοδότες αναγνώριζαν στον Μπερνίνι. Οι προτομές – πορτρέτα ήταν μια από τις κυριότερες πηγές εσόδων του: σε όλη τη διάρκεια της ζωής του τού ζητούσαν να φιλοτεχνήσει πορτρέτα παπών, βασιλέων, ευγενών, σημαντικών προσώπων με μεγάλη επιρροή στην εποχή τους. Πολλά από αυτά είναι διάσημα, όπως η απεικόνιση του Πάπα Παύλου Ε' το 1620. Οι ισχυροί της εποχής ήθελαν να απεικονιστούν "all' eroica", συχνά εξιδανικευμένοι στο παρουσιαστικό και την έκφραση, με πτυχώσεις ρούχων ενώ τις φυσά ο άνεμος και καταρράκτες από μπούκλες.
Το 1621 ο Μπερνίνι απέκτησε τον Σταυρό του Τάγματος του Χριστού για την κατασκευή της προτομής – πορτρέτου του Γρηγορίου ΙΕ΄. Δύο άλλες προτομές του απεικονίζουν τον Σκιπίωνα Μποργκέζε, και κατασκευάστηκαν το 1632. Αναπαριστούν τη στιγμή που το εικονιζόμενο πρόσωπο είναι έτοιμο να εκστομίσει μια λέξη. Για τον Μπερνίνι, που ήταν ικανότατος παρατηρητής, αυτό ήταν το μυστικό ώστε να αναπαριστά καλύτερα τον ανθρώπινο χαρακτήρα: να τον κλείνει, να τον ακινητοποιεί σε μια οποιαδήποτε στιγμή της ζωής του και σε αυτή τη συγκεκριμένη στιγμή να τον αναπαριστά. Ανάμεσα στο 1630 και 1635 φτιάχνει την προτομή της Κονστάντσα Μπουοναρέλλι, σύζυγο ενός μαθητή του και ερωμένη του. Ακόμη και εδώ, η γυναίκα δείχνει έκπληκτη με το στόμα μισάνοιχτο και την πουκαμίσα της ανοιχτή ψηλά.
Στον Σαντελού, βιογράφο και εξομολόγο του κατά τη διαμονή του στη Γαλλία, ο Μπερνίνι δηλώνει πως τον εμπνέει η τέχνη του Ραφαήλ, ο τρόπος που έκανε το πορτρέτο του Μπίντο Αλτοβίτι, αλλά και πως για να επιτύχει τη μέγιστη δυνατή φυσικότητα έπρεπε το θέμα του να διαθέτει κάποια προσποίηση και θεατρικότητα. Μόνο με αυτό τον τρόπο μπορούσε να κάνει ορατά τα στοιχεία εκείνα που χαρακτήριζαν το κάθε πρόσωπο. Συχνά, πριν το γλυπτό, έκανε ένα σκίτσο του θέματός του.
Υπήρξαν περιπτώσεις όπου ο Μπερνίνι ήταν αναγκασμένος να εργαστεί χωρίς να έχει μπροστά του το μοντέλο του, όπως στην περίπτωση του Καρδιναλίου Ρισελιέ, μα οι δυσκολίες, όπως έλεγε, ήταν σημαντικές.
Κάποια τέτοια πορτρέτα συνδέθηκαν με διάσημα ανέκδοτα γύρω από τον μεγάλο δημιουργό. Ένα παράδειγμα αφορά μια από τις προτομές του Σκιπίωνος Μποργκέζε. Καθώς ο Μπερνίνι εργαζόταν, το μάρμαρο παρουσίασε κάποιο ελάττωμα. Ο Σκιπίων, χωρίς να έχει υπόψη του τι είχε συμβεί, έλαβε την παράκληση να μην ποζάρει για μερικές ημέρες, αγνοώντας πως επρόκειτο ακριβώς για το χρόνο που απαιτούσε η δημιουργία μιας ολόιδιας προτομής από την αρχή. Το επεισόδιο, που κυκλοφόρησε αργότερα, τροφοδότησε το μύθο γύρω από την επιδεξιότητα και την ταχύτητα του καλλιτέχνη.

Έργα ζωγραφικής

Σύμφωνα με τον ιστορικό και βιογράφο του Μπερνίνι, Φιλίππο Μπαλντινούτσι, ολοκλήρωσε περισσότερα από 150 έργα ζωγραφικής για την προσωπική του ευχαρίστηση και κυρίως ως δευτερεύουσα ασχολία, ωστόσο σήμερα λίγοι πίνακες ή σχέδια μπορούν με βεβαιότητα να αποδοθούν στον Μπερνίνι. Σε αυτά ανήκουν δύο αυτοπροσωπογραφίες που φιλοξενούνται στην Πινακοθήκη Μποργκέζε της Ρώμης, άλλες προσωπογραφίες και θρησκευτικά έργα, ένας πίνακας που απεικονίζει τον Δαβίδ και μία εικόνα των Αγίων Ανδρέα και Θωμά (Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου). Τα έργα αυτά χρονολογούνται κατά προσέγγιση από τα μέσα της δεκαετίας του 1620 μέχρι τα μέσα της επόμενης δεκαετίας.

Συλλογή Έργων

βλέπε επίσης Κατάλογος έργων του Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι
Ακολουθούν πληροφορίες και φωτογραφίες των γνωστότερων έργων του Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι, η πλειοψηφία των οποίων σήμερα βρίσκεται στην πόλη της Ρώμης.