Ζαγορά Πηλίου

Παλαιά Ζαγορά (Σωτήρα-Ζαγορά)

Απόλυτα εξακριβωμένες ιστορικές πληροφορίες για τον χρόνο ίδρυσης της Ζαγοράς δεν υπάρχουν, ενώ εικάζεται πως η δημιουργία της ήταν αποτέλεσμα της ανάγκης των κατοίκων των παραθαλάσσιων περιοχών για προστασία από πειρατικές επιδρομές.
Μισή ώρα περίπου ΝΑ του σημερινού χωριού προς την θάλασσα, υψώνεται ένας λόφος γνωστός με το όνομα "Παληόκαστρο", στην επίπεδη κορυφή του οποίου σώζονται ερείπια οχυρώσεων, κατά πάσα πιθανότητα βενετικών. Γύρω επίσης από τον λόφο παρατηρούνται ερείπια βυζαντινών και αρχαιότερων κτισμάτων, κατά καιρούς δε, στις κοντινές στα σημεία αυτά εκτάσεις, έχουν βρεθεί  αρχαίοι τάφοι, πήλινα αγγεία, ξίφη και νομίσματα με παραστάσεις της Αργώς. Τα ευρήματα αυτά δείχνουν πως στην περιοχή ήταν χτισμένη κάποια προχριστιανική πόλη που σύμφωνα με τον ιστορικό Νικόλαο Γεωργιάδη, είναι οι αρχαίες Μύραι που αναφέρει ο Σκύλαξ.
Ο πρώτος πυρήνας του χωριού εικάζεται πως βρισκόταν στη θέση «Άγιος Αθανάσιος», ενώ αργότερα μετατοπίστηκε στο μοναστήρι της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, όπου βρίσκεται σήμερα η ομώνυμη συνοικία. Το έτος ίδρυσης της συγκεκριμένη μονής παραμένει άγνωστο, ωστόσο υποστηρίζεται πως ήταν κτίσμα του 15ου αιώνα, χωρίς να αποκλείεται το ενδεχόμενο να κτίστηκε πάνω στα θεμέλια παλαιότερου ναού. Η μονή καταστράφηκε το 1887 από τυχαία πυρκαγιά με αποτέλεσμα να χαθούν πολύτιμα κειμήλια (εικόνες, έγγραφα κλπ). Γύρω από το μοναστήρι αυτό έγινε η πρώτη οίκηση των κατοίκων της παλιάς Ζαγοράς, η οποία όπως φαίνεται για διάκριση ονομάστηκε Σωτήρα-Ζαγορά, και σταδιακά, ιδίως κατά τους μετέπειτα χρόνους της ανάπτυξης και της ακμής της, δημιουργήθηκαν οι υπόλοιπες συνοικίες: του Αγίου Γεωργίου, της Αγίας Κυριακής και της Αγίας Παρασκευής (Περαχώρας). 
Το όνομα Σωτήρα-Ζαγορά επικρατούσε μέχρι το δεύτερο ήμισυ του 17ου αιώνα ως επίσημο όνομα του οικισμού, αναφερόμενο σε διάφορα πατριαρχικά σιγίλλια και άλλα επίσημα έγγραφα, σώζονται δε και σφραγίδες με αυτή τη διπλή ονομασία.

Νέα Ζαγορά

Η νέα Ζαγορά, που είχε πλέον πάρει την παραπάνω μορφή από τα τέλη του 16ου αιώνα, άρχισε να αναπτύσσεται γρήγορα. Σε αυτό μάλιστα συνετέλεσαν και τα σχετικά προνόμια που δόθηκαν στην περιοχή επί σουλτάνου Μεχμέτ Δ΄ στα 1669, βασικότερο των οποίων ήταν να μην κατοικούν μονίμως Τούρκοι στην περιοχή. Η γεωργία και το εμπόριο άκμαζαν, ενώ ιδιαίτερη ανάπτυξη γνώρισαν οι τοπικές βιοτεχνίες των μάλλινων υφασμάτων και του μεταξιού. 
Για την ευχερέστερη διεξαγωγή αυτού του εξαγωγικού και εισαγωγικού εμπορίου δημιουργήθηκε αξιόλογος στόλος από ιστιοφόρα, ο οποίος με αφετηρία το γειτονικό Χορευτό, διέσχιζε τις θάλασσες του Αιγαίου, της Μαύρης Θάλασσας και της ευρύτερης Μεσογείου μεταφέροντας τα τοπικά προϊόντα στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη και τα μεγάλα λιμάνια της Ευρώπης.

Πλούσιοι Ζαγοριανοί έμποροι ήταν εγκατεστημένοι σε πολλές πόλεις του εξωτερικού και αυτοί που παρέμεναν στον τόπο τους διατηρούσαν υποκαταστήματα και αντιπρόσωπους σε σημαντικά εμπορικά κέντρα της εποχής (σε Μολδοβλαχία, Ρωσία κλπ). Η οικονομική ευρωστία και η συνεχής επικοινωνία με το εξωτερικό δημιούργησαν το έδαφος για την πνευματική ανάπτυξη και ακμή της Ζαγοράς.
Επί τουρκοκρατίας στην Ζαγορά υπήρχαν δύο σχολεία. Το πρώτο, άγνωστο πότε ιδρύθηκε, λειτουργούσε σε κελιά του μοναστηριού του Σωτήρος και λέγονταν απλά Σχολείο, ενώ η προσφερόμενη σε αυτό εκπαίδευση, αναφέρεται ως υποτυπώδης. Το δεύτερο, που ονομάσθηκε Ελληνομουσείο, ιδρύθηκε γύρω στα 1702 στο μοναστήρι του Αγίου Προδρόμου. Στην σχολή αυτή, η οποία έγινε γνωστή για τους διαπρεπείς δασκάλους της και για τους διαπρέποντας μαθητές της, διδάσκονταν εκτός από την ελληνική γλώσσα, μαθηματικά, φυσική, αστρονομία, γεωγραφία, φιλοσοφία, ιστορία και ξένες γλώσσες. Ο Πατριάρχης Καλλίνικος Δ΄, που επέστρεψε στην ιδιαίτερη πατρίδα του στα 1762, με την συνδρομή του Ιωάννου Πρίγκου, Ζαγοριανού έμπορου εγκατεστημένου στην Ολλανδία, καθώς και άλλων εύπορων ντόπιων, ανοικοδόμησε το Σχολείο το οποίο από την περίοδο αυτή κι έπειτα λειτουργεί και ως οικοτροφείο, έχοντας την δυνατότητα να στεγάσει και να συντηρήσει αρκετούς μαθητές από τα γύρω χωριά κι άλλες πιο απομακρυσμένες περιοχές. Με τις φροντίδες επίσης του πατριάρχη Καλλινίκου και των δωρεών του Ιωάννη Πρίγκου, η σχολή εμπλουτίστηκε με πολλά σπάνια και αξιόλογα βιβλία, απαραίτητα για την λειτουργία της. Έτσι τέθηκαν οι βάσεις της Βιβλιοθήκης της Ζαγοράς στην οποία συνεισέφεραν βιβλία και χρήματα πολλοί άλλοι επώνυμοι Ζαγοριανοί. Στους μαθητές του Ελληνομουσείου συγκαταλέγονται ο Άνθιμος Γαζής, ο Γρηγόριος Κωνσταντάς, ο Ρήγας Φεραίος, ο Φίλιππος Ιωάννου κ.ά. 
Κατά τα τέλη του 18ου αιώνα και τις αρχές του 19ου, η κοινοτική διοίκηση της Ζαγοράς (που βρισκόταν στα χέρια των ισχυρών τοπικών οικογενειών) χαρακτηριζόταν ως η πιο αποτελεσματική μεταξύ των χωριών του Πηλίου, απολαμβάνοντας καθολική αποδοχή. 
Τον 19ο αιώνα, η Ζαγορά είχε δώσει την ονομασία της σε ολόκληρη την περιοχή του ανατολικού Πηλίου, οι οικισμοί της οποίας αναφέρονταν ως «χωριά της Ζαγοράς». Κατά την προετοιμασία της Επανάστασης του 1821, αρκετοί Ζαγοριανοί μυήθηκαν στη Φιλική Εταιρεία τόσο στη γενέτειρά τους, όσο και στη Μολδοβλαχία. Σημαντικά ντόπια μέλη της οργάνωσης ήταν ο Φίλιππος Ιωάννου, ο Αντώνης Στέφος και ο Αδάμ Χατζηπάντος. Στις 5 Μαΐου του 1821, οι Ζαγοριανοί υπό την αρχηγία του οπλαρχηγού Κυριάκου Μπασδέκη συγκεντρώθηκαν στη θέση στου Μπασδέκη το καλύβι και κινήθηκαν μαζί με τους πολεμιστές των άλλων χωριών νοτιότερα, πρωτοστατώντας στην πολιορκία του φρουρίου του Βόλου, στην οποία πληγώθηκε βαρύτατα ο Κυριάκος Μπασδέκης.
Στο α΄ μισό της δεκαετίας του 1850 (κατά το 1853 ή το 1855) ξεκίνησε τη λειτουργία του το Κασσαβέτειο Παρθεναγωγείο, το οποίο ήταν το πρώτο χρονικά παρθεναγωγείο που ιδρύθηκε στην οθωμανική Θεσσαλία. Αργότερα, στην επανάσταση του Πηλίου κατά τον Ιανουάριο του 1878 (μέρος των ευρύτερων ελληνικών επαναστάσεων στην οθωμανική επικράτεια), η Ζαγορά υπήρξε η έδρα της επαναστατικής κυβερνήσεως των εξεγερμένων περιοχών της οποίας πρόεδρος εξελέγη ο Ιερώνυμος Κασσαβέτης. Και η επανάσταση μεν εκείνη κατεστάλη, με πρωτοβουλία της Αγγλίας, είχε όμως ως αποτέλεσμα την παραχώρηση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα με την Συνθήκη του Βερολίνου του 1878.

Σύγχρονη εποχή

Τον Ιανουάριο του 1942, με αφορμή τον θάνατο ενός Ιταλού λοχία σε συμπλοκή με αντάρτες κοντά στον οικισμό, ο Ιταλός διοικητής Βόλου, Λουίτζι Γιάλα, προχώρησε στον βομβαρδισμό της Ζαγοράς από το Χορευτό. Ακολούθως οι ιταλικές δυνάμεις πραγματοποίησαν επιδρομή στην κωμόπολη, την οποία λεηλάτησαν, προχωρώντας ακόμη σε μαζικές συλλήψεις και σποραδικούς φόνους. Αργότερα ορισμένοι από τους αιχμαλώτους (κατά μια πηγή 17) εκτελέστηκαν, ενώ στα μέσα Φεβρουαρίου του ίδιου έτους οι κάτοικοι υποχρεώθηκαν να εκκενώσουν τη Ζαγορά, στην οποία επέστρεψαν μετά από περίπου ένα μήνα.
Ακολούθησε νέος βομβαρδισμός τον Σεπτέμβριο του 1943 από τις γερμανικές δυνάμεις Κατοχής που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο μερικών ατόμων και τον τραυματισμό αρκετών, ενώ τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, καθώς και τον Μάρτιο του 1944 πραγματοποιήθηκαν επιδρομές που είχαν ως αποτέλεσμα την καταστροφή δεκάδων σπιτιών και τον θάνατο - σύμφωνα με τους υπολογισμούς του μητροπολίτη Δημητριάδος Ιωακείμ - συνολικά άλλων εννιά κατοίκων. Το 1952 πραγματοποιήθηκε η τηλεφωνική σύνδεση της Ζαγοράς με την πόλη του Βόλου.
Σήμερα η Ζαγορά είναι σημαντικό οικονομικό κέντρο της περιοχής κυρίως μέσα από τον τουρισμό και την καλλιέργεια του περίφημου ζαγοριανού μήλου, το οποίο έχει ενταχθεί στο ευρωπαϊκό σύστημα πιστοποίησης Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ).

Ο Αγροτικός Συνεταιρισμός Ζαγοράς

Ο Αγροτικός Συνεταιρισμός Ζαγοράς αποτελεί έναν από τους πρώτους συνεταιρισμούς που ιδρύθηκαν στην Ελλάδα (έτος ίδρυσης 1916). Αρχικά ονομαζόταν «Συνεταιρισμός Πωλήσεων Γεωργικών Προϊόντων Ζαγοράς», με κύρια προϊόντα τις πατάτες και τα φουντούκια. Από τη δεκαετία του 1960 εξαπλώνεται στην περιοχή η καλλιέργεια των μήλων "Στάρκιν Ντελίσιους" που ήταν ιδανική για τις κλιματικές και εδαφικές συνθήκες της περιοχής. Αργότερα φυτεύτηκαν και άλλες ποικιλίες μήλων καθώς και άλλα φρούτα όπως αχλάδια, κάστανα, ακτινίδια κλπ. Στη δεκαετία του ’80 ο Συνεταιρισμός σημειώνει μεγάλη άνθιση καταφέρνοντας να συγκεντρώσει το 98% των παραγωγών της περιοχής. Το 1985 πήρε τη σημερινή επωνυμία καθώς και το διακριτικό τίτλο "Ζαγορίν". Έχει ετήσια παραγωγή περίπου 10.000 έως 15.000 τόνους μήλων ετησίως.

Σημαντικοί Ζαγοριανοί

Η Ζαγορά υπήρξε, τόσο κατά τους χρόνους της τουρκοκρατίας όσο και αργότερα, πατρίδα επιφανών προσωπικοτήτων που διακρίθηκαν στους τομείς των γραμμάτων, των επιστημών, του εμπορίου και της ευεργεσίας. 
Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται ιεράρχες όπως ο Οικουμενικός Πατριάρχης Καλλίνικος Δ΄, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Προκόπιος Α΄ (1787-1788) και ο μητροπολίτης και αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης Ιερόθεος Αριστάρχου, ευεργέτες όπως ο μεγαλέμπορος στο Άμστερνταμ Ιωάννης Πρίγκος, ο Κωνσταντίνος Μαυρίκιος ή Ξυπόλητος, ο ιδρυτής του Κρητσκείου Σχολείου Ζαγοράς Μωϋσής Κρήτσης, ο αντιναύαρχος του ρωσικού στόλου και κληροδότης σημαντικού ποσού στην ελληνική κυβέρνηση για υποτροφίες μαθητών Νικόλαος Κρήτσκης, ο επιχειρηματίας και σημαντικός ευεργέτης της ευρύτερης περιοχής του Πηλίου Δημήτριος Πολυμέρης, τα αδέλφια Βόλτου (Αλέξανδρος και Ηρακλής) που δραστηριοποιούνταν επιχειρηματικά στην Αίγυπτο, οι αδελφοί Ευστάθιος και Γεώργιος Λαπάτη που διετέλεσαν αξιωματούχοι στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, ο επιχειρηματίας στη Μικρά Ασία και ευεργέτης Κίμων Πανταζόπουλος κ.ά.
Επίσης, Ζαγοριανοί ήταν ο ιδρυτής του Κασσαβετείου Παρθεναγωγείου (του πρώτου χρονικά αντίστοιχου εκπαιδευτικού ιδρύματος στην τουρκοκρατούμενη Θεσσαλία) Ιωάννης Δ. Κασσαβέτης, η οικογένεια των οπλαρχηγών Μπασδέκη, οι πανεπιστημιακοί Φίλιππος Ιωάννου (μεταξύ άλλων καθηγητής φιλοσοφίας και λογοτέχνης), Νικόλαος Κωστής (διετέλεσε ακόμη ιδιαίτερος γιατρός του βασιλικού ζεύγους του Όθωνα και της Αμαλίας) και Θεόδωρος Αφεντούλης (καθηγητής φαρμακολογίας και διευθυντής του Τζάνειου Νοσοκομείου), ο ιδρυτής της Παντείου Σχολής Αλέξανδρος Πάντος, ο επιχειρηματίας και πολιτικός Κωνσταντίνος Γκλαβάνης, ο διακεκριμένος γιατρός Αντώνιος Κωμανός, καθώς και άλλα πρόσωπα των γραμμάτων, των τεχνών και του επιχειρηματικού χώρου όπως ο λόγιος Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, ο φωτογράφος Στέφανος Στουρνάρας, ο μαρξιστής ιστορικός και συγγραφέας Γιάννης Κορδάτος, ο ζωγράφος με σημαντική δράση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες Ευστάθιος Αλτίνης, ο λογοτέχνης Πέτρος Μάγνης, οι μουσικοί Νίκος Γούναρης (εκπρόσωπος του ελαφρού τραγουδιού) και Θόδωρος Δερβενιώτης (συνθέτης του λαϊκού), οι επιχειρηματίες Νικόλαος και Τιμολέων Αντωνίου κ.ά. Ακόμη, στη Ζαγορά γεννήθηκαν ο νεομάρτυρας του 17ου αιώνα Τριαντάφυλλος και ο όσιος Δανιήλ ο εκ Ζαγοράς που άκμασε κατά τον 19ο αιώνα.