Αλβανία του Καυκάσου

Η Αλβανία (λατινικά: Albānia, παλιά αρμενικά: Աղուանք (Ałuank, Αγκουάνκ), παρθικά: Αρντχάν, μεσαία περσικά: Αρράν, γεωργιανά: რანი, Ράνι, το ιθαγενές όνομα της περιοχής είναι άγνωστο), συχνά αναφερόμενη ως Αλβανία του Καυκάσου για να ξεχωρίζει από το σύγχρονο κράτος, είναι ιστορική περιοχή στην ανατολική Καυκασία, η οποία εκτεινόταν στη σημερινή επικράτεια του Αζερμπαϊτζάν (όπου βρίσκονταν και οι δύο πρωτεύουσές της) και εν μέρει στο νότιο Νταγκεστάν. Τους πρώτους αιώνες π.Χ. και μ.Χ. η έκταση ανάμεσα νότια του Μεγάλου Καυκάσου και του Ελάσσονα Καυκάσου χωριζόταν στη Κολχίδα στα δυτικά, την Ιβηρία του Καυκάσου στο κέντρο και την Αλβανία του Καυκάσου στα ανατολικά. Στα νοτιοδυτικά βρισκόταν η Αρμενία και στα νοτιοανατολικά η Ατροπατηνή.
Μετά την άνοδο της Παρθικής Αυτοκρατορίας, οι βασιλείς της Αλβανίας του Καυκάσου αντικαταστάθηκαν από τους Αρσακίδες και αργότερα, τον 5ο αιώνα μ.Χ., τους διαδέχθηκε μια άλλη Ιρανική βασιλική οικογένεια, οι Μιχρανίδες.

Όνομα

Το παρθικό όνομα ήταν Αρντχάν και το αραβικό αρ-Ράν, ίδιο με αυτό που είχε η περιοχή στα περσικά. Το όνομα της χώρας στη γλώσσα του ιθαγενή πληθυσμού, των Καυκασιανών Αλβανών, δεν είναι γνωστό. Στα αρμενικά είχε όνομα Αγκουάνκ (παλιά αρμενικά: Աղուանք Ałuankʿ, σύγχρονα αρμενικά: Աղվանք Aġvank’). Οι Αρμένιοι συγγραφείς αναφέρουν ότι το όνομα προέρχεται από τη λέξη ału («աղու»), η οποία σημαίνει φιλικός ή γλυκός στα αρμενικά. Ο όρος Αγκουάνγκ έχει πολλές σημασίες και χρησιμοποιείται επίσης για την περιοχή ανάμεσα στους ποταμούς Κουρ και Αράξη ως τμήμα της Αρμενίας. Στην τελευταία περίπτωση μερικές φορές απαντάται στη μορφή Αρμενική Αγκουάνκ ή Χάι-Αγκουάνκ. Ο Αρμένιος ιστορικός Μοβσές Καγκανκατβάτσι αναφέρει ότι το όνομα Αγκβάνκ προέρχεται από τη λέξη ału, η οποία, όπως αναφέρει, ήταν το παρατσούκλι του πρώτου κυβερνήτη της Αλβανίας του Καυκάσου, του Αρράν, και αναφέρεται στην προσωπικότητά του. Ο Μοβσές Καγκανκατβάτσι και άλλες αρχαίες πηγές αναφέρουν ότι το Αρράν ή Αρχάν ήταν το όνομα του θρυλικού ιδρυτή της Αλβανίας του Καυκάσου, ή ακόμη και από την Ιρανική φυλή των Αλανών.

Γεωγραφία

Στους προ-ισλαμικούς χρόνους, η Αλβανία του Καυκάσου/Αρράν ήταν ευρύτερη από ότι αργότερα. Η αρχαία Αλβανία εκτεινόταν σε όλη την ανατολική Υπερκαυκασία και περιλάμβανε την περισσότερη επικράτεια του σύγχρονου Αζερμπαϊτζάν και μέρος του Νταγκεστάν. Όμως, μετά την έλευση του Ισλάμ, η γεωγραφική έννοια της Αλβανίας περιορίστηκε στην περιοχή ανάμεσα στους ποταμούς Κούρα (Κύρο) και Αράξη.
Η αρχαία Αλβανία του Καυκάσου βρίσκεται στο νοτιοανατολικό τμήμα της οροσειράς του Καυκάσου. Συνόρευε με την Ιβηρία του Καυκάσου (σημερινή Γεωργία) στα δυτικά, με τη Σαρματία στα βόρεια, τη Κασπία Θάλασσα στα ανατολικά και τις επαρχίες του Αρτσάχ και Ούτικ στην Αρμενία στα δυτικά. Αυτά τα όρια όμως δεν ήταν ποτέ σταθερά και η επικράτεια της Αλβανίας του Καυκάσου μπορεί να περιλάμβανε εκτάσεις δυτικά του ποταμού Κούρα. Οι κλασσικές πηγές συμφωνούν ότι ο ποταμός Κούρα (Κύρος) ήταν το σύνορο ανάμεσα στην Αρμενία και την Αλβανία μετά την κατάκτηση των εκτάσεων στη δεξιά όχθη του ποταμού από τους Αρμένιους τον 2ο αιώνα π.Χ.
Η Αλβανία ή Αρρά στους ισλαμικούς χρόνους ήταν μια τριγωνική έκταση γης, μια πεδιάδα στα ανατολικά με βουνά στα δυτικά, η οποία δημιουργείται από τη συμβολή των ποταμών Κύρου και Αράξη.
Η πρωτεύουσα του κράτους κατά την αρχαιότητα ήταν η Γκαμπάλα (Καπάλακ). Τον 5ο αιώνα η πρωτεύουσα μετακινήθηκε στη Παρτάβ, σημερινή Μπαρντά, η οποία αναφέρεται ότι είχε κτιστεί στα μέσα του 5ου αιώνα από τον βασιλιά Βαχ Β΄ της Αλβανίας, ενώ ο Μ. Λ. Σομόν αναφέρει ότι προϋπήρχε ως αρμενική πόλη. 
Η αρχική επικράτεια της Αλβανίας είχε έκταση περίπου 23.000 χλμ², αλλά μέχρι το 387 μ.Χ. είχε επεκταθεί στα 45.000 χλμ².

Ιστορία

Σύμφωνα με υπόθεση, η Αλβανία του Καυκάσου ενσωματώθηκε στην Μηδική αυτοκρατορία. Οι διείσδυση των Περσών στην περιοχή από πολύ νωρίς συνδέεται με την ανάγκη άμυνας των βορείων συνόρων της αυτοκρατορίας. Πιθανόν υπό τους Αχαιμενίδες, λήφθηκαν μέτρα για την προστασία των περασμάτων του Καυκάσου από εισβολείς, όμως η δημιουργία του Νταρμπάντ και πυλών αποδίδεται παραδοσιακά στους Σασσανίδες. Η Αλβανία ενσωματώθηκε στην αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών υπό τη διοίκηση της σατραπείας της Μηδίας. O Έλληνας ιστορικός Αρριανός αναφέρει (πιθανώς αναχρονιστικά) τους Αλβανούς του Καυκάσου για πρώτη φορά στη μάχη των Γαυγαμήλων, όπου οι Αλβανοί, Μήδοι, Καντούσοι και Σάκοι ήταν υπό τη διοίκηση του Ατροπάτη.
Η Αλβανία εμφανίζεται για πρώτη φορά στην ιστορία ως υποτελές κράτος της αρμενικής αυτοκρατορίας του Τιγράνη του Μέγα (95-96 π.Χ.). Το βασίλειο της Αλβανίας αναδύθηκε στον ανατολικό Καύκασο τον 2ο ή 1ο αιώνα π.Χ. και μαζί με τους Γεωργιανούς και τους Αρμένιους αποτελούσαν ένα από τρία έθνη της νότιας Καυκασίας. Η Αλβανία δέχθηκε έντονες θρησκευτικές και πολιτιστικές επιρροές από την Αρμενία.

Αρχαία ρωμαϊκή εποχή

Το 69-68 π.Χ., ο Λούκουλος, έχοντας καταφέρει να νικήσει τον Τιγράνη τον Μέγα, έφτασε στα σύνορα της Αλβανίας του Καυκάσου και τον διαδέχθηκε ο Πομπήιος. Μετά τον χειμώνα του 66-65 π.Χ., ο Πομπήιος άρχισε την εκστρατεία της Ιβηρίας. Την εκστρατεία περιγράφει ο Στράβων με βάση την αφήγηση του Θεοφάνη της Μυτιλήνης, ο οποίος συμμετείχε σε αυτή. Καθώς είχε φτάσει στον ποταμό Αλαζάνι, οι δυνάμεις του Πομπήιου δέχθηκαν επίθεση από τις δυνάμεις του Οροίζη, βασιλιά της Αλβανίας, αλλά τελικά τους νίκησαν. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο αρχηγός των Αλβανών ήταν ένας αδελφός του βασιλιά, ο Κοσίς, ο οποίος επιτέθηκε στον Πομπήιο και τον χτύπησε με ένα ακόντιο, αλλά ο Πομπήιος τον σκότωσε. Ο Πλούταρχος αναφέρει επίσης ότι μετά τη μάχη, ο Πομπήιος άρχισε να βαδίζει προς την Κασπία, αλλά επέστρεψε εξαιτίας της παρουσίας θανατηφόρων ερπετών και αποσύρθηκε στη Ελάσσονα Αρμενία. Οι πρώτοι βασιλείς της Αλβανίας ήταν σίγουρα αντιπρόσωποι της τοπικής αριστοκρατίας, όπως συνηγορούν τα μη-αρμερνικά και μη-ιρανικά ονόματά τους. Στη Αλβανία οι Ρωμαίοι έφτασαν για πρώτη φορά στην Κασπία Θάλασσα. Μια λατινική επιγραφή σε βράχο κοντά στο όρος Μπογιουκντάς στο Γκομπουστάν, Μπακού, η οποία αναφέρει τη 12η Λεγεώνα, είναι το ανατολικότερο ρωμαϊκό αντικείμενο που έχει βρεθεί. 
Υπάρχει διαρκής σχέση ανάμεσα στην Αλβανία του Καυκάσου και την Αρχαία Ρώμη. Τα ρωμαϊκά νομίσματα κυκλοφορούσαν στην Αλβανία του Καυκάσου μέχρι το τέλος του 3ου αιώνα μ.Χ..
Σύμφωνα με τον Στράβωνα, οι Αλβανοί αποτελούσαν μια ομάδα 26 φυλών οι οποίες ζούσαν βόρεια του ποταμού Κούρα και κάθε μια από αυτές είχε το δικό της βασιλιά και γλώσσα. Κάποια στιγμή πριν τον 1ο αιώνα π.Χ., ενώθηκαν σε ένα κράτος και κυβερνόνταν από ένα βασιλιά.
Κατά τη διάρκεια της ηγεμονία τους Αδριανού (117-138), οι Αλανοί, μια ιρανική νομαδική φυλή, εισέβαλαν στην Αλβανία. Αυτή η εισβολή οδήγησε σε συμμαχία Ρώμης και Αλβανίας και ενισχύθηκε από τον Αντωνίνος Πίος το 140 μ.Χ.. Οι Σασσανίδες κατέλαβαν την περιοχή το 240 μ.Χ. αλλά οι Ρωμαίοι σύντομα ανέκτησαν τον έλεγχο της Αλβανίας του Καυκάσου. Το 297 με τη συνθήκη της Νίσιβις ανάμεσα στους Σασσανίδες και τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία συμφωνήθηκε η επανίδρυση του ρωμαϊκού προτεκτοράτου της Ιβηρίας και Αλβανίας του Καυκάσου, μέχρι που με νέα συνθήκη το 363.

Σασσανίδες

Το 252-253, η Αλβανία του Καυκάσου, μαζί με την Ιβηρία και την Αρμενία, κατακτήθηκαν και έγιναν τμήμα της Αυτοκρατορίας των Σασανιδών. Για μερικές δεκαετίας, από το 299 μέχρι το 363, η Αλβανία έγινε προτεκτοράτο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αλλά οι Σασσανίδες ανέκτησαν τον έλεγχο της περιοχής στην οποία κυριαρχούσαν μέχρι την εισβολή των Αράβων. Η Αλβανία έγινε υποτελές κράτος της Αυτοκρατορίας, αλλά διατήρησε τη μοναρχία της. Ο Αλβανός βασιλιάς δεν είχε πραγματική εξουσία και οι πολιτικές, θρησκευτικές και στρατιωτικές ευθύνες είχε ο Σασσανίδης στρατιωτικός κυβερνήτης της. Η Αλβανία αναφέρεται ανάμεσα στις επαρχίες των Σασσανιδών στη τρίγλωσση επιγραφή του Σαπούρ Α΄ στο Νακς-ε Ρουστάμ.
Στα μέσα του 4ου αιώνα, ο βασιλιάς Ουρναΐρ της Αλβανίας έφτασε στην Αρμενία και βαπτίστηκε χριστιανός από τον Γρηγόριο Φωτιστή, αλλά ο χριστιανισμός επεκτάθηκε σταδιακά στην Αλβανία και ο Αλβανός βασιλιάς παρέμενε πιστός στους Σασσανίδες. Μετά τη διχοτόμηση της Αρμενίας ανάμεσα στο Βυζάντιο και τη Περσία το 387, η Αλβανία με τη βοήθεια των Σασσανιδών κατάφερε να προσαρτήσει από την Αρμενία όλη τη δεξιά όχθη του Κούρα μέχρι τον Αράξη, συμπεριλαμβανομένων των Αρτσάχ και Ουτίκ. Στα μέσα του 5ου αιώνα, με εντολή του Πέρση βασιλιά Περόζη Α΄, ο βασιλιάς Βαχ μετέφερε αρχικά την πρωτεύουσα στο Περοζαμπάντ στο Ουτίκ και αργότερα στη Παρτάβ και τη Μπαρντά, την οποία μετέτρεψε σε πρωτεύουσα της Αλβανίας. Η Παρτάβ ήταν έδρα των βασιλιάδων της Αλβανίας και των Σασσανίδων διοικητών.
Μέχρι τον τέλος του 5ου αιώνα, ο οίκος των Αρσακιδών της Αλβανίας, είχε εξαληφθεί και τον 6ο αιώνα αντικαταστήθηκε από τους πρίγκιπες της Περσικής ή Παρθικής οικογένειας των Μιχρανιδών, οι οποίοι υποστήριζαν ότι ήταν απόγονοι των Σασσανίδων. Οι Μιχρανίδες είχαν τον τίτλο των Αράνσαχ (σάχηδες του Αράν). Η δυναστεία των Μιχρανιδών επέζησε υπό τη μουσουλμανική επικυριαρχία μέχρι το 821-22.
Στο τέλος του 6ου και στις αρχές του 7ου αιώνα, η επικράτεια της Αλβανίας είχε μετατραπεί σε πεδίο μάχης ανάμεσα στη Περσία, το Βυζάντιο και τους Χαζάρους, με τους δύο τελευταίους συχνά να συμμαχούν ενάντια στην Αυτοκρατορία των Σασσανίδων. Το 628, κατά τη διάρκεια του τρίτου Περσοτουρκικού πολέμου, οι Χαζάροι εισέβαλαν στην Αλβανία και ο αρχηγός τους αυτοανακηρύχθηκε βασιλιάς της Αλβανίας, αυξάνοντας του φόρους στο εμπόριο και στην αλιεία. Το μεγαλύτερο τμήμα της Υπερκαυκασίας ήταν υπό τον έλεγχο των Χαζάρων πριν την έλευση της Αράβων. Όμως, κάποιες πηγές αναφέρουν ότι οι Χαζάροι άφησαν την περιοχή σε κατάσταση πολιτικής αστάθειας.

Δημογραφία

Αρχικά, τουλάχιστον μερικοί από τους Αλβανούς του Καυκάσου μιλούσαν Λεζγκικές γλώσσες, συγγενικές με αυτές που ομιλούνται σήμερα στο Νταγκεστάν, και συνολικά έως και 26 διαφορετικές γλώσσες μπορεί να ομιλούνταν στην Αλβανία του Καυκάσου. Σύμφωνα με τους μεσαιωνικούς Αρμένιους ιστορικούς Μοβσές Χορενατσί, Μοβσές Καγκανκατβατσί και Κοριούν, το καυκασιανό αλβανικό αλφάβητο δημιουργήθηκε από τον Μεσρόμπ Μαστότ, ένα Αρμένιο μοναχό, θεολόγο και μεταφραστή ο οποίος επίσης θεωρείται ότι δημιούργησε το αρμενικό αλφάβητο.
Οι επαφή των Ιρανών με την περιοχή χρονολογείται από την εποχή των Μήδων και των Αχαιμενιδών. Κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Αρσακιδών της Αλβανίας, η παρθική γλώσσα διαδόθηκε στην περιοχή. Είναι πιθανό ότι η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε στη διοίκηση και στη διατήρηση αρχείων της αυτοκρατορικής καγκελαρίας και τις εξωτερικές υποθέσεις έγιναν τα παρθικά, με βάση το αραμαϊκό αλφάβητο, αντικαθιστώντας τα αρχαία ελληνικά ως γλώσσα των μορφωμένων. Με την εγκαθίδρυση των Σασσανιδών, τα Μεσαία Περσικά, τα οποία συγγενεύουν με τα Παρθικά, έγιναν η επίσημη γλώσσα της αυτοκρατορίας και γνώρισαν ευρεία διάδοση στην Αλβανία του Καυκάσου. Η παρουσία της περσικής γλώσσας και του ιρανικού πολιτισμού συνέχισε και μετά την ισλαμική εποχή.
Μετά τον εκχριστιανισμό των Αλβανών τον 4ο αιώνα, τμήματα του πληθυσμού ενσωματώθηκαν από τους Αρμένιους και τους Γεωργιανούς, ενώ τα ανατολικά τμήμα της Αλβανίας του Καυκάσου εξισλαμίστηκαν και απορροφήθηκαν από τους Ιρανούς και αργότερα από τους τουρκικούς πληθυσμούς (σημερινοί Αζέροι). Μικρά τμήματα αυτών των ομάδων συνεχίζουν να υπάρχουν ανεξάρτητα και είναι γνωστοί ως Ουντί.
Ο προ-ισλαμικός πληθυσμός της Αλβανίας του Καυκάσου μπορεί να έχει παίξει σημαντικό ρόλο στην εθνογένεση αρκετών σύγχρονων εθνικοτήτων, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται οι Αζέροι, οι Αρμένιοι του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, οι Γεωργιανοί της Καχετίας, οι Λακ, οι Λεζγκί και οι Τσαχούρ του Νταγκεστάν.