Παλαιολιθική Ελλάδα

Ιστορικό των ερευνών

Η έρευνα της παλαιολιθικής εποχής για τον ελληνικό χώρο ξεκίνησε πολύ αργά (1958) συγκρινόμενη με γειτονικές σε αυτόν περιοχές και είναι ακόμα στην ουσία στα πρώτα της βήματα.
Σε λίγες μόνο θέσεις έχουν γίνει συστηματικές ανασκαφές μέχρι τώρα, ενώ οι περισσότερες θέσεις έχουν εντοπιστεί με επιφανειακές έρευνες ή και από τυχαίες συμπτώσεις, αποδίδοντας μεμονωμένα λείψανα μη ασφαλούς προέλευσης και χρονολόγησης.
Εκτός από τους Έλληνες αρχαιολόγους, ανασκαφές έχουν κάνει και Άγγλοι (Ήπειρος), Γερμανοί (Θεσσαλία, Αργολίδα), Γάλλοι (δυτική Πελοπόννησος) και Αμερικανοί (Αργολίδα) επιστήμονες.

Συμπεράσματα

Η μεγάλη σε χρονική διάρκεια παλαιολιθική εποχή καλύπτει τη γεωλογική περίοδο του Πλειστοκαίνου. Η ταραγμένη αυτή γεωλογική περίοδος συνοδεύτηκε από μεγάλες κλιματικές και οικολογικές μεταβολές, όπως εναλλαγή μεταξύ εποχών των παγετώνων και θερμών ή υγρών ενδιάμεσων σταδίων, αλλαγές στη στάθμη της θάλασσας, στη χλωρίδα και την πανίδα. Είναι προφανές ότι όλα αυτά δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ανεπηρέαστο τον άνθρωπο και την πορεία του.
Αν και είναι γνωστό ότι οι πολιτιστικές κατακτήσεις και η πρόοδος στις τεχνικές κατασκευής των εργαλείων κατά την παλαιολιθική περίοδο έγιναν με πολύ αργούς ρυθμούς, με την πάροδο ουσιαστικά ολόκληρων χιλιετιών, είναι καθιερωμένο να χωρίζεται γενικά η παλαιολιθική περίοδος σε τρεις φάσεις, την αρχαιότερη παλαιολιθική, τη μέση παλαιολιθική και τη νεώτερη παλαιολιθική. Αυτό έχει ακολουθηθεί και στη χρονολόγηση της ελληνικής παλαιολιθικής περιόδου.
Η χρονολόγηση των ευρημάτων της παλαιολιθικής περιόδου δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση και καθορίζεται με ραδιοχρονολογήσεις, όπου αυτό είναι δυνατό, ή έμμεσα με τη χρονολόγηση των γεωλογικών στρωμάτων μέσα στα οποία βρέθηκαν τα ευρήματα.
Οι λιγοστές ανασκαφές αυτής της περιόδου, μια και η έρευνά της βρίσκεται στα πρώτα βήματα, έχουν ως αποτέλεσμα να μην είναι σχεδόν τίποτα γνωστό για τους παλαιολιθικούς κατοίκους της χώρας, πέρα από το ότι ήταν κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες. Η τροφή τους, όπως φαίνεται από τα υπολείμματα, περιελάμβανε άγρια δημητριακά (κριθάρι, βρώμη), όσπρια (αρακάς, φακές), καρπούς (φυστίκια, αμύγδαλα), διάφορα ζώα της πλούσιας πανίδας (ελαφοειδή, λαγοί, αίγαγροι κ.α.), πουλιά, ψάρια και όστρακα. Ίσως δεν είναι νομάδες, αλλά, τουλάχιστον στην τελική περίοδο, δείχνουν να έχουν εποχιακή μετακίνηση και, εκτός από τη χρήση σπηλαίων για προσωρινή κατοικία, δημιουργούν και υπαίθριους καταυλισμούς προσωρινού χαρακτήρα. Μοναδική είναι η κτερισμένη ταφή γυναίκας από το σπήλαιο Απήδημα της Μάνης, αλλά δεν είναι αρκετή για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα.

Αρχαιότερη παλαιολιθική

Το αρχαιότερο ανθρωπολογικό εύρημα, που προέρχεται από τον ελληνικό γεωγραφικό χώρο, είναι ανθρώπινο κρανίο και τμήματα ανθρώπινου σκελετού από το σπήλαιο Πετραλώνων της Χαλκιδικής. Από το ίδιο σπήλαιο, που ανασκάφτηκε από τον ανθρωπολόγο Άρη Πουλιανό, προέρχεται και η αρχαιότερη μαρτυρία κατοίκησης του ελληνικού χώρου, που χρονολογείται από τον ανασκαφέα περίπου 700.000 χρόνια πριν από σήμερα. Για τα ευρήματα αυτά, τη χρονολόγηση και αξιολόγησή τους, δεν υπάρχει επιστημονική ομοφωνία των ειδικών και οι σχετικές απόψεις αποκλίνουν πάρα πολύ. Είναι πλέον επιτακτική η ανάγκη να αξιολογηθεί το εύρημα και να πάρει την πρέπουσα θέση στην αρχαιότερη παλαιολιθική περίοδο του ελληνικού γεωγραφικού χώρου.
Η προϊστορική κατοίκηση στον χώρο της Ελλάδας μπορεί να αρχίζει στην αρχαιότερη παλαιολιθική, αλλά προς το παρόν, μόνο κάποια επιφανειακά ευρήματα μπορούν να καταταγούν σε αυτήν, μια και δεν υπάρχουν ακόμη άλλου είδους ευρήματα από αυτή την περίοδο. θεωρείται ότι εκτείνεται χρονικά από την πρώτη εμφάνιση μαρτυριών ανθρώπινης δραστηριότητας και μέχρι περίπου το 40.000 π.Χ..

Μέση παλαιολιθική

Τα παλιότερα λείψανα που έχουν έρθει στο φως από τις αρχαιολογικές ανασκαφές στην Ελλάδα έχουν χρονολογηθεί με τη μέθοδο της θερμοφωταύγειας περίπου 130.000 χρόνια πριν από σήμερα και εμπίπτουν στη Μέση Παλαιολιθική περίοδο. Η πρώτη κατοίκηση στον ελληνικό γεωγραφικό χώρο, που είναι βεβαιωμένη σαφώς στην Ηλεία, την Ήπειρο και τη Θεσσαλία, ανάγεται επομένως με βάση τα μέχρι σήμερα δεδομένα στη Μέση παλαιολιθική περίοδο (περίπου 130.000 ως 25.000 π.Χ.). Τα εργαλεία που έχουν βρεθεί από αυτή την περίοδο κατατάσσονται στη Μουστέρια (μουστιαία) φάση και πολλά από αυτά κατασκευάστηκαν με την μέθοδο απόκρουσης Levallois.

Νεότερη παλαιολιθική

Στη νεότερη παλαιολιθική περίοδο, που καμιά φορά αναφέρεται και ως «τελική παλαιολιθική», (περίπου 25.000-10.000 π.Χ.), συνεχίζεται η κατοίκηση των θέσεων της μέσης παλαιολιθικής, αλλά κατοικούνται και νέες θέσεις σε όλη την Ελλάδα. Τα εργαλεία ίσως έχουν κάποια σχέση με τη γραβέττια φάση της δυτικής Ευρώπης. Η παρουσία στο Φράγχθι οψιανού από τη Μήλο αποδεικνύει ότι έχει αναπτυχθεί η ναυτιλία, ήδη από μια τόσο πρώιμη φάση (11η χιλιετία). Επίσης από το Φράγχθι μαρτυρείται η ιστορικής σημασίας διαπίστωση κάποιας συνέχειας ανάμεσα στην νεότερη παλαιολιθική και την επιπαλαιολιθική ή μεσολιθική περίοδο, που ακολουθεί. Η συνέχεια αυτή επιτρέπει τον ισχυρισμό ότι τουλάχιστον κάποιο μέρος του παλαιολιθικού πληθυσμού της νεότερης παλαιολιθικής επιβιώνει και μέχρι την επιπαλαιολιθική περίοδο.