Κηλιδοβούτι

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους Gavia, είναι λατινική και, στην κυριολεξία σημαίνει «γλάρος», gāvĭa, ae, f. (=λάρος), I a bird, perh. the seamew, Plin. 10, 32, 48, § 91; 10, 74, 95, § 204; App. M. 5, p. 171., αγνώστου λοιπής αιτιολογίας.  Οφείλεται στον περίφημο Ρωμαίο φυσιοδίφη Πλίνιο τον Πρεσβύτερο. 
Τόσο η επιστημονική λατινική, όσο και η ελληνική λαϊκή ονομασία του είδους σχετίζεται με το πτέρωμα του πτηνού κατά τη διάρκεια της μη αναπαραγωγικής εποχής, το οποίο εμφανίζει μικρά στίγματα που, από μακριά δίνουν την εντύπωση αστεριών (stellatus<stella «αστέρι»), ή κηλίδων αντίστοιχα. 
Η αγγλική ονομασία του πτηνού (Red Throated Loon), παραπέμπει στην κόκκινη περιοχή του λαιμού, στο αναπαραγωγικό του πτέρωμα (βλ. Μορφολογία).

Συστηματική Ταξινομική

Το κηλιδοβούτι περιγράφηκε για πρώτη φορά στην Αγγλία, από το Δανό ιερωμένο και φυσιοδίφη Έρικ Ποντόπινταν το 1763, ως Colymbus stellatus. Το γένος Colymbus περιελάμβανε, εκείνο τον καιρό, επίσης και τα πυγόποδα (βουτηχτάρια). Γύρω στο 1788, ωστόσο, ο Γερμανός φυσιοδίφης Γιόχαν Ράινχολντ Φόρστερ (Johann Reinhold Forster) υποστήριξε ότι, οι κόλυμβοι και τα πυγόποδα ήσαν αρκετά διαφορετικά σε πολλά σημεία, ώστε να δικαιολογείται η κατάταξή τους σε ξεχωριστή γένη και, μετακίνησε το κηλιδοβούτι (μαζί με όλα τα άλλα είδη κολύμβων) στο σημερινό τους γένος, Gavia. 
Η ταξινομική του σχέση με τα υπόλοιπα 4 είδη κολύμβων είναι περίπλοκη διότι, παρόλο που όλα ανήκουν στο ίδιο γένος, διαφέρει περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο, όσον αφορά στη μορφολογία, τη συμπεριφορά, την οικολογία και την αναπαραγωγή  και, μπορεί να αποτελεί την πρωταρχική ταξινομική μονάδα (taxon) στην ιεραρχία του γένους.  Φαίνεται ότι, κατ’ αρχάς εξελίχθηκε στην Παλαιαρκτική οικοζώνη, για να επεκταθεί αργότερα και στη Νεοαρκτική.  Ανήκει σε μονοτυπική οικογένεια, δηλαδή η οικογένεια Gaviidae, περιλαμβάνει μόνο το γένος Gavia, το οποίο διακρίνεται σε 5 είδη.

Γεωγραφική εξάπλωση

Το είδος κατανέμεται στην υποπολική Ολαρκτική οικοζώνη, δηλαδή αναπαράγεται στις περιοχές γύρω από τον Β. Πόλο, τόσο στην Ευρασία όσο και στην Αμερική. Τα νότια όρια των περιοχών αναπαραγωγής βρίσκονται κοντά στις 50° γεωγραφικό πλάτος και, τα βόρεια βρίσκονται βαθιά μέσα στις αρκτικές επικράτειες. Είναι ισχυρά μεταναστευτικό είδος, δηλαδή διαχειμάζει νότια των περιοχών αναπαραγωγής του, κατεβαίνοντας μέχρι το Αιγαίο Πέλαγος για τους ευρωπαϊκούς πληθυσμούς και, μέχρι τη Φλόριντα, για τους αμερικανικούς.

Περιοχές αναπαραγωγής

Αναπαράγεται σε όλες τις ακτές της απώτατης Ευρασίας και Β. Αμερικής, κοντά στον Β. Πόλο (υποπολικές περιοχές), ακόμη και στη λεγομένη περιοχή της πολικής ερήμου, φθάνοντας στα μεγαλύτερα γεωγραφικά πλάτη από οποιοδήποτε άλλο μέλος της οικογενείας.  Έτσι, αποτελεί κοινό είδος αναπαραγωγής σε πολλές βορειοευρωπαϊκές χώρες, όπως τη Βόρεια Ιρλανδία, τη Σκωτία, τη Νορβηγία, την Κ. και Β. Σουηδία, την Φινλανδία, τη Β. Ρωσία, αλλά και τη Γροιλανδία και τον Καναδά.

Περιοχές διαχείμασης

Ανάλογα με το γεωγραφικό μήκος των περιοχών αναπαραγωγής, οι κατά τόπους πληθυσμοί μεταναστεύουν νότια στις δύσκολες εποχές του έτους. Οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί διαχειμάζουν στις επί μέρους βορειοευρωπαϊκές ακτές, αλλά μπορούν να φθάσουν μέχρι την Πορτογαλία, τη Μεσόγειο και το Αιγαίο Πέλαγος. Οι ασιατικοί πληθυσμοί, διαχειμάζουν σε μία ευρεία ζώνη, από τον Εύξεινο Πόντο και την Κασπία Θάλασσα στα δυτικά, μέχρι τις ακτές της Ν. Κίνας και της Ιαπωνίας στα ανατολικά. Οι αμερικανικοί πληθυσμοί προτιμούν τις ακτές του Ατλαντικού σε Καναδά και ΗΠΑ, αλλά μπορούν να φθάσουν μέχρι την Φλόριντα και το ΒΔ Μεξικό.

Μεταναστευτικές οδοί

Το κηλιδοβούτι ταξιδεύει μόνο κατά τη διάρκεια της ημέρας, μεμονωμένα ή σε χαλαρές ομάδες, συχνά αρκετά ψηλά πάνω από το νερό.  Όμως, μπορεί να σχηματίζονται και μεγάλα σμήνη από 200-1200 άτομα, ενώ αναλόγου μεγέθους συναθροίσεις, παρατηρούνται και στα πλούσια σε τροφή εδάφη διαχείμασης.  Παρά ταύτα, το χειμώνα τα πουλιά προτιμούν να τρέφονται μοναχικά, είτε σε ζευγάρια, είτε σε ολιγομελείς ομάδες. ). Συχνά, στα εδάφη διαχείμασης, αναμιγνύεται με σμήνη από λαμπροβούτια. 
Η φθινοπωρινή αποδημία για τις περιοχές διαχείμασης, αρχίζει ήδη από τον Αύγουστο και, έχει ολοκληρωθεί μετά τα μέσα Σεπτεμβρίου, εποχή που συμπίπτει με την απόκτηση του πρώτου κανονικού πτερώματος των νεοσσών (fledging).  Οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί ακολουθούν ένα τόξο με νοτιοδυτική κατεύθυνση και ξεχειμωνιάζουν στις ακτές της Βαλτικής, της Βόρειας Θάλασσας και στις ακτές του Ατλαντικού από ψηλά στη Νορβηγία, μέχρι κάτω στο Βισκαϊκό της Ιβηρικής Χερσονήσου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, οι συναθροίσεις τους είναι εντυπωσιακές, όπως λ.χ. στον κόλπο μεταξύ Γερμανίας και Ολλανδίας (German Bight), όπου το χειμώνα παρατηρούνται πάνω από 4000 πουλιά.  Κάποια άτομα αυτών των πληθυσμών, περνάνε τοn χειμώνα στη Μεσόγειο, φθάνοντας μέχρι τα νησιά του Αιγαίου.
Οι αντίστοιχοι ασιατικοί πληθυσμοί, ανάλογα με το γωγραφικό μήκος, διαχειμάζουν σε εκτεταμένες περιοχές της Μαύρης Θάλασσας και της Κασπίας, ενώ ανατολικότερα, από την Καμτσάτκα και την Ιαπωνία, κατεβαίνουν νοτιότερα μέχρι τις ακτές της Κορέας, της Ν Κίνας και της Ταϊβάν.
Οι πληθυσμοί που αναπαράγονται στις υποπολικές περιοχές της Γροιλανδίας και του Καναδάς προτιμούν να διαχειμάζουν στις Μεγάλες Λίμνες,  στα σύνορα Καναδά και ΗΠΑ. Ωστόσο στα δυτικότερα γεωγραφικά μήκη, μπορεί να κατεβαίνουν μέσω των ακτών του Β. Ειρηνικού, στην Καλιφόρνια και στον Κόλπο Μπάχα, του ΒΔ. Μεξικού. Μάλιστα, υπάρχει καταγραφή παρατήρησής του ακόμη και στην πολιτεία Ιδάλγο (Hidalgo) της χώρας.  Οι αμερικανικοί πληθυσμοί του Β. Ατλαντικού, διαχειμάζουν στις ανατολικές ακτές του Καναδά (Σαιν Πιερ και Μικελόν) και των ΗΠΑ, αλλά μπορεί να κατεβαίνουν μέχρι τις ακτές της Φλόριντα. Μάλιστα, είναι τόσο συχνή η παρουσία τους σε κάποιες περιοχές που, οι κάτοικοι τού έχουν δώσει παρατσούκλια τα οποία σχετίζονται με τη συγκεκριμένη τοποθεσία. Έτσι, στο ακρωτήριο Ρέις (cape Race) της Νέας Γης του Καναδά, το πουλί αποκαλείται και, cape brace, cape drake ή cape racer.  Στην Α. Βόρειο Αμερική (και πιθανότατα και αλλού), τείνουν να μεταναστεύουν κοντά στην ακτή και όχι μακρύτερα προς τη θάλασσα. 
Η εαρινή επιστροφή στα εδάφη αναπαραγωγής πραγματοποιείται μεταξύ Μαρτίου και Ιουνίου, ακολουθώντας την αντίστροφη πορεία. Το γεωγραφικό πλάτος που θα βρεθούν τα πουλιά για να αναπαραχθούν, εξαρτάται άμεσα από την εποχή που λιώνουν τα χιόνια. 
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από το Γιβραλτάρ, το Λουξεμβούργο και τη Μάλτα, το Μαρόκο, την Αλγερία, την Τυνησία και την Γκάμπια, το Ισραήλ, την Αρμενία και τη Μογγολία 
Στην Ελλάδα, το κηλιδοβούτι έρχεται πολύ σπάνια για να ξεχειμωνιάσει στις ακτές της βόρειας χώρας, κυρίως,  αν και δεν αναφέρεται στις Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας (ΣΠΕΕ).
Πηγές:

Αναπαραγωγική περίοδος

Το είδος αναπαράγεται κυρίως σε λεκάνες γλυκού νερού, όπως ηπειρωτικές  λίμνες σε ανοικτούς ερεικώνες και τυρφώνες  ή  υγρά ενδιαιτήματα με τυρφώδες έδαφος.  Τέτοια ενδιαιτήματα, απαντώνται σε αφθονία στις περιοχές της τούνδρας, σε συνδυασμό με το εκεί πυκνό δίκτυο ποτάμιων και λιμναίων συστημάτων. Οι διαστάσεις αυτών των κοιλοτήτων, κυμαίνονται από μικρές θέσεις 10-20 μέτρων έως λίμνες εμβαδού 5 εκταρίων. Οι ελάχιστες διαστάσεις αυτών των ενδιαιτημάτων, πιθανότατα καθορίζονται από το μικρότερο δυνατόν απαιτούμενο έδαφος για την απογείωση του πτηνού, σε περίπτωση κινδύνου.  Τα πουλιά δείχνουν προτίμηση σε άδενδρες περιοχές που, όμως, έχουν πολλή παρόχθια βλάστηση και, χαμηλές νησίδες ή εξέχουσες γλωσσίδες γης, όπου μπορούν να κατασκευάσουν τη φωλιά τους.  Γενικά, αποφεύγουν νερά με πυκνή επιπλέουσα ή αναδυόμενη βλάστηση και απόκρημνα βράχια πάνω από το νερό.  Εάν οι πηγές τροφής είναι ανεπαρκείς στα γλυκά νερά, τότε επιλέγουν για την αναπαραγωγή τους τις ακτές, όπου κατά βάση υπάρχει αφθονία ψαριών.

Μη αναπαραγωγική περίοδος

Όταν δεν αναπαράγεται, το είδος συχνάζει σε εσωτερικά ύδατα κατά μήκος προστατευμένων ακτών, ενώ περιστασιακά απαντάται στα ηπειρωτικά,  και πάλι σε κοιλότητες με γλυκό νερό (λίμνες, ποτάμια, ταμιευτήρες). 
Στην Ελλάδα απαντάται εξαιρετικά σπάνια σε παράκτιες περιοχές,  όπου διαχειμάζει, ή τις χρησιμοποιεί ως σταθμούς ξεκούρασης για να συνεχίσει το ταξίδι προς άλλα εδάφη.

Τροφή

Όπως όλα τα μέλη της οικογενείας, το κηλιδοβούτι τρέφεται πρωτίστως με ψάρια, αν και περιστασιακά στρέφεται στα μαλάκια, τα καρκινοειδή, τα βατράχια, τους γόνους ψαριών (del Hoyo et al. 1992), τα υδρόβια έντομα, τα σκουλήκια (Snow and Perrins 1998), ή ακόμη και σε φυτικό υλικό (del Hoyo et al. 1992). Συλλαμβάνει υποβρυχίως, παρά «καμακώνει» τη λεία του.  Αν και, συνήθως καταδύεται και κολυμπάει χρησιμοποιώντας μόνο τα πόδια του για προώθηση, μπορεί να χρησιμοποιήσει ακόμη και τα φτερά του, αν χρειαστεί να στρίψει ή να επιταχύνει γρήγορα.  Όταν καταδιώκει τη λεία του, καταδύεται στα 2-9 μέτρα, περίπου, για ένα λεπτό κατά μέσον όρο.  Ωστόσο, η σχεδόν αποκλειστική δίαιτα με ψάρια αυξάνει την ευπάθεια του πτηνού στους οργανικούς ρύπους και τα βαρέα μέταλλα, τα οποία συσσωρεύονται στον οργανισμό του, προκαλώντας του έτσι μακροχρόνια προβλήματα υγείας.

Κίνδυνοι

Κατά την αναπαραγωγή του, το είδος απειλείται από τις διακυμάνσεις της στάθμης του νερού (Campbell 1987, del Hoyo et al. 1992), την οξίνιση των υδάτων αναπαραγωγής (Campbell 1987, del Hoyo et al. 1992), τη ρύπανση από βαρέα μέταλλα (del Hoyo et al. 1992) και την αποψίλωση των τυρφώνων ή των  ερεικοτόπων (Campbell 1987). Είναι επίσης ευαίσθητο στην ανθρώπινη όχληση από ψυχαγωγικές δραστηριότητες (del Hoyo et al. 1992) και την παρόχθια ανάπτυξη (π.χ. κατασκευαστικές εργασίες κοντά σε λίμνες αναπαραγωγής) (Meek et al. 1993). Τα πτηνά προτιμούν να εκκενώνουν τις περιοχές όπου υπάρχει μεγάλη ανθρώπινη δραστηριότητα (del Hoyo et al. 1992). Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, το είδος είναι ιδιαίτερα ευάλωτο σε παράκτιες πετρελαιοκηλίδες, ειδικά σε περιοχές όπου υπάρχουν μεγάλες συγκεντρώσεις (π.χ. σε πλούσιους ψαρότοπους) (del Hoyo et al. 1992) και, είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στα παράκτια αιολικά πάρκα (ανεμογεννήτριες) κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου (Garthe και Huppop 2004). Υπάρχει μεγάλη θνησιμότητα στη θάλασσα και σε μεγάλες λίμνες, λόγω της εμπλοκής και πνιγμού του στα παράκτια δίχτυα (del Hoyo et al. 1992). Τέλος είναι ευαίσθητο στη γρίπη των πτηνών, ώστε να μπορεί να απειλείται από μελλοντικά κρούσματα του ιού (Melville και Shortridge 2006).

Κατάσταση πληθυσμού

Οι πληθυσμοί του είδους σε παγκόσμιο επίπεδο εμφανίζουν μείωση (λ.χ. στην Αλάσκα και στην ηπειρωτική Ευρώπη), με κάποιους πληθυσμούς να είναι σταθεροί, ενώ άλλοι έχουν άγνωστες τάσεις (Wetlands International 2006). Στη Β. Αμερική -πλην Αλάσκας-, το είδος φαίνεται να έχει σταθεροποιήσει τους πληθυσμούς του στα τελευταία 40 χρόνια. (Breeding Bird Survey and/or Christmas Bird Count: Butcher and Niven 2007). Τους μεγαλύτερους αναπαραγωγικούς και διαχειμάζοντες πληθυσμούς διαθέτουν οι αχανείς υποπολικές εκτάσεις της Ρωσίας (Brazil 2009). Τα κριτήρια πάντως επιτρέπουν ώστε, η IUCN να θεωρεί ότι το πτηνό δεν διατρέχει άμεσο κίνδυνο και έτσι, κατατάσσεται στα είδη Ελαχίστης Ανησυχίας (LC).

Μέτρα διαχείρισης

Στη Σκωτία έχουν γίνει προσπάθειες για την υλοποίηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων για τους αλιείς και τους ιδιοκτήτες γης, στην προσπάθεια να μειωθούν η διαταραχή και η θνησιμότητα των ειδών στις λίμνες αναπαραγωγής του είδους (Campbell 1987). Η εισαγωγή πλωτών πλατφορμών τεχνητής ωοτοκίας  μπορεί επίσης να αποδειχθεί επιτυχής στην αύξηση της αναπαραγωγής των πτηνών (Campbell 1987).

Κουλτούρα

Το κηλιδοβούτι υπήρξε πηγή τροφής από τους προϊστορικούς χρόνους, αλλά ακόμη και σήμερα εξακολουθεί το κυνήγι του από αυτόχθονες πληθυσμούς σε ορισμένα μέρη του κόσμου. Τα αυγά του αλλά τα ίδια τα πτηνά συλλέγονται, μερικές φορές σε σημαντικούς αριθμούς, όπως έδειξαν τα στοιχεία κατά τη διάρκεια μιας μελέτης για τους εσκιμώους του Β. Καναδά.  Σε ορισμένα μέρη της Ρωσίας, το δέρμα του πτηνού είχε παραδοσιακά χρησιμοποιηθεί για να κάνουν πανωφόρια και διάφορα διακοσμητικά είδη ένδυσης, συμπεριλαμβανομένων κολάρων. 
Στο Μπουτάν, την Ιαπωνία και τις Κομόρες έχουν εκδοθεί γραμματόσημα που απεικονίζουν το κηλιδοβούτι.

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο τo Κηλιδοβούτι απαντάται και με τις ονομασίες Κοκκινοστήθα (Βουταναριά), και Κοκκινολαιμοβούτι.