Λυρική ποίηση

Η λυρική ποίηση είναι λογοτεχνικό είδος, το οποίο αναπτύχθηκε στην Αρχαία Ελλάδα. Είναι ποίηση η οποία,  μέσα από τα μονοπάτια της τέρψης, εκφράζει τα προβλήματα του ανθρώπου.

Προέλευση όρου

Στον 7ο αιώνα, κατά τη μαρτυρία του Αρχίλοχου, παρά το ότι υπήρχε η λυρική ποίηση, δεν υπήρχε ο όρος  «λυρικός». Αντ’ αυτού, χρησιμοποιείτο ο όρος μέλος που σήμαινε μελωδική γραμμή, μελωδία (οι ποιητές αναφέρονται ως «μελικοί»). Τον 5ο π.Χ.  αιώνα προστίθεται ο όρος «μέλπος».
Η λέξη "λυρικός" παράγεται από το ουσιαστικό «λύρα» και είναι μεταγενέστερη επινόηση των Αλεξανδρινών γραμματικών για να δηλώσει την ποίηση η οποία μπορεί να τραγουδηθεί με συνοδεία λύρας, μουσικού οργάνου συνηθισμένου στην αρχαιότητα, (για το οποίο πιστεύεται ότι  ήρθε στη Μυκηναϊκή Ελλάδα μέσω της Μινωικής Κρήτης), αλλά και από τη συνοδεία φόρμιγγας καθώς και άλλων έγχορδων μουσικών οργάνων. 
Η λέξη, ως  όρος,  πρωτοεμφανίζεται στον Φιλόδημο, ο οποίος ήταν φιλόσοφος και επιγραμματοποιός και έζησε τον 1ο π.Χ. αιώνα. Αυτός, στο έργο του Περί Ποιητικής, ορίζει τρεις κατηγορίες ποίησης: την κωμική, την τραγική και την λυρική.

Θεματική της λυρικής ποίησης

Η λυρική ποίηση ασχολείται με ποικίλα θέματα, όπως η καθημερινότητα, τα ανθρώπινα συναισθήματα, οι πολεμικές αφηγήσεις. Ο έρωτας, επίσης,  αποτελεί κύριο θέμα της λυρικής ποίησης η οποία,  ανέκαθεν και σε όλους τους λαούς, συνόδευε τις θρησκευτικές τελετές και τις οικιακές ή αγροτικές εργασίες. Πρώτοι λυρικοί ποιητές ήταν η Σαπφώ, ο Αλκαίος από τη Λέσβο και ο Πίνδαρος από την Βοιωτία. Ακολούθησαν ο Καλλίνος ο Εφέσιος, ο Αρχίλοχος από την Πάρο, ο Τυρταίος, ο Σιμωνίδης ο Κείος, ο Μίμνερμος από τηνΚολοφώνα, ο Ανακρέων ο Τήιος, ο Αλκμάν από τη Σπάρτη, ο Βακχυλίδης, ο Τβύκος, ο Σόλων, ο Θέογνις ο Μεγαρεύς, ο Φωκυλίδης ο Μιλήσιος και ο Στησίχορος ο Ιμεραίος.

7ος π.Χ αιώνας: Εμφάνιση της λυρικής ποίησης

Το ανώνυμο ή δημώδες τραγούδι είναι η αποτύπωση της λυρικής ποίησης. Πρωτοεμφανίστηκε ως προφορικό έπος. Τα πρώτα όμως δείγματα λυρικής ποίησης με τα είδη, τα μέτρα, τις θεματικές προτιμήσεις και τις τεχνοτροπικές συμβάσεις που σώζονται μέχρι σήμερα,  αναφέρονται στις αρχές του 7ου αιώνα, με εκπρόσωπο τον Αρχίλοχο και τον Αλκμάνα. Παρόλα αυτά, κάποια χαρακτηριστικά (π.χ. μέτρο, λογότυποι, εκφράσεις), μας αναγκάζουν να τοποθετούμε τη λυρική ποίηση σε παλαιότερα χρόνια, στα χρόνια του Ομήρου και του Ησιόδου, λόγω κοινών χαρακτηριστικών. Στα Ομηρικά Έπη ανιχνεύονται ίχνη λυρικών τραγουδιών (π.χ. ο παιάνας εξιλέωσης στον οργισμένο Απόλλωνα, (Ιλιάδα 1.472), το τραγούδι του υμέναιου (Ιλιάδα 18.493), ή οι θρήνοι του Πάτροκλου, του Έκτορα (Ιλιάδα Ω 678-805) και το τραγούδι της Καλυψώς στην Οδύσσεια).
[Αρχείο:Apollo, lira, dan angsa.jpg.|thumb|right|300px|Ο Απόλλων με τη λύρα]]

Ένταξη της λυρικής ποίησης

Η λυρική ποίηση είναι ένα από τα τρία γένη της ποίησης. Το πρώτο γένος της ποίησης είναι το έπος, το δεύτερο είναι η λυρική ποίηση και τρίτο γένος είναι το δράμα.

Έπος

Στο έπος, ο ποιητής αφηγείται σε τρίτο πρόσωπο μια ιστορία, την οποία δανείζεται από τον μύθο, έχει εκτεταμένο μέγεθος (μπορεί να αποτελείται από χιλιάδες στίχους) και συνήθως γράφεται και απαγγέλλεται σε στίχους εξάμετρους.

Λυρική Ποίηση

Στη λυρική ποίηση, ο ποιητής περιγράφει σε πρώτο πρόσωπο μία εικόνα ή μία κατάσταση, αποφεύγοντας συνήθως την εξιστόρηση μύθου. Χρησιμοποιεί διηγηματικά στοιχεία για να παραδειγματίσει, να φρονηματίσει ή να εξωτερικεύσει προσωπικά συναισθήματα, σκέψεις και εντυπώσεις και μάλιστα με τη χρήση άφθονων εκφραστικών μέσων (π.χ. σχήματα λόγου: πλεονασμούς, παρομοιώσεις, ομοιοκαταληξίες, μεταφορές κ.ά.). Είναι η ποίηση της καθημερινότητας, του ανθρώπου που ζει κοινωνικοπολιτικές μεταβολές και δεν επιμένει σε ακλόνητες αξίες και υψηλούς χαρακτήρες, στοιχεία τα οποία συναντάμε στο έπος, αλλά ασχολείται με τα απλά προβλήματα καθημερινής ζωής. Το μέγεθος του λυρικού ποιήματος είναι σύντομο (μπορεί να περιορίζεται σε μόνο δύο στίχους). Η λυρική ποίηση είναι αδόμενη (τραγουδιέται) και έχει μεγάλη ποικιλία μέτρων, κάτι που διευκολύνει τη συνοδεία της από μουσικό όργανο.

Δράμα

Στο δράμα, ο ποιητής γράφει σε δεύτερο πρόσωπο. Διηγείται και παρουσιάζει (συνήθως επί σκηνής) ιστορίες  οι οποίες έχουν αντλήσει το θέμα τους από κάποιον μύθο, π.χ. τις τραγωδίες.  Έχει μεσαίο μέγεθος, όχι πάνω από 1000-1600 στίχους και αποτελείται από μεικτά μέτρα.

Πηγές της λυρικής ποίησης

Οι πηγές της λυρικής ποίησης είναι τρεις: 
α) Το ανώνυμο ή δημώδες τραγούδι, το οποίο επηρέασε βαθιά τους λυρικούς ποιητές, και αυτό φαίνεται στους γαμήλιους θρήνους της Σαπφούς.
β) Η μουσική: αν και η μουσική και η όρχηση της λυρικής ποίησης έχει σχεδόν εκλείψει, εν τούτοις, στον 7ο αιώνα υπήρξε  πλούσια μουσική ζωή. Η λυρική ποίηση συνοδευόταν από λύρα, φόρμιγγα και διάφορα άλλα έγχορδα όργανα. Εκτός τούτου, μουσικοί ρυθμοί και όργανα της Ανατολής (από Αίγυπτο, Βαβυλώνα, Παλαιστίνη) είχαν εισέλθει στην κυρίως Ελλάδα μέσω κάποιων σημαντικών πολιτιστικών κέντρων και ενδιάμεσων ταξιδιωτικών σταθμών, όπως ήταν η Λέσβος. 
γ) Το έπος: Η λυρική ποίηση δέχτηκε σημαντική επίδραση από το αρχαϊκό έπος το οποίο, εκείνη την εποχή, προερχόμενο από αριστοτέχνες του είδους, πρόσφερε πρότυπα ηρώων, υψηλή τεχνική αρτιότητα και συγχρόνως ιδεολογικές προτάσεις οι οποίες ενέπνευσαν τους λυρικούς ποιητές. Η λυρική ποίηση αποσπά νοήματα και ήρωες από το έπος, χειρίζεται όμως κατάλληλα την πλοκή, αναπλάθει τους χαρακτήρες, δίνει νέο νόημα και το ερμηνεύει με δικό της τρόπο.

Είδη της λυρικής ποίησης

Από το όργανο το οποίο συνόδευε  το εκάστοτε άσμα, διακρίθηκε η λυρική ποίηση σε τρία μέρη: στην κυρίως λυρική, την ελεγεία και τον ίαμβο. Η ελεγεία διακρίνεται αναλόγως περιεχομένου σε πολεμική, πολιτική και συμποσική. Η κυρίως λυρική ποίηση,  απλώς περιγράφει καταστάσεις και δεν αφηγείται γεγονότα όπως κάνει το έπος. Χρησιμοποιεί γλώσσα και ύφος απλό και φυσικό, ενώ αναφέρεται στο παρόν και παίρνει θέματα από αυτό, χωρίς να στηρίζεται σε μύθους. 
Η κυρίως λυρική ποίηση διακρίνεται σε:
α) μονωδική (μονωδία) Συνήθως η μονωδία ήταν γραμμένη στην αιολική διάλεκτο και ήταν απλούστερη στη δομή, με προσωπικό και συναισθηματικό χαρακτήρα. Κύριοι εκπρόσωποι της μονωδίας είναι ο Αλκαίος και η Σαπφώ, ενώ θεμελιωτής είναι ο Τέρπανδρος  ο οποίος εφηύρε και την επτάχορδη λύρα ως συνοδεία στα μονωδικά τραγούδια.
β) χορική
το χορικό άσμα ήταν γραμμένο στη δωρική διάλεκτο, πιο σύνθετο σαν δομή και εξέφραζε τη συλλογική συνείδηση ενώ ήταν συνδεδεμένο και με χορευτικές κινήσεις. Η χορική λυρική ποίηση υμνεί θεούς και επαινεί ανθρώπους.
Η ελεγεία συνοδευόταν από τον αυλό και, μετρικά, ήταν πολύ κοντά στο έπος. Γλώσσα της είναι η Ιωνική, πλούσια σε ομηρισμούς και φανερά επηρεασμένη από τα ομηρικά έπη, όπως π.χ. οι ελεγείες του Καλλίνου του Εφέσιου, ο οποίος γράφει για τον πόλεμο με τους Κιμμέριους στις ελληνικές πόλεις της Ιωνίας κατά τον 7ο π.Χ.  αιώνα. 
Συγγενικό είδος της ελεγείας είναι το επίγραμμα, το οποίο αποτελείται από ένα ή περισσότερα δίστιχα και ξεκίνησε από τις αναθηματικές και τις επιτύμβιες επιγραφές. 
Ο ίαμβος έχει μεγάλη θεματική ποικιλία, γραμμένη σε μέτρο ιαμβικό και επαναλαμβανόμενο τρεις φορές, (ιαμβικό τρίμετρο) ή σε τροχαϊκό τετράμετρο.
Κατά τον Παυσανία, ο ίαμβος ήταν συνδεδεμένος με τη λατρεία της Δήμητρας. Το ίδιο ισχυρίζεται και ο Αρχίλοχος ο οποίος καταγόταν από την Πάρο (κατά τον Ηρόδοτο και Παυσανία, Δημητριάς) και λατρευόταν με γιορτές γονιμότητας, με ιδιαίτερα διαδεδομένες τις βωμολοχίες και τις άσεμνες επιδείξεις, οι οποίες απέτρεπαν πιθανά κακά.

Χαρακτηριστικά του λυρικού ποιήματος

Ο ποιητής εκφράζει τα συναισθήματα του μέσα σε ένα είδος επικοινωνιακού κενού, γεγονός το οποίο βοηθά την αποκάλυψη προσωπικών ψυχολογικών καταστάσεων ως διάθεση να εκφραστεί όχι απέναντι σε κάποιον άλλον, αλλά στον ίδιο τον εαυτό του.
Ο λυρισμός θεωρείται πληθωρικός ποιητικός λόγος, μολονότι πολλές φορές η υπερβολή και η προσθήκη φλύαρων στοιχείων  υπονομεύει τον λυρισμό και μαζί με αυτόν και τον υποκειμενισμό. Η ρητορική υπερβολή μειώνει, κατά κάποιον τρόπο, την ειλικρίνεια του συναισθήματος. Η επιτυχημένη εξισορρόπηση του πληθωρικού συναισθήματος με τον λιτό λόγο, είναι το ιδανικό ζητούμενο της λυρικής ποίησης.