Σεργούλα Φωκίδας

Πληθυσμός και υψόμετρο

Το κυρίως χωριό Σεργούλα, με πληθυσμό 50 κατοίκους (απογραφή 2011), βρίσκεται στην πλαγιά του όρους Τρίκορφο, στη δεξιά όχθη του Σεργουλοπόταμου και σε υψόμετρο 480 μέτρων. Η Παραλία Σεργούλας, με πληθυσμό 315 κατοίκους, διαθέτει καθαρή παραλία και αποτελεί παραθεριστικό κέντρο. Ο οικισμός Παλαιοχώρι, αποτελούμενος από ελάχιστα σπίτια και με πληθυσμό μόλις 2 κατοίκους, βρίσκεται σε υψόμετρο 800 μέτρα. Καταλαμβάνει έκταση 20.400 στρεμμάτων και απέχει από το Ευπάλιο, την έδρα του Δήμου, 19,5 χιλιόμετρα και 27,5 χλμ. από τη Ναύπακτο.

Αξιοθέατα

Καθεδρικός ναός της ορεινής Σεργούλας είναι ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος που γιορτάζει στις 29 Αυγούστου και στον οποίο, σύμφωνα με την παράδοση, υπήρχε Κρυφό Σχολειό κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. 
Καθεδρικός ναός της Παραλίας Σεργούλας είναι η Αγία Σοφία (17 Σεπτεμβρίου) και του Παλαιοχωρίου η Κοίμηση της Θεοτόκου (15 Αυγούστου) καθώς και το εξωκκλήσι των Αγίων Θεοδώρων. 
Δυο χιλιόμετρα βόρεια της Σεργούλας, στη θέση "Ρόγκια" υπάρχουν ερείπια αρχαίου φρουρίου, ενώ στη θέση "Περιστερά" ανατολικά του Παλαιοχωρίου βρίσκεται σπήλαιο, το οποίο όμως παραμένει ανεξερεύνητο λόγω του δύσβατου της περιοχής.
Στο χωριό διατηρείται το ένα από τα δύο «αρχοντικά» του Κ. Λιδωρίκη, υπουργού των Φιλευθέρων του Ελευθερίου Βενιζέλου. Η οικογένεια Λιδωρίκη είναι διάδοχος των οικογενειών Παπαπολίτη (προεστού της περιοχής) και της οικογένειας του ήρωα Δυοβουνιώτη.
Ο επισκέπτης μπορεί να απολαύσει κατά τους θερινούς μήνες τις πηγές «Φλέβα» πέντε λεπτά νότια του χωριού, όπου υπάρχει ο μύλος του αείμνηστου Γ. Καρμανιόλα, σε μια μαγευτική περιοχή με αιωνόβια πλατάνια.
Στην Παραλία Σεργούλας, η παραλία "Αμπελάκι", μήκους περίπου 700 μέτρων, και η προέκτασή της "Πλατάνια"  προσελκύουν κατά τους θερινούς μήνες λουομένους από την ευρύτερη περιοχή της Νοτιοδυτικής Φωκίδας και Νοτιοανατολικής Αιτωλοακαρνανίας, καθώς συνδυάζουν φυσική ομορφιά (πεντακάθαρα, βαθειά νερά, βοτσαλωτή ακρογιαλιά και πλατάνια που κυριολεκτικά βρέχονται από θαλασσινό νερό) και ήπια τουριστική ανάπτυξη.
Το φαράγγι της Σεργούλας κατά μήκος του χειμάρρου Πολυσταύρι αποτελεί σημαντικό φυσικό μνημείο και είναι πόλος έλξης πολλών περιπατητών, περιηγητών και φυσιολατρικών συλλόγων. Κατά την διαδρομή του οι περιηγητές έχουν την δυνατότητα να ζήσουν μέσα σε παρθένα φύση, ξεκινώντας από τον νεώτερο μνημείο τέχνης τον "υδρόμυλο του Βενέτη" που κτίστηκε το 18ο αιώνα στην Παραλία Σεργούλας, έχει ανακαινιστεί και προκαλεί τον θαυμασμό των επισκεπτών σήμερα. Από τον νερόμυλο αυτό και σε μήκος περίπου 200 μέτρων ο πεζοπόρος μπορεί να θαυμάσει τον υπερυψωμένο τοξωτό υδραύλακα, έργο μεγάλης αρχιτεκτονικής αξίας που κατασκευάστηκε μαζί με τον νερόμυλο του Βενέτη και χρησιμοποιήθηκε τόσο για τις ανάγκες του νερόμυλου, όσο και για την άρδευση των κτημάτων. Έχει χαρακτηριστεί από την αρχαιολογία ως μνημείο ιδιαιτέρας αρχιτεκτονικής αξίας, διατηρητέο και ίσως το μοναδικό στο είδος του.

Ιστορία

Το χωριό Σεργούλα δημιουργήθηκε πριν από το 1800. Αγωνιστής του 1821 υπήρξε ο Παπαγιώργης Πολίτης με τον γιό του Χαράλαμπο, που χρημάτισε γερουσιαστής κατά την διακήρυξη της Ελληνικής Ανεξαρτησίας, στις 15 Ιανουαρίου 1822. Η Σεργούλα στην Επανάσταση του '21 διέθεσε πολεμικό πλοίο. Την 18η Απριλίου 1825 οι Τούρκοι πυρπόλησαν τη Σεργούλα και πήραν αιχμαλώτους τους τρεις εγγονούς του Παναγιώτη Πολίτη.
Το Παλαιοχώρι είναι συνοικισμός, ο οποίος κτίσθηκε επί Τουρκοκρατίας από κατοίκους του χωριού «Παλιχώρια», κεφαλοχώρι της περιοχής, που κάηκε από τους Τούρκους. Ήταν ένα μικρό χωριό με τριάντα περίπου οικογένειες. Μετά το 1945 άρχισε η μείωση των κατοίκων. Οι τελευταίοι που ξεχειμώνιαζαν στο χωριό το εγκατέλειψαν περί το 1977.
Η Παραλία Σεργούλας, επί Τουρκοκρατίας είχε την ονομασία «Μύλοι» λόγω των πολλών νερόμυλων που υπήρχαν στην περιοχή. Μετά την έξοδο του Μεσολογγίου στο μύλο – σπίτι του Παπαπολίτη - φιλοξενήθηκε ο Κασομούλης, αγωνιστής και ιστοριογράφος, μαζί με άλλους πολεμιστές που είχαν διαφύγει με καΐκι προς τον Κορινθιακό κόλπο. Σήμερα ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει το «κανάλι» του μύλου, που στηρίζεται σε αριστοτεχνικές καμάρες και περιβάλλεται από πλατάνια. Με πρόσφατη απόφαση της Εφορίας Αρχαιοτήτων Πατρών έχει χαρακτηρισθεί διατηρητέο κτίσμα. Πριν μερικές δεκαετίες ονομάσθηκε «Κάμπος» και το οφείλει στο γεγονός ότι είναι κτισμένο σε μια μικρή πεδιάδα που την διασχίζει το ποτάμι «Πολισταύρι». Στην δεκαετία του 1930 λειτούργησε για πρώτη φορά το Δημοτικό Σχολείο και η λειτουργία του σταμάτησε το 2010.