Ο Ζοφερός Οίκος

Σύνοψη

Ο Σερ Λέστερ Ντέντλοκ και η σύζυγός του Ονόρια ζουν στο κτήμα του στο Τσέσνι Γουόλντ. Η Λαίδη Ντέντλοκ είχε, πριν παντρευτεί, ερωτική σχέση με τον Λόχαγο Χάουντον, με τον οποίον απέκτησε μια κόρη. Ο Σερ Ντέντλοκ αγνοεί το παρελθόν της Λαίδης ενώ η ίδια πιστεύει ότι η κόρη της είναι νεκρή. 
Η κόρη, η Έστερ, είναι στην πραγματικότητα ζωντανή και την ανατροφή της έχει αναλάβει η Δεσποινίς Μπάρμπαρι, η αδελφή της Λαίδης Ντέντλοκ. Η Έστερ δεν ξέρει ότι η Μπάρμπαρι είναι θεία της. Όταν η  Δεσποινίς Μπάρμπαρι πεθαίνει, ο Τζον Τζάρνταϊς γίνεται κηδεμόνας της Έστερ και αναθέτει στον Κεντζ, έναν δικηγόρο του Τσάνσερι να φροντίσει το μέλλον της. Μετά από έξι χρόνια στο σχολείο, η Έστερ μετακομίζει στον Ζοφερό Οίκο, το σπίτι του κηδεμόνα της. 
Ο Τζάρνταϊς αναλαμβάνει ταυτόχρονα την επιμέλεια και δύο άλλων κηδεμονευομένων, του Ρίτσαρντ Κάρστοουν και της Έιντα Κλερ (που είναι και οι δύο μακρινά ξαδέρφια του ίδιου αλλά και ο ένας με τον άλλο).  Και οι δύο αναφέρονται ως δικαιούχοι σε μία από τις διαθήκες που σχετίζονται με την υπόθεση Τζάρνταϊς και Τζάρνταϊς. Ο κηδεμόνας τους αναφέρεται ως δικαιούχος σε μιαν άλλη διαθήκη, με αποτέλεσμα οι δύο διαθήκες να βρίσκονται σε αντίφαση. Ο Ρίτσαρντ και η Έιντα σύντομα ερωτεύονται ο ένας τον άλλον, αλλά, μολονότι ο κ. Τζάρνταϊς δεν φέρνει καμιά αντίρρηση για αυτό το ειδύλλιο, θέτει ως όρο ότι ο Ρίτσαρντ θα πρέπει πρώτα να επιλέξει ένα επάγγελμα. Ο Ρίτσαρντ στην αρχή προσπαθεί να μαθητεύσει δίπλα σε ένα γιατρό. Αυτό έχει ως συνέπεια να γνωρίσει η Έστερ έναν γιατρό, τον Άλαν Γούντκορτ, στο σπίτι του καθοδηγητή του Ρίτσαρντ. Όταν ο Ρίτσαρντ αναφέρει την πιθανότητα να αποκτήσει περιουσία από την απόφαση σχετικά με την Τζάρνταϊς και Τζάρνταϊς, ο Τζον Τζάρνταϊς τον εκλιπαρεί να μην στηρίξει ποτέ τις ελπίδες του σε αυτό που ο ίδιος ονομάζει «οικογενειακή κατάρα». 
Εν τω μεταξύ η Λαίδη Ντέντλοκ είναι επίσης δικαιούχος βάσει μιας από τις διαθήκες. Στα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου, ενώ η Λαίδη ακούει την ανάγνωση μιας ένορκης κατάθεσης από τον δικηγόρο της οικογένειας, κ. Τάλκινγκχορν, αναγνωρίζει τον γραφικό χαρακτήρα στο αντίγραφο της κατάθεσης. Το θέαμα την επηρεάζει τόσο πολύ που σχεδόν λιποθυμάει, κάτι που ο Τάλκινγκχορν παρατηρεί και αποφασίζει να διερευνήσει. Ανακαλύπτει στο Λονδίνο τα ίχνη του αντιγραφέα, ενός άπορου γνωστού ως "Νέμο" ("Νέμο" στα λατινικά σημαίνει κανείς).  O Νέμο έχει πρόσφατα πεθάνει και το μόνο πρόσωπο με τον οποίο είχε σχέσεις είναι ένας οδοκαθαριστής, ένα χαμίνι των δρόμων που ονομάζεται Τζο και ζει στο Τομ-Ολ-Ελόουνς, μια άθλια συνοικία της πόλης. 
Η Λαίδη Ντέντλοκ διερευνά επίσης το θέμα μεταμφιεσμένη με τα ρούχα της Γαλλίδας υπηρέτριάς της Ορτάνς. Η Λαίδη Ντέντλοκ πληρώνει τον Τζο για να την πάει στον τάφο του Νέμο. Εν τω μεταξύ, ο Τάλκινγκχορν, που ανησυχεί μήπως το μυστικό της Λαίδης Ντέντλοκ απειλήσει τα συμφέροντα του Σερ Λέστερ, την παρακολουθεί συνεχώς και φτάνει μάλιστα να στρατολογήσει την υπηρέτριά της για να την κατασκοπεύει. Καλεί επίσης τον Επιθεωρητή Μπάκετ να απομακρύνει τον Τζο από την πόλη, ώστε να εξαλείψει το οποιοδήποτε στοιχείο θα μπορούσε να συνδέσει τον Νέμο με τους Ντέντλοκ. 
Η Έστερ βλέπει τη Λαίδη Ντέντλοκ στην εκκλησία και αργότερα συζητά μαζί της στο Τσέσνι Γουόλντ - αν και καμιά από τις δύο δεν γνωρίζει τη σχέση που τις συνδέει. Αργότερα, η Λαίδη Ντέντλοκ ανακαλύπτει ότι η Έστερ είναι το παιδί της. Η Έστερ όμως, αφού για ένα διάστημα φροντίζει τον άστεγο Τζο, αρρωσταίνει βαριά: πιθανώς έχει ευλογιά, αφού το πρόσωπό της παραμορφώνεται. Η Λαίδη Ντέντλοκ περιμένει μέχρι να αναρρώσει η Έστερ πριν να της πει την αλήθεια. Παρά την ευτυχία τους που ξαναβρίσκουν η μία την άλλη, η Λαίδη λέει στην Έστερ ότι δεν πρέπει ποτέ να ομολογήσουν δημόσια τη σχέση τους. 
Μετά την ανάρρωσή της, η Έστερ διαπιστώνει ότι ο Ρίτσαρντ, έχοντας αποτύχει να σταδιοδρομήσει σε μία σειρά από επαγγέλματα, έχει παρακούσει τον κηδεμόνα του και προσπαθεί να κινήσει τις διαδικασίες της Τζάρνταϊς και Τζάρνταϊς ώστε η υπόθεση να καταλήξει προς όφελος δικό του και της Έιντα.  Στην προσπάθειά του αυτή ο Ρίτσαρντ χάνει όλα τα χρήματά του και η υγεία του επιδεινώνεται. Παντρεύεται μυστικά την Έιντα, που μένει έγκυος. Η Έστερ ζει τη δική της αισθηματική ιστορία όταν ο κ. Γούντκορτ επιστρέφει στην Αγγλία. Έχοντας σωθεί από ένα ναυάγιο, εξακολουθεί να αναζητά τη συντροφιά της χωρίς να τον ενδιαφέρει η παραμόρφωσή της. Η Έστερ όμως έχει εν τω μεταξύ συμφωνήσει να παντρευτεί τον κηδεμόνα της, τον Τζον Τζάρνταϊς. 
Η Ορτάνς και ο Τάλκινγκχορν ανακαλύπτουν την αλήθεια για το παρελθόν της Λαίδης Ντέντλοκ. Μετά από μια λογομαχία με τον Τάλκινγκχορν, η Λαίδη Ντέντλοκ εγκαταλείπει το σπίτι της, αφήνοντας ένα σημείωμα στο οποίο ζητά συγγνώμη για τη συμπεριφορά της. Ο Τάλκινγκχορν διώχνει από το γραφείο του την Ορτάνς, που πλέον του είναι άχρηστη. Νιώθοντας εγκαταλελειμμένη και προδομένη, η Ορτάνς σκοτώνει τον Τάλκινγκχορν και προσπαθεί να ενοχοποιήσει για τον φόνο τη Λαίδη Ντέντλοκ. Ο Σερ Λέστερ, ανακαλύπτοντας τον θάνατο του δικηγόρου του και τη φυγή της συζύγου του, υφίσταται ένα ολέθριο εγκεφαλικό επεισόδιο, αλλά καταφέρνει να κάνει τους φροντιστές του να καταλάβουν ότι συγχωρεί τη σύζυγό του και ότι επιθυμεί την επιστροφή της. 
Ο επιθεωρητής Μπάκετ, ο οποίος έχει στο παρελθόν διερευνήσει διάφορα θέματα σχετικά με την Τζάρνταϊς και Τζάρνταϊς, προσλαμβάνεται από τον Σερ Λέστερ για να βρει τη Λαίδη Ντέντλοκ. Στην αρχή υποπτεύεται τη Λαίδη Ντέντλοκ για τη δολοφονία, αλλά στη συνέχεια διαπιστώνει την ενοχή της Ορτάνς και ζητά τη βοήθεια της Έστερ για να να βρει τη Λαίδη. Η Λαίδη, που δεν γνωρίζει ότι ο σύζυγός της την έχει συγχωρέσει ή ότι δεν είναι πλέον ύποπτη για τη δολοφονία του Τάλκινγκχορν, περιφέρεται στην ύπαιθρο κάτω από κακές καιρικές συνθήκες και πεθαίνει στο νεκροταφείο δίπλα στον τάφο του πρώην εραστή της, Λοχαγού Χάουντον (Νέμο). Η Έστερ και ο Μπάκετ τη βρίσκουν εκεί. 
Η υπόθεση Τζάρνταϊς και Τζάρνταϊς φαίνεται να παίρνει καλύτερη τροπή όταν ανακαλύπτεται μια μεταγενέστερη διαθήκη, η οποία ανακαλεί όλες τις προηγούμενες και κληροδοτεί το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας στον Ρίτσαντ και την Έιντα. Εν τω μεταξύ, ο Τζον Τζάρνταϊς ακυρώνει τον αρραβώνα του με την Έστερ, η οποία αρραβωνιάζεται τον κ. Γούντκορτ. Οι δυο τους πηγαίνουν στο Τσάνσερι για να βρουν τον Ρίτσαρντ. Κατά την άφιξή τους, μαθαίνουν ότι η εκδίκαση της Τζάρνταϊς και Τζάρνταϊς έχει επιτέλους ολοκληρωθεί, αλλά και ότι το ύψος των δικαστικών εξόδων είναι μεγαλύτερο από τα χρήματα της κληρονομιάς. Ο Ρίτσαρντ καταρρέει και ο κ. Γούντκορτ διαγνώσκει ότι βρίσκεται στα τελευταία στάδια φυματίωσης. Ο Ρίτσαρντ ζητά συγγνώμη από τον Τζον Τζάρνταϊς και πεθαίνει. Ο Τζον Τζάρνταϊς αναλαμβάνει την κηδεμονία της Έιντα και του παιδιού της, ενός αγοριού στο οποίο η Έιντα δίνει το όνομα Ρίτσαρντ. Η Έστερ και ο Γούντκορτ παντρεύονται και ζουν σε ένα σπίτι στο Γιόρκσιρ που τους παραχωρεί ο Τζάρνταϊς. Το ζευγάρι αποκτά αργότερα δύο κόρες. 
Πολλές από τις δευτερεύουσες πλοκές του μυθιστορήματος εστιάζουν σε ελάσσονες χαρακτήρες. Μια τέτοια δευτερεύουσα πλοκή είναι η σκληρή ζωή και ο χαρούμενος, αν και με προβλήματα, γάμος της Κάντι Τζέλιμπι και του Πρινς Τάρβεϊντροπ. Μια άλλη πλοκή επικεντρώνεται στην επανασύνδεση του Τζορτζ Ράουνσγουελ με τη μητέρα και τον αδερφό του.

Χαρακτήρες

Όπως και στα περισσότερα λογοτεχνικά του έργα, ο Ντίκενς βασίστηκε σε πολλούς πραγματικούς ανθρώπους και τοποθεσίες, τους οποίους όμως μεταμόρφωσε με ευφυή τρόπο στο μυθιστόρημά του. 
Αν και δεν αποτελεί χαρακτήρα, η υπόθεση Τζάρνταϊς και Τζάρνταϊς αποτελεί ένα ζωτικό στοιχείο του μυθιστορήματος. Πιστεύεται ότι ο Ντίκενς την εμπνεύστηκε από μία σειρά από πραγματικές υποθέσεις του Τσάνσερι.

Αφηγηματική δομή

Πολλοί από τους μελετητές του Ζοφερού Οίκου εστιάζουν στη μοναδική αφηγηματική δομή του: στο μυθιστόρημα υπάρχει τόσο ένας τριτοπρόσωπος παντογνώστης αφηγητής όσο και ένας πρωτοπρόσωπος, η Έστερ Σάμερσον. Ο παντογνώστης αφηγητής χρησιμοποιεί ενεστώτα και περιγράφει με αντικειμενικό τρόπο τα γεγονότα. Η Έστερ Σάμερσον διηγείται την ιστορία της στον αόριστο, όπως ο Ντέιβιντ στον Ντέιβιντ Κόπερφιλντ και ο Πιπ στις Μεγάλες προσδοκίες. Η αφήγησή της χαρακτηρίζεται από μετριοφροσύνη, συνείδηση των δικών της ορίων και διάθεση να μας αποκαλύψει τις σκέψεις και τα συναισθήματά της. Αυτές οι δύο αφηγηματικές ροές δεν διασταυρώνονται ποτέ τελείως, αλλά κυλούν παράλληλα. Ο Ναμπόκοφ είχε την άποψη ότι το «βασικό λάθος» του Ντίκενς στο σχεδιασμό του μυθιστορήματος ήταν το ότι έβαλε την Έστερ να αφηγηθεί ένα μέρος της ιστορίας. Ο καθηγητής του Μπέρκλεϊ Άλεξ Ζουέρντλινγκ, αφού παρατήρησε ότι «η κριτική δεν υπήρξε ευγενική με την Έστερ», διατύπωσε παρ' όλα αυτά την άποψη ότι η χρήση της Έστερ ως αφηγήτριας υπήρξε «ένας από τους θριάμβους της τέχνης του Ντίκενς».

Θηλυκή σεμνότητα

Η αφήγηση της Έστερ παρουσιάζει ενδιαφέρον ως παράδειγμα του βικτωριανού ιδεώδους της θηλυκής σεμνότητας. Η ίδια μάς συστήνει τον εαυτό της με τον εξής τρόπο: «Δυσκολεύομαι πολύ να αρχίσω να γράφω όσα μου αναλογούν σε αυτές τις σελίδες, γιατί ξέρω ότι δεν είμαι έξυπνη» (κεφ. 3). Αυτός ο ισχυρισμός διαψεύδεται σχεδόν αμέσως από την οξύνεια που χαρακτηρίζει την ηθική της κρίση και τη σατιρική διάθεση που χαρακτηρίζει τις παρατηρήσεις της. Στο ίδιο εισαγωγικό κεφάλαιο, γράφει: «Μου φαίνεται τόσο παράξενο που είμαι υποχρεωμένη να γράψω όλα αυτά για τον εαυτό μου! Λες και αυτή η αφήγηση να είναι  η αφήγηση της ΔΙΚΗΣ ΜΟΥ ζωής! Το μικρό μου κορμί όμως σύντομα θα αποσυρθεί στο παρασκήνιο» (κεφ. 3). Αυτή η πρόβλεψη δεν επιβεβαιώνεται.

Σάτιρα

Οι περισσότεροι αναγνώστες και μελετητές θεωρούν ως κεντρικό θέμα του Ζοφερού Οίκου την καταγγελία του δικαστηρίου Τσάνσερι που βασιζόταν στο εθιμικό δίκαιο. Τα δικαστήρια αυτού του είδους αποτελούσαν το ήμισυ του αγγλικού συστήματος αστικής δικαιοσύνης, λειτουργώντας παράλληλα με τα κανονικά δικαστήρια. Τα πρώτα ασχολούνταν με υποθέσεις που σχετίζονταν με διαθήκες και κτήματα, ή με τις χρήσεις ιδιοκτησιών. Για πολλά χρόνια και μέχρι τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα, όσοι επεδίωκαν τη μεταρρύθμιση της αγγλικής νομοθεσίας επέκριναν τις καθυστερήσεις που παρατηρούνταν στις υποθέσεις αυτών των δικαστηρίων και γι' αυτό ο Ντίκενς ανακάλυψε σε αυτό το θέμα ένα δελεαστικό στόχο. (Είχε ήδη στοχοποιήσει τα κανονικά δικαστήρια και το δικηγορικό επάγγελμα στο μυθιστόρημα που εξέδωσε το 1837 με τίτλο Τα μεταθανάτια έγγραφα του Πίκγουικ Κλαμπ ή αλλιώς Tα έγγραφα του Πίκγουικ ). Διάφοροι μελετητές - όπως ο Άγγλος ιστορικός Σερ Γουίλιαμ Σιρλ Χόλντσγουερθ, σε μια σειρά διαλέξεων που έδωσε το 1928 με τίτλο  Ο Τσαρλς Ντίκενς ως  Ιστορικός του Δικαίου - αντιμετωπίζουν τα μυθιστορήματα του Ντίκενς και ιδιαίτερα το Ζοφερό Οίκο, ως κύριες πηγές για την ιστορία του αγγλικού δικαίου.

αυτανάφλεξη

Μεταξύ των εντυπωσιακών περιστατικών του Ζοφερού Οίκου, ξεχωρίζει και το εξής: ο Κρουκ, ένας από τους δευτερεύοντες χαρακτήρες του βιβλίου, αναδίδει μια μυρωδιά από θειάφι και τελικά αυταναφλέγεται και πεθαίνει. Αυτός ο τρόπος θανάτου ήταν ακόμη και στην εποχή του Ντίκενς εξαιρετικά αμφιλεγόμενος. Ο δέκατος ένατος αιώνας ήταν η περίοδος που η επιστημονική θέαση του κόσμου είχε αρχίσει να επικρατεί θριαμβευτικά. Οι συγγραφείς που ασχολούνταν με την επιστήμη, όπως και οι γιατροί και οι επιστήμονες, απέρριπταν την αυτανάφλεξη ως θρύλο ή δεισιδαιμονία. Όταν δημοσιεύτηκε η συνέχεια του Ζοφερού Οίκου με τον θάνατο του Κρουκ, ένας κριτικός λογοτεχνίας κατηγόρησε τον Ντίκενς ότι «δίνει αξία σε μια χυδαία παρανόηση». Ο Ντίκενς υπερασπίστηκε σθεναρά την εγκυρότητα του φαινομένου της αυτανάφλεξης και την υποστήριξε παραθέτοντας πολλές υποτίθεται τεκμηριωμένες περιπτώσεις, αλλά και τις δικές του αναμνήσεις από αυτοψίες ιατροδικαστών που είχε παρακολουθήσει όταν ήταν δημοσιογράφος.

Κριτική αποτίμηση

Ο Τζόρτζ Γκίσινγκ και ο Τζ. Κ. Τσέστερτον είναι μεταξύ αυτών των κριτικών και συγγραφέων που θεωρούν τον Ζοφερό Οίκο ως το καλύτερο μυθιστόρημα που έγραψε ο Ντίκενς. Όπως έλεγε ο Τσέστερτον: "Ο Ζοφερός Οίκος δεν είναι σίγουρα το καλύτερο βιβλίο του Ντίκενς, αλλά είναι ίσως το καλύτερο μυθιστόρημά του". Ο Χάρολντ Μπλουμ, στο βιβλίο του Ο Δυτικός Κανόνας, θεωρεί τον Ζοφερό Οίκο ως το σπουδαιότερο μυθιστόρημα του Ντίκενς. Ο συγγραφέας ιστοριών τρόμου και υπερφυσικών ιστοριών Στίβεν Κινγκ το συμπεριέλαβε στα 10 αγαπημένα του βιβλία.