Ποταμός Δειραδιώτης

Ονομασία

Ο δήμος, όπως αντίστοιχα και οι δήμοι Ποταμός Καθύπερθεν, Ποταμός Υπένερθεν και Δειραδιώτες, πήρε όνομά του από τις λέξεις «ποταμός» και «δειράς» (αρχαία ελληνικά: δειράς), δηλαδή «κορυφογραμμή οροσειράς», λόγω του ότι βρισκόταν μετά από μια μικρή προσχωσιγενή πεδιάδα, που αναπτύχθηκε κατά μήκος της ακτής, με τη θέση του στους λόφους κοντά στις εκβολές του ποταμού, που εκβάλει στη θάλασσα βόρεια του Θορικού.

Τοποθεσία του αρχαίου δήμου

Ο δήμος του Ποταμού Δειραδιωτών, ήταν δήμος της Παραλίας. Βρισκόταν κοντά στην ανατολική ακτή στα νοτιοανατολικά της Αθήνας και τοποθετείται σε θέση στην κοιλάδα του Ποταμού, βόρεια του Θορικού και νότια των Πρασιών, ανατολικά της Κερατέας στην περιοχή Κουβαράς του Δήμου Σαρωνικού Αττικής και κοντά στο σημερινό Δασκαλειό, του πρώην Δήμου Κερατέας στη θέση Άγιος Γιάννης-Φοβόλες, η οποία υπάγεται στον Δήμο Λαυρεωτικής, παράλληλα με τον αρχαίο δήμο των Δειραδιωτών.
Ο Κουβαράς αργότερα αποκαλείτο "Επτάλοφος" λόγω των επτά λόφων που περιβάλλουν το χωριό. Στη σύγχρονη ιστορία στην περιοχή έζησε ο "Κούβας", μεγαλοκτηματίας ο οποίος μετά την αναγγελία του θανάτου του δάνεισε το όνομά του στο σημερινό οικισμό. Συγκεκριμένα, η ονομασία "Κουβαρά" αποτελείται από τα συνθετικά "Κούβα" + "ρα", δηλαδή "πτώση" του "Κούβα" στα αρβανίτικα.
Στους παλαιότερους ερευνητές υπήρξε σχετική σύγχυση μεταξύ των τριών δήμων με την ονομασία «Ποταμός» και το κατά πόσο, ο καθύπερθεν ή ο υπένερθεν, αφορούσαν στους δυο δήμους του άστεως ή τον έναν της Παραλίας με το επίνειό του (=λιμάνι), δηλαδή το Δασκαλειό, αλλά και για το σε ποιον δήμο ήταν ο τάφος του Ίωνα, προγόνου των Ιώνων.
Σε διάφορες περιοχές, οι οποίες υπάγονταν παλαιότερα στον πρώην Δήμο Κερατέας, ο οποίος έχει ενσωματωθεί σήμερα στον Δήμο Λαυρεωτικής, βρίσκονταν οι αρχαίοι δήμοι των Δειραδιωτών, του Ποταμού Δειραδιωτών (θέση Άγιος Γιάννης-Φοβόλες), της Αμφιτροπής (Μητροπήσι), της Βήσας (Μπαρμπαλιάκη), της Αιγιλίας (Όλυμπος), των Κυρτιαδών ή Κυρτειδών (κοντά στη Κακή Θάλασσα ή το Δασκαλειό), του Θορικού, των Φρεαρίων (Αρί ή Μαρκάτι ή Όλυμπος) και της Κεφαλής (περιοχή Αγίου Σεραφείμ Ρουτζέρι Μεσοχώρι).

Η συμμετοχή του δήμου στην αρχαία Βουλή

Ο δήμος, η ύπαρξη του οποίου επιβεβαιώνεται και από διάφορες επιγραφές, ως μέλος αρχικά της Λεοντίδας φυλής, συμμετείχε με 2 βουλευτές στην αρχαία Βουλή των 500, κατά την πρώτη περίοδο (508 – 307/306 π.Χ.). Κατά τη δεύτερη περίοδο (307/306 – 224/223 π.Χ.) ως και την τρίτη περίοδο (224/223 – 201/200 π.Χ.) ο δήμος ενσωματώθηκε στην Αντιγονίδα φυλή με 2 βουλευτές στη Βουλή των 600. Μετά την κατάργηση και διάλυση των «μακεδονικών φυλών» (Αντιγονίς και Δημητριάς) ο δήμος επανήλθε στην Λεοντίδα φυλή, κατά την τέταρτη (201/200 π.Χ. – 126/127) και την πέμπτη περίοδο (126/127 – 3ος αιώνας) με άγνωστο αριθμό βουλευτών–αντιπροσώπων του δήμου.

Οι κάτοικοι των Ποτάμιων Δειραδιωτών

Ο δημότης των αρχαίων Ποτάμιων Δειραδιωτών ονομαζόταν Ποτάμιος Δειραδιώτης.
Σύμφωνα με τον Παυσανία στον δήμο ήταν ο τάφος του Ίωνα, προγόνου των Ιώνων. Ο Ίωνας ήταν γιος του Ξούθου και εγγονός του Έλληνα ή κατά άλλη εκδοχή γιος του Απόλλωνα και της Κρέουσας, της κόρης του Ερεχθέα και γυναίκας του Ξούθου. Βοήθησε τους Αθηναίους στον πόλεμο κατά της Ελευσίνας και πέθανε στη μάχη.  Η λατρεία του συνδέθηκε με εκείνη του Πατρίου Απόλλωνα. Μαζί με τον Ίωνα, λατρευόταν και ο Ξούθος σε αυτόν τον δήμο. Οι κάτοικοι των Ποτάμιων Δειραδιωτών είχαν τη φήμη ότι ήταν πολύ φιλελεύθεροι στην αποδοχή εισδοχής στα μητρώα των πολιτών, αρκετών απελευθερωμένων σκλάβων και ξένων. Ο δήμος διετέλεσε επίσης σκηνικό της κωμωδίας του Στάττιδος «Ποτάμιοι», το οποίο σύμφωνα με τον Σχολιαστή του Αριστοφάνους, παρουσιάσθηκε πριν τις «Εκκλησιάζουσες», δηλαδή πριν το 392 π.Χ.