Γαργαλιάνοι

Τοποθεσία

Οι Γαργαλιάνοι έχουν υψόμετρο 278-300 μέτρα και απέχουν περίπου 5 χιλιόμετρα από τις ακτές του Ιονίου Πελάγους. Βρίσκονται σε απόσταση περίπου 65 χιλιομέτρων από την πρωτεύουσα του νομού, την Καλαμάτα και 26 περίπου χιλιόμετρα από την Πύλο, σε κατεύθυνση βορειοανατολική. Επίνειο των Γαργαλιάνων αποτελεί η Μαραθόπολη, ενώ απέναντι από τους Γαργαλιάνους βρίσκεται το νησί Πρώτη, που παλιά αποτελούσε ορμητήριο πειρατών. Απέχουν επίσης σε κατεύθυνση βορειοδυτική περίπου 15 χιλιόμετρα από τα Φιλιατρα και περίπου 30 χιλιόμετρα από την Κυπαρισσία, η οποία αποτελεί και την έδρα του Δήμου Τριφυλίας.

Ιστορία

Η ευρύτερη περιοχή των Γαργαλιάνων κατοικείται από το 3.000 π.Χ. και κατά την αρχαιότητα υπαγόταν στο βασίλειο της Πύλου υπό τον Νέστορα.

Ενετοκρατία

Κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας, το τότε χωριό των Γαργαλιάνων αναφερόταν ως Gurgulia ή Gargaliano, πιθανόν από το όνομα κάποιου Ενετού, που έζησε στην περιοχή.

Τουρκοκρατία

O Βρετανός αρχαιολόγος Γουίλλιαμ Τζελλ (Sir William Gell, 1777-1836), ο οποίος ταψίδεψε στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα από το 1804 ως το 1806 και ξανά από το 1811 και μετά, περιγράφοντας, στο περιηγητικόν έργο του Itinerary of the Morea: Being a Description of the Routes of that Peninsula, το  οδοιπορικό της διαδρομής του, από την Πύλο (Navarino ή Neokastro) προς τους Γαργαλιάνους (Gargagliano) αναφέρει την κατάσταση του χωριού την εποχή εκείνη ως εξής: «Ο Γαργαλιάνος είναι μεγάλο ελληνικό χωριό με θέα προς την πεδιάδα και την Πρώτη προς τα δυτικά. Τα σπίτια είναι σε καλή κατάσταση και ο οικισμός, ο οποίος βρίσκεται στα ψηλά, είναι πολύ εξωραϊσμένος από πολλά κυπαρίσσια».

Ελληνική επανάσταση του 1821

Το χωριό συμμετείχε στην ελληνική επανάσταση του 1821, κατά τη διάρκεια της οποίας και καταστράφηκε σχεδόν ολοκληρωτικά, με πάνω από χίλιους εθελοντές που στρατολόγησε ο Μακρυγιάννης. Μετά την απελευθέρωση, αποτέλεσε σπουδαίο κέντρο παραγωγής σταφίδας μέχρι και τις αρχές του εικοστού αιώνα.

Οι Γαργαλιάνοι στην «κοινωνία της σταφίδας»

Οι Γαργαλιάνοι, όπως και άλλες κωμοπόλεις και χωριά της δυτικής Πελοποννήσου, διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην παραγωγή της σταφίδας, κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα ως και τις αρχές του 20ου αιώνα, καθώς η σταφιδοκαλλιέργεια εξελίσσεται σταδιακά σε μονοκαλλιέργεια. Σύμφωνα με την ιστορικό Καίτη Αρώνη-Τσίχλη: "Μετά το άνοιγμα της γαλλικής αγοράς (1878 και εξής) όλη η εθνική οικονομία εξαρτάται από την εξαγωγή του «χρυσοφόρου» προϊόντος (που αντιπροσωπεύει πάνω από το μισό των συνολικών εξαγωγών της χώρας). Γύρω από την καλλιέργεια και το εμπόριο της σταφίδας ζει και αναπτύσσεται ένας ολόκληρος κόσμος, η «κοινωνία της σταφίδας». Στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Πάτρα  κατ' εξοχήν πόλη-λιμάνι που οργανώνει την παραγωγή του προϊόντος και ελέγχει τις εξαγωγές  ή ο Πύργος, αλλά και στα χωριά και στις κωμοπόλεις, όπως το Ξυλόκαστρο, τα Λεχαινά, οι Γαργαλιάνοι ή τα Φιλιατρά, όλη η ζωή και οι δραστηριότητες των κατοίκων καθορίζονται από τη σταφίδα. Μια ολόκληρη αλυσίδα επαγγελμάτων, από τους σταφιδοπαραγωγούς και τους σταφιδεμπόρους, τους τραπεζίτες, τους μεσίτες, τους παραγγελιοδόχους, τους ασφαλιστές και τους δικηγόρους ως τους φορτωτές, τους μαουνιέρηδες και τους εργάτες κατασκευής κιβωτίων, ζει, ευημερεί και πλουτίζει χάρη στη σταφίδα". Το λιμάνι των Γαργαλιάνων, ο Μάραθος, με το τελωνείο του, θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην εξαγωγή της σταφίδας, αλλά και άλλων προϊόντων της περιοχής, όπως το λάδι, το κρασί και το  αλάτι, προς τα μεγάλα εμπορικά κέντρα. Μετά το 1925 ενεργότερο ρόλο θα έχουν επίσης ο Αυτόνομος Σταφιδικός Οργανισμός (ΑΣΟ) και στη συνέχεια μεταγενέστερα, από το 1934, ο Αγροτικός Συνεταιρισμός Γαργαλιάνων. Η κορύφωση του σταφιδικού ζητήματος, ξεκινά από τους Γαργαλιάνους, όπου έγινε και το Σταφιδικό Συνέδριο (31 Ιουλίου 1935), το οποίο ακολούθησε η μεγάλη εξέγερση - ξεσηκωμός του Αυγούστου του 1935, η οποία επεκτάθηκε σε ολόκληρη την Πελοπόννησο, με συλλαλητήρια και αγροτικές κινητοποιήσεις, οι οποίες τελικά αντιμετωπίστηκαν με βίαιη καταστολή, από την τότε κυβέρνηση.

Νεότερη ιστορία

Οι Γαργαλιάνοι περιλαμβάνονται στις κωμοπόλεις-πόλεις οι οποίες υπέστησαν καταστροφές και είχαν θύματα κατά τη διάρκεια της Κατοχής, αλλά και κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου.

Διοικητική ιστορία των Γαργαλιάνων

Η παλαιότερη ονομασία του αρχικά χωριού ήταν Γαργαλιάνος,  αλλά άρχισε να αναφέρεται και ως Γαργαλιάνοι τουλάχιστον από το 1835. Πάντως το τότε χωριό συναντάται και με την ίδια ονομασία και σε προγενέστερες βιβλιογραφικές πηγές-αναφορές. Ο οικισμός αναφέρεται, σε διάφορες απογραφές των Βενετών  Προνοητών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, οι οποίες έγιναν στο χρονικό διάστημα της τριακονταετίας (1683/84-1715), κατά την οποία οι Βενετοί κατείχαν την Πελοπόννησο. Ο Γαργαλιάνος (Gargaliano), ανήκε, το 1689, στην επαρχία της Αρκαδίας (ή Αρκαδιάς, δηλαδή την περιοχή της σημερινής Κυπαρισσίας), η οποία ήταν μια από τις 4 επαρχίες, στις οποίες χωριζόταν τότε το διαμέρισμα της Μεθώνης (επαρχία Φαναριού, επαρχία Αρκαδιάς, επαρχία Ναβαρίνου και επαρχία Μεθώνης). Ο οικισμός του Γαργαλιάνου προσαρτήθηκε και έγινε έδρα για τον παλαιό Δήμο Πλαταμώδους το 1835, ενώ το 1840 αποσπάται από τον Δήμο Πλαταμώδους και προσαρτάται στον Δήμο Φλεσσιάδος. Ο Γαργαλιάνος αναφέρεται ως κωμόπολη, το 1853 στον β΄ τόμο των «Ελληνικών» του Ιάκωβου Ρίζου Ραγκαβή ως χωριό του Δήμου Φλεσιάδος της Επαρχίας Τριφυλίας με πληθυσμό 1.699 κατοίκων, με βάση την απογραφή του 1851. Το 1855 αποσπάται από τον Δήμο Φλεσσιάδος και επαναπροσαρτάται, ως έδρα και πάλι στον Δήμο Πλαταμώδους, ενώ η κωμόπολη αρχίζει σταδιακά να αναφέρεται και επισήμως ως Γαργαλιάνοι, σύμφωνα και με την απογραφή του 1861. Το 1899 μεταφέρεται από το Νομό Μεσσηνίας και υπάγεται στον Νομό Τριφυλίας, για μια περίπου δεκαετία, ως το 1909, που επανέρχεται ξανά στον Νομό Μεσσηνίας, ως οικισμός της Επαρχίας Τριφυλίας. Το 1912 αποσπάται από τον Δήμο Πλαταμώδους και ορίζεται έδρα της Κοινότητας Γαργαλιάνων.  Παρέμεινε έδρα της ομώνυμης κοινότητας, από το 1912 ως το 1997, όταν τότε, στα πλαίσια των αλλαγών που επήλθαν στη τοπική αυτοδιοίκηση, μέσω του σχεδίου «Καποδίστριας», υπήχθη στον κατηργημένο Δήμο Γαργαλιάνων, ενώ από το 2011, μετά τις νέες αλλαγές του σχεδίου «Καλλικράτης» ανήκει πλέον στον νέο Δήμο Τριφυλίας.  Ο δήμος αυτός, συστάθηκε με το Πρόγραμμα Καλλικράτης με την συνένωση των προϋπαρχόντων δήμων Αετού, Αυλώνος, Γαργαλιάνων, Κυπαρισσίας, Φιλιατρών και την κοινότητα Τριπύλας.

Κτίρια

Στην κωμόπολη λειτουργεί αθλητικό κέντρο, με στάδιο και κλειστό γυμναστήριο, τραπεζικά υποκαταστήματα, ταχυδρομείο, αγροτικό ιατρείο, διάφορα άλλα ιατρεία, Κέντρο Υγείας, τρία δημοτικά σχολεία καθώς και Γυμνάσιο και Λύκειο. Η πόλη είναι επίσης έδρα αρκετών πολιτιστικών, αναπτυξιακών και αθλητικών σωματείων, καθώς και της Μπρίσκειου Δημοτικής Βιβλιοθήκης.

Αγορά

Στους Γαργαλιάνους εκτός από τις κατοικίες, υπάρχει κεντρική αγορά, καθώς και διάφορα εμπορικά καταστήματα, φαρμακεία, φούρνοι, παραδοσιακά καφενεία γύρω από την κεντρική πλατεία των Γαργαλιάνων και άλλους κεντρικούς δρόμους. Επίσης, καφέ, εστιατόρια, μπαρ, ταβέρνες, σουπερ-μάρκετ, βενζινάδικα, βουλκανιζατέρ κ.λπ. καταστήματα διαφόρων μηχανολογικών εφοδίων και αγροτικών εργαλείων, που βρίσκονται σε διάφορα κεντρικά σημεία και τις οδικές αρτηρίες της κωμόπολης.

Εκκλησίες

Η κεντρική εκκλησία των Γαργαλιάνων είναι ο Ιερός Ναός Γεννήσεως της Θεοτόκου (Γεννέσιον της Θεοτόκου), ο οποίος αποπερατώθηκε το 1715 {είχε θεμελιωθεί επί Βενετών) και βρίσκεται στο δυτικό άκρο της κεντρικής πλατείας, ενώ μεγάλες εκκλησίες της κωμόπολης είναι επίσης ο Ιερός Ναός του Αγίου Σπυρίδωνος και ο Ιερός Ναός των Αγίων Πάντων, οι οποίοι υπάγονται στην Ιερά Μητρόπολη Τριφυλίας και Ολυμπίας. Ο πολιούχος Άγιος των Γαργαλιάνων είναι ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης και η μνήμη του τιμάται, στον Ιερό Ναό Γεννήσεως της Θεοτόκου, στις 3  Οκτωβρίου. Αλλες εκκλησίες των Γαργαλιάνων είναι ο Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου, ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου και ο Ιερός Ναός του Αγίου Αθανασίου, επισκόπου Χριστιανουπόλεως (κοιμητηριακός ναός).

Προφήτης Ηλίας

Στο βορειοδυτικό άκρο των Γαργαλιάνων, πάνω στο υψηλότερο ύψωμα της κωμόπολης, βρίσκεται το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία. Από το πλάτωμα-εξώστη του χώρου αυτού, ο θεατής μπορεί να έχει θέα προς το Ιόνιο Πέλαγος και τη αντικρινή νήσο Πρώτη.

Παραλίες

Σε κοντινές αποστάσεις από την κωμόπολη βρίσκονται αρκετές παραλίες, όπως, οι Παραλίες του Μαράθου, η Παραλία του Λαγκουβάρδου στον Λαγκούβαρδο, η Παραλία του Αϊ-Γιαννάκη, η Παραλία του Βρωμονερίου στο Bρωμονέρι, η Παραλία της Αγιά Σωτήρας στον Βρυσόμηλο (ή Aγία Σωτήρα) και η Παραλία της Χρυσής Ακτής, γνωστή και ως «Μάτι», κοντά στα Ρίκια.