Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών

Ο πόθος των Ελληνοκυπρίων για Ένωση

Οι Ελληνοκύπριοι αντιμετώπισαν θετικά τη μετάβαση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην Αγγλοκρατία. Πίστευαν πως θα οδηγούσε στην ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Η Ένωσις ήτανε ενταγμένη στη Μεγάλη Ιδέα, μια ευρύτερη φιλοδοξία ώστε το Ελληνικό κράτος να προσαρτήσει περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπου κατοικούσαν Έλληνες, όπως την Κύπρο, τη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη. Την ιδέα αυτή την προωθούσε η Κυπριακή Ορθόδοξη εκκλησία πού είχε πολλά μέλη της εκπαιδευμένα στην Ελλάδα. Οι Ελληνοκύπριοι θεωρούσαν πως το νησί ήταν ιστορικά ελληνικό και πίστευαν πως η Ένωση με την Ελλάδα ήταν φυσικό δικαίωμα.

Οι ανησυχίες των Τουρκοκυπρίων

Αρχικά, οι Τουρκοκύπριοι αντιμετώπισαν θετικά και αυτοί τη μετάβαση στην Αγγλοκρατία. Αργότερα, βλέποντας την επιδίωξη της πολιτικής της Ένωσης, και υπό τον φόβο να επαναληφθεί η ίδια ιστορία όπως με την Ένωση Κρήτης-Ελλάδας που οδήγησε στη φυγή των Τουρκοκρητικών, υπήρξαν αρκετά ανήσυχοι. και επεδίωξαν μια διχαστική πολιτική. Οι τουρκοκύπριοι έβλεπαν πως είναι ξεχωριστή εθνοτική ομάδα και είχαν δικαίωμα στην αυτονομία τους από τους Ελληνοκύπριους.
Εν τω μεταξύ, στην Τουρκία ο Μεντέρες θεωρούσε την Κύπρο «επέκταση της Ανατολίας» και αρνείτο τον διχασμό και διαμοιρασμό του νησιού. Υποστήριζε την προσάρτηση όλης της Κύπρου στην Τουρκία. Το κυβερνών κόμμα διακήρυξε πως η Κύπρος είναι τουρκική και αναπόσπαστο κομμάτι της μητέρας πατρίδας. Με τη συνειδητοποίηση όμως πως μόνο το 20% του πληθυσμού του νησιού είναι Τουρκοκύπριοι, η επίσημη πολιτική άλλαξε υπέρ του διαχωρισμού. Το σύνθημα «η Κύπρος είναι τουρκική» μετατράπηκε σε «Διαίρεση ή Θάνατος».

Ίδρυση

Μετά το ναυάγιο της διασκεπτικής και της αδυναμίας του δημοψηφίσματος του 1950 να προσφέρει κάποιο αποτέλεσμα, φούντωσαν οι σκέψεις στην Αθήνα για ένοπλη πάλη του Κυπριακού λαού κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας. Κυρίαρχα πρόσωπα σε αυτές τις διαβουλεύσεις ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ', ο Αχιλλέας Κύρου (διευθυντής της αθηναϊκής εφημερίδας Εστία και κυπριακής καταγωγής), ο Γεώργιος Κοσμάς (αρχηγός του ΓΕΣ) και άλλοι.
Στις 18 Σεπτεμβρίου 1950, σε ηλικία 37 ετών, ο μητροπολιτης Κιτίου Μακάριος εκλέχθηκε αρχιεπίσκοπος Κύπρου. Ο εκάστοτε αρχιεπίσκοπος ήταν πέραν από θρησκευτικός ηγέτης και de facto εθνάρχης των Ελληνοκυπρίων.
Ο Μακάριος ήταν ένθερμος υποστηρικτής της ιδέας της Ένωσης και για αυτόν τον σκοπό ακολούθησε δυο παράλληλες πολιτικές: αφενός προσπάθησε να διεθνοποιήσει το Κυπριακό Ζήτημα, ιδίως μέσω του νεοσύστατου ΟΗΕ και αφετέρου επιχείρησε να πιέσει τη Βρετανική Αυτοκρατορία μέσω μιας ένοπλης εξέγερσης στην Κύπρο.

Πολεμοφόδια στην Κύπρο

Ο οπλισμός ξεκίνησε να καταφθάνει από την Ελλάδα, μυστικά, το 1954, δια θαλάσσης. Το πρώτο πλοιάριο, το Σειρήν κατέπλευσε στις 5 Μαρτίου 1954, στην τοποθεσία Βρέξη στην ακτή της Χλώρακας, στην Πάφο.
Δεύτερο πλοιάριο, με πολεμοφόδια και τον Γρίβα, έφτασε στην Κύπρο τον Νοέμβριο του 1954. Πάλι το πλοιάριο ήρθε στην ακτή της Χλώρακας, στην τοποθεσία Αλύκη αυτή τη φορά. Παρελήφθη από μια ολιγομελή ομάδα στη Χλώρακα.
Στο νησί ο Γρίβας ξεκίνησε να στρατολογεί νέους, κυρίως από δεξιές οργανώσεις όπως την ΟΧΕΝ (Ορθόδοξη Χριστιανική Ένωση Νέων), την ΠΕΟΝ (Παγκύπρια Εθνική Οργάνωση Νεολαίας), τη δεξιά συντεχνία αγροτών ΠΕΚ (Παναγροτική Ενωσις Κύπρου) και τη δεξιά ΣΕΚ (Συνομοσπονδία Εργατών Κύπρου). Στην ΕΟΚΑ απαγορευόταν η ένταξη αριστερών και Τουρκοκύπριων.
Ένα νέο φορτίο όπλων έφθασε από την Ελλάδα στις 25 Ιανουαρίου 1955 με το καΐκι Άγιος Γεώργιος στην ακτή της Χλώρακας Ροδαφίνια. Η αγγλική αστυνομία είχε πληροφορίες για την έλευση του πλοιαρίου. Χρησιμοποιώντας το πολεμικό πλοίο Comet στη θάλασσα και με αστυνομικούς στην ξηρά συνέλαβαν το πλήρωμα και όσους τους περίμεναν στην ακτή. Οι αγγλικές αρχές σκόπιμα παραπληροφόρησαν πως η πληροφορία δόθηκε από τοπικές πηγές, ωστόσο έγγραφα δείχνουν ότι η πληροφορία ήρθε από τις μυστικές υπηρεσίες του εξωτερικού.

Στο καϊκι βρέθηκε ανολοκλήρωτη μεν, υπογεγραμμένη από τον Γρίβα δε, προκήρυξη της οργάνωσης ΕΜΑΚ (Εθνικό Μέτωπο Απελευθέρωσης Κύπρου). Η ΕΜΑΚ ήταν το αρχικό όνομα της ΕΟΚΑ. Σε αυτό το κείμενο υπάρχει κάλεσμα προς τους Κομμουνιστές να μην αναμιχθούν στον Αγώνα. Αναφέρει συγκεκριμένα:
"...Η γραμμή μας έναντι των κομμουνιστών.Το ΕΜΑΚ είναι εθνική οργάνωσις και, όπως αναφέραμε πιο πάνω, δεν θα κάμη κομματικόν αγώνα, αλλά μόνον απελευθερωτικόν. Θα σεβασθή τα πολιτικά και κομματικά αισθήματα του καθενός και επομένως δεν θα παρενοχλήση τους κομμουνιστάς. Το ΕΜΑΚ ζητεί από αυτούς και το κόμμα των, όχι μόνο να μην αντιστρατευθούν το ΕΜΑΚ, αλλά και ούτε να αναμιχθούν εις τον αγώνα του, όπως και όλος ο λαός. Δεν θα δεχθώμεν κομμουνιστάς εις το ΕΜΑΚ, κυρίως διά λόγους σκοπιμότητος, και, εάν οι κομμουνισταί ενδιαφέρονται ειλικρινά διά την ένωσιν, δεν θα θελήσουν να αναμιχθούν εις τον απελευθερωτικόν μας αγώνα..."
Ωστόσο η κατάσχεση του πλοίου δεν σταμάτησε τις ετοιμασίες της ΕΟΚΑ και στις 29 Μαρτίου 1955, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος έδωσε εντολή στον Γρίβα να ξεκινήσει την ένοπλη δράση.

Πολιτικές εξελίξεις

Στην Κύπρο, ο Μακάριος γινότανε ολοένα και πιο κυρίαρχος της πολιτικής σκηνής. Καταρχήν τοποθέτησε τον Αζίνα στη συντηρητική ΠΕΚ (Παναγροτική Ένωση Κύπρου) εκπαραθυρώνοντας τον Χατζηχάρο, ο οποίος ήταν υπέρ των φιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων που πρότειναν οι Βρετανοί. Στις δημοτικές εκλογές του 1953, η εκλογική δύναμη της Αριστεράς (ΑΚΕΛ) μειώθηκε, παρότι κατάφερε να κρατήσει τους δήμους της Λάρνακας, Αμμοχώστου και Λεμεσού (στη Λευκωσία πάντως επανεκλέχθηκε ο Θεμιστοκλής Δέρβης). Ο Μακάριος έδωσε εντολές στις ομάδες νέων που έλεγχε να παρενοχλήσουν τις εκδηλώσεις για την ενθρόνιση της Ελισάβετ Β' στις 2 Ιουνίου 1953. Το ΑΚΕΛ ακολούθησε την έκκληση του Μακαρίου για μποϋκοτάζ των εκδηλώσεων. Στην Πάφο, νεαροί της ΠΕΟΝ, πέραν της υποστολής αγγλικών σημαιών, επιτέθηκαν και σε Τουρκοκύπριους. 
Στη διεθνή σκηνή, οι σχέσεις Ελλάδος Τουρκίας ήταν εξαιρετικές. Ο Μακάριος επιθυμούσε να διεθνοποιήσει το Κυπριακό θέτοντας το στην ημερήσια διάταξη του ΟΗΕ. Ο Μαρκεζίνης διαφώνησε καθώς η προσφυγή στον ΟΗΕ έπρεπε να γίνει εάν πρώτα εξασφαλιστεί η ουδετερότητα της Τουρκίας. Ο Παπάγος όμως εκτιμούσε πως η Τουρκία δεν θα είχε τέτοιους ενδοιασμούς. Πριν την προσφυγή στον ΟΗΕ, ο Παπάγος επιχείρησε να προσεγγίσει τους Άγγλους, όμως ήταν αρνητικοί. Το επιχείρημά τους ήταν, όπως το παρουσίασε ο υπουργός Εξωτερικών Ήντεν: "Η Κύπρος δεν ανήκε ποτέ εις την Ελλάδα και ο μόνος συνδετικός κρίκος των δυο χωρών ήταν η γλώσσα και η ιεραρχία της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Σε τελική ανάλυση, σημαντικός ελληνικός πληθυσμός υπήρχε και στην Αλεξάνδρεια και στη Νέα Υόρκη, όμως κανείς δεν αξιώνει ένωση και για αυτές"

Η στάση της Τουρκίας

Το 1953, οι επίσημες Ελληνοτουρκικές σχέσεις ήτανε σε άριστο επίπεδο, εν πολλοίς εξ αιτίας του κοινού φόβου της σοβιετικής απειλής. Τόσο ο Παπάγος όσο και ο Μεντερές προσυπέγραψαν το Βαλκανικό Σύμφωνο στις 28 Φεβρουαρίου 1953, τονίζοντας τα οφέλη της Ελληνοτουρκικής φιλίας. Ωστόσο η προσέγγιση της ηγεσίας των δυο χωρών, δεν άγγιζε τα λαϊκά στρώματα. Οι Τουρκοκύπριοι φοιτητές στη Σμύρνη οργάνωναν εκδηλώσεις για την Κύπρο, τις οποίες οι αρχές απαγόρευαν από φόβο μην ακουστούν ανθελληνικά συνθήματα. Οι τούρκικες εφημερίδες, όπως οι Γενι Σαμπάχ και η Χουρριέτ δημοσίευαν όλο και πιο συχνά άρθρα σχετικά με τους κινδύνους των Τούρκων της Κύπρου και πρότασσαν σε περίπτωση που αλλάξει το ιδιοκτησιακό καθεστώς της Κύπρου, αυτή έπρεπε να επιστραφεί στην Τουρκία. Ανάλογες απόψεις εξέφραζαν και στελέχη του αντιπολιτευόμενου Ρεπουμπλικανικoύ Λαϊκού Κόμματος. Παράλληλα, οι Τουρκοκύπριοι, βλέποντας τις κινητοποιήσεις των Ελληνοκυπρίων για ένωση να εντείνονται, στρεφόντουσαν όλο και περισσότερο προς τη μητέρα-πατρίδα.

Διεθνής Κατάσταση και προσφυγή στον ΟΗΕ

Το 1954, οι σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας ήταν αρκετά καλές. Οι Βρετανοί είχαν εξασφαλίσει σταθερότητα στη νοτιοανατολική άκρη του ΝΑΤΟ, αφού υπόγραψε σύμφωνο μαζί με το Βελιγράδι, την Άγκυρα και την Αθήνα. Στην Ιορδανία, της οποίας παραχώρησε ανεξαρτησία διατήρησε στρατιωτικές βάσεις, ενώ το Ιράκ ήταν φιλικό προς την Αγγλία. Μόνο ο Νάσσερ της Αιγύπτου είχε αποφασίσει να ακυρώσει το αγγλο-αιγυπτιακό σύμφωνο του 1936, αφαιρώντας ουσιαστικά από τη Βρετανία τον έλεγχο του Σουέζ. Οι Άγγλοι έπρεπε να βρουν νέα τοποθεσία για το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και τελικά κατάληξαν στην Κύπρο. Στην Ελλάδα, ο Παπάγος αποφάσισε υπό την πίεση της κοινής γνώμης να διεθνοποιήσει το Κυπριακό, προσφεύγοντας στον ΟΗΕ στις 16 Αυγούστου 1954. Παρόλο που στην Αγγλία είχε ξεκινήσει να διαμορφώνεται ένα κλίμα ένοχης συνείδησης από τη μεταχείριση της Βρετανίας στην Κύπρο, οι Άγγλοι έδωσαν μάχη για να μην ενταχθεί το θέμα στην ημερήσια διάταξη και τελικά βρίσκοντας απρόθυμους συμμάχους τις ΗΠΑ, τη στάση της Τουρκίας η οποία παρομοίασε την πιθανή Ένωση με το Άνσλουτς της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία και άλλες χώρες, τελικά το Κυπριακό δεν συζητήθηκε. Ξέσπασαν αντιβρετανικές διαδηλώσεις στην Ελλάδα και στην Κύπρο.

Δομή και ιδεολογία της ΕΟΚΑ

Η δομή της ΕΟΚΑ ήτανε συγκεντρωτική με τον Γρίβα να ειναι ο αρχηγός της. Ο Γρίβας χώρισε την Κύπρο σε τομείς, υπεύθυνοι ήτανε οι τομεάρχες, οι οποίοι έπαιρναν εντολές κατευθείαν από αυτόν. Τα οικονομικά έσοδα της ΕΟΚΑ  προέρχονταν μόνο από την Εκκλησία της Κύπρου. Οπλισμό είχαν μεταφέρει λίγο από την Ελλάδα, χρησιμοποιούσαν κυνηγετικά τυφέκια τα οποία είχαν αποσπάσει από τον τοπικό πληθυσμό και υπήρχαν εργαστήρια παρασκευής βομβών και ναρκών.
Για εμψύχωση του μαθητικου πληθυσμού κυκλοφόρησε η ΕΟΚΑ δυο περιοδικά, το Αγωγή των Νέων και το Εγερτήριον Σάλπισμα.Για την εμψύχωση των αγωνιστών της ΕΟΚΑ, υπήρχε η Υπηρεσία Πνευματικού Ανεφοδιασμού όπου κληρικοί, θεολόγοι και δραστήρια μέλη της εκκλησίας εμψύχωναν τους αγωνιστές.
Η ιδεολογία της ΕΟΚΑ ήταν εθνικιστική, συντηρητική, αντικομμουνιστική και είχε έντονα θρησκευτικά στοιχεία. Ο Γρίβας επεδίωξε να δώσει ένα ιδεολογικό χαρακτήρα στην ΕΟΚΑ που συμβάδιζε με τη δική του κοσμοαντίληψη. Οι ιδέες του βρήκαν πρόσφορο έδαφος γιατί ήταν συμβατές με τις ιδέες που καλλιεργήθηκαν στους Ελληνοκύπριους μέσω της εκπαίδευσης, της δράσης της Εκκλησίας, του τύπου και των πολιτικών ελίτ. Η απελευθέρωση ταυτίστηκε με την ένωση. Η ΕΟΚΑ χαρακτηριζόταν από έντονη θρησκευτικότητα. Η ΟΧΕΝ, ΠΕΟΝ και τα ΘΟΙ αποτέλεσαν πηγές άντλησης μαχητών. Η Εκκλησία στρατολογούσε και χρηματοδοτούσε τον αγώνα. Οι ιερείς των χωριών ευλογούσαν τα όπλα. Βασικά στοιχεία ανάμεσα στις επιστολές των μελλοθάνατων αγωνιστών είναι η επίκληση στον Θεό, Χριστό, στην πίστη και την προσευχή. Ο Αντικομμουνισμός, ως ένα στοιχείο της ιδεολογίας του Γρίβα και της Εκκλησίας μεταλαμπαδεύτηκε στην ΕΟΚΑ. Η αντίληψη για τους αριστερούς ήταν πως ήταν εθνικοί μειοδότες και δεν είχαν δικαιώματα επί των εθνικών θεμάτων. Επίσης υπήρχε η αντίληψη πως η ιδεολογία των κομμουνιστών οδηγεί στην σκλαβιά. Ο Εθνικισμός του Γρίβα αφομοιώθηκε πλήρως από τους υφιστάμενους του. Η ΠΕΚΑ συνεχώς προσπαθούσε να τονώσει το εθνικό συναίσθημα.  Στα ποιήματα των αγωνιστών η έννοια της απελευθέρωσης συνδέεται μόνο με την ενωτική προοπτική. Η φυλετική προκατάληψη ήταν ακόμη ένα στοιχείο της ιδεολογίας της ΕΟΚΑ. Σύμφωνα με ένα φυλλάδιο της ΠΕΚΑ: Αυτοί που δίνουν ανεξαρτησία στους Μαύρους της Αφρικής δεν έχουν δικαίωμα να στερούν την Ελευθερία από ένα λαό που ήταν πολιτισμένος όταν αυτοί ζούσαν σχεδόν σαν κτήνη

Οι επιχειρήσεις και ο πρώτος νεκρός

Οι πρώτες επιχειρήσεις της ΕΟΚΑ πραγματοποιήθηκαν το βράδυ της 31ης Μαρτίου προς την 1η Απρι­λίου του 1955 με βομβιστικές επιθέσεις σε διάφορες κυβερνητικές, παραγωγικές, αστυνομικές και στρατιωτικές εγκαταστάσεις σε Λευκωσία, Λεμεσό, Λάρνακα και Αμμόχωστο. Μεγαλύτερη επιτυχία είχε η ομάδα του Μάρκου Δράκου στη Λευκωσία, η οποία κατάφερε να προκαλέσει ζημιά αξίας 150 χιλιάδων αμερικάνικων δολαρίων στον κυβερνητικό ραδιοφωνικό σταθμό. Το ίδιο βράδυ, σκοτώθηκε στην Αυγόρου ο Μόδεστος Παντελή, ο οποίος υπέστη ηλεκτροπληξία κατά την επιχείρηση δολιοφθοράς. Ο θάνατος του Παντελή αποτέλεσε χρονικά την πρώτη απώλεια της ΕΟΚΑ.

Η πρώτη προκήρυξη

Μετά τις εκρήξεις και την έναρξη του αγώνα, η πρώτη προκήρυξη του αγώνα κυκλοφόρησε στην Κύπρο.
«Με την βοήθειαν του Θεού, με πίστιν εις τον τίμιον αγώνα μας, με την συμπαράστασιν ολοκλήρου του Ελληνισμού και με την βοή­θειαν των Κυπρίων, αναλαμβάνομεν τον αγώνα δια την αποτίναξιν του Αγγλικού ζυγού, με σύνθημα εκείνο το οποίον μας κατέλιπαν οι προγονοί μας ως ιεράν παρακαταθήκην: "Η τάν ή επί τας". Αδελφοί Κύπριοι, από τα βάθη των αιώνων μας ατενίζουν όλοι εκείνοι οι οποίοι ελάμπρυναν την Έλληνικήν Ιστορίαν, δια να διατηρήσουν την ελευθερίαν των: οι Μαραθωνομάχοι, οι Σαλαμινομάχοι, οι Τριακόσιοι του Λεωνίδα και οι νεώτεροι του Αλβανικού έπους. Μας ατενίζουν οι αγωνισταί του 1821, οι οποίοι και μας εδίδαξαν ότι η απελευθέρωσις από τον ζυγόν δυνάστου αποκτάται πάντοτε με το αίμα. Μας ατενίζει ακόμη σύμπας ο Ελληνισμός, ο οποίος και μας παρακολουθεί με αγωνίαν, αλλά και με εθνικήν υπερηφάνειαν. Ας απαντήσωμεν με έργα, ότι θα γίνωμεν "πολλώ κάρρονες" τούτων. Είναι καιρός να δείξωμεν εις τον κόσμον, ότι εάν η διεθνής διπλωματία είναι άδικος και εν πολ­ λοίς άνανδρος, η Κυπριακή ψυχή είναι γενναία. Εάν οι δυνάσται μας δεν θέλουν να αποδώσουν την λευτεριά μας, μπορούμε να τη διεκδικήσωμενμε τα ίδιά μας τα χέρια και με το αίμα μας. Ας δείξωμεν εις τον κόσμον ακόμη μίαν φοράν ότι και του "σημερινού Έλληνος ο τρά­χηλος ζυγόν δεν υπομένει". Ο αγών θα είναι σκληρός. Ο δυνάστης διαθέτει τα μέσα και τον αριθμόν. Ημείς διαθέτομεν την ψυχήν, έχομεν και το δίκαιον με το μέρος μας.
Διεθνείς διπλωμάται, ατενίσατε το έργον σας. Είναι αίσχος εν εικοστώ αιώνι, οι λαοί να χύνουν το αίμα των δια να αποκτήσουν την λευτεριά των, το θείον αυτό δώρον, για το οποίον και εμείς επολεμήσαμεν παρά το πλευρόν των λαών σας, και για το οποίον σεις τουλά­χιστον διατείνεσθε ότι επολεμήσατε εναντίον του ναζισμού και του φασισμού. Ελληνες, όπου και αν ευρίσκεαθε, ακούσατε την φωνήν μας: Εμπρός, όλοι μαζί για την λευτεριά της Κύπρου μας,
Ε.Ο.Κ.Α. Ο Αρχηγός Διγενής»

Αντίδραση Άγγλων

Οι Άγγλικές δυνάμεις τέθησαν σε επιφυλακή μετά τις εκρήξεις της 1ης Απριλίου. Συνέλαβαν αγωνιστές της ΕΟΚΑ μεταξύ των οποίων και τον αδελφό του Μόδεστου Παντελή, Χριστοφή. Επικήρυξαν τον Γρηγόρη Αυξεντίου.

Αντίδραση ΑΚΕΛ

Το ΑΚΕΛ αντέδρασε αρνητικά στη δράση της ΕΟΚΑ και καταδίκασε την ένοπλη δράση της. Ο κύριος λόγος ήταν η ανάληψη της αρχηγίας από τον Γεώργιο Γρίβα, τον οποίο τον έβλεπαν ως χίτη, φανατικό αντικομμουνιστή, σοβινιστή και συνεργάτη των ναζί στην Ελλάδα, κατά την περιοδο της Κατοχής.
Το ΑΚΕΛ πάντως είχε ένα δίλημμα μπροστά στον Αγώνα της ΕΟΚΑ και όποια απόφαση και να έπαιρνε ήταν λανθασμένη. Εαν συμμετείχε στον αγώνα, σε περίπτωση επιτυχίας του, θα κυρησσόταν παράνομο και επίσης θα έχανε τους Τουρκοκύπριους με τους οποίους είχε για χρόνια συνεργασία. Επιπλέον, θα έπρεπε να υποταχθεί στην εκκλησιαστική Εθναρχία, αν ήθελε να συμμετάσχει. Η άλλη επιλογή, να ιδρύσει ανταγωνιστική προς τον Γρίβα οργάνωση, θα οδηγούσε σε εμφυλιοπολεμικές καταστάσεις, όπως στην Ελλάδα. Η στάση αυτή του ΑΚΕΛ επηρρεάστηκε και από την ήττα του ΚΚΕ στον Εμφύλιο. Ο Εζεκίας Παπαϊωάννου, στα απομνημονεύματα του, γράφει μια περίεργη ιστορία: ένας άγνωστος επισκέπτης από την Ελλάδα, τον συνάντησε πριν ξεκινήσει ο Αγώνας. Του συστήθηκε σαν πρώην μέλος του ΚΚΕ και πλέον αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού. Του ζήτησε να κρατηθεί το ΑΚΕΛ μακρυά από τον αγώνα της ΕΟΚΑ. Παρόλο που ο Εζεκίας αντέτεινε πως ένα αντάρτικο δεν θα μπορούσε να ήταν νικηφόρο και χρειαζόταν ένα κίνημα λαϊκών μαζών, ακολούθησε τις συστάσεις του επισκέπτη κατά γράμμα. Η απόφαση πάντως του ΑΚΕΛ να κρατηθεί μακρυά από τον αγώνα της ΕΟΚΑ, το άφησε έκθετο στις κατηγορίες για προδοσία της εθνικής υπόθεσης. Ο Πλουτής Σέρβας και άλλα στελέχη, χαρακτήρισαν την απόφαση αυτή λανθασμένη.
Επιπλέον, ο γ.γ. του ΑΚΕΛ, Εζεκίας Παπαϊωάννου, κατηγόρησε από τον κομματικό ραδιοσταθμό του ΚΚΕ, "Ελεύθερη Ελλάδα" την ΕΟΚΑ, τον αρχιεπίσκοπο Μακάριο και την ελληνική κυβέρνηση Παπάγου.
Θα ακολουθήσουν ανακοινώσεις παρόμοιας ρητορικής από τις συντεχνιακές οργανώσεις του ΑΚΕΛ (ΠΕΟ) και τις εφημερίδες που εξέδιδε (Νέος Δημοκράτης). Από το 1957, η απαξιωτική στάση του ΑΚΕΛ έναντι της ΕΟΚΑ αναθεωρήθηκε, κυρίως διότι ενδιάμεσα η οργάνωση είχε παρουσιάσει σοβαρή δράση και είχε αποκτήσει λαϊκή βάση.
Τα επόμενα χρόνια, η αρχική στάση του κόμματος και του τότε ηγέτη του, Εζεκία Παπαϊωάννου, καθώς και οι απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί έναντι της ΕΟΚΑ, επικρίθηκαν έντονα από στελέχη του ΑΚΕΛ (όπως οι Ανδρέας Ζιαρτίδης και Ανδρέας Φάντης) και ιστορικούς, ενώ η ανακοίνωση χαρακτηρίστηκε από την Κ.Ε. του ΑΚΕΛ ως βιαστική και αψυχολόγητη.

Αντίδραση Ζαχαριάδη του ΚΚΕ

Σε ραδιοφωνικό μήνυμα του ο γ.γ. του ΚΚΕ, Ν. Ζαχαριάδης στις 24/4/1955 αποκάλυψε ότι ο αρχηγός της ΕΟΚΑ ήταν ο Γεώργιος Γρίβας.

Αντίδραση Τουρκοκύπριων

Από την πρώτη στιγμή, η τουρκοκυπριακή κοινότητα, με προεξάρχοντα τον γραμματέα του Τουρκοκυπριακού Εθνικού Κόμ­ματος, Φαζίλ Κιουτσούκ, τάχθηκε εναντίον της ΕΟΚΑ και το ενδεχόμενο της Κύπρου με την Ελλάδα.

Συνέχιση του Αγώνα

Μετά την 1η Απριλίου, ο αγώνας κατά της αποικιοκρατίας συνεχίστηκε τόσο με άλλες μικρότερης κλίμακας επίθεσης της ΕΟΚΑ, όσο και με διαδηλώσεις της νεολαίας Υπήρχαν επίσης και δραματικές πολιτικές εξελίξεις, όπως η σύγκλιση Τριμερούς διάσκεψης στο Λονδίνο, από την Αγγλία, όπου έθετε ξανά την Τουρκία στο τραπέζι των συνομιλιών για το Κυπριακό.
Οι πρώτες επιθέσεις έδειξαν πως πέραν του Αυξεντίου, οι υπόλοιποι επικεφαλής της ΕΟΚΑ ήταν ακατάλληλοι για τη διεξαγωγή ανταρτικού αγώνα. Ωστόσο, τον Μάιο του ίδιου έτους αφίχθη από την Ελλάδα ομάδα οκτώ Κυπρίων φοιτητών, οι οποίοι το προηγούμενο διάστημα βρίσκονταν στην Κρήτη, όπου είχαν εκπαιδευτεί στον ανταρτοπόλεμο από τον Μανόλη Μπαντουβά και τους άνδρες του, βετεράνους της μάχης της Κρήτης και της Εθνικής Αντίστασης. Επρόκειτο για μέλη της οργάνωσης Κ.Α.Ρ.Η., η οποία έχοντας ίδιους στόχους με την ΕΟΚΑ, δέχτηκε τη συμπόρευση. Αμέσως ο Γρίβας ανέθεσε στους φοιτητές την αρχηγία ορεινών αντάρτικων ομάδων.

Σύγκληση του Εθναρχικού Συμβουλίου στις 13 Ιουνίου 1955

Ο Μακάριος, μετά την ενθρόνιση του, προχώρησε στην ίδρυση ενός "Εθναρχικού Συμβουλίου" (λειτουργούσε σαν είδος συνέλευσης) αποτελούμενο από τριάντα μέλη, το οποίο δρούσε παράλληλα με το "Γραφείο Εθναρχίας" (λειτουργούσε ως εκτελεστικό σώμα). Κάλεσε το Συμβούλιο στις 13 Ιουνίου για να συζητηθούν οι εξελίξεις.

Η Τριμερής Διάσκεψη του Λονδίνου- η Τουρκία στο τραπέζι Διαπραγματεύσεων για το Κυπριακό.

Στις 30 Ιουνίου 1955, ο Βρετανός Πρωθυπουργός Άντονι Ήντεν ανακοίνωσε στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι η Βρετανική Κυβέρνηση προσκάλεσε τις Κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας στο Λονδίνο για μια Τριμερή Διάσκεψη, η οποία αργότερα καθορίστηκε για τις 29 Αυγούστου. Η τριμερής καταδικάστηκε από τον Μακάριο.

Η Αντίδραση του Μακάριου

Ο Γεν. Γραμματέας της Εθναρχίας Κύπρου Νίκος Κρανιδιώτης, ο οποίος είχε αποσταλεί στο Λονδίνο, για να παρακολουθήσει ως παρατηρητής τις εργασίες της Τριμερούς Διάσκεψης, σε έκθεση του προς τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο έγραψε μεταξύ άλλων: «Η Τριμερής ωργανώθη υπό της Βρετανικής Κυβερνήσεως με αντικεμενικόν σκοπόν να προβάλη επί διεθνούς πεδίου την Τουρκίαν ως απαραίτητον παράγοντα λύσεως του Κυπριακού, να εμφάνιση την Ελλάδα και την Τουρκίαν αντιδικούσας επί της Κύπρου και ν’ αναλάβη η ιδία τον ρόλον του μεγαλόψυχου διαιτητού και τελικού ρυθμιστού της όλης υποθέσεως».

Θέση της Αγγλίας

Στη Διάσκεψη, ο Υπουργός Εξωτερικών της Αγγλίας, Μακμιλλαν, τόνισε πως ο ρόλος της Βρετανίας είναι να διατη­ρήσει το νόμο και την τάξη στην Κύπρο και να πράξει αυτοκυβέρνηση, που είχε παρεμποδιστεί από τη βία. Η Βρετανία δεν θα εγκατέλει­πε τα συμφέροντα και τις ευθύνες της, αλλά ήλπιζε να συμβιβάσει απόψεις μέσω φιλικής συζήτησης Η έγνοια του Μακμίλλαν ήταν να μην έρθουν σε προσυνεννόηση η Ελλάδα με την Τουρκία.

Η θέση της Ελλάδας

Η Ελλάδα υποστήριξε το  το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης ενώ τόνισε πως απορρίπτει τη Βία και διαβεβαίωσε πως αν η Κύπρος γίνει Ελ­ληνική, η Ελλάδα θα εγγυόταν τις Βάσεις του Ηνωμένου Βασιλείου και θα ικανοποιούσε τους Τούρκους σχετικά με την Τουρκική μειο­νότητα στο νησί. 

Η θέση της Τουρκίας

Η Τουρκία τόνισε πως θεωρεί το Κυπριακό Πρόβλημα σαν εσωτερική υπόθεση, αλλά αν υπάρχει θέμα αλλαγής καθεστώτος, τότε πρέπει να επιστραφεί στην Τουρκία, αφού είναι προέκταση της Τουρκικής Ενδοχώρας. Τόνισε πως ενώ η αρχή της αυτοδιάθεσης είναι ευγενική ιδέα, βάση της ίδιας αρχής, πρέπει να παραχωρηθεί πλήρης ισότητα και στους Τούρκους κάτοικους του νησιού.
Παρόλο που η Τριμερής απέτυχε να καρποφορήσει συμφωνία, η Αγγλία κατάφερε να θέσει την Τουρκία συνομιλητή στο Κυπριακό ζήτημα για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες.

Σεπτεμβριανά (6-7 Σεπτεμβρίου στην Κωνσταντινούπολη)

Ενώ στο Λονδίνο συνεχιζόταν οι Τριμερής Διάσκεψη, ο τύπος της Τουρκίας όξυνε το κλίμα κατά των Ελλήνων. Ο Φαζίλ Κιουτσούκ διέδιδε φήμες πως οι Ελληνοκύπριοι ετοίμαζαν σφαγή κατά των Τουρκοκύπριων μετά από διαδηλώσεις που οργάνωναν στις 28 Αυγούστου. 
Στις 6 Σεπτεμβρίου, οργανωμένο πογκρόμ κατά των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης ξέσπασε μετά από μετάδοση ειδήσεων πως η Οικία του Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη πυρπολήθηκε από Έλληνες. Οι Ελληνικές αρχές διαπίστωσαν πως ο εκρηκτικός μηχανισμός είχε τοποθετηθεί από μέσα και δεν είχε ριχτεί απ' έξω, ενώ ο τουρκικός Τύπος δημοσίευσε αλλοιωμένες φωτογραφίες που απεικόνιζαν μεγαλύτερες καταστροφές από αυτές που πραγματικά υπέστη το κτίριο. Πάντως, τα επεισόδια φαίνεται να σχετίζονταν και με τον αγώνα της ΕΟΚΑ, καθώς το προηγούμενο χρονικό διάστημα, αρκετές τουρκικές εφημερίδες, ένεκα των γεγονότων στην Κύπρο, είχαν επιδοθεί σε σφοδρές επιθέσεις κατά του Πατριάρχη και των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης.

10η Σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ

Στις 20 Σεπτεμβρίου 1955 άρχισε τις εργασίες της η 10η Σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Οι ελληνοκύπριοι και η Ελλάδα, επεδίωκαν την  εγγραφή του Κυπριακού στην ημερήσια διάταξη, η οποία όμως απορρίφθηκε. Στην Κύπρο δημιουργήθηκε αντίδραση με μαχητικές διαδηλώσεις με έναν δεκαεξάχρονο νεκρό, τον Ανδρέας Γεωργίου, από πυροβολισμό.

Αναδιάρθρωση των βρετανικών μονάδων ασφαλείας

Όταν η ΕΟΚΑ έκανε το πρώτο κτύπημα, οι αγγλικές στρατιωτικές δυνάμεις μεταφέρονταν ακόμα από το Σουέζ, ενώ οι υποδομές στις βάσεις Ακρωτηρίου και Δεκέλιας δεν είχαν ολοκληρωθεί ακόμη. Η αστυνομική δύναμη της Βρετανίας περιλάμβανε 1.397 αστυνομικούς (850 ελληνοκύπριοι, 508 τουρκοκύπριοι και 28 Βρετανοί) οι οποίοι ελάμβαναν γενικά χαμηλό μισθό. Επίσης, υπήρχαν 106 αστυνομικά τμήματα σε όλο το νησί. Η αστυνομία διέθετε 5 επιβατικά αυτοκίνητα, 13 τζίπ τύπου Λαντ Ροβερ, 15 φορτηγά, 20 μοτοσυκλέτες και 6 μικρά φορτηγάκια.
Μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα, αποδείχτηκε πως οι βρετανικές δυνάμεις χρειαζόταν αναβάθμιση. Οι οργανικές θέσεις αυξήθηκαν από 1.414 το 1954 σε 3.435, στα τέλη του 1955, ωστόσο τα πραγματικά νούμερα των αστυνομικών που υπηρετούσαν έμειναν χαμηλά.Ιδρύθηκε μια Ειδική Χωροφυλακή (Special Constabulary) από υπάλληλους της αποικιακής διοίκησης. Στα τέλη του 1955, υπηρετούσαν 750 άνδρες, οι περισσότεροι τουρκοκύπριοι. Τον Αύγουστο του 1955 επίσης, δημιουργήθηκε μια Επικουρική Αστυνομική Δύναμη (Auxiliary Police Force). Τα κτυπήματα και οι δολοφονίες της ΕΟΚΑ αποθάρρυναν τους Έλληνοκύπριους να υποβάλλουν αίτηση ένταξης. Τον Σεπτέμβριο του 1956 σχεματίστηκε μια επιπλέον παραστρατιωτική Εφεδρική Κινητή Μονάδα (Mobile Reserve Unit), με ανώτερους αξιωματικούς άγγλους με υπηρεσία στην Κένυα και Μαλαισία, το οποίο αποτελούνταν αποκλειστικά από τουρκοκύπριους.

Β' Περίοδος Έλευση Χαρτιγνκ εως εξορία Μακαρίου

Τον Οκτώβριο του 1955, ο μέχρι τότε Άγγλος Κυβερνήτης Ρόμπερτ Αρμιτέιτζ αντικαταστάθηκε από τον στρατάρχη σερ Τζων Χάρντινγκ με διευρυμένες πολιτικές και στρατιωτικές εξουσίες. Ο νέος Κυβερνήτης πέρα από την πολιτική διοίκηση αναλάμβανε και αρχηγός των στρατιωτικών δυνάμεων στο νησί. Ο Χάρτινγκ, είχε διαπρέψει στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στη συνέχεια είχε υπηρετήσει σε καίριες θέσεις του βρετανικού αυτοκρατορικού στρατού και είχε συντρίψει δύο χρόνια προηγουμένως το ένοπλο εθνικιστικό κίνημα Μάου Μάου των Κικούγιου στην Κένυα. Οι οδηγίες του Χάρτινγκ ήταν μάλλον ασαφείς, αλλά έπρεπε να παραχωρήσει αυτοκυβέρνηση και να διατηρήσει την Κύπρο στη Βρετανική κυριαρχία.
Tην περίοοδο αυτή η ΕΟΚΑ, συμφωνα με τον ιστορικό David French, ασκησε δυο παραλληλες τρομοκρατικές στρατηγικές. Απο την μια στόχευε τις δυναμεις και τα συμβολα της βρετανικής αυτοκρατοριας, απο την άλλη, προσπάθησε να τρομοκρατήσει τον πληθηυσμό των ελληνοκυπριων που δεν είχε τους ιδιους σκοπους μαζί της.

Συνομιλίες Χάρτινγκ-Μακαρίου, το Σχέδιο Χάρτινγκ

Με την ανάληψη καθηκόντων, ο Χάρτινγκ ξεκίνησε ένα κύκλο συνομιλιών με τον Μακάριο. Στις 4 Οκτωβρίου συναντήθηκε με τον Μακάριο στο "Λήδρα Παλλάς". Η πρώτη τους συνάντηση έγινε σε εγκάρδιο κλίμα. Ο Χάρτινγκ έκανε λόγο για στρατηγικές αναγκαιότητες και τόνισε την απειλή του κομμουνισμού, η οποία έθετε σε κίνδυνο και την Εκκλησία. Συμπλήρωσε πως πρέπει να ληφθούν οι ανησυχίες των Τούρκων. Ο Μακάριος συμφώνησε στα πρώτα δυο σημεία, όχι όμως στην εμπλοκή της Τουρκίας. Επίσης, πρότεινε ένα σχέδιο τριών σημείων: η βρετανική κυβέρνηση αναγνωρίζει το δικαίωμα του κυπριακού λαού στην αυτοδιάθεση, μετά να βρούνε από κοινού η εκκλησιά με τους Άγγλους ένα σύνταγμα και τρίτο, διάσκεψη Ελλήνων και Άγγλων για εφαρμογή του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης. Στις 5 Οκτωβρίου, ο Χάρτιγκ συναντήθηκε με εκπροσώπους των τουρκοκυπρίων (τον Φαζιλ Κιουτσούκι και τον μουφτή Μεχμέτ Ντανά) οι οποίοι ξεκαθάρισαν πως απέρριπταν την αυτοδιάθεση. Στις 7 Οκτωβρίου, έγινε ξανά συνάντηση Χάρτινγκ-Μακαρίου, όπου ο άγγλος εισηγήθηκε το σχέδιο Μακμίλλαν και απέρριψε το σχέδιο τριών σημείων του Μακαρίου. Ο Μακάριος ήταν εξαιρετικά καχύποπτος με το σχέδιο του Μακμίλλαν και απαίτησε ξεκάθαρη δέσμευση της Βρετανίας πως η αυτοδιάθεση θα ήταν ορατή στο προβλέψιμο μέλλον. Αργότερα ενημέρωσε το εθναρχικό Συμβούλιο, όπου συνάντησε σφοδρή αντίδραση από σκληροπυρηνικούς μητροπολίτες οι οποίοι ζητούσαν "Ένωση και μόνον Ένωση"
Ακολούθως ο Χαρντινγκ μετέβη στο Λονδίνο και ο Μακάριος στην Αθήνα. Ξανασυναντήθηκαν στις 15 Νοεμβρίου όπου ο Χαρντινγκ έδωσε ένα σχέδιο στον Μακάριο, γνωστό ως "δύο αρνήσεις", όπου υποσχόταν αυτοδιάθεση, αλλά όχι τώρα (not never but not now). Ο Μακάριος ήταν καχύποπτος γιατί πρόνοιες του σχεδίου ίσως έφερναν την εμπλοκή της Τουρκίας, ωστόσο προώθησε το γράμμα τόσο στον Γρίβα, όσο και στον μητροπολίτη Κυρηνείας Κυπριανό, οι οποίες απαντήσεις τους ήταν αρνητικές
Με τη λήξη το συνομιλιών, στις 29 Ιανουαρίου 1956, ο Χάρτιγκ υπέβαλε διάγραμμα λύσης, που έμεινε γνωστό ως Προτάσεις ή Σχέδιο Χάρτινγκ. Αυτό προέβλεπε καθεστώς αποικίας του στέμματος με ευρεία αυτοδιοίκηση. Βασικός άξονας του σχεδίου ήταν η παραχώρηση Συντάγματος, η αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης με προϋπόθεση την άσκησή του ύστερα από συμφωνημένο χρονικό διάστημα. Ύστερα δηλαδή από ένα δεκαετές μεταβατικό στάδιο αυτοκυβέρνησης, το οποίο μπορούσε να περιορισθεί στα επτά χρόνια. Ο χρόνος άσκησης του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης παρέμενε όμως υπό αίρεση. H αυτοκυβέρνηση θα στηριζόταν νομικά σ' ένα φιλελεύθερο Σύνταγμα που θα ετοίμαζε Άγγλος συνταγματολόγος.
Πριν αποφασίσει ο Μακάριος, συνάντησε τον Γρίβα, στη Μονή Κύκκου και τον ενημέρωσε. Ο Γρίβας, παρόλο που εξέφρασε αντιρρήσεις, ανακοίνωσε στους αντάρτες που ήταν μαζί του πως ο αγώνας τους τελείωνε. Έβγαλαν όλοι μαζί και μια αναμνηστική φωτογραφία. Αργότερα, σε σύγκληση της Εθναρχίας, οι μητροπολίτες αρνήθηκαν την αναμονή 7-9 χρόνων για ικανοποίηση του αιτήματος της αυτοδιάθεσης.
Για τον τελικό διακανονισμό έφθασε στην Κύπρο ο υπουργός αποικιών Άλαν Λένοξ Μπόυντ. Την ώρα της συνάντησης του Άγγλου υπουργού με τον Αρχιεπίσκοπο στη Λευκωσία, η πόλη συγκλονίσθηκε από τις διαδοχικές εκρήξεις 19 βομβών. Ο Μακάριος παρά το βαρύ κλίμα ζήτησε από τον Άγγλο υπουργό κάποιες διευκρινίσεις, αλλά εκείνος εκνευρισμένος από την ενέργεια της ΕΟΚΑ προτίμησε τη διακοπή των συνομιλιών του από την Κύπρο.
Αναχώρησε από τον χώρο των συνομιλιών ευχόμενος στον Μακάριο «Ο Θεός ας σώζει τον λαό σου».
Μετά από λίγες μέρες, συνελήφθη και εξορίσθη στις Σεϋχέλλες ο Μακάριος.

Σύλληψη μελών του ΑΚΕΛ

Τη νύκτα της 13ης Δεκεμβρίου 1955, δυνάμεις ασφαλείας συνέλαβαν διάφορα επιφανή στελέχη τους ΑΚΕΛ, όπως τον  γ.γ. του κόμματος Παπαϊωάννου και μέλη της Κ.Ε., δημάρχους πόλεων, δημοσιογράφους κλπ. Την επόμενη μέρα, τόσο το ίδιο του κόμμα όσο και σχεδόν όλες οι οργανώσεις της αριστεράς κρίθηκαν παράνομες. Σύμφωνα με τους Times του Λονδίνου, το σκεπτικό του Χάρντινγκ ήταν ότι το κόμμα έβαζε εμπόδια στον Μακάριο να συμπράξει σε μια συμβιβαστική λύση Οι συλλήψεις των μελών του ΑΚΕΛ εξόργισαν περισσότερο τον πληθυσμό και ενίσχυσαν τον Γρίβα.

Ίδρυση Τουρκοκυπριακής οργάνωση Volkan (μετέπειτα TMT)

Ενώ ο αγώνας της ΕΟΚΑ βρισκόταν σε εξέλιξη, Τουρκοκύπριοι εθνικιστές ίδρυσαν την οργάνωση Βολκάν (τουρκ: Volkan) για την αντιμετώπιση της ελληνοκυπριακής οργάνωσης. Η ημερομηνία ίδρυσης της Volkan, δεν είναι σαφής, με ορισμένες πηγές να αναφέρουν τον Σεπτέμβριο του 1955 και άλλες το 1956. Την ίδια περίοδο δημιουργήθηκαν και άλλες αντίστοιχες οργανώσεις, οι οποίες στην πορεία προσχώρησαν στη Volkan.

Εξορία του Μακαρίου

Στις 9 Μαρτίου 1956 ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος συνελήφθη στο αεροδρόμιο Λευκωσίας, από το οποίο θα μετέβαινε στην Αθήνα για συνομιλίες με την Ελληνική Κυβέρνηση. Την ίδια μέρα συνελήφθηκαν ο Μητροπολίτης της Κερύνειας, ο Παπασταύρος Παπαγαθαγγέλου και ο Πολύκαρπος Ιωαννίδης. Και οι τέσσερις εξορίστηκαν στις Σεϋχέλλες όπου ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και οι τρεις συνεξόριστοί του έμεναν στο νησί Μαχέ των Σεϋχελλών και παρέμειναν στην έπαυλη Σαν Σουσί, που βρισκόταν στην πλαγιά ενός Βουνού.
Όταν έγινε γνωστή η εξορία του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην Ελλάδα, ο τότε Πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής συγκάλεσε το Υπουργικό Συμβούλιο σε έκτακτη ολονύκτια συνεδρία. Αποφασίστηκε σε ένδειξη διαμαρτυρίας ο πρέσβης της Ελλάδας στο Λονδίνο να επιστρέψει στην Αθήνα, ενώ ο αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ (α) να καταθέσει διαμαρτυρία στο Γενικόν Γραμματέα του ΟΗΕ (Β) να υποβάλει νέα προσφυγή στον ΟΗΕ (γ) να διαμαρτυρηθεί στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Η αριστερή αντιπολίτευση  (η ΕΔΑ) ζήτησε την έξοδο της Ελλάδας από το ΝΑΤΟ, ενώ σε φοιτητικές διαδηλώσεις υπήρξαν 17 φοιτητές και 9 αστυνομικοί τραυματίες. Στις 12 Μαρτίου, οργανώθηκε νέο κύμα διαδηλώσεων στην Αθήνα με 120 τραυματίες και 77 συλληφθέντες.

Από την Εξορία του Μακαρίου εώς την Απελευθέρωση του  (Μάρτιος 1956-Μάρτιος 1957)

Mετά την εξορία του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στις Σεϋχέλες, η ΕΟΚΑ αναπτύσσει μεγαλύτερη δράση εναντίον των Άγγλων. O Χάρτινγκ επιβάλλει στρατοκρατία, οι έρευνας στα βουνά του Τροόδους εντείνονται και ξεκινήσανε τους απαγχονισμούς. Ο Γρίβας αποφασίζει τότε να έρθει και να εγκατασταθεί στη Λεμεσό, απ' όπου διευθύνει τον Αγώνα μέχρι τη λήξη του. Παράλληλα με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις τους, οι Άγγλοι επιδιώκουν να λύσουν το Κυπριακό πρόβλημα με την εφαρμογή συντάγματος αυτοκυβέρνησης του κυπριακού λαού.

Απαγχονισμοί

Η επιβολή θανατικών ποινών, έφερε πίεση στην Αγγλία από την Ελλάδα, την αριστερή αντιπολίτευση στη Βρετανία κ.α. (π.χ. την Αμερικάνικη Εργατική Ομοσπονδία που έκανε έκκληση ματαίωσης των εκτελέσεων). Ο Χάρντινγκ ήταν υποστηρικτής αυτής της πρακτικής διότι θεωρούσε πως η όποια επιείκεια θα ήταν προς όφελος της ΕΟΚΑ και θα επηρέαζε αρνητικά την ψυχολογία των ανδρών των δυνάμεων ασφαλείας. Στις 7 Μαϊου αποφασίστηκε η θανατική ποινή στους Μιχαλάκη Καραολή και Ανδρέα Δημητρίου. Ο Καραολής είχε καταδικαστεί για τον φόνο αστυνομικού. Ο Δημητρίου, στις 24 Νοεμβρίου 1955, είχε πυροβολήσει χωρίς όμως να πετύχει, έναν Άγγλο που ζούσε στην Αμμόχωστο. Σύμφωνα με τους νέους κανόνες του Χάρντινγκ, η απλή οπλοκατοχή επέφερε τη θανατική ποινή. 
Την παραμονή των εκτελέσεων, οργανώθηκαν ογκώδεις διαδηλώσεις σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Μετά τη λήξη της διαδήλωσης στην ελληνική πρωτεύουσα, ξέσπασαν σφοδρές συγκρούσεις κοντά στη βρετανική πρεσβεία ανάμεσα σε διαδηλωτές και αστυνομικές δυνάμεις. Ο απολογισμός των συγκρούσεων ήταν 4 νεκροί (3 διαδηλωτές και ένας αστυνομικός), καθώς και εκατοντάδες τραυματίες.
Στις 10 Μαΐου, οι Βρετανοί προχώρησαν στον απαγχονισμό των δυο νεαρών. Συνολικά 9 αγωνιστές της ΕΟΚΑ απαγχονίσθηκαν. Ήταν οι Μιχαήλ Καραολής και Ανδρέας Δημητρίου (10 Μαΐου 1956), Ανδρέας Ζάκος, Ιάκωβος Πατάτσος και Χαρίλαος Μιχαήλ (9 Αυγούστους 1956), Μιχάλης Κουτσόφτας, Στέλιος Μαυρομμάτης και Ανδρέας Παναγίδης (21 Σεπτεμβρίου 1956) και Ευαγόρας Παλληκαρίδης (14 Μαρτίου 1957). Όλοι θάφτηκαν στις Κεντρικές Φυλακές, για να μην προκληθούν διαδηλώσεις κατά την ταφή τους.

Αντίποινα για την εκτέλεση Καραολή-Δημητρίου

Στις 16 Μαΐου, ομάδα τριών ανδρών που ανήκαν στην ΕΟΚΑ Παλιομέτοχου, προσποιούμενοι τους αγρότες πλησίασαν στρατιωτικές εγκαταστάσεις και άνοιξαν πυρ κατά δυο ανδρών της RAF, σκοτώνοντας τον έναν. Συνελήφθησαν για την επίθεση οι Μιχαήλ Κουτσόφτας, Ανδρέας Παναγίδης και Παρασκευάς Χοιροπούλης εκ των οποίων οι δυο πρώτοι καταδικάστηκαν σε θάνατο, ενώ ο τρίτος απέφυγε τη θανατική ποινή λόγω ηλικίας.  Ακόμη, πραγματοποιήθηκαν επιθέσεις σε Κερύνεια, Λεμεσό, Λάρνακα, Πάφο, Παλαιχώρι κ.α. που προκάλεσαν κυρίως υλικές ζημιές και τον τραυματισμό ορισμένων Βρετανών στρατιωτών.

Επιχειρήσεις Άγγλων στα βουνά του Τροόδους

Τους επόμενους μήνες, Μάρτιο έως τον Ιούλιο του 1956, οι Άγγλοι διενήργησαν εκτεταμένες επιχειρήσεις για ανεύρεση του Γρίβα και εξάρθρωση της ΕΟΚΑ . Συνέλαβαν 3 αντάρτικες ομάδες, όμως ο Γρίβας διέφυγε της σύλληψης και μετεγκαταστάθηκε από την περιοχή Κύκκου στη Λεμεσό.
Ton Μάιο 1956, οι Άγγλοι εξαπέλυσαν την επιχείρηση "Pepperpot" ("πιπεριέρα") με 4-5 χιλιάδες άνδρες, κομμάντο, ελικόπτερα και με επιπλέον βοήθεια της αστυνομίας. Πρώτα επιτέθηκαν στα υψώματα ανατολικά της Πόλης Χρυσοχούς και μετά στην περιοχή της Τυλληρίας και τον Κάμπο. Συνελήφθησαν 2 αρχηγοί τομέων και αρκετοί αντάρτες. Παρολίγο να αιχμαλωτιστεί και ο Γρίβας, ο οποίος κατάφερε δύσκολα να διαφύγει από τη δύσβατη περιοχή, και μάλιστα κινδύνεψε να σκοτωθεί όταν έπεσε σε ένα γκρεμό και πιάστηκε μόνο από ένα θάμνο μέχρι να έρθει βοήθεια. Τελικά έφτασε σε μια περιοχή όπου ονομάζεται Διπλή, και παρέμεινε για δυο εβδομάδες, μέχρι που ξεκίνησε άλλη επιχείρηση (η "Τυχερός Αλφόνσος") για να εντοπιστεί. Πάλι όμως κατάφερε να τους ξεφύγει. Κατά την προσπάθεια διαφυγής του Γρίβα, οι άγγλοι κάνανε χρήση όλμων με αποτέλεσμα να ξεσπάσει μια τρομερή πυρκαγιά στο δάσος. Η πυρκαγιά εξαπλώθηκε, γιατί για 17 ώρες, οι αγγλικές στρατιωτικές δυνάμεις δεν επέτρεπαν στους δασοπυροσβέστες να πλησιάσουν. Οι δυνατοί ανέμοι και το γεγονός ότι ήταν πευκόδασος, έκαναν τα πράγματα χειρότερα. Ο τελικός απολογισμός, σύμφωνα με επίσημες πηγές είναι 21 νεκροί και 70 τραυματίες. Οι άγγλοι προσπαθήσαν να μεταφέρουν την ευθύνη της πυρκαγιάς στους άντρες του Γρίβα, κάτι ομως που αποδείκτηκε πως δεν έστεκε.

Εκεχειρία από ΕΟΚΑ τον Αύγουστο του 1956, ο Χαρτινγκ καλεί για παράδοση

Στις 16 Αυγούστου 1956, ο Διγενής κυκλοφόρησε προκήρυξη, στην οποία δήλωνε ότι αναστέλλει τις επιχειρήσεις της ΕΟΚΑ, για να διευκολύνει την επανάληψη των διαπραγματεύσεων της Βρετανικής Κυβέρνησης με τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο. Αυτό το έκανε μετά την έλευση στη Λευκωσία του νέου γενικού πρόξενου της Ελλάδας Άγγελου Βλάχου. Με την προκήρυξη εκεχειρίας από τον Γρίβα, κλίμα ενθουσιασμού υπήρχε στην Κύπρο. 
Μετά την ανακοίνωση εκεχειρίας, ο Χάρτινγκ κάλεσε την ΕΟΚΑ να παραδοθεί. Ωστόσο ο Γρίβας αρνήθηκε, ενώ την επομενη μέρα, ενα γαϊδουράκι που έφερε πινακίδα "My Marshall, I surrender" αφέθηκε από τους αγωνιστές της ΕΟΚΑ να κυκλοφορεί στους δρόμους της Λευκωσίας. Στις 29 Αυγούστου, μια έκρηξη βόμβας στη Λάρνακα σηματοδότησε τη λήξη της εκεχειρίας.

Η  μάχη του Νοσοκομείου Λευκωσίας

Στις 31 Αυγούστου του 1956 πραγματοποιήθηκε επιχείρηση της ΕΟΚΑ για την απελευθέρωση του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη, ο οποίος όντας κρατούμενος στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας είχε μεταβεί για εξετάσεις στο Νοσοκομείο της πόλης. Επικεφαλής της επιχείρησης ήταν ο Νίκος Σαμψών, ο οποίος ηγήθηκε της τετραμελούς ομάδας που επιτέθηκε στους φρουρούς του Γιωρκάτζη. Η απόπειρα στέφθηκε με επιτυχία, καθώς ο Γιωρκάτζης κατάφερε να δραπετεύσει, ωστόσο από τη συμπλοκή σκοτώθηκαν δύο μέλη της ΕΟΚΑ (οι Κυριάκος Κολοκάσης και Ιωνάς Νικολάου) και ένας ακόμη από τους επιτιθέμενους (Σ. Κυριάκου) αιχμαλωτίστηκε τραυματισμένος. Από την άλλη, σκοτώθηκε ένας Βρετανός φρουρός, ενώ από την ανταλλαγή πυροβολισμών έχασε τη ζωή του και ένας υπάλληλος του νοσοκομείου.
Ακολούθησαν και άλλες δράσεις από την ΕΟΚΑ, όπως η επίθεση του αστυνομικού σταθμού Κερύνεια (8 Σεπτεμβρίου 1956), η απόδραση 7 κρατούμενων από τις φυλακές Κοκκινοτρεμυθιάς (13 Σεπτεμβρίου 1956) και η δολιοφθορά στην αεροπορική βάση Ακρωτηρίου (23 Σεπτεμβρίου 1956).
Οι διώξεις κατά της ΕΟΚΑ εντάθηκαν τους επόμενους μήνες. Ωστόσο και η ΕΟΚΑ έντεινε τις επιθέσεις της σε αγγλικούς στρατιωτικούς στόχους.

Νέες επιχειρήσεις και νεος κύκλος βιας

Στις 8 Σεπτεμβρίου, δωδεκαμελής ομάδα μαθητών με αρχηγό τον Θάσο Σοφοκλέους προσέβαλε αστυνομικό τμήμα στην Κερύνεια: η ομάδα του Σοφοκλέους κατέλαβε προσωρινά το τμήμα και λαφυραγώγησε το οπλοστάσιο, ενώ από τη συμπλοκή τραυματίστηκαν δύο αντάρτες. Ο Χάρντινγκ αποφάσισε να υιοθετήσει μια πιο σκληρή στάση εναντίον της ΕΟΚΑ. 
Στις 22 Σεπτεμβρίου εκτελέστηκαν οι Στέλιος Μαυρομάτης, Μιχαήλ Κουτσόφτας και Ανδρέας Παναγίδης. Ο Γρίβας διέταξε αντίποινα. Ο απολογισμός ήταν 20 νεκροί: 10 Βρετανοί, 8 Έλληνες με την κατηγορία της προδοσίας και δύο Τούρκοι, σε συνολικά 285 επιθέσεις. Ο Νίκος Σαμψών εκτέλεσε στις 28 Σεπτεμβρίου έναν στρατιωτικό γιατρό και την ίδια μέρα επιτέθηκε με την ομάδα του σε τρεις Άγγλους αστυνομικούς στην οδό Λήδρας στην παλιά Λευκωσία, σκοτώνοντας τους 2 και τραυματίζοντας τον τρίτο. Οι αρχές επέβαλαν κατ' οίκον περιορισμό για οκτώ μέρες υπό την απειλή πυροβολισμού των παραβατών και υπέβαλλαν σε καψώνια τους άρρενες κατοίκους. Από την άλλη, τα μέτρα των Βρετανών υπολογίζεται πως επηρέασαν οικονομικά περίπου 60.000 οικογένειες.
Στις 10 Οκτωβρίου ξεκίνησε η επιχείρηση «Ξεφτέρι» στην οποία συμμετείχαν 3 χιλιάδες στρατιώτες, όπου σε κρησφύγετο εντός αγροικίας ανακάλυψαν τους Θάσο Σοφοκλέους, Φώτη Χριστοφή και ακόμη τέσσερα μέλη της ΕΟΚΑ. Παρόλο που η επιχείρηση είχε επιτυχία, οι Τουρκοκύπριοι αντέδρασαν για την κακομεταχείρισή που υπέστησαν ομοεθνείς τους από τις βρετανικές δυνάμεις, ενώ ο Κιουτσούκ δήλωσε πως δεν θα ανεχόταν συμπεριφορά έναντι των συμπατριωτών του, αντίστοιχη με αυτή έναντι των Ελληνοκυπρίων. 
Στις 23 Οκτωβρίου, σημειώθηκε στο Λευκόνοικο η πιο αιματηρή επίθεση του μήνα. Συγκεκριμένα, τοποθετήθηκε βόμβα σε βρύση κοντά σε χώρο άθλησης σκωτσέζικης μονάδας με επακόλουθο τον θάνατο δύο στρατιωτών και τον τραυματισμό αρκετών. Ακολούθως, η μονάδα προχώρησε σε βιαιοπραγίες και καταστροφές κατά των κατοίκων. Συνολικά τον Οκτώβριο σκοτώθηκαν 20 άτομα σε 129 περιστατικά βίας.
O Νοέμβρης του 1956 έμεινε γνωστός ως «Μαύρος Νοέμβρης». Οι αλεξιπτωτιστές αποσύρθηκαν από τις επιχειρήσεις και από την ΕΟΚΑ σημειώθηκαν 416 επιθέσεις που στοίχισαν τη ζωή σε 15 στρατιώτες, 4 βρετανούς πολίτες, 10 Έλληνες και 1 Τούρκο αστυνομικό. Η ΕΟΚΑ είχε ξεκινήσει να χρησιμοποιεί ένα νέο όπλο, τις νάρκες εκτόξευσης θραυσμάτων και νάρκες εδάφους με πυροδότηση από μακριά. Ο Σαμψων εκτέλεσε ένα λοχία, δυο οπλισμένους άγγλους επιχειρηματίες και ένα γνωστό νεαρό δημοσιογράφο, τον Ανγκους ΜακΝτόναλντ- μετά από αυτό ο Γρίβας τον έπαυσε γιατί ο δημοσιογράφος ήταν άοπλος και φιλικά διακείμενος προς την ΕΟΚΑ. Στη Λεμεσό η ομάδα του Μιχαλάκη Θρασυβουλίδη σκότωσε 3 στρατιώτες και 1 Αστυνομικό. Πάλι στη Λεμεσό, ένας άγγλος γιατρός πυροβολήθηκε σαν εξέταζε ασθενή. Οι Βρετανοί που ζούσαν στην Κύπρο ξεκίνησαν να πουλούν τις περιουσίες τους και να φεύγουν. 
Ο Χάρντινγκ εισήγαγε πιο αυστηρούς νόμους, παρακωλύοντας τη δικαστική έρευνα παραπτωμάτων της αστυνομίας, ώστε να γίνουν πιο σκληρές οι ανακρίσεις. Αρκετοί νεαροί προ του φάσματος της θανατικής ποινής μιλούσαν στους ανακριτές. Προτού απολυθούν, έπρεπε να υπογράψουν πως οι ανακριτές τους φέρθηκαν καλά. Για να σβήσουν τα ίχνη της κακοποίησης, η περίοδος κράτησης επιμηκύνθηκε στις 28 ημέρες- όλο αυτό το διάστημα ο κρατούμενος ήταν σε απομόνωση και η οικογένεια του -ή ο συνήγορος του- δεν ήξερε που βρισκόταν. 
Οι νέοι νόμοι οδήγησαν σε επιτυχίες κατά της ΕΟΚΑ, όμως ο Γρίβας υποψιάστηκε πως ήταν προϊόν προδοσίας από το ΑΚΕΛ, στελέχη του οποίου είχαν απελευθερωθεί πρόσφατα. Γράφει πως η ΕΟΚΑ είχε 3 εχθρούς: τους Βρετανούς, τους κομμουνιστές και τους Τούρκους. Ο αντιαποικιακός αγώνας της ΕΟΚΑ ξεκίνησε να λαμβάνει ενδοεμφυλιακά χαρακτηριστικά: σε 96 επιθέσεις τον επόμενο μήνα, από τα 15 θύματα, οι 13 ήταν Έλληνες και οι δύο Άγγλοι. Οι επιθέσεις γινόντουσαν μπροστά στα βλέμματα του κόσμου για να εκφοβίσουν άλλους πιθανούς προδότες. Ο Γρίβας υποψιαζόταν για προδότη οποιονδήποτε συλλαμβανόταν, ακόμη και όσους δραπέτευαν γιατί μπορούσε να ήταν σκηνοθετημένη η απόδραση. Όσοι έφευγαν στο εξωτερικό, ο Γρίβας στοχοποιούσε την οικογένεια του.
Τον Ιανουάριο του 1957, οι Άγγλοι πιάσανε την ομάδα του Σαμψών κατά τη διάρκεια μιας εκτέλεσης. Ο Σαμψών διέφυγε, αλλά επειδή ένας από την ομάδα του μίλησε, κατάφεραν να τον ταυτοποιήσουν. Ο Σαμψών κατέφυγε αρχικά στη Μόρφου και αργότερα στο Δάλι. Άλλοι άνδρες του Σαμψών όμως, στη Λευκωσία συνέχισαν τη δράση σκοτώνοντας τρεις Βρετανούς (δύο πολίτες) Τελικά όμως ο Σαμψών συνελήφθη και καταδικάστηκε σε θάνατο (γλύτωσε όμως από τα μέτρα αμνήστευσης που εξαγγέλθηκαν κατά την ανεξαρτησία της Κύπρου)

Οι θάνατοι του Μάρκου Δράκου, Στυλιανού Λένα και Γρηγόρη Αυξεντίου

Στις 31 Δεκεμβρίου του 1956, βρετανική δύναμη στην οποία συμμετείχαν επίσης Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι πραγματοποίησαν επιχείρηση στην περιοχή της Ζωοπηγής  Λεμεσού εναντίον της ομάδας του Γρηγόρη Αυξεντίου, με αποτέλεσμα τον φόνο ενός αντάρτη. Τον Ιανουάριο του 1957, κατά τη διάρκεια της επιχείρησης «Black Mac» αιχμαλωτίστηκε η ομάδα του Γιωρκάτζη, ωστόσο εκείνος ξέφυγε. Ακολούθως οι Βρετανοί ξεκίνησαν έρευνες για τον εντοπισμό των ανταρτών του Μάρκου Δράκου, κηρύσσοντας μεγάλες εκτάσεις σε «ζώνες θανάτου», εντός των οποίων πυροβολούσαν χωρίς προειδοποίηση. Εν τέλει ο Μάρκος Δράκος σκοτώθηκε σε συμπλοκή στις 19 Ιανουαρίου.
Οι Άγγλοι εξάρθρωσαν την ομάδα του Κυριάκου Μάτση στην Πιτσιλιά και συνέλαβαν την ομάδα του Νίκου Σπανού στο Όμοδος. Στις 17 Φεβρουαρίου, τραυματίστηκε σοβαρά και απεβίωσε λίγες μέρες αργότερα ο υπαρχηγός της ΕΟΚΑ Στυλιανός Λένας. Η μόνη ομάδα ανταρτών που παρέμεινε στο Τρόοδος ήταν του Αυξεντίου. Η ομάδα του είχε κρυφτεί σε περιοχή κοντά στη Μονή Μαχαιρά. Μετά από προδοσία ενός συλληφθέντος της ομάδας του Όμοδος και ενός βοσκού της περιοχής, οι Άγγλοι εντόπισαν το κρησφύγετο του Αυξεντίου. Ήταν μια καλά καμουφλαρισμένη τρύπα στο βουνό με ύψος 1,2 μέτρα, πλάτος 3 μέτρα και βάθος 2 μέτρα. Οι Άγγλοι ήταν τόσο σίγουροι για την επιτυχία τους, που κάλεσαν δημοσιογράφους να κινηματογραφήσουν την επιχείρηση. 
Στις 3 Μαρτίου 1957, Άγλλοι στρατιώτες, περικύκλωσαν το κρησφύγετο του , που βρισκόταν κοντά στην ιερά Μονή Μαχαιρά. Μέσα στο ίδιο κρησφύγετο βρίσκονταν άλλοι τέσσερις αγωνιστές της ΕΟΚΑ, ο Ανδρέας Στυλιανού, ο Αυγουστής Ευσταθίου, ο Αντώνης Παπαδόπουλος και ο Φειδίας Συμεωνίδης. Με διαταγή του Αυξεντίου οι τέσσερις συναγωνιστές του βγήκαν από το κρησφύγετο. Οι Άγγλοι τον διέταξαν να βγει από το κρησφύγετο, όμως απάντησε με μια ριπή η οποία σκότωσε τον υπαξιωματικό Π. Μπράουν. Ένας αξιωματικός, σύρθηκε στην οροφή του κρησφύγετου και πέταξε χειροβομβίδα εντός. Επειδή οι Βρετανοί δεν ήξεραν αν θα ζούσε ο Αυξεντίου, έστειλαν τον Ευσταθίου να ελέγξει. Ο Ευσταθίου μπήκε στο κρησφύγετο για να βρει τον Αυξεντίου ελαφρά μόνο τραυματισμένο. Αρνήθηκε όμως να ξαναβγεί και πολέμησε μαζί του για 8 ώρες απωθώντας τους Βρετανούς με χειροβομβίδες. Τελικά οι Άγγλοι αποφάσισαν να περιλούσουν με βενζίνη το κρησφύγετο και να του βάλουν φωτιά. Μόλις έβαλαν φωτιά, ο Ευστρατίου φλεγόμενος βγήκε έξω, γιατί όπως είπε προτιμούσε να πεθάνει από σφαίρα παρά να καεί. Οι θερμοκρασία που αναπτύχθηκε ήταν τόση, που δεν μπορούσαν να πλησιάσουν το κρησφύγετο ως το επόμενο πρωί, για να βρουν το απανθρακωμένο σώμα του Αυξεντίου, ο οποίος έμελλε να αποθεωθεί από τη μετέπειτα βιβλιογραφία. Σύμφωνα με τον Γρίβα, ο 28χρονος Αυξεντίου, ήταν ο μεγαλύτερος σε ηλικία μαχητής της ΕΟΚΑ.
Μετά τον θάνατο του Αυξεντίου, το αντάρτικο της ΕΟΚΑ στα βουνά είχε εξαρθρωθεί πλήρως.

Οι πολιτικές εξελίξεις για το Κυπριακό

Αυτό το διάστημα, η Βρετανία έθεσε ταφόπλακα στο αίτημα των Ελληνοκυπρίων για ένωση καθώς αναγνώρισε το δικαίωμα των Τουρκοκυπρίων για αυτοδιάθεση.Μέχρι τότε ήταν δυνατή η Ένωση με αυστηρή προστασία της τούρκικης μειονότητας. Για τους Βρετανούς, ο ελιγμός αυτός ήταν η συνέχεια της πολιτικής τους του διαίρει και βασίλευε.

Προταση Γρίβα για Εκεχειρία με επιστροφή Μακαρίου

Στις 14 Μαρτίου 1957, μετά το επιτυχημένο για την Ελληνική πλευρά ψήφισμα του ΟΗΕ, ο Γρίβας σε ανακοίνωση του κάλεσε τους Αγγλους να απελευθερώσουν τον Μακάριο και η ΕΟΚΑ να κυρήξει εκεχειρία.
«Η ημετέρα Οργάνωσις, ουρρορψουρένη προς το πνεύρα της αποφάσεως του ΟΗΕ, δια της οποίας εκφράζεται η επιθυρία ειρηνικής και δικαίας λύσεως του Κυπριακού, Βάσει των αρχών του Καταστατικού Χάρτου του ΟΗΕ, και διά να διευκολύνει την επανάληψιν διαπραγρατεύσεων ρεταξύ της Αγγλικής Κυβερνήσεως και του πραγματικού εκπροσώπου του Κυπριακού λαού Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, δηλοί ότι είναι πρόθυμος να διάταξη την αναστολήν των επιχειρήσεων, ευθύς ως ήθελεν απελευθερωθή ο Εθνάρχης Μακάριος»
Στις 28 Μαρτίου 1957 σε συνεδρία του Βρετανικού Υπουργικού Συμβουλίου ανακοινώθηκε στη Βουλή των Κοινοτήτων από τον Υπουργό Αποικιών Λέννοξ Μπόϋντ. Σύμφωνα με αυτή, ο Αρχιεπίσκοπος και οι τρεις συνεξόριστοί του μπορούσαν να μεταβούν οπουδήποτε πλήν της Κύπρου.

Συγκρότηση Πολιτικής Επιτροπής Κυπριακού Αγώνα (ΠΕΚΑ)

Τον Αύγουστο του 1956, ο Διγενής δημιούργησε την Πολιτική Επιτροπή Κυπριακού Αγώνα (ΠΕΚΑ) για να συντονίσει τους αμάχους υποστηρικτές της ΕΟΚΑ.
Με στόχους "α) Ο συντονισμός του πολιτικού και στρατιωτικού αγώνα, β)Η διατήρηση αρραγούς εσωτερικού μετώπου, γ) Η εξύψωση του ηθικού του λαού. δ) Η καταπολέμηση της αντίπαλης προπαγάνδας".

Οι πρώτες διακοινοτικές συγκρούσεις

Οι εκτελέσεις Τουρκοκυπρίων αστυνομικών από μέλη της ΕΟΚΑ οδήγησαν στα πρώτα διακοινοτικά επεισόδια σε Πάφο και Λευκωσία που περιλάμβαναν επιθέσεις εναντίον ελληνικών επιχειρήσεων, ενώ αντίστοιχη σύγκρουση έλαβε χώρα και στη Βασίλεια Κερύνειας, όταν μαρτυρία ενός ανήλικου Τουρκοκύπριου κατά ενός Ελληνοκύπριου που είχε επιτεθεί σε στρατιωτικό όχημα, προκάλεσε σφοδρά επεισόδια με αρκετούς τραυματίες (κυρίως Τουρκοκύπριους). Αργότερα, νέες εκτελέσεις Τουρκοκυπρίων αστυνομικών οδήγησαν σε περαιτέρω συγκρούσεις σε ολόκληρη την Κύπρο.
Η αυξανόμενη ένταση μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων εξυπηρετούσε τους Βρετανούς, καθώς δικαιολογούσαν την παρουσία τους στο νησί. 
 Οι πρώτες διακοινοτικές συγκρουσεις ώθησαν τις αρχές να χωρίσουν τις κοινότητες με συρματοπλέγματα. Στη Λευκωσια, η γραμμή που περνούσε από την καρδιά της πόλης ήταν ο πρόδρομος της τωρινής "Πράσινης Γραμμής". Οι κάτοικοι που μένανε στην "λάθος" πλευρά αισθανόντουσαν ότι έπρεπε να μετακομίσουν και οι κοινότητες αρχίσαν να απομακρύνονται.

 Περίοδος από Απελευθέρωση Μακαρίου εως Παραίτηση Χαρτινγκ. (Μάρτιος 1957 - Οκτώβριος 1957)

Το θερμόμετρο στην Κύπρο ξανανέβηκε απότομα στις 13 Μαρτίου, με το απαγχονισμό του Ευαγόρα Παλληκαρίδη. Ο Παλληκαρίδης απαγχονίστηκε σε ηλικία 18 ετών για οπλοκατοχή. 40 βουλευτές των εργατικών προσπάθησαν να αποτρέψουν την εκτέλεση. Ακόμη και ο Τζέιμς Φουλτον, επικεφαλής του αμερικάνικου κογκρέσου λέγεται πως τηλεφώνησε στον Χάρντινγκ, ο οποίος όμως δεν έδειξε επιείκια. Ο Παλληκαρίδης καταγόντας από την Πάφο, ο πατέρας του ήταν αστυνομικός και συμμετείχε από νωρίς στις διαδηλώσεις υπερ της ΕΟΚΑ. Με την εκτέλεση, ξέσπασαν στην Ελλάδα σοβαρές ταραχές.
Στις 31 Μαρτίου, ο Γρίβας κηρύξει αναστολή των επιχειρήσεων της ΕΟΚΑ, για να δώσει ώθηση στις διπλωματικές προσπάθειες, όπως ανάφερε.
Στις 17 Απριλίου Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και οι συνεξόριστοί του έφτασαν στην Αθήνα. Ο Μακάριος μπροστά σε πλήθος κόσμου εκφωνεί μια ιστορική ομιλία. Στις 19 Ιουνίου 1957 ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος σε συνέντευξή του στην Αθήνα με Έλληνες και ξένους δημοσιογράφους κατήγγειλε τα βασανιστήρια των Άγγλων στην Κύπρο, ανέφερε συγκεκριμένες περιπτώσεις και ζήτησε τη διενέργεια αμερόληπτης διεθνούς έρευνας.
Στην Κύπρο η ΕΟΚΑ ξαναγέμιζε τις σειρές της με νέα μέλη. Ο Χάρντιγνκ τον Ιούνιο του 1957 κατάργησε τη θανατική ποινή για οπλοκατοχή.

Παραίτηση Χαρτινγκ

Την 21η Οκτωβρίου 1957 ανακοινώθηκε, στο Λονδίνο και στη Λευκωσία συγχρόνως, η παραίτηση του Κυβερνήτη της Κύπρου  Χάρντιγκ και η αντικατάσταση του από τον Σερ Χιου Φουτ, Κυβερνήτη τότε της Ιαμαϊκής. Αναχώρησε για το Λονδίνο στις 4 Νοεμβρίου 1957. Σε ερωτήσεις δημοσιογράφων λίγο πριν την αναχώρηση τους, αν  έκρινε υπερβολικά αυστηρά τα μέτρα που πήρε ως Κυβερνήτης έναντι του Κυπριακού λαού, απάντησε: «Βεβαίως όχι. Όταν έφθασα εις Κύπρον, συνήντησα μίαν βάναυσον και απάνθρωπον Οργάνωσιν, υποστηριζομένην υπό μιας ασυνειδήτου Εκκλησίας. Δεν πιστεύω ότι το έργον μου θα ηδύνατο να εκτελεσθή κατ' άλλον τρόπον».

Περίοδος Χιου Φουτ (Οκτώβριος 1957 - Φεβρουαρίος 1959)

Ο νέος κυβερνήτης της Κύπρου ήταν ο Χιού Φούτ. Από την αρχή θέλησε να δείξει ένα φιλελεύθερο πρόσωπο διακυβέρνησης: επιτάχυνε τους ρυθμούς απόλυσης των κρατουμένων και προσπάθησε να επικοινωνήσει με τον Μακάριο. Δήλωσε στον Τσαρλς Φόλεϋ των Times of Cyprus πως πίστευε στην αρχή της αυτοκυβέρνησης και δεν ήταν ποτέ γιεσμαν του Λονδίνου. Ο Γρίβας ανακοίνωσε πως θα έδινε χρόνο στο Φουτ, όμως στο ημερολόγιο του έγραφε πως είναι εξερετικά δύσπιστος και απεχθανόταν την «αύρα φιλελευθερισμού» που ειχε δημιουργήσει ο Φουτ γύρω από τον εαυτό του. Με τον ερχομό του Φουτ ξέσπασαν μαθητικές διαδηλώσεις. Ο Φουτ έδειξε προσωπικό ενδιαφέρον για τη χρήση δακρυγόνων ενάντια σε μαθητές και κυρίως κορίτσια. Τις επόμενες μέρες επισκέφτηκε τον δήμαρχο Δέρβη (παρόλο που ο οποίος είχε δεσμευτεί στην ΕΟΚΑ για μποϋκοτάζ του Φουτ) και τον δρ Κιουτσιούκ ο οποίος ανέφερε το επεισόδιο όπου μερικές μέρες πριν, τρεις Τούρκοι αστυνομικοί βρέθηκαν σφαγιασμένοι με τσεκούρι στο χωριό Μελάνδρα της Πάφου. Ο Φουτ έκανε έκκληση για να μην υπάρξουν αντίποινα.  Οι Τούρκοι έβλεπαν με καχυποψία τον Φούτ γιατί νόμιζαν πως ήταν φιλέλληνας.  Με  καχυποψία τον έβλεπε και η αποικιακή διοίκηση και οι στρατιωτικοι.
Μετά από ένα κύκλο επαφών στο Λονδίνο, ο Φουτ γνωρίζοντας της τουρκική αδιαλλαξία από πρώτο χέρι γύρισε στην Κύπρο. Στις 27 Ιανουαρίου, ξέσπασαν ταραχές στη Λευκωσία, όπου Τουρκοκύπριοι συγκρούστηκαν με τις αγγλικές δυνάμεις ασφαλείας με συνολικό απολογισμό επτά Τουρκοκύπριους νεκρούς ενώ τραυματίστηκαν 12 στρατιώτες, 28 αστυνομικοί και 14 πυροσβέστες. Ο Φουτ θεώρησε πως η Άγκυρα είχε υποκινήσει τη βία.  Ακολούθησε επίσκεψη του στην Άγκυρα, όπου συνάντησε πέραν της τούρκικης αδιαλλαξίας αλλά και την περιφρόνηση. Οι τούρκοι αξιωματούχοι ζητούσαν επίμονα τη διχοτόμηση του νησιού, κάτι που ο Φουτ αρνιόταν. Με την επιστροφή του, δήλωνε στις κατ' ιδίαν συναντήσεις «αντίκρισα τα βάθυ της κολάσεως». Πίσω από την αδιαλλαξία των Τούρκων, κρυβόταν η απειλή εξόδου από το «σύμφωνο της Βαγδάτης»

Δράση της ΕΟΚΑ

Στις 26 Νοεμβρίου 1957, η ΕΟΚΑ πραγματοποιεί  δολιοφθορά  στη Βάση Ακρωτηρίου.
Στις αρχές Μαρτίου 1958, ο Διγενής κυκλοφόρησε προκήρυξη προς τον Κυπριακό λαό, με την οποία ύψωνε τη σημαία της παθητικής αντίστασης έναντι των Άγγλων. Ήθελε με αυτό τον τρόπο να δείξει πως η ΕΟΚΑ είχε παλλαϊκή υποστήριξη.
Στις 6 Απριλίου 1958, μια ανταρτική ομάδα της ΕΟΚΑ επιτέθηκε στον αστυνομικό σταθμό Κουτραφά και ανατίναξε το κτήριο, που έπαθε σοβαρές ζημιές.
Στις 2 Σεπτεμβρίου 1958 στον Αχυρώνα του Λιοπετρίου έγινε μία από τις πιο επικές μάχες, που έδωσε η ΕΟΚΑ. Τέσσερα μέλη της ΕΟΚΑ, ο Ανδρέας Κάρυος, ο Ηλίας Παπακυριακού, ο Φώτης Πίττας και ο Χρίστος Σαμάρας, εγκλωβιστηκαν στον Αχυρώνα του χωριού Λιοπέτρι από εγγλέζικα στρατεύματα, και επέλεξαν να αγωνιστούν μέχρι θανάτου αντί της παράδοσης.

Μεσολάβηση ΝΑΤΟ

Με το διαφαινόμενο ναυάγιο του Σχέδιου ΜακΜιλλαν, η ελληνική κυβέρνηση προώθησε την εμπλοήη του ΝΑΤΟ. Ο Γ.Γ του ΝΑΤΟ Π.Α. Σπάακ πρότιενε μια λύση του ζητήματος περισσότερο ευνοϊκή για την Ελλάδα. Στις 23/9/1958 ο Σπάακ διατυπώνει στην Αθήνα τις προτάσεις για την επίλυση του Κυπριακούς Επταετή μεταβατική κυβέρνηση με ελληνική πλειοψηφία, ενιαία βουλή και δυο δευτερεύουσες συνελεύσεις για αμιγώς κοινοτικά θέματα, πενταμερή διάσκεψη (Βρετανία, Ελλάδα, Τουρκία, Ε/Κ κοινότητα, Τ/Κ κοινότητα) για τον καθορισμό του τελικού καθεστώτος του νησιού. Η ελληνική και Ε/Κ πλευρά αποδέχεται τις προτάσεις Σπάακ δηλώνοντας, πλέον, ότι ως τελική λύση υποστηρίζει την ανεξαρτησία. Τελικά η μεσολαβητική προσπάθεια Σπάακ ναυαγεί, καθώς απορρίπτεται από τη Βρετανία και την Τουρκία.

Πρόταση για Ανεξαρτησία από Μακάριο

Στις 27 Σεπτεμβρίου 1958 ο Μακάριος διαβιβάζει και επισήμως την πρόταση της ανεξαρτησίας στη βρετανική κυβέρνηση. Έκτοτε η ανεξαρτησία θα αποτελέσει την επίσημη πολιτική στρατηγική τόσο της «Εθναρχίας», όσο και της ελληνικής κυβέρνησης. Βέβαια επρόκειτο για ένα πολιτικό ελιγμό, για την «ανεξαρτησία» ως ενδιάμεσο σταθμό για την προσάρτηση ολόκληρης της Κύπρου σε ένα εύλογο χρονικό διάστημα μιας έως δύο δεκαετιών. Το σχέδιο όμως απορρίπτεται από τη Βρετανία.

Συζήτηση στον ΟΗΕ

Το Κυπριακό ζήτημα συζητήθηκε για μια ακόμη φορά στη 13η Σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών τον Δεκέμβριο του 1958, όπου πέρασε ψήφισμα το οποίο ήτανε ήπια υπέρ των ελληνοκυπριακών θέσεων.

Κατασταλτικές επιχειρήσεις εναντίον ΕΟΚΑ από Αγγλία

Οι επιχειρήσεις των Άγγλων εναντίον της ΕΟΚΑ συνεχίστηκαν τον Δεκέμβριο του 1958 και μετά την έκδοση του περί Κύπρου ψηφίσματος του ΟΗΕ. Στα Βορειοανατολικά της Κύπρου άρχισαν στις 10 Δεκεμβρίου στρατιωτικές επιχειρήσεις σε μεγάλη κλίμακα, που επεκτάθηκαν αργότερα στην περιοχή του Λευκόνοίκου, το οποίο αποκλείστηκε για δέκα μέρες. Στις επιχειρήσεις αυτές πήραν μέρος και πολεμικά πλοία και αεροπλάνα. Στην επαρχία Κερύνειας οι κάτοικοι υπέφεραν από τον κατ' οίκον περιορισμό, που πολλές φορές ήταν πολυήμερος, όπως στην περίπτωση του Πέλλα-Πάις. Ο στρατός προέβαινε σε κακοποιήσεις και ομηρία των χωρικών, για να κάμψει το ηθικό τους. Γι' αυτό ο Γρίβας έδωσε οδηγίες να αμύνονται τα γυναικόπαιδα εναντίον του στρατού.

ΕΟΚΑ και Τουρκοκύπριοι

Ο Αγώνας της ΕΟΚΑ δίχασε περισσότερο τις δυο κοινότητες της Κύπρου. Οι Τουρκοκύπριοι αισθάνονταν άβολα με την πιθανότητα της Ένωσης, διότι στα προηγούμενα ιστορικά παραδείγματα προσάρτησης περιοχών από την Ελλάδα (Κρήτη, Ήπειρος, Μακεδονία), οι Τούρκοι εκτοπίζονταν. Η ΕΟΚΑ αρχικά, δεν τους αντιμετώπιζε ως εθνικό εχθρό, αλλά μάλλον απαξιωτικά. Ωστόσο, υποστηρίζεται πως η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη λόγω αντίθετων επιδιώξεων.

H ίδρυση της ΤΜΤ

Εξίσου εθνικιστική, αντικομμμουνιστική και σωβινιστική με την ΕΟΚΑ, υπήρξε η ΤΜΤ Τουρκική Οργάνωση Αντίστασης (τουρκικά: Türk Mukavemet Teskilati, TMT),] οργάνωση που ίδρυσε ο Ραούφ Ντεκτάς σε συνεννόηση με την Άγκυρα. Η εμφάνιση και κοινωνική αποδοχή της ΤΜΤ οφείλεται στην αγωνία που δημιουργούσε στους τουρκοκύπριους η προοπτική της Ένωσης.  H TMT απορρόφησε τις προϋπάρχουσες οργανώσεις όπως τη Volkan και μερικές άλλες όπως οι Κιτέμπ, Καρά Τσετέ (Kara Cete=μαύρη συμμορία), Μέτωπο 9ης Σεπτεμβρίου και 3 Ok (Οk= βέλη). Η πιο σημαντική ήταν η Βολκάν, της οποίας τα μέλη ήταν 60-70 και είχαν παραλάβει όπλα λαθραία από τη Βυρητό. Σημαντικό ήταν και το μέτωπο 9ης Σεπτεμβρίου που το όνομα παρέπεμπε στην καταστροφή της Σμύρνης. Οι οργανώσεις αυτές είχαν δημιουργηθεί μετά τον τραυματισμό 14 Τούρκων στην επίθεση κατά του αρχηγείου της αστυνομίας στην πλατεία Κονακίου στις 21 Ιουνίου 1955
Δεν είναι σαφές πότε ακριβώς σχηματίστηκε η ΤΜΤ, όμως ο εορτασμός της στην ΤΔΒΚ γίνεται την 1η Αυγούστου. Ιδρυτής αρχικά είναι ο Κεμάλ Τανρισεβντι, ο οποίος εργαζόταν στο τούρκικο προξενείο. Αργότερα, αποφασίστηκε από την Άγκυρα να σταλθεί ο αντισυνταγματάρχης Ριζά Βουρουσκάν για να ελέγξει τις δυνατότητες που υπήρχαν στην Κύπρο. Την 1η Αυγούστου συνάντησε τον Ντεντκας και άλλους παράγοντες της τούρκικης κοινότητας- θεωρείται η ληξιαρχική της πράξη. Η ΤΜΤ χρηματοδοτούνταν από το τούρκικο υπουργείο Εξωτερικών. Όπλα έφερνε από από τον Λιμνίτη, στον κόλπο της Μόρφου, ενώ κάθε μήνα 20-25 νέοι πήγαιναν στην Τουρκία για εκπαίδευση. Στόχος της ΤΜΤ ήταν να υποκινήσει επεισόδια ανάμεσα στις κοινότητες για να μπορεί να «αποδείξει» ότι οι Έλληνες δεν μπορούν να συμβιώνουν με τους Τούρκους.
Από την άνοιξη του 1958, ξεκίνησε η ΤΜΤ την εκστρατεία για διχοτόμηση. Πίεζαν τους Τουρκοκύπριους να μην είχαν εμπορικές συναλλαγές με Έλληνες, να μην επισκέπτονται τα μαγαζιά ή εστιατόρια τους. Οι καταστηματάρχες υποχρεώθηκαν να αλλάξουν τις ταμπέλες τους στα τουρκικά και παροτρύνονταν να μην μιλούν πια ελληνικά (τιμωρούνταν με πρόστιμο). 
Την άνοιξη του 1958, τόσο η ΕΟΚΑ όσο και η ΤΜΤ ξεκίνησαν τις επιθέσεις σε αριστερούς. Τα μέλη του ΑΚΕΛ και της ΠΕΟ ήταν προδότες για την ΕΟΚΑ και την ΤΜΤ. Η ΤΜΤ διέταξε τους Τουρκοκύπριους να εγκαταλείψουν την ΠΕΟ και να το δηλώσουν με αγγελία σε εφημερίδες. Την πρωτομαγιά, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι της ΠΕΟ διαδήλωσαν μαζί- το βράδυ το οίκημα της ΠΕΟ στην τουρκοκυπριακή συνοικία πυρπολήθηκε. Αριστεροί τουρκοκυπριακοί σύλλογοι έκλεισαν. Από τους 3.692 Τουρκοκύπριους της ΠΕΟ, οι 1.500 εγκατέλειψαν το συνδικάτο με λόγω των απειλών.  Επιπλέον, τον Μάιο και τον Ιούνιο του ίδιου έτους, τρεις Τουρκοκύπριοι σκοτώθηκαν και ισάριθμοι τραυματίστηκαν από επιθέσεις της ΤΜΤ.
Στις 12 Ιουνίου 1958, έγινε η Σφαγή στο Κιόνελι. Αγγλικές δυνάμεις απελευθέρωσαν συλληφθέντες έξω από το Κιόνελι, ένα αμιγώς τουρκοκυπριακό χωριό, διατάσσοντας τους να πάνε με τα πόδια στο χωριό τους, το Κοντομενό- ήταν συνηθισμένη πρακτική. Πίσω από τον λόφο, αφού χάθηκαν από τα μάτια των Βρετανών, έπεσαν σε ενέδρα Τουρκοκυπρίων οι οποίοι σκότωσαν 9, τον ένα μάλιστα τον αποκεφάλισαν. Οι υπόλοιποι σώθηκαν χάρη στην επέμβαση της Έφιππης Φρουράς. Οι φόνοι συνεχίστηκαν. Ο Γρίβας έδωσε εντολές οι Έλληνες να υπερασπίζονται τους εαυτούς τους, αλλά σε καμιά περίπτωση να αντεπιτεθούν. Συνολικά σκοτώθηκαν 25 Ελληνοκύπριοι και 4 Τουρκοκύπριοι τον Ιούνη. Επιπλέον, τουρκικός όχλος κατέλαβε το προάστιο της Ομορφίτας, έξω από τη Λευκωσία, ένα μέρος από το Καϊμακλί και στη Λεμεσό συνέβη το ίδιο, διώχνοντας τους Έλληνες και Μαρωνίτες της περιοχής. Ο Γρίβας εξέδιδε διαταγές για τους Έλληνες, να μην επιτίθενται πρώτοι, έπρεπε όμως να οργανώσουν επιστροφή στα σπίτια τους.
Τις επόμενες μέρες επικράτησε χάος. Στα τέλη Ιουλίου η ΤΜΤ σκότωσε ένα Έλληνα, η ΕΟΚΑ εκδικήθηκε σκοτώνοντας τρεις Τούρκους. Στις 10 Ιουλίου οι Τούρκοι κακοποίησαν 3 Έλληνες μέχρι θανάτου στο Καϊμακλί. Την επόμενη η ΕΟΚΑ έστησε ενέδρα σε λεωφορείο με Τούρκους εργάτες σκοτώνοντας 5. Συνολικά θύματα αυτής της βίας ήταν περίπου 100 άνθρωποι και 170 τραυματίστηκαν σοβαρά. Οι φόνοι χαρακτηρίζονταν από απίστευτη αγριότητα και τα θύματα ήταν συνήθως άοπλα. 
Ένας ισχυρισμός του ελληνοκυπριακού αφηγήματος, είναι πως η Αγγλία προκάλεσε βία ανάμεσα στις κοινότητες, οι οποίες μέχρι τότε ζούσαν χωρίς βίαια περιστατικά ανάμεσα τους. Σύμφωνα με το αφήγημα αυτό, η Αγγλία εισήγαγε την Τουρκία στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων το 1955, στις Τριμερείς διαπραγματεύσεις του Λονδίνου, για τον ίδιο λόγο. Ωστόσο, σύμφωνα με ερευνητές, αυτή η άποψη είναι αφελής. Οι Τουρκοκύπριοι είχαν εκφράσει προ πολλού την αντίθεση τους με την προοπτική της Ένωσις, και όταν στα μέσα του 1955, έγινε σαφές ότι η Βρετανία δυσκολεύεται να διατηρήσει το αποικιακό καθεστώς της, τόσο στον κόσμο, όσο και στην Κύπρο, οι Τουρκοκύπριοι έψαξαν για εναλλακτική προστασία από την ελληνική κυριαρχία, στον Τούρκικο εθνικισμό, ζητώντας Διχοτόμηση (ταξίμ στα τουρκικά) του νησιού και Διπλή Ένωση με τις μητέρες πατρίδες.

Η ΕΟΚΑ στα εκπαιδευτικά συστήματα Ελληνοκυπρίων και τουρκοκυπρίων

Στην ελληνοκυπριακή κοινότητα η ΕΟΚΑ τιμάται ως απελευθερωτική οργάνωση. Στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, οι μαθητές διδάσκονται πως η ΕΟΚΑ ήταν τρομοκρατική οργάνωση.