Παροδικά σεληνιακά φαινόμενα

Παροδικό σεληνιακό φαινόμενο (transient lunar phenomenon, συντομογρ. TLP) ή σεληνιακό παροδικό φαινόμενο (LTP) ονομάζεται κάθε σύντομης διάρκειας φωτεινή λάμψη (αναλαμπή), ή μεταβολή στο χρώμα ή γενικότερα οποιαδήποτε παροδική μεταβολή στην εμφάνιση ενός τμήματος της επιφάνειας της Σελήνης.

Ιστορία

Οι ισχυρισμοί για παρατηρήσεις παροδικών σεληνιακών φαινομένων έχουν ιστορία τουλάχιστον χιλίων ετών. Μερικά τέτοια φαινόμενα έχουν παρατηρηθεί από πολλούς αυτοπτες μάρτυρες ανεξάρτητα ή από αξιόπιστους επιστήμονες. Παρ' όλα αυτά, εκ φύσεως τα φαινόμενα αυτά δεν μπορούν να αναπαραχθούν ή να ελεγχθούν πειραματικά, ώστε να αποδειχθεί η ύπαρξή τους πέρα από κάθε αμφιβολία και να διαπιστωθούν τα αίτιά τους.
Οι περισσότεροι σεληνολόγοι συμφωνούν ότι φυσικά γεγονότα όπως η διαφυγή αερίων από το υπέδαφος και η πτώση μετεωροειδών ή αστεροειδών που δημιουργεί νέους κρατήρες στη σεληνιακή επιφάνεια συμβαίνουν πραγματικά σε γεωλογικές χρονικές κλίμακες. Οι αντιρρήσεις τους έγκεινται στη συχνότητα τέτοιων γεγονότων.
Ο όρος «παροδικό σεληνιακό φαινόμενο» δημιουργήθηκε από τον Πάτρικ Μουρ σε Τεχνική Αναφορά της NASA (NASA Technical Report R-277: Chronological Catalog of Reported Lunar Events) το έτος 1968.

Ερμηνείες

Οι ερμηνείες που έχουν δοθεί για τα παροδικά σεληνιακά φαινόμενα εμπίπτουν σε 4 γενικές κατηγορίες: έκλυση αερίων από το υπέδαφος, συμβάντα προσκρούσεως, ηλεκτροστατικά φαινόμενα και κακές συνθήκες παρατηρήσεως.

Απελευθέρωση αερίων

Μερικά TLP μπορεί να προκαλούνται από αέριο που δραπετεύει από κοιλότητες του σεληνιακού υπεδάφους. Αυτά τα συμβάντα υποτίθεται ότι χαρακτηρίζονται από μία ιδιάζουσα κοκκινωπή απόχρωση, ενώ άλλα έχουν εμφανισθεί ως λευκά νέφη ή απροσδιόριστη αχλύς. Τα περισσότερα TLP φαίνεται να συνδέονται με κρατήρες που έχουν ρηγματωμένους πυθμένες, με τις «ακτές» σεληνιακών «θαλασσών» ή με τοποθεσίες που συνδέονται από τους γεωλόγους με ηφαιστειακή δραστηριότητα. Ωστόσο, όλες οι παραπάνω περιοχές είναι από τους πιο συνηθισμένους στόχους όταν παρατηρείται η Σελήνη, και αυτή η συσχέτιση θα μπορούσε να αποτελεί παρατηρησιακή μεροληψία.
Υπέρ της υποθέσεως της απελευθερώσεως αερίων, δεδομένα από το φασματόμετρο σωματιδίων α της αποστολής Lunar Prospector υποδεικνύουν πρόσφατη απελευθέρωση αερίου ραδονίου στην επιφάνεια. Ειδικότερα, ραδόνιο φαίνεται ότι εξερχόταν από την περιοχή των κρατήρων Αρίσταρχος και Κέπλερ κατά τη διετή διάρκεια της αποστολής αυτής. Οι παραπάνω παρατηρήσεις θα μπορούσαν να ερμηνευθούν από την αργή και οπτικά αδιόρατη διάχυση του αερίου στην επιφάνεια, ή από διάκριτα εκρηκτικά γεγονότα. Προς υποστήριξη της εκρηκτικής απελευθερώσεως αερίων, έχει προταθεί ότι μία περιοχή διαμέτρου περίπου 3 χιλιομέτρων της σεληνιακής επιφάνειας μεταβλήθηκε πρόσφατα από ένα συμβάν απελευθερώσεως αερίων. Η ηλικία της περιοχής πιστεύεται ότι είναι περίπου 1 εκατομμύριο έτη, κάτι που υποδεικνύει ότι τέτοια μεγάλα φαινόμενα επισυμβαίνουν σπάνια.

Συμβάντα προσκρούσεως

Προσκρούσεις μετεωροειδών και μικρών αστεροειδών στη σεληνιακή επιφάνεια συμβαίνουν συνεχώς. Τα πιο συνηθισμένα γεγονότα είναι οι πτώσεις μικρομετεωριτών. Αναλαμπές από προσκρούσεις έχουν καταγραφεί από πολλαπλές και ταυτόχρονες παρατηρήσεις από τη Γη. Κατάλογοι προσκρούσεων που έχουν καταγραφεί από κάμερες σε κινούμενη εικόνα υπάρχουν επί χρόνια, από το 2005, και πολλές τέτοιες καταγραφές συνδέονται με βροχές διαττόντων. Επιπλέον, νέφη συντριμμάτων που δημιουργήθηκαν από πρόσκρουση ανιχνεύθηκαν μετά τη συντριβή των διαστημικών σκαφών SMART-1, Moon Impact Probe και LCROSS. Τα συμβάντα προσκρούσεως αφήνουν ορατά ίχνη στην επιφάνεια, και αυτά μπορούν να ανιχνευθούν με την ανάλυση εικόνων που λήφθηκαν πριν και μετά το συμβάν με επαρκώς υψηλή ανάλυση.

Ηλεκτροστατικά φαινόμενα

Προτάθηκε ότι φαινόμενα σχετιζόμενα με ηλεκτροστατική φόρτιση ή εκφόρτιση μπορεί να είναι σε θέση να εξηγήσουν ορισμένα από τα παροδικά σεληνιακά φαινόμενα. Μία δυνατότητα είναι ότι ηλεκτροδυναμικά φαινόμενα που προκύπτουν από τον θρυμματισμό υλικών λίγο μόλις κάτω από την επιφάνεια θα μπορούσαν να φορτίσουν ηλεκτρικά οποιαδήποτε μόρια αερίου θα ήταν παρόντα, προερχόμενα από τον ηλιακό άνεμο ή ραδιενεργό διάσπαση ασταθών ισοτόπων. Αν αυτό συμβεί στην επιφάνεια, η συνακόλουθη εκφόρτιση αυτού του αερίου ίσως να είναι σε ικανή να δώσει φαινόμενα ορατά από τη Γη. Εναλλακτικά, έχει προταθεί ότι η τριβοηλεκτρική φόρτιση σωματιδίων μέσα σε ένα νέφος σκόνης που σηκώνεται από το αέριο θα μπορούσε να προκαλέσει ηλεκτροστατικές εκκενώσεις ορατές από τη Γη. Τέλος, η ηλεκτροστατική ανύψωση σκόνης κοντά στο όριο μεταξύ φωτεινής και σκοτεινής πλευράς της Σελήνης θα μπορούσε να προκαλέσει ορισμένα φαινόμενα ορατά από τη Γη.

Δυσμενείς συνθήκες παρατηρήσεως

Είναι πιθανό ότι πολλά παροδικά φαινόμενα μπορεί να μη συνδέονται με τη Σελήνη, αλλά να είναι το αποτέλεσμα κακών παρατηρησιακών συνθηκών ή γήινων φαινομένων. Για παράδειγμα, ορισμένα αναφερθέντα ως TLP αφορούν στόχους κοντά στο όριο της διακριτικής ικανότητας των τηλεσκοπίων που χρησιμοποιήθηκαν. Η γήινη ατμόσφαιρα μπορεί να δημιουργήσει σημαντικές χρονικές παραμορφώσεις που θα μπορούσαν να εκληφθούν ως γνήσια σεληνιακά φαινόμενα (η λεγόμενη ατμοσφαιρική τύρβη). Υπάρχουν και άλλες μη-σεληνιακές ερμηνείες για τα TLP, όπως η θέαση τεχνητών δορυφόρων της Γης, μετέωρα ή παρατηρησιακά λάθη.

Η αμφισβήτηση των TLP

Το σημαντικότερο πρόβλημα που που αντιμετωπίζουν οι αναφορές παροδικών σεληνιακών φαινομένων είναι ότι η μεγάλη πλειονότητά τους αφορά παρατηρήσεις είτε από έναν μεμονωμένο παρατηρητή, είτε από έναν μόνο τόπο πάνω στη Γη (συνήθως και τα δύο). Η πολλαπλότητα αναφορών για TLP που συμβαίνουν στο ίδιο τόπο της επιφάνειας της Σελήνης θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως απόδειξη του αδιαμφισβήτητου της υπάρξεώς τους. Ωστόσο, επειδή οι αναφορές από πολλαπλούς παρατηρητές και κυρίως από πολλά διαφορετικά μέρη της Γης για το ίδιο συμβάν, απουσιάζουν, οι αναφορές TLP πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή και καχυποψία. Μία εξίσου πιθανή υπόθεση για ορισμένα από αυτά είναι ότι προκαλούνται από τη γήινη ατμόσφαιρα. Αν ένα γεγονός παρατηρείτο ταυτόχρονα από δύο διαφορετικούς τόπους της Γης, αυτό θα αποδείκνυε ότι δεν προέρχεται από την ατμόσφαιρα της Γης.
Μία προσπάθεια για την υπέρβαση των παραπάνω προβλήματων έγινε κατά τη διάρκεια της αποστολής «Κλημεντίνη» από ένα δίκτυο ερασιτεχνών αστρονόμων. Αναφέρθηκαν αρκετά TLP, από τα οποία 4 απεικονίσθηκαν τόσο πριν όσο και μετά από το διαστημόπλοιο. Ωστόσο, προσεκτική ανάλυση αυτών των εικόνων δεν δείχνει ανιχνεύσιμες διαφορές στην εμφάνιση των συγκεκριμένων σεληνιακών τοποθεσιών. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι αναφορές των παραπάνω TLP ήταν αποτέλεσμα παρατηρησιακών σφαλμάτων, αφού είναι πιθανό οι παροδικές απελευθερώσεις αερίων να μην αφήνουν ορατά ίχνη μετά από λίγα μόνο λεπτά, αλλά βέβαια δεν είναι και ενθαρρυντικό για την υπόθεση των TLP.
Πρόσφατα υπήξε ένας συντονισμός παρατηρήσεων από την Ένωση Σεληνιακών και Πλανητικών Παρατηρητών (ALPO) και τη Βρετανική Αστρονομική Ένωση (BAA) ώστε να ξαναγίνουν παρατηρήσεις περιοχών στις οποίες είχαν αναφερθεί TLP κατά το παρελθόν. Τεκμηριώνοντας την εμφάνιση των ίδιων περιοχών υπό την ίδια γωνία φωτισμού και την ίδια λίκνιση, είναι δυνατό να κριθεί το αν κάποιες αναφορές TLP οφείλονταν απλώς σε κακή ερμηνεία αυτού που ο παρατηρητής θεωρούσε ιδιόμορφο χαρακτηριστικό. Επιπλέον, με τις ψηφιακές εικόνες, είναι δυνατό να προσομοιωθούν η ατμοσφαιρική φασματική διάχυση, η τύρβη και η σκέδαση του φωτός από την ατμοσφαιρά μας προκειμένου να διαπιστωθεί αν αυτοί οι γήινοι παράγοντες θα μοπορούσαν να εξηγήσουν κάποιες από τις αναφορές TLP.