Διατροφική κυριαρχία

Ιστορία

Η ιστορία της επισιτιστικής κυριαρχίας ως κινήματος είναι σχετικά μικρή. Ωστόσο, υπάρχουν μια σειρά από βασικά κινήματα και χώρες που έχουν κάνει σημαντικά βήματα προς την κατεύθυνση της πραγμάτωσης ενός εναλλακτικού συστήματος τροφίμων.

Παγκόσμιες συγκεντρώσεις

Στο Φόρουμ για τη διατροφική κυριαρχία στην Sélingué, στο Μάλι, στις 27 φεβρουαρίου 2007, περίπου 500 σύνεδροι από περισσότερες από 80 χώρες, υιοθέτησαν την "Διακήρυξη της Nyéléni", η οποία υπαγορεύει εν μέρει ότι:
Η επισιτιστική κυριαρχία είναι το δικαίωμα των λαών σε υγιεινή και πολιτισμικά κατάλληλη τροφή που παράγεται μέσω οικολογικών και βιώσιμων μεθόδων, και το δικαίωμά τους να ορίζουν οι ίδιοι τα διατροφικά και γεωργικά συστήματα. Βάζει αυτούς που παράγουν, διανέμουν και  καταναλώνουν τρόφιμα στο επίκεντρο των συστημάτων τροφίμων και πολιτικών και δεν τους αφήνει στο έλεος των απαιτήσεων των αγορών και των επιχειρήσεων. Υπερασπίζεται τα συμφέροντα και την ένταξη της επόμενης γενιάς. Προσφέρει μια στρατηγική για την αντίσταση και τη διάλυση του παρόντος επιχειρηματικού καθεστώτος τροφίμων, και οδηγίες για τα τρόφιμα, τη γεωργία, και τα συστήματα ποιμαντικής και αλιείας που καθορίζονται από τους τοπικούς παραγωγούς. Η επισιτιστική κυριαρχία δίνει προτεραιότητα στις τοπικές και εθνικές οικονομίες και αγορές και ενδυναμώνει τον αγρότη και την οικογένειά του με γνώμονα τη γεωργία, την παραδοσιακή αλιεία, την βόσκηση, και την παραγωγή, διανομή και κατανάλωση τροφίμων, τη με βάση την περιβαλλοντική, κοινωνική και οικονομική βιωσιμότητα.
Τον απρίλιο του 2008, για τη Διεθνή Αξιολόγηση της Γεωργικής Επιστήμης και Τεχνολογίας για την Ανάπτυξη (IAASTD), μια διακυβερνητική επιτροπή υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών και της Παγκόσμιας Τράπεζας, ενέκρινε τον ακόλουθο ορισμό: "Ως επισιτιστική κυριαρχία ορίζεται το δικαίωμα των λαών και κυρίαρχων κρατών να καθορίσουν με δημοκρατικές διαδικασίες τη δική τους γεωργική και επισιτιστική πολιτική."

Εξέλιξη σε μέρος της κυβερνητικής πολιτικής

Τον σεπτέμβριο του 2008, το Εκουαδόρ έγινε η πρώτη χώρα που κατοχύρωσε την κυριαρχία των τροφίμων στο εθνικό σύνταγμα. Από τα τέλη του 2008, ένας νόμος βρίσκεται σε στάδιο σχεδιασμού και αναμένεται να επεκταθεί πάνω σε αυτή συνταγματική διάταξη με την απαγόρευση των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών, προστατεύοντας πολλές περιοχές της χώρας από την εξόρυξη των μη ανανεώσιμων πόρων, και να αποθαρρύνουν την μονοκαλλιέργεια. Ο νόμος όπως είναι διατυπωμένος, θα προστατεύει επίσης τη βιοποικιλότητα ως συλλογικό δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και να αναγνωρίσει τα Δικαιώματα της Φύσης.
Από τότε, πέντε χώρες έχουν ενσωματώσει την επισιτιστική κυριαρχία στο εθνικό τους σύνταγμα ή τους νόμους. Οι χώρες αυτές είναι η Βενεζουέλα, το Μάλι, τη Βολιβία, το Νεπάλ και τη Σενεγάλη, και πιο πρόσφατα την Αίγυπτο (Σύνταγμα του 2014).  Σήμερα πολλοί βιώνουν ελλείψεις τροφίμων' η κυβέρνηση της Βενεζουέλας έχει εισαγάγει μερίδες, και βασικά τρόφιμα έχουν εξαφανιστεί από τα ράφια.

Προβληματικότητα της επισιτιστικής ασφάλειας

Η επισιτιστική κυριαρχία γεννήθηκε στο πλαίσιο της απομυθοποίησης της επισιτιστικής ασφάλειας, η οποία ήταν η κυρίαρχη συζήτηση σε παγκόσμιο επίπεδο σχετικά με την πολιτική διανομής τροφίμων. Η επισιτιστική ασφάλεια εστιάζει στην πρόσβαση όλων σε επαρκή σίτιση, το οποίο μπορεί να επιτευχθεί με τρόφιμα από την ίδια χώρα ή από τις παγκόσμιες εισαγωγές. Στο όνομα της αποδοτικότητας και της ενίσχυσης της παραγωγικότητας, ως εκ τούτου, έχει υπηρετήσει την προώθηση του λεγόμενου "εταιρικού καθεστώτος αγροτικής παραγωγής": μεγάλης κλίμακας, βιομηχανικής, επιχειρηματικής γεωργίας που βασίζεται στην εξειδικευμένη παραγωγή, τη συγκέντρωση γης και του ελεύθερου εμπορίου. Η επισιτιστική ασφάλεια αδιαφορεί για την πολιτική οικονομία του εταιρικού καθεστώτος της αγροτικής παραγωγής και επομένως δε δίνει σημασία σε καταστροφικές συνέπειες που αυτή έχει, όπως την απαλλοτρίωση των μικροπαραγωγών και την παγκόσμια υποβάθμιση του περιβάλλοντος.

Το παράδειγμα της Αϊτής

Η Αϊτή είναι ενδιαφέρουσα μελέτη περίπτωσης. Η μετανάστευση από την ύπαιθρο προς τις πόλεις αντανακλά μια μετάβαση από τη γεωργία συντήρησης στην εργασία σε εργοστάσια. Οι αγρότες αναγκάστηκαν σε αυτή την κίνηση, λόγω των υπέρογκων εισαγωγών ρυζιού από το Μαϊάμι, τις οποίες οι εγχώριες αγορές δε μπορούσαν να ανταγωνιστούν. Από το 2008, η Αϊτή έκανε εισαγωγές του 80 τοις εκατό του ρυζιού, αφήνοντας τους άλλοτε παραγωγούς εξαιρετικά ευάλωτους στις διακυμάνσεις τιμής και προσφοράς. Όταν η τιμή του ρυζιού τριπλασιάστηκε το 2008, πολλοί Αϊτινοί δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να προμηθευτούν ρύζι.

Πλεονεκτήματα της επισιτιστικής κυριαρχίας

Γράφοντας στο Food First's Backgrounder, το φθινόπωρο του 2003, ο Peter Rosset υποστήριξε ότι: "[Η επισιτιστική ασφάλεια] σημαίνει ότι...[ο καθένας] πρέπει να έχει την ασφάλεια ότι θα έχει να φάι κάθε μέρα...αλλά δε λέει τίποτα σχετικά με το από πού και πώς παράγεται η τροφή." Η διατροφική κυριαρχία συμπεριλαμβάνει υποστήριξη για μικροπαραγωγούς και για φάρμες κοινοτικής ιδιοκτησίας και δεν είναι σύμφωνη με την βιομηχανοποίηση του γεωργικού τομέα σε μια παγκόσμια οικονομία χωρίς πολλές ρυθμίσεις. Σε μία άλλη δημοσίευση, το Food First περιγράφει την επισιτιστική κυριαρχία ως "μια πλατφόρμα για τον πολιτισμό της υπαίθρου σε παγκόσμιο επίπεδο βασισμένη στην δίκαιη διανομή των καλλιεργήσιμων εδαφών και του νερού, τον έλεγχο των σπόρων από τους αγρότες και παραγωγικές μικρής κλίμακας φάρμες που τροφοδοτούν την καταναλωτική κοινότητα με υγιεινά, τοπικά τρόφιμα.

Τομείς εστίασης του όρου

Η επισιτιστική δικαιοσύνη είναι αντίστοιχη έννοια, όμως εστιάζει περισσότερο στις διακρίσεις με βάση τη φυλή και την κοινωνική και οικονομική τάξη σε σχέση με την τροφή, ενώ η διατροφική κυριαρχία απασχολείται κυρίως με τον μετασχηματισμό των συστημάτων παραγωγής τροφής.

Κριτική στην "Πράσινη Επανάσταση"

Η Πράσινη Επανάσταση δοξάζεται από πάμπολλους υποστηρικτές ως ιστορία κραυγαλέας επιτυχίας στην αύξηση της παραγωγής και στην αντιμετώπιση της πείνας παγκοσμίως. Παρόλα αυτά, πολλοί του κινήματος της διατροφικής κυριαρχίας ασκούν κριτική στην Πράσινη Επανάσταση και κατηγορούν τους υποστηρικτές της ως άνευ όρους παραδομένους στο τεχνοκρατικό μοντέλο του Δυτικού Πολιτισμού που λίγο γνωρίζει και ενδιαφέρεται για τις ανάγκες των μικροπαραγωγών και των αγροτών.

Τι είναι η Πράσινη Επανάσταση;

Η Πράσινη Επανάσταση αναφέρεται στις εξελίξεις στην "εκτροφή φυτών" κατά τη δεκαετία του 60' και του 80' που εκτόξευσαν στα ύψη την παραγωγή των κύριων καλλιεργειών δημητριακών, δηλαδή του σιταριού και του ρυζιού. Η έμφαση ήταν στην έρευνα, την ανάπτυξη και την εφαρμογή της αγροτικής τεχνολογίας- όπως των υβριδικών σπόρων και των λιπασμάτων- μέσω μαζικών ιδιωτικών και δημοσίων επενδύσεων που κατευθύνθηκαν στην ριζική αναδιάπλαση της μορφής αγροτικής παραγωγής σε πολλές χώρες, ξεκινώντας από την Ινδία και το Μεξικό.

Κοινωνική διάσταση

Ενώ η πράσινη επανάσταση μπορεί έχει παραγάγει περισσότερη τροφή, η παγκόσμια πείνα συνεχίζεται, διότι δεν αντιμετωπίζει το πρόβλημα της πρόσβασης στην παρηγμένη τροφή. Οι υποστηρικτές της επισιτιστικής κυριαρχίας ισχυρίζονται ότι η πράσινη επανάσταση απέτυχε στο να μεταλλάξει την εξαιρετικά συγκεντρωμένη φύση της οικονομικής δύναμης, και αν μη τι άλλο, επιδεινώνει ιδιαίτερα την πρόσβαση στη γη και την αγοραστική δύναμη των μικρών παραγωγών.

Οικολογική διάσταση

Μερικοί κριτικοί υποστηρίζουν ότι σε παγκόσμιο επίπεδο η πράσινη επανάσταση προκάλεσε τεράστια περιβαλλοντική καταστροφή, μέσω της αυξημένης χρήσης ζιζανιοκτόνων που προκάλεσε δραματική μείωση της βιοποικιλότητας. Επίσης σημειώθηκε αξιόλογη απώλεια των παραδοσιακών γνώσεων, καθώς οι αγρότες όλο και περισσότερο βασίζονταν στην βιοτεχνολογία.

Σύνοψη

Η πράσινη επανάσταση ευνοεί τους πλουσίους, τους αγρότες μεγάλης κλίμακας και οδηγεί τους μικρούς παραγωγούς στο χρέος, ενώ έχει ανυπολόγιστες επιπτώσεις στο περιβάλλον.

Διεθνής ανησυχία

Μερικές από αυτές τις απόψεις υποστηρίζονται από την Παγκόσμια Τράπεζα και από την έκθεση της IAASTD του ΟΗΕ. Η εστίαση στην θετική επίδραση της τεχνολογίας οδήγησε στην παραμέληση των ερωτημάτων αφενός για το ποιός ελέγχει αυτή τη τεχνολογία και αφετέρου για το ποιες επιπτώσεις επιφέρει η χρήση αυτής τεχνολογίας και κατά πόσο αυτές είναι διαχειρίσιμες. Γνωρίζουμε σήμερα ότι ορισμένα από τα αποτελέσματα περιλαμβάνουν την σημαντική απώλεια της βιοποικιλότητας λόγω της μαζικής υιοθέτησης των υβριδικών σπόρων και την διάβρωση του εδάφους.