Βυζαντινοί

Αυτοαντίληψη

Στη σύγχρονη Βυζαντινολογία, υπάρχουν τρεις κύριες σχολές σκέψεις για την μεσαιωνική Ανατολική Ρωμαϊκή ταυτότητα. Πρώτον, η κυριαρχούσα άποψη, που θεωρεί τη ρωμαϊκότητα ως τον τρόπο αυτοπροσδιορισμού των υπηκόων μια πολύ-εθνοτικής αυτοκρατορίας στην οποία η ελίτ δεν αυτοπροσδιοριζόταν ως «Έλληνες» και ο μέσος υπήκοος θεωρούσε εαυτόν Ρωμαίο. Δεύτερον, μια ιστοριογραφική σχολή υπό την επίδραση του ελληνικού εθνικισμού αντιμετωπίζει τη ρωμαϊκότητα των Βυζαντινών ως τη μεσαιωνική έκφραση μιας διαχρονικής ελληνικής ταυτότητας. Μια τρίτη άποψη υποστηρίχθηκε πρόσφατα από τον Αντώνη Καλδέλλη, που επιχειρηματολογεί ότι η ανατολική ρωμαϊκή ταυτότητα ήταν μια προ-νεωτερική εθνική ταυτότητα.
Τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα για να θεωρηθεί κανείς Ρωμαίος ήταν το να είναι Χριστιανός Ορθόδοξος και, πιο σημαντικό, να μιλάει ελληνικά, ιδιότητες που έπρεπε να έχουν αποκτηθεί εκ γενετής προκειμένου να μη θεωρηθεί κανείς «αλλογενής» ή ακόμα και «βάρβαρος». Ο όρος που χρησιμοποιούνταν ως επι το πλείστον για να περιγράψει κάποιον ξένο τόσο για τους Βυζαντινούς όσο και για το κράτος τους ήταν «εθνικός» (ἐθνικός), όρος που αρχικά χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει τους μη-Εβραίους ή μη-Χριστιανούς, αλλά είχε απωλέσει τη θρησκευτική του σημασία. Στο κλασικίζον ύφος που συχνά χρησιμοποιούσαν περιγράφοντας άλλους λαούς, οι βυζαντινοί συγγραφείς αναφέρονταν τακτικά στο λαό τους ως «Αύσονες», με την αρχαία δηλαδή ονομασία για τους κατοίκους της Ιταλίας. Οι Βυζαντινοί ήταν και αντιλαμβάνονταν τον εαυτό τους ως κληρονόμους του πολιτισμού της αρχαίας Ελλάδας, πολιτικούς  κληρονόμους της Αυτοκρατορικής Ρώμης, και ακόλουθους και συνεχιστές των Αποστόλων. Έτσι, η αντίληψή τους της έννοιας «Ρωμαίος» ήταν διαφορετική από αυτή των συγχρόνων τους στη Δύση. «Ρωμαϊκός» ήταν το όνομα στην κοινή Ελληνική γλώσσα, σε αντίθεση με το «Ελληνικός» το οποίο ήταν λογοτεχνική ή δογματική μορφή. Οι βυζαντικές ελίτ και ο απλός λαός έτρεφαν ένα υψηλό αίσθημα συλλογικής αυτοεκτίμησης που βασιζόταν σε αυτό που προσλάμβαναν ως πολιτισμική ανωτερότητα έναντι των ξένων, που αντιμετώπιζαν με περιφρόνηση, παρά τη συχνή χρήση φιλοφρονήσεων σε μεμονωμένους αλλοδαπούς, π.χ. το χαρακτηρισμό κάποιου ως ἀνδρείου Ῥωμαιόφρονος (ο ανδρείος που σκέπτεται ως Ρωμαίος). Υπήρχε ήδη ένα στοιχείο αδιαφορίας ή παραμέλησης κάθε τι μη Ελληνικού, που συνεπώς ήταν «βαρβαρικό».

Επίσημος λόγος

Στον επίσημο λόγο, «όλοι οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας ήταν υπήκοοι του αυτοκράτορα, και συνεπώς Ρωμαίοι». Έτσι, ο αρχικός ορισμός του Ρωμαίος ήταν «πολιτικός ή στατιστικός». Προκειμένου κάποιος να επιτύχει να είναι πλήρης και αδιαμφισβήτητος «Ρωμαίος» ήταν καλύτερο να είναι Ελληνορθόδοξος και ελληνόφωνος, τουλάχιστον όσον αφορά στην δημόσια εικόνα του. Όμως, η πολιτισμική ομοιομορφία την οποία επεδίωκε η Βυζαντινή Εκκλησία και το κράτος μέσω της Ορθοδοξίας και της Ελληνικής γλώσσας δεν ήταν αρκετή για εξαλείψει διαφορετικές ταυτότητες, ούτε επεδίωκε κάτι τέτοιο.

Τοπική ταυτότητα

Συχνά η τοπική (γεωγραφική) ταυτότητα κάποιου μπορούσε να υπερκεράσει την ταυτότητά του ως Ρωμαίος. Οι όροι ξένος και ἐξωτικός περιέγραφαν «άτομα ξένα στο ντόπιο πληθυσμό», ασχέτως αν ήταν από το εξωτερικό ή από άλλο μέρος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. «Όταν ένα άτομο ήταν μακριά από το σπίτι του ήταν ξένος και συχνά αντιμετωπιζόταν με καχυποψία. Ένας καλόγερος από την δυτική Μικρά Ασία που έμπαινε σε ένα μοναστήρι στον Πόντο 'δυσφημίζονταν και αντιμετώπιζε άσχημη συμπεριφορά από όλους ως ξένος'. Η συνέπεια της τοπικής ενότητας ήταν η εχθρικότατα για τους μη ντόπιους».

Λόγια αναβίωση του Ελληνισμού

Από εξελικτικής άποψης, το Βυζάντιο ήταν μια πολύ-εθνοτική αυτοκρατορία που εξελίχθηκε σε Χριστιανική αυτοκρατορία, σύντομα περιέλαβε την Ελληνιστική αυτοκρατορία της Ανατολής, και τελείωσε την χιλιόχρονη ιστορία της το 1453 ως ένα Ελληνορθόδοξο κράτος: μια αυτοκρατορία που έγινε Έθνος σχεδόν με τη σύγχρονη έννοια της λέξης. Η παρουσία ξεχωριστής και ιστορικά πλούσιας λογοτεχνικής κληρονομιάς ήταν επίσης πολύ σημαντική για το διαχωρισμό μεταξύ της «Ελληνικής» Ανατολής και της «Λατινικής» Δύσης, και έτσι τη μορφοποίηση και των δύο. Ήταν μια πολύ-εθνοτική αυτοκρατορία όπου το Ελληνικό στοιχείο ήταν κυρίαρχο, ειδικά στην τελευταία περίοδο.
Η καθομιλούμενη γλώσσα και το κράτος, οι σηματοδότες της ταυτότητας που θα γίνονταν τα θεμελιώδη δόγματα στον εθνικισμό του 19ου αιώνα σε όλη την Ευρώπη, έγιναν, από τύχη, πραγματικότητα κατά περίοδο της διαμόρφωσης της μεσαιωνικής Ελληνικής ιστορίας. Μετά την απώλεια των μη ελληνόφωνων εδαφών της αυτοκρατορίας τον 7ο και 8ο αιώνα, η ονομασία «Έλλην», όταν δε χρησιμοποιούνταν για να δηλώσει τον ειδωλολάτρη, έγινε συνώνυμο των ονομάτων «Ρωμαίος» (Ῥωμαῖος) και «Χριστιανός» για να υποδηλώσει τους Χριστιανούς Έλληνες πολίτες της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Στα πλαίσια της αυξανόμενης Βενετικής και Γενοβέζικης δύναμης στην ανατολική Μεσόγειο, η σύνδεση με τον Ελληνισμό απέκτησε βαθύτερες ρίζες μεταξύ της Βυζαντινής ελίτ, σε μια επιθυμία να ξεχωρίσουν τον εαυτό τους από την Λατινική Δύση και να νομιμοποιήσουν τις διεκδικήσεις τους στις ελληνόφωνες περιοχές. Με αρχή τον 12ο αιώνα και ιδίως μετά το 1204, κάποιοι Βυζαντινοί λόγιοι άρχισαν να χρησιμοποιούν το αρχαίο Ελληνικό εθνώνυμο Ἕλλην για να περιγράψουν το Βυζαντινό πολιτισμό. Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204 ένας μικρός κύκλος της ελίτ στην Αυτοκρατορία της Νίκαιας χρησιμοποίησε τον όρο «Έλληνες» ως όρο αυτοπροσδιορισμού. Για παράδειγμα, σε μια επιστολή του στον Πάπα Γρηγόριο Θ΄ ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Ιωάννης Βατατζής (βασιλεία 1221–1254) ισχυρίστηκε ότι είχε δεχτεί το δώρο της βασιλείας από τον Μέγα Κωνσταντίνο, και έδωσε έμφαση στην «Ελληνική» του καταγωγή, εξαίροντας τη σοφία των Ελλήνων. Παρουσίαζε την Ελληνική κουλτούρα ως αναπόσπαστο κομμάτι της Βυζαντινής πολιτικής αψηφώντας τους ισχυρισμούς των Λατίνων. Ο Αυτοκράτορας Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρης (βασιλεία 1254-1258), ο μόνος που χρησιμοποιούσε συστηματικά τον όρο «Έλληνες» ως όρο αυτοπροσδιορισμού αυτήν την περίοδο, προσπάθησε να αναβιώσει την Ελληνική παράδοση με την ενδυνάμωση των σπουδών της φιλοσοφίας, γιατί κατά τη γνώμη του υπήρχε κίνδυνος η φιλοσοφία να «εγκαταλείψει τους Έλληνες και να βρει καταφύγιο στους Λατίνους». Για ιστορικούς της αυλής της Νίκαιας, ωστόσο, όπως ο Γεώργιος Ακροπολίτης και ο Γεώργιος Παχυμέρης, ο όρος Ρωμαίος παρέμεινε ο μοναδικός σημαντικός όρος αυτοπροσδιορισμού, παρά τα ίχνη επίδρασης της πολιτικής των αυτοκρατόρων της Νίκαιας στα γραπτά τους.
Κατά την Παλαιολόγεια περίοδο, αφότου οι Βυζαντινοί είχαν ανακαταλάβει την Κωνσταντινούπολη, ο όρος «Ρωμαίοι» έγινε και πάλι ο κυρίαρχος όρος αυτοπροσδιορισμού και λίγα ίχνη του όρου «Έλληνες» υπάρχουν, όπως στα γραπτά του Γεώργιου Γεμιστού (Πλήθωνα)· o νεοπλατωνικός φιλόσοφος καυχιόταν «Είμαστε Έλληνες στη φυλή και τον πολιτισμό», και πρότεινε την αναγέννηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ακολουθώντας ένα ουτοπικό Ελληνικό σύστημα διακυβέρνησης με κέντρο το Μυστρά. Υπό την επίδραση του Πλήθωνα, ο λόγιος, διδάσκαλος, και μεταφραστής Ιωάννης Αργυρόπουλος, αποκάλεσε τον Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγο (βασιλεία 1425–1448) «Βασιλιά Ήλιο της Ελλάδας» και παρακίνησε τον τελευταίο Βυζαντινό Αυτοκράτορα Κωνσταντίνο ΙΑ΄ Παλαιολόγο να αυτοανακηρυχθεί «Βασιλιάς των Ελλήνων». Αυτές οι κατά κύριο λόγο ρητορικές εκφράσεις ελληνικής ταυτότητας ήταν περιορισμένες σε ένα πολύ μικρό κύκλο και δεν είχαν καμία επίδραση στο λαό. Συνεχίστηκαν ωστόσο από τους Βυζαντινούς λογίους που συμμετείχαν στην Ιταλική Αναγέννηση.

Ανατολική αντίληψη

Στην Ανατολή οι Πέρσες και οι Άραβες συνέχισαν να θεωρούν τους Βυζαντινούς Ρωμαίους (αραβικά: ar-Rūm) μετά την πτώση της δυτικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Για παράδειγμα η 30η σούρα του Κορανίου (Αρ-Ρουμ) αναφέρεται στην ήττα των Βυζαντινών («Ρουμ» ή «Ρωμαίων») υπό τον Ηράκλειο από τους Πέρσες στη μάχη της Αντιόχειας και υπόσχεται την τελική νίκη των Βυζαντινών («Ρωμαίων»). Αυτή η παραδοσιακή ονομασία των Βυζαντινών ως Ρωμαίων [της Ανατολής] στο μουσουλμανικό κόσμο συνέχισε κατά το Μεσαίωνα, οδηγώντας στη δημιουργία ονομασιών όπως το σουλτανάτο του Ρουμ («Σουλτανάτο επί των Ρωμαίων») στην κατειλημμένη Μικρά Ασία και προσωπικών ονομάτων όπως Ρουμί, όνομα του μυστικιστή Πέρση ποιητή που έζησε στο πρώην Βυζαντινό Ικόνιο το 13ο αιώνα. Άραβες γεωγράφοι του ύστερου Μεσαίωνα θεωρούσαν ακόμα τους Βυζαντινούς ως «Ρουμ» (Ρωμαίους) όχι Έλληνες. Για παράδειγμα ο ιμπν Μπατούτα θεωρούσε τους καταρρέοντας Ρουμ ως «ισχνούς συνεχιστές και διαδόχους των αρχαίων Ελλήνων (Yunani) σε θέματα πολιτισμού.»
Οι μουσουλμάνοι Οθωμανοί επίσης αναφέρονταν στους Βυζαντινούς αντιπαλους τους ως Ρουμ (Ρωμαίους) και ο όρος χρησιμοποιείται ακόμα επίσημα στην Τουρκία για τους ελληνόφωνους ντόπιους (Ρουμλάρ) της Κωνσταντινούπολης πρβλ. Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως (τούρκικα: Rum Ortodoks Patrikhanesi, «Ρωμαιορθόδοξο Πατριαρχείο»). Πολλά τοπωνύμια στη Μικρά Ασία προέρχονται από την τουρκική λέξη για τους Βυζαντινούς («Rûm», Ρωμαίοι): Ερζερούμ («Αρζαν των Ρωμαίων»), Ρούμελη («Γη των Ρωμαίων») και Ρουμίγιε-ι Σούγρα («Μικρή Ρώμη», η περιοχή της Αμάσειας και Σεβάστειας).

Κοινωνία

Αν και η κοινωνική κινητικότητα δεν ήταν άγνωστη στο Βυζάντιο, η τάξη της κοινωνίας θεωρείται ότι ήταν πιο ανθεκτική, με τον μέσο άνθρωπο να θεωρεί ότι η Ουράνια Αυλή είναι το αρχέτυπο για την Αυτοκρατορική Αυλή στην Κωνσταντινούπολη. Οι κοινωνία αυτή περιελάμβανε διάφορες τάξεις ανθρώπων, οι οποίες δεν ήταν ούτε αποκλειστικές ούτε «άνοσες» σε αλλαγές. Οι πιο χαρακτηριστικές από αυτές ήταν οι φτωχοί, οι χωρικοί, οι στρατιώτες, οι εκπαιδευτικοί, οι επιχειρηματίες, και ο κλήρος.

Φτωχοί

Σύμφωνα με ένα κείμενο που χρονολογείται το 533 μ.Χ., ένας άνθρωπος χαρακτηριζόταν «φτωχός» αν δεν είχε 50 χρυσά νομίσματα (aurei), το οποίο ήταν μέτριο αλλά όχι αμελητέο ποσό. Οι Βυζαντινοί ήταν κληρονόμοι των Ελληνικών εννοιών της φιλανθρωπίας για χάρη της πόλις, αλλά ήταν η Χριστιανικές έννοιες της Βίβλου που κινητοποιούσαν τη συνήθεια να δίνουν, και ειδικότερα τα παραδείγματα του Μέγα Βασίλειου, του Γρηγορίου Νύσσης και του Ιωάννη του Χρυσόστομου. Ο αριθμός των φτωχών μεταβαλλόταν κατά τη διάρκεια των πολλών αιώνων ύπαρξης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αλλά αποτελούσαν μια σταθερή πηγή χειρονακτικής εργασίας για έργα οικοδόμησης και αγροτικές εργασίες. Απ’ ό, τι φαίνεται ο αριθμός τους αυξήθηκε κατά το τέλος του 4ου και αρχές του 5ου αιώνα καθώς εισβολές βαρβάρων και η επιθυμία αποφυγής φορολόγησης οδήγησαν αγροτικούς πληθυσμούς στις πόλεις.
Από την Ομηρική εποχή, υπήρχαν κατηγορίες φτώχιας: ο πτωχός, («παθητικός φτωχός») ήταν κατώτερος από τον πένη (πένης, «ενεργητικός φτωχός»). Οι φτωχοί αποτελούσαν την πλειοψηφία του διαβόητου όχλου της Κωνσταντινούπολης, ο ρόλος του οποίου ήταν περίπου ίδιος με αυτόν του όχλου της Ρώμης. Όμως, ενώ υπάρχουν περιστατικά εξεγέρσεων που αποδίδονται στους φτωχούς, η πλειοψηφία των αστικών αναταράξεων αποδίδονταν συγκεκριμένα στις διάφορες φράξιες του Ιππόδρομου, όπως οι Πράσινοι και οι Βένετοι. Οι φτωχοί αποτελούσαν ένα μη αμελητέο ποσοστό του πληθυσμού, αλλά επηρέασαν τη Χριστιανική κοινωνία του Βυζαντίου για τη δημιουργία μεγαλύτερου δικτύου νοσοκομείων (ιατρεία) και φτωχοκομείων, και την ύπαρξη ενός θρησκευτικού και κοινωνικού προτύπου κατά το μεγαλύτερο μέρος δικαιολογημένου από την ύπαρξη των φτωχών, και δημιουργημένου από την χριστιανική μεταμόρφωση της κλασσικής κοινωνίας.

Χωρικοί

Δεν υπάρχουν αξιόπιστα νούμερα για τον αριθμό των χωρικών, αλλά είναι θεωρείται ευρέως ως υπόθεση ότι η μεγάλη πλειοψηφία των Βυζαντινών ζούσαν σε αγροτικές και γεωργικές περιοχές. Στα Τακτικά του Αυτοκράτορα Λέοντα του Σοφού (βασιλεία 886–912), τα δύο επαγγέλματα που περιγράφονται ως η ραχοκοκαλιά του κράτους είναι οι χωρικοί (γεωργική) και οι στρατιώτες (στρατιωτική). Ο λόγος γι’ αυτό είναι ότι εκτός που οι χωρικοί παρήγαγαν το μεγαλύτερο μέρος της τροφής της Αυτοκρατορίας, ήταν επίσης η μεγαλύτερη πηγή φόρων
Οι χωρικοί ζούσαν κατά κύριο λόγο στα χωριά, το όνομα των οποίων άλλαξε σταδιακά από το κλασσικό κώμη στο σύγχρονο χωριό. Ενώ η γεωργία και η κτηνοτροφία ήταν οι κύριες ασχολίες των χωρικών, δεν ήταν οι μόνες. Υπάρχουν στοιχεία για τη μικρή πόλη της Λάμψακου, στην ανατολική ακτή του Ελλήσποντου, όπου από τα 173 νοικοκυριά τα 113 χαρακτηρίζονται ως χωρικοί και τα 60 ως αστική περιοχή, που υποδηλώνει και άλλου είδους βοηθητικές δραστηριότητες.
Η Πραγματεία περί φορολογίας, που σώζεται στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη στη Βενετία κάνει διάκριση τριών ειδών αγροτικών οικισμών, το χωρίον, το αγρίδιον, και το προάστειον. Σύμφωνα με μια καταγραφή του 14ου αιώνα του χωριού Άφητος, που είχε δωριστεί στη Μονή Χιλανδαρίου, ο μέσος όρος κατοχής γης ήταν μόλις 3,5 μόδιοι (0,08 εκτάρια, 800τμ²). Φόροι που επιβάλλονταν στους αγροτικούς πληθυσμούς περιελάμβαναν τον καπνικόν ή φόρο της εστίας, τη συνονή ή πληρωμή σε μετρητά που συχνά σχετιζόταν με τον καπνικόν, το εννόμιον, ή φόρο κτηνοτροφίας, και αερικόν, που εξαρτιόταν από τον πληθυσμό του χωριού και κυμαινόταν μεταξύ 4 και 20 χρυσά νομίσματα το χρόνο.
Οι διατροφή τους αποτελούνταν κυρίως από σιτηρά και όσπρια και το ψάρι στις κοινότητες ψαράδων αντικαθιστούσε το κρέας. Το ψωμί, κρασί, και ελιές αποτελούσαν σημαντικά στοιχεία της Βυζαντινής διατροφής με τους στρατιώτες στην εκστρατεία να τρώνε διπλοψημένο και αποξηραμένο ψωμί, το παξιμάδιον. Όπως στην αρχαιότητα και τη σύγχρονη εποχή, οι πιο κοινές καλλιέργειες ήταν ελαιώνες και αμπέλια. Ενώ ο Λιουτπράνδος της Κρεμόνας, ένας επισκέπτης από την Ιταλία, βρήκε το Ελληνικό κρασί ενοχλητικό επειδή συχνά αρωματίζονταν με ρετσίνι (ρετσίνα), οι περισσότεροι Δυτικοί εκτιμούσαν τα Ελληνικά κρασιά, ειδικά τα Κρητικά που ήταν διάσημα.
Ενώ το κυνήγι και το ψάρεμα ήταν διαδεδομένα, οι χωρικοί κυνηγούσαν κυρίως για να προστατέψουν το κοπάδι και τα σπαρτά τους. Η μελισσοκομία ήταν πολύ ανεπτυγμένη στο Βυζάντιο, όπως και στην Αρχαία Ελλάδα. Εκτός από τη γεωργία, οι χωρικοί ασκούσαν τέχνες, αναφερομένων στα οικονομικά αρχεία των μεταλλουργών (χαλκεύς), ραπτών (ράπτης), και τσαγκάρηδων (τζαγγάριος).

Στρατιώτες

Κατά τη χιλιόχρονη ιστορία του Βυζαντίου μετά βίας περνούσε ένας χρόνος χωρίς στρατιωτική εκστρατεία. Οι στρατιώτες ήταν φυσιολογικό μέρος της καθημερινής ζωής, πολύ περισσότερο από τις σύγχρονες Δυτικές κοινωνίες. Ενώ είναι δύσκολο να κάνουμε μια διάκριση μεταξύ Ρωμαϊκών και Βυζαντινών στρατιωτών από οργανωτικής άποψης, αυτό είναι πιο εύκολο να γίνει όσον αφορά το κοινωνικό τους προφίλ. Τα στρατιωτικά εγχειρίδια γνωστά ως Τακτικά συνέχισαν μια Ελληνιστική και Ρωμαϊκή παράδοση, και περιέχουν πληθώρα πληροφοριών για την εμφάνιση, παραδόσεις, συνήθειες, και ζωή των στρατιωτών.
Όπως και με τους χωρικούς, πολλοί στρατιώτες ασκούσαν και βοηθητικές ασχολίες όπως ιατρικές και παραϊατρικές, και τεχνικές. Η επιλογή για την στρατιωτική υπηρεσία ήταν ετήσια, ενώ μεγάλος αριθμός τοποθετούνταν σε στρατιωτικές ασκήσεις, κατά τους χειμερινούς μήνες, κάτι που αποτελούσε μεγάλο μέρος της στρατιωτικής ζωής.
Μέχρι τον 11ο αιώνα, η πλειοψηφία της υποχρεωτικής στράτευσης προερχόταν από αγροτικές περιοχές, ενώ η στράτευση (ή όχι) των τεχνιτών και των εμπόρων παραμένει ως ερώτημα. Από εκεί και μετά στράτευση επαγγελματιών αντικατέστησε την υποχρεωτική στράτευση, ενώ η αυξανόμενη χρήση μισθοφόρων ήταν καταστροφική για τα οικονομικά. Από το 10ο αιώνα και μετά, υπήρχαν νόμοι που αφορούσαν την κτήση γης και τη στρατιωτική υπηρεσία. Ενώ το κράτος ποτέ δεν παραχωρούσε γη για υποχρεωτική υπηρεσία, οι στρατιώτες μπορούσαν και όντως χρησιμοποιούσαν την αμοιβή τους για να αγοράζουν κτήματα, ενώ φόροι μπορούσαν να μειωθούν ή να εξαλειφτούν σε κάποιες περιπτώσεις. Αυτό που απέδιδε το κράτος από το 12ο αιώνα και μετά, ήταν εισοδήματα από φόρους, που ονομάζονταν πρόνιαι. Όπως και στην αρχαιότητα, η κύρια τροφή των στρατιωτών παρέμεινε το αποξηραμένο ψωμί, αν και το όνομα άλλαξε από βουκελάτον σε παξιμάδιον.

Εκπαιδευτικοί

Η Βυζαντινή εκπαίδευση ήταν προϊόν μιας αρχαίας Ελληνικής παράδοσης που πηγαίνει πίσω στον 5ο αιώνα π.Χ. Αποτελούνταν από ένα τριμερές σύστημα εκπαίδευσης το οποίο είχε διαμορφωθεί από την Ελληνιστική περίοδο, και διατηρήθηκε, με τις αναπόφευκτες αλλαγές, μέχρι την πτώση της Κωνσταντινούπολης. Τα στάδια της εκπαίδευσης ήταν η πρωτοβάθμια εκπαίδευση, όπου οι μαθητές είχαν ηλικία από 6 ως 10 χρονών, η δευτεροβάθμια, όπου είχαν από 10 ως 16, και η ανώτερη εκπαίδευση.
Η πρωτοβάθμια εκπαίδευση ήταν ευρέως διαθέσιμη κατά το μεγαλύτερο μέρος της ύπαρξης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, στις πόλεις και κάποιες φορές και στην επαρχία. Αυτό διασφάλιζε ότι ο αλφαβητισμός ήταν πολύ πιο διαδεδομένος απ’ ό, τι στη Δυτική Ευρώπη, τουλάχιστον μέχρι το δωδέκατο αιώνα. Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση περιοριζόταν στις μεγαλύτερες πόλεις ενώ η ανώτερη εκπαίδευση ήταν αποκλειστικά προερχόμενη από το πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης. 
Αν και δεν ήταν μια κοινωνία μαζικού αλφαβητισμού, όπως οι νεωτερικές κοινωνίες, η Βυζαντινή κοινωνία ήταν πολύ εγγράμματη. Με βάση πληροφορίες από μια εκτεταμένη σειρά Βυζαντινών εγγράφων από διαφορετικές περιόδους (π.χ. ομιλίες, Εκλογές, κτλ), ο Ρόμπερτ Μπράουνινγκ συμπέρανε, ενώ τα βιβλία ήταν είδη πολυτελείας και η λειτουργική εγγραμματοσύνη (γνώση γραφής και ανάγνωσης) ήταν ευρέως διαδεδομένη, αλλά κατά κύριο λόγο περιορισμένη στις πόλεις και τις μονές, η πρόσβαση στη στοιχειώδη εκπαίδευση παρεχόταν στις περισσότερες πόλεις τον περισσότερο καιρό και κάποιες φορές και σε χωριά. Ο Νικόλαος Οικονομίδης, επικεντρώνοντας στον Βυζαντινό αλφαβητισμό του 13ου αιώνα στην Δυτική Μικρά Ασία, λέει ότι στη Βυζαντινή κοινωνία εγγράμματη ήταν «όλη η εκκλησία, σχεδόν όλη η αριστοκρατία, κάποιοι ιππείς, σπάνια κάποιοι χωρικοί, και σχεδόν καθόλου οι γυναίκες». Ο Ιωάννης Στουραΐτης εκτιμά ότι το ποσοστό της Αυτοκρατορίας με κάποιο βαθμό αλφαβητισμού ήταν το πολύ 15–20%, με βάση κυρίως την αναφορά αναλφάβητων Βυζαντινών τουρμαρχών στα Τακτικά του Αυτοκράτορα Λέοντα του Σοφού (βασιλεία 886–912).
Στο Βυζάντιο, ο εκπαιδευτικός της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης είχε χαμηλή κοινωνική θέση και δίδασκε κυρίως από απλά βιβλία παραμυθιών (οι Μύθοι του Αισώπου χρησιμοποιούνταν συχνά). Όμως, οι γραμματικοί και η ρήτορες, εκπαιδευτικοί υπεύθυνοι για τις επόμενες βαθμίδες της εκπαίδευσης, απολάμβαναν περισσότερο σεβασμό. Αυτοί χρησιμοποιούσαν τα κλασσικά Ελληνικά κείμενα όπως την Ιλιάδα ή την Οδύσσεια, τον περισσότερο χρόνο τους καταλάμβανε η λέξη προς λέξη εξήγηση. Τα βιβλία ήταν σπάνια και πολύ ακριβά, και τα κατείχαν μόνο δάσκαλοι, από τα οποία υπαγόρευαν κείμενα στους μαθητές.

Γυναίκες

Οι γυναίκες τείνουν να παραβλέπονται στη Βυζαντινολογία, καθώς η Βυζαντινή κοινωνία έχει αφήσει λίγες αναφορές γι’ αυτές. Οι γυναίκες ήταν σε μειονεκτική θέση σε κάποιες πλευρές του νομικού καθεστώτος και την πρόσβαση στην εκπαίδευση, και περιορισμένες στην ελευθερία μετακίνησης. Η ζωή μιας Βυζαντινής Ελληνίδας γυναίκας μπορεί να χωριστεί σε τρεις φάσεις: κορίτσι, μητέρα, χήρα.
Η περίοδος της κοριτσιού ήταν σύντομη, και επικίνδυνη περισσότερο για τα κορίτσια απ’ ό, τι τα αγόρια. Οι γονείς θα ήταν χαρούμενοι δύο φορές περισσότερο με τη γέννηση αγοριού, ενώ η υπάρχουν κάποια στοιχεία για την ύπαρξη θανάτωσης θηλυκών βρεφών (π.χ. εγκατάλειψη στο δρόμο και πνίξιμο), αν και αυτό ήταν φυσικά εναντίον και του πολιτικού και του θρησκευτικού νόμου. Οι ευκαιρίες για εκπαίδευση για τα κορίτσια ήταν λίγες: δεν παρακολουθούσαν τα σχολεία, αλλά διδάσκονταν ανά ομάδες στο σπίτι από παιδαγωγούς. Με μερικές εξαιρέσεις, η εκπαίδευση περιοριζόταν στην ανάγνωση και γραφή, και στη Βίβλο. Μια διάσημη εξαίρεση ήταν η Άννα Κομνηνή, η Αλεξιάδα της οποίας φανερώνει μεγάλο βάθος ευρυμάθειας. Το μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητας των νέων κοριτσιών ήταν στο νοικοκυριό και σε χειρωνακτικές αγγαρείες, προετοιμαζόμενα για το γάμο.
Για τα περισσότερα κορίτσια, η παιδική ηλικία τελείωνε με την αρχή της εφηβείας, που την ακολουθούσε σύντομα ο αρραβώνας και ο γάμος. Αν και ο κανονισμένος γάμος από την οικογένεια ήταν ο κανόνας, η ρομαντική αγάπη δεν ήταν άγνωστη. Οι περισσότερες γυναίκες γεννούσαν πολλά παιδιά, αλλά λίγα επιβίωναν πέρα από τη βρεφική ηλικία, και η λύπη για το χαμό ενός αγαπημένου ήταν μόνιμο μέρος της ζωής. Η κύρια μορφή οικογενειακού ελέγχου ήταν η αποχή, και αν και υπάρχουν ενδείξεις για τη χρήση αντισύλληψης, φαίνεται ότι η χρήση της γινόταν κυρίως από ιερόδουλες.
Λόγω των επικρατουσών ηθών της σεμνότητας, οι γυναίκες φορούσαν ρούχα που κάλυπταν όλο το σώμα εκτός από τα χέρια τους. Ενώ γυναίκες μεταξύ των φτωχών φορούσαν κάποιες φορές αμάνικους χιτώνες, οι περισσότερες γυναίκες ήταν υποχρεωμένες να καλύπτουν ακόμα και τα μαλλιά τους με το μακρύ πέπλο, το μαφόριον. Οι εύπορες γυναίκες όμως, δεν λυπόταν τα έξοδα για να στολίζουν τα ρούχα τους με εξαιρετικά κοσμήματα και μεταξωτά υφάσματα. Ήταν δύσκολο να πάρει κανείς διαζύγιο, αν και υπήρχαν νόμοι που τα επιτρέπανε. Οι σύζυγοι συχνά δέρνανε τις γυναίκες τους, αν και το αντίστροφο δεν ήταν άγνωστο, όπως της περιγραφής του Θεόδωρου Πρόδρομου ενός δαρμένου συζύγου στα ποιήματα του Πτωχοπρόδρομου.
Αν και το προσδόκιμο ζωής των γυναικών στο Βυζάντιο ήταν μικρότερο από αυτό των αντρών, λόγω θανάτων κατά τη γέννα, οι πόλεμοι και το γεγονός ότι οι άντρες παντρεύονταν μικρότεροι, η γυναικεία χηρεία ήταν ακόμα αρκετά συχνή. Κάποιες γυναίκες μπορούσαν να παρακάμψουν την κοινωνικές νόρμες και να δουλέψουν ως έμποροι, καλλιτέχνες, ηγούμενες, και λόγιοι.

Επιχειρηματίες

Η παραδοσιακή εικόνα των Βυζαντινών Ελλήνων εμπόρων ως μη επιχειρηματικών ευεργετών του κράτους αρχίζει να αλλάζει σε αυτήν των μετακινούμενων, ενεργητικών παραγόντων. Η τάξη των εμπόρων, ειδικά αυτής της Κωνσταντινούπολης, έγινε μια δύναμη από μόνη της, που από καιρού εις καιρόν μπορούσε ακόμα και να απειλήσει τον Αυτοκράτορα, όπως συνέβη τον ενδέκατο και δωδέκατο αιώνα. Αυτό κατέστη δυνατό μέσω επιτυχούς χρήσης πίστωσης και άλλων οικονομικών καινοτομιών. Οι έμποροι επένδυαν τα πλεονάζοντα κεφάλαια στην χρηματοδότηση οικονομικών προϊόντων που ονομάζονταν χρεοκοινωνία, το ισοδύναμο και ίσως ο πρόγονος των Ιταλικών commenda.
Τελικά, η αγοραστική δύναμη των Βυζαντινών εμπόρων έγινε τέτοια που μπορούσε να επηρεάζει τις τιμές των αγορών μακριά όσο το Κάιρο και η Αλεξάνδρεια. Ως αποτέλεσμα της επιτυχίας τους οι αυτοκράτορες έδωσαν στους εμπόρους το δικαίωμα να γίνονται μέλη της Συγκλήτου, δηλαδή να ενσωματωθούν στην άρχουσα ελίτ. Αυτό έλαβε τέλος μέχρι το τέλος του ενδέκατου αιώνα όταν η πολιτικές μηχανορραφίες επέτρεψαν στην αριστοκρατία να διασφαλίσουν το θρόνο για παραπάνω από έναν αιώνα. Μετά από αυτή τη φάση όμως, οι επιχειρηματίες έμποροι επανήρθαν και άσκησαν πραγματική επιρροή κατά τη διάρκεια της Τρίτης Σταυροφορίας.
Ο λόγος που οι Βυζαντινοί έμποροι έχουν συχνά παραμεληθεί στην ιστοριογραφία δεν είναι ότι ήταν λιγότερο ικανοί από τους αρχαίους ή σύγχρονους Έλληνες συναδέλφους τους όσον αφορά στο εμπόριο. Μάλλον προέκυψε από τον τρόπο που γραφόταν η ιστορία στο Βυζάντιο, που συχνά ήταν υπό την χορηγία των ανταγωνιστών τους, της Αυλής, και της αριστοκρατίας. Το γεγονός ότι τελικά τους ξεπέρασαν οι ανταγωνιστές τους Ιταλοί είναι τα προνόμια που παραχωρήθηκαν από τα Σταυροφορικά κράτη στον Λεβάντε και η κυριαρχική ναυτική βία των Ιταλών.

Κλήρος

Αντίθετα από την Δυτική Ευρώπη όπου οι ιερείς ήταν ξεκάθαρα χωρισμένοι από τους λαϊκούς, ο κλήρος της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας παρέμεινε σε στενή σχέση με την υπόλοιπη κοινωνία. Οι αναγνώστες και οι υποδιάκονοι προέρχονταν από τους λαϊκούς και έπρεπε να ήταν τουλάχιστον 20 χρονών ενώ οι ιερείς και οι επίσκοποι τουλάχιστον 30 χρονών. Αντίθετα από την Καθολική Εκκλησία, η Βυζαντινή Εκκλησία επέτρεπε παντρεμένους ιερείς και διακόνους, αρκεί να είχαν παντρευτεί πριν την χειροτόνηση. Οι επίσκοποι όμως, έπρεπε να μην είναι παντρεμένοι.
Ενώ η θρησκευτική ιεραρχία αντικατόπτριζε την διοικητική διαίρεση της Αυτοκρατορίας, ο κλήρος ήταν πιο καθολικά παρόν από τους υπηρετούντες την αυτοκρατορία. Το ζήτημα του καισαροπαπισμού ενώ συχνά σχετίζεται με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, τώρα κατανοείται πολύ απλοποιημένη περιγραφή των πραγματικών συνθηκών της Αυτοκρατορίας. Από τον 5ο αιώνα, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως αναγνωριζόταν ως ο πρώτος μεταξύ ίσων των τεσσάρων ανατολικών Πατριαρχείων και ίδιου στάτους με τον Πάπα της Ρώμης.
Οι εκκλησιαστικές διοικητικές μονάδες ονομάζονταν επαρχίες και είχαν κεφαλή αρχιεπισκόπους ή μητροπολίτες που επέβλεπαν τους υφιστάμενούς τους επισκόπους. Για τους περισσότερους ανθρώπους όμως, ήταν ο ενοριακός ιερέας, ή παπάς που ήταν το πιο αναγνωρίσιμο μέλος του κλήρου για αυτούς.

Πολιτισμός

Οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν ότι τα καθοριστικά χαρακτηριστικά του βυζαντινού πολιτισμού ήταν: 1) Η ελληνική γλώσσα, πολιτισμός, λογοτεχνία, και επιστήμη 2) Το ρωμαϊκό δίκαιο και παράδοση, 3) Η χριστιανική πίστη.

Θρησκεία

Την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου (βασιλεία 306–337), μετά βίας το 10% του πληθυσμού της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν Χριστιανοί, με το μεγαλύτερο ποσοστό αυτών να βρίσκεται στα αστικά κέντρα και το ανατολικό μέρος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η πλειοψηφία ακόμα λάτρευε τους παλιούς θεούς με τον δημόσιο Ρωμαϊκό. Όταν ο Χριστιανισμός έγινε και φιλοσοφικό σύστημα, η θεωρία και απολογητές το οποίου πάτησαν πολύ στον Κλασσικό κόσμο, αυτό άλλαξε. Επιπλέον, ο Κωνσταντίνος ως Pontifex Maximus, ήταν υπεύθυνος την ορθή τελετουργική λατρεία της θεότητας σύμφωνα με την παλαιότερη Ρωμαϊκή πρακτική. Το πέρασμα από την παλιά θρησκεία στη νέα περιείχε κάποια στοιχεία συνέχειας όπως και ρήξης με το παρελθόν, αν και η καλλιτεχνική κληρονομιά του παγανισμού διαλύθηκε σε κομμάτια, κάποιες φορές κυριολεκτικά, από το Χριστιανικό ζήλο.
Ο Χριστιανισμός οδήγησε στην ανάπτυξη κάποιων  φαινομένων χαρακτηριστικών του Βυζαντίου. Όπως, η στενή σχέση Εκκλησίας και Κράτους, κληρονομιά της Ρωμαϊκής επίσημης κρατικής λατρείας (cultus). Επίσης, η δημιουργία της Χριστιανικής φιλοσοφίας που καθοδηγούσε τους Βυζαντινούς στις καθημερινές τους ζωές. Τέλος, τη διχοτόμηση μεταξύ των Χριστιανικών ιδεωδών της Βίβλου, και της κλασσικής Ελληνικής παιδείας, η οποία δεν μπορούσε όμως να αποκλειστεί εντελώς, καθώς μεγάλο μέρος της Χριστιανικής λογιότητας και φιλοσοφίας εξαρτιόταν από αυτή. Τα παραπάνω διαμόρφωσαν το χαρακτήρα των Βυζαντινών Ελλήνων και την αντίληψη των εαυτών τους και των άλλων.   
Από το 10% της εποχής του Κωνσταντίνου, μέχρι το τέλος του 4ου αιώνα το ποσοστό των Χριστιανών ήταν 50% και 90% μέχρι το τέλος του 5ου αιώνα. Ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός (βασιλεία 527–565) κατόπιν ξεκαθάρισε με τους παγανιστές που είχαν μείνει, λόγιους ακαδημαϊκούς από τη μία, και αγράμματους χωρικούς από την άλλη. Τέτοια γρήγορη μεταστροφή φαίνεται να είναι αποτέλεσμα σκοπιμότητας και όχι συνειδητοποιημένης μεταστροφής.
Η επιβίωση της Αυτοκρατορίας στην Ανατολή εξασφάλιση έναν ενεργό ρόλο του αυτοκράτορα στις υποθέσεις της Εκκλησίας. Το Βυζαντινό κράτος κληρονόμησε από το παγανιστικό προκάτοχό του την διοικητική και οικονομική ρουτίνα της οργάνωσης των θρησκευτικών θεμάτων, και αυτή η ρουτίνα εφαρμόστηκε στην Χριστιανική Εκκλησία. Ακολουθώντας το μοντέλο που έθεσε ο Ευσέβιος της Καισαρείας, οι Βυζαντινοί έβλεπαν τον αυτοκράτορα ως αντιπρόσωπο ή απόστολο του Χριστού, ειδικότερα υπεύθυνου για την εδραίωση του Χριστιανισμού στους παγανιστές, και για τα «έξωθεν» της θρησκείας όπως τη διοίκηση και τα οικονομικά. Ο αυτοκρατορικός ρόλος στα ζητήματα της Εκκλησίας όμως.
Με την παρακμή της Ρώμης και τις εσωτερικές διαστάσεις σε άλλα Ανατολικά πατριαρχία, η Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως έγινε, μεταξύ των 6ου και 11ου αιώνων, το πλουσιότερος και με τη μεγαλύτερη επιρροή κέντρο της Χριστιανοσύνης. Ακόμα κι όταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είχε περιοριστεί σε μια σκιά του παλιού της εαυτού, η Εκκλησία, ως θεσμός, ασκούσε τόσο μεγαλύτερη επιρροή μέσα και έξω από τα αυτοκρατορικά σύνορα όσο ποτέ πριν. Όπως τονίζει ο Γεώργιος Οστρογκόρσκι: 
«Το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης παρέμεινε το κέντρο του Ορθόδοξου κόσμου, με υπαγόμενες μητροπολιτικές ενορίες και αρχιεπισκοπές στην περιοχή της Μικράς Ασίας και των Βαλκανίων, τώρα πια χαμένες για το Βυζάντιο, όπως και στον Καύκασο, τη Ρωσία και τη Λιθουανία. Η Εκκλησία παρέμεινε το πιο σταθερό στοιχείο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.»
Όσον αφορά τη θρησκεία, η Βυζαντινή Ελληνική Μακεδονία είναι επίσης σημαντική όντας η πατρίδα των αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου, των δύο αδελφών από τη Θεσσαλονίκη που στάλθηκαν από κρατικά υποστηριγμένες αποστολές για προσηλυτίσουν τους Σλάβους των Βαλκανίων και τις ανατολικής-κεντρικής Ευρώπης. Αυτό περιελάμβανε τη μετάφραση από αυτούς της Χριστιανικής Βίβλου στα Σλαβικά, για την οποία εφεύραν ένα αλφάβητο, το οποίο έγινε γνωστό ως Παλαιά εκκλησιαστική σλαβονική γλώσσα. Κατά τη διάρκεια του έργου τους, αυτό καταξίωσε την φήμη των δύο Ελλήνων αδελφών ως πρωτοπόρων της Σλαβικής λογοτεχνίας και ως αυτών που εισήγαγαν πρώτοι των Βυζαντινό πολιτισμό και τον Ορθόδοξο Χριστιανισμό στους μέχρι τότε αναλφάβητους και παγανιστές Σλάβους.