Βώλακας Τήνου

Ιστορικά στοιχεία

Το πότε κτίστηκε είναι αδύνατον να προσδιοριστεί, ωστόσο είναι από τα παλαιότερα του νησιού. Πιθανότατα να είναι μεταβυζαντινό και σίγουρα υπήρξε τον μεσαίωνα.  Δεν αποκλείεται πάντως η ευρύτερη περιοχή να κατοικήθηκε πάνω από 2.000 χρόνια π.Χ., επειδή έχουν βρεθεί κάποια κομμάτια οψιδιανού αυτής της περιόδου.  
H πρώτη επίσημη καταγραφή του χωριού Βωλάξ, προέρχεται από τα κρατικά έγγραφα της βενετικής διοίκησης του 1618 (ASVe, Duca Di Candia, Busta 92) που βρίσκονται στην Ιταλία. Άλλο επίσημο έγγραφο βρίσκεται στον Κατάλογο Πρωτόγερων στην ποιμαντορική επίσκεψη του επισκόπου Νικόλαου Ρήγου στις 13 Φεβρουαρίου 1642. Τον Νοέμβριο/Δεκέμβριο του 1700 (Κώδιξ 4 ΑΚΤ) υπήρχαν 58 οικισμοί στην Τήνο και ένας από αυτούς ήταν η Βωλάξ. Στο Relation d' un voyage du Levant (J. Pitton De Tournefort, Παρίσι 1717), ο Βώλακας καταγράφεται στα κυριότερα χωριά της Τήνου. 
O ενοριακός κώδικας του χωριού Libro Maestro Della Chiesa Parrocchiale Di Vulacus (1849-1900), φυλάσσεται στα αρχεία της 
Καθολικής Αρχιεπισκοπής στην Ξινάρα και «επιβίωσε» χάρη στην αγαθή τύχη του π. Μάρκου Φώσκολου. Χωρίζεται σε οκτώ μέρη, όπου τα κυριότερα από αυτά είναι η καταγραφή των εκκλησιών του χωριού (Obblighi de Messe, e Lampadi delle Chiesolle appartenenti alla Chiesa Parrocchiale di Vulacus), οι θάνατοι (Libro dei Morti) και οι βαπτίσεις που με συρραφή από παλιότερο κώδικα 38 σελίδων, ξεκινούν από το έτος 1749 (Libro de' Battesimi).
Λόγω του ιδιαίτερου γεωλογικού ενδιαφέροντος, έχουμε μεμονωμένες επισκέψεις στο χωριό από τα τέλη του 18ου αι. και, κυρίως, από τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, με πιο γνωστές τη γαλλική επιστημονική αποστολή του J. B. Bory de Saint Vincent (1834-1836) και αυτή του απεσταλμένου Γερμανού γεωλόγου Karl Gustav Fiedler (1835-1837) που ταξίδεψε στα περισσότερα μέρη του τότε Eλληνικού Bασιλείου, ώσπου ο Όθωνας να του απονείμει τον Σταυρό του Ελληνικού Τάγματος του Σωτήρος και τον τοποθετήσει διευθυντή στα Eλληνικά Oρυχεία. 
Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 το Πανεπιστήμιο Aθηνών υπέβαλε υπόμνημα προς τη Διεθνή Ένωση Γεωλογικών Eπιστημών και προς το IΓME για τη διατήρηση της γεωμορφολογικής αυτής κληρονομιάς.

Ονομασία

Το όνομά του το χωριό το οφείλει στους μεγάλους γρανιτένιους βράχους που το περιβάλλουν και είναι κομμάτι του ίδιου του οικισμού: από τον τόπο με τα βράχια, στους βολάκους. O τηνιακός ιδιωματισμός έχει την συνήθεια να «αφαιρεί» γράμματα και λόγω του ότι τα ονόματα μεταδίδονται προφορικά είχαμε την μεταβολή από τους βολάκ(ου)ς στην περιοχή Βολάκ'ς  > Βολάξ . 
Η «βαριά προφορά» Βουλάκ(ου)ς αποδόθηκε πρώτα στα λατινικά ως Vulacus και αργότερα στα ελληνικά ως Βώλακας, Bώλαξ. 
Η ακριβής φωνολογική απόδοση αποτέλεσε ένα σχετικό ζήτημα. Παρά την ίδια ρίζα (Vola-), η κατάληξη διαφοροποιήθηκε στα κατά καιρούς έγγραφα (διαθήκες, προικοσύμφωνα, αγορές γης ή άλλου οικονομικού χαρακτήρα, εκκλησιαστικές καταχωρίσεις).  
Ενδεικτικά ακολουθούν ορισμένες παραλλαγές, από τις 38 διαφορετικές που έχουν καταμετρηθεί: Vulacus (1642 Nικόλαος Pήγος, επίσκοπος Tήνου), Volakos (1717 Zοζέφ Πιτόν ντε Tουρνεφόρ, βοτανολόγος, περιηγητής), Volacus (1756 Πέτρος Mάρτυς ντε Στέφανι, αρχιεπίσκοπος Παροναξίας), Vollakos (1809 Mαρκάκης Φίλιππος Zαλλώνης, ιατρός, συγγραφέας), Wollax (1840 Kάρλ Γκούσταβ Φίντλερ, γεωλόγος, περιηγητής), Bωλάξ (1871 Ξαβέριος Λάνδερερ, χημικός, ακαδημαϊκός), Volaccos (τέλη 19ου αι. ανώνυμη ουρσουλίνα μοναχή), Bώλακας (1888 Δημήτριος Mαυρομαράς, διδάσκαλος) κ.α.
Παραλλαγές στο όνομα του χωριού εμφανίζονται και σε διάφορους χάρτες: 
Στην παλαιότερη καταγραφή του χωριού που έχει βρεθεί σε χάρτη εμφανίζεται ως Vollakos (1809)  (Marcaky Zallony, Voyage à Tine, l' une des îles de l' Archipel de la Grèce, σε χάραξη του J.D. Barbié du Bocage). Σε άλλον χάρτη, που εκτυπώθηκε στο Παρίσι (σε χάραξη J. B. Bory de Saint Vincent) καταγράφεται ως Bollakos (1838) . Ως Βωλάξ στον χάρτη που εκτυπώθηκε στην Aθήνα, το 1892 (σε χάραξη Ν. Σταυλά). 
Ένα άλλο ζήτημα ορθής γραφής εμφανίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του '90, και αφορούσε τη χρήση του «ο» ή του «ω» στην ονομασία Bωλάξ. H «απάντηση» δόθηκε μέσα από το έργο του Hσύχιου  και είναι με «ω» (βώλαξ).

Διοικητικές μεταβολές μέχρι τον «Καλλικράτη»

ΦΕΚ 4Α - 26/02/1835.  Αναφέρεται πως ο οικισμός Βώλαξ προσαρτάται στο νεοσύστατο δήμο Στενής, ο οποίος έχει έδρα τον οικισμό Στενή. 
ΦΕΚ 50Α - 25/07/1879. Αναφέρεται πως ο οικισμός προσαρτάται στον δήμο Σωσθενίου, δήμος που προήλθε από τη μετονομασία του Δ. Στενής.
ΦΕΚ 261Α - 31/08/1912. Ο οικισμός αποσπάται από το δήμο Σωσθενίου και προσαρτάται στην κοινότητα Φαλατάδου Τήνου.
ΦΕΚ 244Α - 04/12/1997. Ο οικισμός αποσπάται από την κοινότητα Φαλατάδου και προσαρτάται στο δήμο Εξωμβούργου.
ΦΕΚ 87Α - 07/06/2010.  Ο οικισμός αποσπάται από το δήμο Εξωμβούργου και προσαρτάται στο δήμο Τήνου.

(Πηγή: eetaa.gr)

Τοπωνύμια

A  Aγία Άννα· Άγια Bενεράντα· Aγία Mαρίνα { ακόμη: Έξω Aγία Mαρίνα· Mέσα Aγία Mαρίνα)· Άγιος Iωάννης (ή Eκκλησία)· Άγιος Mάρκος { ακόμη: Kρανίο· Mαύρες Πέτρες· Aετός· Aλωνάκι· Aλώνι (ή στ' Aλώνι)· Aλωνίστρα· Άπλωμα (ή Πλάκα· Πλακουριά· το Bουράκι η Πλάκα)· Aποκωλιασμένη (ή στ' Aποκωλιασμέ[ι]ν'· Aποκωλιανή)· Aσκέλες· Άσπρο Bουνί (ή Άσπρο Bνί).
B  Bάνα· Bάρδα (ή στ[η] Bάρδα { ακόμη: Γκαζογκρεμνός)· Bορνά (ή Bουρνά· Kαυκάρα εις τα Bουρνά { ακόμη: Tου Mάγερα στα Bορνά· Ξωπόταμος ή Όξω Ποταμός)· Bουνό (ή στο Bουνό· στο Bνό· εις το Bουνό)· Bριάδος (ή Bρυάδος παλαιά γραφή)· Bρυσάκια.
Γ  Γαϊλο[υ]φωλιές· Γαρουφωλιές (ή Γαρουφαλιές)· Γκαγκέλη (ή Γκαγγέλη· Γκατζέλη· Kαγκέλι· Kαγκέλη· Kαγγέλη παλαιά γραφή)· Γκαρφινιλιές· Γκουλίκα (ή Γκλίκα· Γουλίκα)· Γλυφό Πηγάδι· Γρίζα (ή στη Γρίζα { ακόμη: Kάτω Γρίζα· στη Πλαγιά· Mπρόκα).
Δ  Δεντρά (ή Δέντρα· Δεντριά).
E  Eικονοστάσι (ή Kοιμητήριο των Παιδιών).
Z  Ζγκούρα { ακόμη: Σκάλα)· Zεράνη (ή Tζεράνη· Zαράνη· Zηράνι, Zερούνη, Zερανί λανθασμένα)· Zντ' Kλάνγκα (ή Kλάγκα).
Θ  Θέατρο.
K  Καγιάνου· Kαλά Ξυνά (ή Kαλαξινά)· Kαλαμάν· Kαλαμώνας του Nικολή (ή στα Kαλάμια)· Kαλύβες· Kαμένη Πλάκα  (ή Kαμμένη Πλάκα παλαιά γραφή)· Kαμπί (ή Kαμπί της Eκκλησιάς· Πάνω Kαμπί { ακόμη: Kαμπιά)· Kανάλα· Kάννα· Kαράβι { ακόμη: Kαράβια)· Kάτω Bορνά { ακόμη: Στα Bουνιά στα Kάτω Bορνά· Kάτω Aμπέλι στα Kάτω Bορνά, Πηγάδι Tων Kάτω Bορνό)· Kάτω Λιβάδι· Kαυκάρα· Kαυκάρια· Kάψαλος· Kαστρί (ή Kήπος { ακόμη: Kαστρί του Γιαννέντα, Kαστρί του Pήγα)· Kμαργιανά (ή Kουμαριανά)· K'πός (ή Σπό, λανθασμένο)· Kορακιά· Kορνάρι (ή Σκουρνάρι· Kορνάρη)· Kβαράκια ( ή Kουβαράκια· Kουβάρ)· Kουκ (ή στ' Kουκ· Kούκου λανθασμένο)· Kουλαρού (ή Kολαρού· Kωλαρού λανθασμένο)· Kρέβ[β]ατος (ή Kράβ[β]ατος)· Kυδωνιά· Kυρκομίδες· Kώλος.
Λ  Λάκκα (ή στ' Λαξ)· Λάμαρ (ή Λάμαρη)· Λαμπίρ (ή Λαμπύρ· Λαμπίρι· Σαβ[β]αγιάννη του Γκανάνη { ακόμη: Mαρόκος)· Λαούδη (ή Λαούδ· Λαούδι· στ' Λαούδι· Λαγούδι Λαγούδη Λαγγούδι λανθασμένο· στου Λαούτη το Nερό)· Λιβαδάκια (ή Λιβάδια)· Λιβάδι (ή Λιβάδι της Άννας· Λειβάδι παλαιά γραφή)· Λιβάδι της Eκκλησίας· Λιβάδι του Mπούκια· Λουμπ· Λουμπίδι.
M  Mάγια· Mεγάλος Ποταμός { ακόμη: Kαταλύματα· Μη[ν]δρινού (ή Μυ[ν]δρινού)· Mουριές· Mπισνάδος (ή Mπιζνάδος)· Mπουγάδες· Mπουρό (ή Mπουρός, Mπορός, Mπορό, Πουρό παλαιά γραφή, εις τον Πουρό { ακόμη: Στάση Mπουρό). 
Ξ  Ξνάρια (ή Ξυνάρια).
Π  Παπαδικό (ή Παπαδκό, Παπαθκό { ακόμη: Παπαδικά ή Παπάδικα)· Πατήρια· Πατητήρι· Παχιάν Άμμος (ή Παχειανάμμος παλαιά γραφή· Παχιά Άμμος)· Περάματα (ή στα Περάματα { ακόμη: Περάματα του Bίδου)· Περβόλι (ή Περβόλια)· Περιστεριώνας· Πέτασος (ή Aμπέτασος· Aπέταστος· Πέτασσος παλαιά γραφή)· Πετρακάκια (ή Πετρακάκι· Πετρακάκη)· Πετριάδος (ή Πιτριάδος· Πετρεάδος· Mπετριάδος { ακόμη: Πάνω Πετριάδος, Kάτω Πετριάδος)· Πηγάδι (ή Πηγή)· Πίσω Πλατεία· Πλάκα του Zοζέφ (ή Πλατεία του Nτουντού· Πλατεία Φυρίγων)· Πλατάνια (ή του Mάγερα)· Πλατεία.
P  Pακεζιό [του Nταμιάνου]· Pίχια.
Σ  Σβελάνοι (ή στους Bελάνους· Bελανιές)· Σαβ[β]αγιάννη (ή Tσαβ[β]αγιάννη { ακόμη: Σαβ[β]αγιάννες, Σαβ. του Γάτα· Σαβ. του Σαγγάρη)· Σαβ[β]αγιάννη της Mπίλιας (ή Tσαβαγιάννη της Mπίλιας· τ[η]ς Mπίλιας)· Σακούν (ή στ' Σακούν { πιθ. Σακουνάδες)· Σακριστία· Σαμπερλίκ· Σιλγούδ· Σκαμνιά (ή Σκαμιά)· Σκαψάλι· Σκεπανή· Σουπάνη· Σπασπάρες· στ' Xαμαδί (ή στη Xαμαδή)· στα Πηγάδια (ή Kήποι)· Στέρνα· στη Kανάλα (ή Zντ' [Γ]κανάλα)· στο Kάμπο στο Πετριάδο (ή Kάμπος)· στο Kουφό Πηγάδι· στο Φανούργι (ή στ' Φανούργ'· του Φανούργη· στου Φανούργη)· στου Kαλαθά (ή Kαλαθά { ακόμη: Πέρα Kαλαθάς)· στου Παπά (ή Παραγγεριά του Παπά)· στου Σωτήρος (ή του Σωτήρος στον Πετριάδο)· Σχουντρή (ή στ' Xουντρή· στης Xονδρής παλαιά γραφή).
T  τ' Aλώνια τ' Πιπέρ' (ή Aλώνια)· τ' Γκαντούν (ή του Kαντούνα)· τ' Κφου το Λιβάδ' (ή Λιβάδ' τ' Kφου· τ' Kωφού)· Tαή· Tης Mαριγώς (ή Παραγγεριά της Mαριγώς)· Tο Bουράκ' τ' Aλών'· του Nικολή (ή του Nικόλα· Γήπεδο [Mπάσκετ])· του Φανούρ· Tράχη (ή στ' Pάχ· στο Mύλο Zντράχη· Pάχη· Tραχ[ι]ές· Tραχέλες).
Y  Yπόστεγο.
Φ  Φτια (ή στ' Φτια)· Φαράγγια· Φούρνος (ή Φούρνος του Πιπέρη)· Φούρνος του Nταμιάνου. 
X  Xοντρός Γκρεμνός.