Τρυγόνι

Συστηματική Ταξινομική

Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Λινναίο ως Columba turtur (Ινδία, 1758)  Μεταφέρθηκε στο σημερινό του γένος, Streptopelia, από τον Γάλλο βιολόγο και ορνιθολόγο Σαρλ Μποναπάρτ (Charles Lucien Bonaparte, 1803-1857) το 1855. 
Ανάλυση αλληλουχίας DNA κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το γένος αποτελείται από τρεις διακριτές γενεαλογικές γραμμές (lineage). Η πρώτη απαρτίζεται από τα είδη Spilopelia senegalensis και Spilopelia chinensis, τα οποία έχουν από καιρό αναγνωριστεί ως ξεχωριστά taxa, βάσει μορφολογικών και ηθολογικών δεδομένων. Η δεύτερη ομάδα περιλαμβάνει τα περισσότερα από τα υπόλοιπα είδη, εκτός από τα Nesoenas picturata και Columba mayeri, τα οποία φαίνεται να είναι τα σωζόμενα είδη από ενδημικό μαλαγασιανό διαχωρισμό που επήλθε κάποτε και, τα έχει τοποθετήσει σε διαφορετικά γένη, που αποτελούν την τρίτη γενεαλογική γραμμή.

Βιότοπος

Το τρυγόνι είναι πτηνό που αρέσκεται σε ανοικτές, όχι ιδιαίτερα πυκνοδασωμένες περιοχές (φυλλοβόλα, κωνοφόρα και μικτά δάση), με πλούσιο υποόροφο, ενώ περιστασιακά μπορεί να φωλιάζει σε μεγάλους κήπους, ιδιαίτερα στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη, που δεν υφίσταται μεγάλη πίεση από το κυνήγι. Επίσης σε πάρκα, κτήματα με φράκτες, οπωρώνες,  αμπελώνες,  και στις αφρικανικές οάσεις σε φυτείες με φοίνικες.  
Επίσης, στην Αφρική μπορεί να συχνάζει σε στεπώδεις και ημιερημικές περιοχές. Αποφεύγει τις υγρές περιοχές που συχνά έχουν συννεφιασμένο καιρό, ενώ προτιμάει ηλιόλουστες, ξηρές και προστατευμένες περιοχές. Γενικά αποφεύγει τα βουνά και φθάνει μέχρι τα 350-500 μέτρα.  
Ιδιαίτερα στενή σχέση με οικισμούς δείχνει η εξάπλωση στη Β. Αφρική, όπου οι εκεί πληθυσμοί, συχνά εγκαθίστανται σε ερειπωμένα σπίτια. Στο Ηνωμένο Βασίλειο η στατιστική ανάλυση των 5 προτιμητέων οικοτόπων είναι κατά σειράν η εξής: Καλλιέργειες, Θαμνότοποι, Καλαμιώνες, Πλατύφυλλα δένδρα και Χωριά. 
Στην Ελλάδα, το τρυγόνι απαντά σε περιοχές με αραιές συστάδες δένδρων, θαμνότοπους, λόχμες, φράκτες και άλση.  Σε δασωμένες περιοχές, για αναπαραγωγή επιλέγει θέσεις κυρίως με πεύκα μεσαίας ηλικιακής κλάσης (στηθαία διάμετρος: 21-30 εκ.) χωρίς πυκνό υπόροφο, ενώ αποφεύγει συστάδες με υπερήλικα δέντρα (στηθαία διάμετρος: >45 εκ.).

Τροφή

Τα τρυγόνια αναζητούν την τροφή τους σχεδόν αποκλειστικά στο έδαφος, συνήθως σε καλλιεργημένες εκτάσεις, κατά ομάδες, μαζί με άλλα περιστέρια.  Τρέφονται με φυτικά τμήματα, κυρίως σπέρματα, που τρώγονται τόσο ώριμα όσο και σε ανώριμη κατάσταση. Μεγάλο μέρος αποτελούν οι σπόροι δημητριακών, τα σπέρματα διαφόρων κωνοφόρων, της σημύδας, του σκλήθρου και της ψευδακακίας, καθώς και τα σπέρματα της Fumaria (αγριοκαπνός). Μπορούν επίσης να φάνε σωροκάρπια (μούρα, βατόμουρα), μανιτάρια και ποώδη φυτά όπως Trifolium, Brassica και Chenopodium. Σπανιότερα συλλαμβάνουν έντομα και μικρά σαλιγκάρια,  ενώ στους οικισμούς μπορεί να τρώνε ακόμη και ψωμί.

Ηθολογία και πτήση

Τα τρυγόνια συχνά απαντούν κατά ζεύγη ή αραιά κοπάδια.  Είναι εξαιρετικά ανθεκτικά στις υψηλές θερμοκρασίες, παραμένοντας δραστήρια ακόμη και στους 45°C. Θεωρούνται δειλά πτηνά, κρύβονται στο θόλο των δένδρων και είναι δύσκολο να προσεγγιστούν, πιθανότατα λόγω της μεγάλης πίεσης που υφίστανται από το κυνήγι. Πάντως, από κάποια απόσταση μπορεί να παρατηρηθούν πάνω σε καλώδια παροχής ηλεκτρικού ρεύματος, ή να βόσκουν στο έδαφος. 
Η πτήση τους μοιάζει με της φάσσας και είναι δυνατή, αλλά όχι εντυπωσιακά γρήγορη, ελαφρά κυματιστή. Όταν πετούν ξεχωρίζει η βενταλωτή ουρά με τα χαρακτηριστικά λευκά περιθώρια, τόσο στην άνω όσο και στην κάτω επιφάνεια.  Κατά την απογείωση οι πτέρυγες παράγουν χαρακτηριστικό θόρυβο.

Αναπαραγωγή

Τα τρυγόνια αποκτούν σεξουαλική ωριμότητα από το 1ο έτος της ζωής τους και είναι μονογαμικά, σχηματίζοντας «δεμένα» ζευγάρια. Η αναπαραγωγική περίοδος διαρκεί από τον Μάιο μέχρι τον Αύγουστο, περίπου, ενώ η ωοτοκία μπορεί να πραγματοποιείται δύο φορές (στο Ηνωμένο Βασίλειο μέχρι και τρεις φορές). Στο τρυγόνι παρατηρείται μια περίοδος «μη-ανταπόκρισης» σε ερεθίσματα οίστρου μετά την αναπαραγωγή, μοναδική μεταξύ όλων των περιστεριών που μελετήθηκαν μέχρι σήμερα. Τα τελετουργικά επίδειξης περιλαμβάνουν υποκλίσεις, αλληλοραμφισμούς και μεγάλους εναέριους κύκλους, όπως όλα τα περιστέρια.
Στις περιοχές όπου απαντούν (βλ. Βιότοπος), τα τρυγόνια φωλιάζουν σε θάμνους, μικρά δένδρα, φράκτες και φυτείες, συνήθως σε χαμηλότερες θέσεις από τα άλλα αγριοπερίστερα. 
Η φωλιά είναι μια λεπτή «πλατφόρμα» κατασκευασμένη από μικρά κλαδιά και επιστρωμένη από λεπτές ρίζες, βλαστούς και φρέσκο χορτάρι. Περιστασιακά, μπορεί να χρησιμοποιούν, επίσης, τις φωλιές άλλων πουλιών ή σκίουρων.  Η φωλιά κατασκευάζεται και από τους δύο εταίρους.
Το θηλυκό εναποθέτει 2 αβγά, σπανιότερα μόνον ένα (1), διαστάσεων 30,7 Χ 23,0 χιλιοστών και βάρους 8,2 γραμμαρίων, εκ των οποίων ποσοστό 6% είναι κέλυφος.  Η επώαση πραγματοποιείται και από τους δύο γονείς και διαρκεί 15-16 ημέρες. Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι και χρήζουν της απόλυτης προστασίας των γονέων. Σιτίζονται με το υγρό του προλόβου («γάλα περιστεριού») και, αργότερα, με μισοχωνεμένα σπέρματα. Αρχίζουν να αφήνουν την φωλιά σε ηλικία περίπου 14 ημερών, ενώ πτερώνονται στις 18-19 ημέρες. 
Στην Ελλάδα, τα τρυγόνια έρχονται για να φωλιάσουν το καλοκαίρι. Είναι πιο κοινά στην βόρεια χώρα παρά στη νότια, ενώ στην Πελοπόννησο θεωρούνται μη κοινά.

Απειλές

Στο Ηνωμένο Βασίλειο οι κύριες αιτίες μείωσης των πληθυσμών τους είναι η πτωχή αναπαραγωγική επιτυχία και η εντατικοποίηση της γεωργικής καλλιέργειας που σημειώθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.  Αυτές οι αλλαγές περιλαμβάνουν την αύξηση της χρήσης των ζιζανιοκτόνων και φυτοφαρμάκων, τη μείωση της διαθεσιμότητας των τροφίμων, και την απομάκρυνση των δενδροστοιχιών και θάμνων, οπότε μειώθηκαν οι θέσεις φωλιάσματος. 
Οι πληθυσμοί του Ηνωμένου Βασιλείου μειώθηκαν κατά 60% μεταξύ 1966 - 1972 και 1988 - 1991. Την ίδια στιγμή, πολλά άλλα είδη πτηνών των αγρών υπέστησαν, επίσης, τεράστιες απώλειες.

Κυνήγι

Το τρυγόνι είναι μαζί με την μπεκάτσα και την φάσσα από τα «αγαπημένα» θηράματα των κυνηγών και έχει υποστεί εξαιρετικά μεγάλη πίεση από την συγκεκριμένη δραστηριότητα. Η ιδιαιτερότητα με το τρυγόνι είναι ότι, σε αντίθεση με τα δύο πρώτα είδη, θηρεύεται έντονα στις μεσογειακές χώρες, κυρίως στους σταθμούς-περάσματα κατά τις μεταναστεύσεις, όπου οι αποδημητικοί πληθυσμοί υφίστανται τεράστιες απώλειες. Το πρόβλημα επιτείνεται από το γεγονός ότι, ενώ το νόμιμο κυνήγι διαρκεί από τις 20 Σεπτεμβρίου μέχρι τις 28 Φεβρουαρίου,  οι λαθροθήρες εξακολουθούν να αποδεκατίζουν τα πουλιά και κατά την εαρινή μετανάστευση. 
Στη Μάλτα, έχουν παρατηρηθεί μέχρι και 20.000 μεταναστευτικά πουλιά ημερησίως στο εαρινό πέρασμα (λιγότερα το φθινόπωρο), από τα οποία πυροβολούνται συνολικά τα 100.000 κάθε χρόνο. 
Στις Στροφάδες, ένα από τα σημαντικότερα «περάσματα» τρυγονιών, παρόλο που το κυνήγι είναι απαγορευμένο καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, επειδή τα νησιά αποτελούν Σημαντική Περιοχή για τα Πουλιά της Ελλάδας (ΣΠΕΕ), , η λαθροθηρία εξακολουθεί να υφίσταται.  Μάλιστα, παλαιότερα θεωρείτο τοπικό «έθιμο» η συγκέντρωση κυνηγών στην Ζάκυνθο και ο «πυροβολισμός» των τρυγονιών, ως κομμάτι της τοπικής «παράδοσης». 
Μετά την έκκληση της Μητρόπολης Ζακύνθου για αυξημένους ελέγχους στις Στροφάδες, κατά την περίοδο της εαρινής μετανάστευσης των τρυγονιών, η Διεύθυνση Δασών συγκάλεσε στις 7/4/2014  σύσκεψη στην Περιφερειακή Ενότητα Ζακύνθου όλων των εμπλεκομένων υπηρεσιών για τον καλύτερο συντονισμό της προσπάθειας ελέγχου. Σήμερα, οι κυνηγοί ισχυρίζονται ότι συγκροτούν ομάδες θηροφυλάκων για την προστασία του είδους.

Κατάσταση πληθυσμού

To τρυγόνι λόγω κυρίως, του ευρέος φάσματος κατανομής του και παρά το ανελέητο κυνήγι στις ευρωπαϊκές χώρες δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται ως Ελαχίστης Ανησυχίας από την IUCN.  
Ωστόσο η τάση των πληθυσμών του είναι καθοδική, ιδιαίτερα στις μεσογειακές χώρες, όπου το νόμιμο κυνήγι και η λαθροθηρία είναι σε πολύ αυξημένο επίπεδο (βλ. Κυνήγι). Αυτός είναι άλλωστε ο κύριος λόγος για την καθοδική τάση των πληθυσμών του τρυγονιού στις συγκεκριμένες περιοχές.
Τους μεγαλύτερους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς διαθέτουν η Ρωσία, η Ισπανία και η Γαλλία, ενώ τους μεγαλύτερους ασιατικούς, η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν.

Κουλτούρα

Πιθανόν λόγω των Βιβλικών αναφορών (ειδικά από το «Άσμα Ασμάτων»), την χαρακτηριστική φωνή του και το γεγονός ότι σχηματίζει ισχυρούς δεσμούς, το τρυγόνι έχει γίνει σύμβολο αφιερωμένο στην αγάπη. Στην Καινή Διαθήκη δύο τρυγόνια αναφέρεται ότι είχαν θυσιαστεί για την Γέννηση του Ιησού. Στην Ευρώπη της Αναγέννησης, το τρυγόνι καταγράφεται ως αφοσιωμένος συνεργάτης του μυθολογικού Φοίνικα. Από εκεί προέρχεται και το ποίημα του Γουίλιαμ Σαίξπηρ «The Phoenix and the Turtle» (όπου ο όρος turtle αναφέρεται στο τρυγόνι, βλ. Ονοματολογία).
Επίσης, το τρυγόνι είναι το θέμα πολλών λαϊκών τραγουδιών στην Αγγλία, μερικά από τα οποία έχουν μελοποιηθεί από τον Ραλφ Βων Ουίλλιαμς. 
Αλλά και στην Ελλάδα, το τρυγόνι είναι το αγαπημένο θέμα σε πολλά τραγούδια, ιδιαίτερα στην δημοτική μουσική, όπου απαντάται κυρίως με την ονομασία τρυγόνα (ηπειρώτικα, κ.α.).

Άλλες ονομασίες

Στον ελλαδικό χώρο το Τρυγόνι απαντά και με τις ονομασίες Τρυγόνα και Τουρτούρα.  Η ονομασία τουρτούρα είναι υποχωρητικός σχηματισμός από το -πολύ οικείο- ρήμα τουρτουρίζω, του οποίου η πρωταρχική σημασία είναι «τρύζω, βγάζω φωνή σαν του τρυγονιού»,  (βλ. και Ονοματολογία) με την παράλληλη σημασία «τουρτουρίζω από το κρύο», όπου χρησιμοποιείται σχεδόν πάντοτε υπό αυτή την έννοια.  
Επίσης είναι πολύ συνηθισμένη η γραφή με -ω- (Τρυγώνα), που προέρχεται από την αρχαία γραφή τρυγών.