Στρατόπεδο συγκέντρωσης Γκρος-Ρόζεν

Ίδρυση, λειτουργία

Το στρατόπεδο δημιουργήθηκε στις 2 Μαϊου 1940 ως "παράρτημα" του Ζάξενχαουζεν. Το κατασκεύασαν κρατούμενοι από άλλα στρατόπεδα, ενώ οι πρώτοι έγκλειστοι σε αυτό υποχρεώθηκαν να το περατώσουν, εργαζόμενοι στο παραπλήσιο λατομείο γρανίτη, το οποίο βρισκόταν υπό την ιδιοκτησία της "εταιρείας" των SS "Γερμανική εταιρεία γεω- και λατομικών εργασιών" (SS-Deutsche Erd- und Steinwerke GmbH). Η πρώτη μεταγωγή κρατουμένων σε αυτό έγινε στις 2 Αυγούστου του 1940 Το στρατόπεδο ανεξαρτητοποιήθηκε την 1η Μαϊου 1941, αλλά η εργασίες λατόμευσης συνεχίστηκαν και μετά την περάτωση των εργασιών κατασκευής στο στρατόπεδο, αποφέροντας έσοδα στους SS. Οι συνθήκες κράτησης ήταν επαχθείς: Δωδεκάωρη εργασία στο λατομείο, κάκιστη διατροφή, απουσία ιατρικής περίθαλψης και αναίτια κακομεταχείριση και τρομοκρατία των κρατουμένων. Συνέπεια αυτών ήταν το υψηλό ποσοστό θνησιμότητας των κρατουμένων.
Καθώς η Γερμανία ενεπλάκη σε διμέτωπο αγώνα, οι εξοπλιστικές ανάγκες έγιναν έντονες και έτσι το Γκρος-Ρόζεν απέκτησε και άλλες εγκαταστάσεις και συνολικά κατασκευάστηκαν 70 παραρτήματά του, καθώς ο αριθμός των κρατουμένων αυξανόταν και κατασκευάζονταν και εργαστήρια κατασκευής όπλων και άλλων υλικών. Μεταξύ των εταιρειών που χρησιμοποίησαν την καταναγκαστική εργασία των κρατουμένων του Γκρος Ρόζεν ήταν ο όμιλος Κρουπ και η IG Farben. Ενώ ο αρχικός αριθμός κρατουμένων ήταν 1.417, λίγο πριν την εκκένωσή του αριθμούσε 97.414 κρατουμένους, περίπου το 11% του συνολικού αριθμού κρατουμένων σε στρατόπεδα της Ναζιστικής Γερμανίας. Σημαντικότερα από αυτά ήταν τα AL Breslau, AL Fünfteichen, AL Dyhernfurth, AL Landeshut και AL Riesen. Στο στρατόπεδο εγκλείονταν και γυναίκες, για τη φύλαξη των οποίων εκπαιδεύονταν τα γυναικεία μέλη της SS.
Οι πρώτοι Εβραίοι κρατούμενοι στάλθηκαν εκεί στις 18 Ιουνίου 1941 από το Νταχάου και ακολούθησαν τρεις ακόμη μεταγωγές από το Ζάξενχαουζεν (32 άτομα στις 13 Αυγούστου, 21 στις 18 Σεπτεμβρίου και 94 στις 20 Σεπτεμβρίου 1941). Ακολούθησαν μικρές ομάδες από τη φυλακή του Τάρνοβ στην περιοχή του Ράντομ (περίπου 100 άτομα) το 1942. Οι Εβραίοι τοποθετούνταν στο παράπηγμα 4 όπου είχαν τοποθετηθεί και οι αγριότεροι φρουροί, όπως οι G. Prill A. Radtke, οι οποίοι ήσαν σαδιστές δολοφόνοι.
Μέχρι το τέλος του 1941 84 είχαν πεθάνει, οι υπόλοιποι ήσαν ζωντανοί σκελετοί ενώ το Δεκέμβριο του 1941 119 από αυτούς ήσαν θύματα του προγράμματος ευθανασίας Τ-4. Ο ρυθμός θανάτων εξακολούθησε αμείωτος και το 1942. Οι κρατούμενοι που χαρακτηρίζονταν "ανίκανοι προς εργασία" στάλθηκαν στο Νταχάου, ενώ οι τελευταίοι 37 Εβραίοι στάλθηκαν στο Άουσβιτς στις 16 Οκτωβρίου 1942. Για ένα δωδεκάμηνο το Γκρος Ρόζεν ήταν Juden-frei (απαλλαγμένο από Εβραίους).

Τελευταίο έτος λειτουργίας και εκκένωση

Μεταξύ Απριλίου και Ιουνίου 1944 σημειώθηκαν νέες αφίξεις Εβραίων: περίπου 13.000 άνδρες και γυναίκες έφθασαν στο στρατόπεδο και διαμοιράστηκαν στα παραρτήματά του - οι περισσότεροι από αυτούς προέρχονταν από την Ουγγαρία. Κατά το τελευταίο διάστημα της λειτουργίας του στο Γκρος Ρόζεν υπήρχαν περίπου 78.000 κρατούμενοι (52.000 άνδρες και 26.000 γυναίκες Η εκκένωση του στρατοπέδου άρχισε προς το τέλος του 1944, καθώς ο Κόκκινος Στρατός είχε αρχίσει να προελαύνει στο έδαφος της Πολωνίας. Πρώτα εκκενώθηκαν και καταστράφηκαν τα παραρτήματα στην ανατολική όχθη του ποταμού Όντερ. Οι κρατούμενοι σε αυτά στάλθηκαν αλλού με τα πόδια (πορείες θανάτου) και πολλοί δεν κατάφεραν να φθάσουν στον προορισμό τους πεθαίνοντας στο δρόμο. Η εκκένωση του κεντρικού στρατοπέδου άρχισε το Φεβρουάριο του 1945, παράλληλα με την των υπολοίπων παραρτημάτων. Οι κρατούμενοι του κεντρικού στρατοπέδου άρχισαν να μεταφέρονται με τρένα σε άλλα στρατόπεδα, αλλά και έτσι πολλοί πέθαναν στο δρόμο καθώς δεν υπήρχε διανομή φαγητού ή νερού. Συνολικά 19.500 Εβραίοι μεταφέρθηκαν σε άλλα στρατόπεδα, ενώ αγνοείται η τύχη των υπόλοιπων 37.500. Δεν είναι επίσης γνωστός ο ακριβής αριθμός των κρατουμένων, Εβραίων και μη, που βρήκαν το θάνατο στο Γκρος Ρόζεν και τα παραρτήματά του. Υπολογίζεται ότι από τους 125.000 κρατουμένους που πέρασαν από αυτό περίπου 40.000 βρήκαν το θάνατο. Το στρατόπεδο δε διέθετε ούτε κρεματόριο ούτε θαλάμους αερίων, γι' αυτό και έχει χαρακτηριστεί ως "στρατόπεδο εργασίας".
Ο Κόκκινος Στρατός απελευθέρωσε το στρατόπεδο και τα παραρτήματά του στις 8 και στις 9 Μαϊου 1945. Υπήρχαν ακόμη σε αυτά περίπου 9.000 επιζώντες.