Εποχή των Αναστατώσεων

Οι ρίζες της κατάρρευσης

Τα πραγματικά αίτια της Εποχής των Αναστατώσεων πρέπει να αναζητηθούν κάποιες δεκαετίες νωρίτερα, στα τελευταία χρόνια του Ιβάν του Τρομερού. Θέλοντας να περιορίσει τον παραδοσιακά υψηλό βαθμό αυτονομίας των μεγάλων πόλεων έναντι του θρόνου και συνάμα τυφλωμένος από μίσος απέναντι στους βογιάρους, τους οποίους υποψιαζόταν ως δολοφόνους της αγαπημένης του συζύγου Αναστασίας, ο Ιβάν έχει εξολοθρεύσει αδιακρίτως χιλιάδες τοπικούς ευγενείς σε μόλις επτά έτη (1565 - 1572). Την ίδια περίοδο έχει εμπλέξει τη χώρα σε έναν αδιάκοπο πόλεμο με την Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία και τη Σουηδία στη Βαλτική. Οι διωγμοί και ο πόλεμος έχουν αποδομήσει τον κοινωνικό και παραγωγικό ιστό της χώρας, προετοιμάζοντας την κατάρρευση.
Μετά τον Ιβάν θα βασιλεύσει για 14 έτη ο Φιοντόρ Α'. Πνευματικά ανισόρροπος και ανίκανος να κυβερνήσει, ο γιος του Ιβάν θα γίνει τσάρος επειδή ο πατέρας του σε μια στιγμή παροξυσμού είχε σκοτώσει τον πρωτότοκο αδελφό του, επίσης Ιβάν. Στην πραγματικότητα η εξουσία θα ασκείται από τον ικανότατο βογιάρο Μπαρίς Γκοντουνόφ, που θα προσπαθήσει αλλά δε θα καταφέρει να ανακόψει τον κατήφορο. Με το θάνατο του Φιοντόρ το 1598 ξεκινά τυπικά η Εποχή των Αναστατώσεων.

Ιστορικό των γεγονότων

Ο Φιοντόρ πεθαίνει χωρίς να αφήσει διάδοχο, αφού η μοναχοκόρη του έχει αποβιώσει σε παιδική ηλικία. Επίσης κανένα από τα αδέλφια του δεν είναι ζωντανό για να κληρονομήσει το θρόνο. Ελλείψει τσάρου η Σύνοδος των Επαρχιών (ανακτοβούλιο) εκλέγει στο θρόνο το Μπαρίς Γκοντουνόφ, πραγματικό κυβερνήτη της χώρας επί Φιοντόρ. Όμως ο Μπαρίς θα πεθάνει σύντομα (Απρίλιος 1605) αντιμέτωπος με γενικευμένη δυσαρέσκεια: πολλοί παραδοσιακοί βογιάροι ήταν από την αρχή αντίθετοι με την εκλογή του (ασχέτως εάν τον είχαν ψηφίσει), ενώ και ο λαός υποφέρει από λιμό που έχει ενσκήψει μεταξύ 1601 - 1603.
Όσο ακόμα ζει ο Γκοντουνόφ, το 1603, έχει εμφανισθεί στα δυτικά της χώρας ένας απατεώνας που ισχυρίζεται ότι είναι ο διάδοχος Δημήτριος (γιος του Ιβάν που είχε πεθάνει εξόριστος το 1591) και κινείται κατά της ρωσικής πρωτεύουσας, υποστηριζόμενος από πολωνούς ενόπλους και στρατολογώντας στην πορεία βογιάρους και απελπισμένους χωρικούς. Ο στρατός θα μπει στη Μόσχα τον Ιούλιο του 1605, θα εκτελέσει το Φιοντόρ Γκοντουνόφ (γιο και διάδοχο του Μπαρίς) και ο σφετεριστής θα φορέσει το στέμμα ως Δημήτριος Β', αλλά στην ιστορική μνήμη θα καταγραφεί ως «Ψευδοδημήτριος».
Η στήριξη της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας στο νέο τσάρο θα προκαλέσει σύντομα υποψίες, ότι υπάρχει συνεννόηση για προσηλυτισμό των ρώσων στον καθολικισμό. Οι υποψίες γίνονται βεβαιότητα όταν ο Δημήτριος παντρεύεται (1606) μία καθολική πολωνέζα, χωρίς αυτή να βαπτισθεί ορθόδοξη όπως απαιτούσε ο νόμος. Υποκινούμενα από μια μερίδα βογιάρων, τα πλήθη εξεγείρονται και ο Δημήτριος δολοφονείται δυο μόλις εβδομάδες μετά το γάμο.
Νέος τσάρος στέφεται ο καιροσκόπος Βασίλι Ιβάνοβιτς Στσούισκι (Βασίλειος Δ'), γόνος μιας από τις πιο ισχυρές βογιαρικές οικογένειες. Παλαιότερα είχε διατελέσει ανακριτής στην υπόθεση του θανάτου του πραγματικού Δημητρίου, αλλά όταν διείδε τη νίκη του Ψευδοδημήτριου τον υποστήριξε, διαβεβαιώνοντας ότι πρόκειται για το ίδιο άτομο. Αμέσως μετά βέβαια ανακάλεσε και άρχισε να συνωμοτεί εναντίον του, ξέροντας ότι θα μπορούσε να τον αντικαταστήσει στο θρόνο. Η βασιλεία του διαρκεί τέσσερα χρόνια κυρίως χάρη στο λαϊκό θαυμασμό προς τον εξάδελφό του, στρατηγό Μιχαήλ Στσούισκι. Το δεύτερο χρόνο της βασιλείας του εμφανίζεται ένας νέος Ψευδοδημήτριος, που (όπως ο προηγούμενος) υποστηρίζεται από την Πολωνία και κινείται προς τη Μόσχα. Ο Βασίλειος λαμβάνει υποστήριξη από τη Σουηδία, που είναι πια ανταγωνίστρια των Πολωνών, παραχωρώντας ως αντάλλαγμα την Ίνγκρια. Η συμμαχία τους τελικά ηττάται στη Μάχη του Κλούσινο και ο Βασίλειος συλλαμβάνεται και καθαιρείται, όταν πολωνικά στρατεύματα καταλαμβάνουν το Κρεμλίνο (1610). Οι Πολωνοί όμως δεν εγκαθιστούν νέο τσάρο - προτιμούν να αφήσουν λίγο καιρό να περάσει, ώστε να μονιμοποιήσουν τον έλεγχο της χώρας, να την εκκαθολικίσουν και να την εντάξουν στο ομοσπονδιακό κράτος που ήδη έχουν με τους λιθουανούς.
Η εξέλιξη αυτή καταθορυβεί τους Σουηδούς, οι οποίοι το 1611 κηρύσσουν τον πόλεμο στη Ρωσία με το πρόσχημα ότι είναι πιόνι των Πολωνών. Εμφανίζουν μάλιστα ένα διάκονο ως τον αληθινό Δημήτριο, ο οποίος με βάση το Ιβάνγκοροντ οργανώνει εκστρατεία εναντίον της Μόσχας. Το νέο «Δημήτριο» υποστηρίζουν και οι κοζάκοι (είχαν υποστηρίξει και τους δύο προηγούμενους) που τον ανακηρύσσουν τσάρο. Τελικά ο τρίτος και τελευταίος Ψευδοδημήτριος συλλαμβάνεται στο Πσκοβ, οδηγείται στη Μόσχα και εκτελείται από τους πολωνούς.