Βασιλικός γύπας

Ονοματολογία

Η επιστημονική ονομασία του γένους, Sarcoramphus, είναι η άμεση απόδοση της ελληνικής λέξης Σαρκόραμφος, στην λατινική γλώσσα. Η ονομασία αυτή παραπέμπει, στο χαρακτηριστικό σαρκώδες φύμα (λειρί) του ράμφους του.
Η λατινική ονομασία του είδους, papa «πάπας», παραπέμπει στο παρουσιαστικό του και, συγκεκριμένα, στο ασπρόμαυρο πτέρωμά του, που μοιάζει με το κληρικό ένδυμα, τουλάχιστον όπως το φαντάστηκε ο ονοματήσας το πτηνό. 
Για την προέλευση της αγγλικής ονομασίας του πτηνού King vulture «Βασιλικός γύπας» υπάρχουν δύο εκδοχές. Σύμφωνα με την πρώτη, ο συγκεκριμένος γύπας, εκτοπίζει «ιεραρχικά» τους μικρότερους «καθαριστές» (scavengers), πάνω από τα θνησιμαία και τρέφεται πρώτος, ενώ εκείνοι περιμένουν.  Ωστόσο, η πιθανότερη εκδοχή είναι ότι το όνομα προέρχεται από τους θρύλους των Μάγια, στους οποίους το πτηνό ήταν «βασιλιάς» ή «κύριος» (lord) και είχε αναλάβει τον ρόλο αγγελιαφόρου μεταξύ θεών και ανθρώπων. 
Επίσης το πτηνό ονομαζόταν και «άσπρος κόρακας» από τους Ισπανούς κατακτητές στην Παραγουάη . Στη γλώσσα Νάουατλ, απεκαλείτο cozcacuauhtli, από τα συνθετικά cozcatl «κολάρο» και cuauhtli «αρπακτικό πουλί».

Συστηματική Ταξινομική

Ο βασιλικός γύπας αποτελεί μονοτυπικό είδος εντός του γένους Sarcoramphus, δηλαδή δεν περιλαμβάνει υποείδη.  Περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Λινναίο το 1758, στην δέκατη έκδοση του έργου Systema Naturae ως Vultur papa,  από δείγμα που είχε συλλεγεί στο Σουρινάμ.  Μεταγενέστερα, «μεταφέρθηκε» στο γένος Sarcoramphus, το 1805, από τον Γάλλο ζωολόγο Αντρέ Ντυμερίλ (André Marie Constant Duméril, 1774-1860).
Το είδος είχε, επίσης, ταξινομηθεί στο γένος Gyparchus από τον Γερμανό ζωολόγο Κ. Γκλόγκερ (Constantin Wilhelm Lambert Gloger, 1803-1863) το 1841, αλλά η ταξινόμηση αυτή δεν ισχύει, διότι το Sarcoramphus έχει προτεραιότητα ως παλαιότερο όνομα.  
Ο κοντινότερος συγγενής του, φυλογενετικά, θεωρείται ο κόνδορας των Άνδεων (Vultur gryphus'). Μερικοί ερευνητές τοποθετούν τον βασιλικό κόνδορα σε ξεχωριστή υποοικογένεια, σε σχέση με τους άλλους γύπες του Νέου Κόσμου, αν και οι περισσότεροι θεωρούν αυτή την υποδιαίρεση περιττή. 
Εν τούτοις, η συστηματική του θέση εντός της οικογενείας, όπως και των υπολοίπων έξι γυπών του Νέου Κόσμου, παραμένει ασαφής.  Παρόλο που, τόσο αυτοί (οικ. Καθαρτίδες), όσο και οι γύπες του Παλαιού Κόσμου (οικ. Αετίδες) είναι παρόμοιοι σε εμφάνιση και έχουν ανάλογους οικολογικούς θώκους, οι δύο ομάδες εξελίχθηκαν από διαφορετικούς προγόνους σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές, και δεν είναι στενά συνδεδεμένοι. Ακριβώς το πόσο διαφορετικές είναι οι δύο οικογένειες, επί του παρόντος βρίσκεται υπό συζήτηση, με ορισμένες παλαιότερες αναφορές να υποστηρίζουν ότι οι αμερικανικοί γύπες είναι πιο στενά συνδεδεμένοι με τους πελαργούς. 
Σε πιο πρόσφατες δημοσιεύσεις, είτε διατηρείται η θέση τους στα Αετόμορφα,  είτε τοποθετούνται στην «δική» τους τάξη, Καθαρτόμορφα (Cathartiformes).  Η Επιτροπή Ταξινόμησης Νοτίου Αμερικής (SACC) που ανήκει στην Αμερικανική Ορνιθολογική Ένωση (AOU), έχει «αφαιρέσει» τους γύπες του Νέου Κόσμου από τα Πελαργόμορφα (Ciconiiformes) και τους κατατάσσει στην ειδική κατηγορία incertae sedis, αλλά σημειώνει ότι μετακίνηση προς τα Ιερακόμορφα (Falconiformes) ή τα Καθαρτόμορφα (Cathartiformes) είναι δυνατή.  Όπως και άλλοι γύπες του Νέου Κόσμου, ο βασιλικός γύπας έχει διπλοειδή αριθμό χρωμοσωμάτων Ν=80.

Απολιθώματα

Το γένος Sarcoramphus, που σήμερα περιλαμβάνει μόνο τον βασιλικό γύπα, είχε ευρύτερη διάδοση στο παρελθόν. Ο γύπας Sarcoramphus kernense, έζησε στη νοτιοδυτική Βόρεια Αμερική κατά τη διάρκεια του μέσου-Πλειόκαινου (Piacenzian), περίπου 3,5 - 2.500.000 χρόνια πριν. Ήταν ένα από τα λιγότερο γνωστά μέλη της αποκαλούμενης Μπλανκανιανής/Δελμοντιανής πανίδας (Blancan / Delmontian fauna). Το μοναδικό απολίθωμα, ένα βραχιόνιο οστό, βρέθηκε στον ποταμό Πόζο της Κομητείας Κερν της Καλιφόρνια (Pozo Creek, Kern County). Σύμφωνα με την αρχική περιγραφή του Loye H. Miller, το οστό «έμοιαζε σε γενική μορφή και καμπυλότητα με το αντίστοιχο του αρτίγονου είδους, εκτός από το μεγαλύτερο μέγεθος και όγκο του».  Βέβαια, η μεγάλη χρονική απόσταση μεταξύ των δύο ειδών υποδηλώνει ότι ο Sarcoramphus kernense μπορεί να ήταν ξεχωριστός φυλογενετικά. Επίσης, επειδή το απολίθωμα είναι κάπως κατεστραμμένο και δύσκολο να προσδιοριστεί με υψηλό βαθμό βεβαιότητας, ακόμη και η κατάταξη σο συγκεκριμένο γένος δεν είναι απολύτως σίγουρη.  Κατά το Ύστερο Πλειστόκαινο, ένα άλλο είδος πιθανώς να ανήκε στο ίδιο γένος, το Sarcoramphus fisheri, από απολιθωμένα δείγματα που βρέθηκαν στο Περού.  Τέλος, υποτιθέμενα οστά βασιλικού γύπα από τεταρτογενείς αποθέσεις σε σπήλαιο στην Κούβα, αποδείχθηκε ότι ανήκαν στο -μεγάλου μεγέθους- γεράκι Buteogallus borrasi (παλαιότερα Titanohierax borrasi). 
Λίγα μπορούν να ειπωθούν για την εξελικτική ιστορία του γένους, κυρίως λόγω του ότι, τα υπολείμματα των άλλων γυπών του Νέου Κόσμου από το Νεογενές, είναι συνήθως μικρότερης ηλικίας και ακόμη πιο αποσπασματικά. Οι Τερατορνιθίδες (teratorns) κυριαρχούσαν στον οικολογικό θώκο της αρτίγονης ομάδας, ειδικά στην Βόρεια Αμερική. Ο Sarcoramphus kernense φαίνεται να προηγείται χρονικά της κύριας περιόδου που αποκαλείται Μεγάλη Αμερικανική Εναλλαγή (Great American Interchange), και φαίνεται ότι η σημερινή ποικιλομορφία των γυπών του Νέου Κόσμου έχει τις ρίζες της στην Κεντρική Αμερική.  Πιθανόν, ο Sarcoramphus kernense να αποτελεί μια «βορεινή» απόκλιση στο δίδυμο Sarcoramphus fisheri-Sarcoramphus papa. Σε κάθε περίπτωση, τα λιγοστά απολιθώματα υποστηρίζουν την θεωρία ότι οι πρόγονοι του βασιλικού γύπα και οι κόνδορες της Νότιας Αμερικής, διαχωρίστηκαν τουλάχιστον 5 εκατομμύρια χρόνια πριν.

Γεωγραφική κατανομή

Ο βασιλικός γύπας είναι ημερόβιο αρπακτικό πτηνό της Νεοτροπικής οικοζώνης που απαντά συνήθως μεταξύ 19° βόρειου και 34° νότιου γεωγραφικού πλάτους.  Οι  πληθυσμοί του κατανέμονται σε -κατ’ εκτίμησιν- έκταση 14 εκατομμυρίων χμ², από το Ν. Μεξικό (Ν. Βερακρούς και Γουερέρο), νότια προς Περού, Βολιβία, μέχρι την Β. Αργεντινή και την Ουρουγουάη.  Σε γενικές γραμμές, ο βασιλικός γύπας δεν ζει δυτικά των Άνδεων,  με εξαίρεση το δυτικό Εκουαδόρ,  την ΒΔ. Κολομβία και την απώτατη ΒΔ. Βενεζουέλα.  Παρά την ευρεία γεωγραφική του εξάπλωση, σε αρκετές περιοχές είναι εξαιρετικά σπάνιος, π.χ. στην Κόστα Ρίκα απαντά μόνον στην χερσόνησο Όσα (Osa) και, δύσκολα αλλού.

Τοπικές μετακινήσεις

Παρόλο που είναι, γενικά, καθιστικό πτηνό ο βασιλικός γύπας περιπλανιέται σε πολύ μεγάλες εκτάσεις, όπως στη Αργεντινή, όπου μπορεί περιστασιακά να παρατηρηθεί στην Σάντα Φε και στα νοτιοανατολικά του Μπουένος Άιρες. Πολλές φορές «παρασύρεται» πολύ μακριά από άλλους μεταναστεύοντες γύπες, επειδή τους ακολουθεί νομίζοντας ότι κατευθύνονται προς θνησιμαία, όπως λ.χ. στην Β. Κολομβία.

Βιότοπος

Ο βασιλικός γύπας διαβιοί κυρίως στα ξηρά ή υγρά πεδινά δάση των τροπικών περιοχών, τα οποία παραμένουν χωρίς όχληση, καθώς και στις σαβάνες και τα λιβάδια που γειτονεύουν με αυτά τα δάση.  Συχνά, απαντά κοντά σε δασικούς βάλτους ή ανάλογα ελώδη μέρη,  αλλά και σε ράντσα ή παραθαλάσσια λιβάδια.  Πιθανόν να αποτελεί τον μόνο γύπα που απαντά στα πρωτογενή πεδινά δάση του εύρους κατανομής του, αλλά στα τροπικά δάση του Αμαζονίου παρατηρείται συνήθως σε μικρότερους αριθμούς από τον μεγάλο κιτρινοκέφαλο γύπα (Cathartes melambrotus). Επίσης, δεν είναι τόσο κοινός σε σχέση με τον μικρό κιτρινοκέφαλο γύπα (Cathartes burrovianus), τον γύπα-γαλοπούλα (Cathartes aura) και τον μαύρο γύπα (Coragyps atratus) σε πιο ανοικτά ενδιαιτήματα. 
Οι βασιλικοί γύπες, γενικά, δεν ζουν πάνω από τα 1500 μ., αν και έχουν παρατηρηθεί στα 2500 μ. ανατολικά των Άνδεων, ενώ σπάνια έχουν καταγραφεί μέχρι τα 3300 μ.  Κινούνται είτε στο επίπεδο των δένδρων, είτε πάνω από τον δασικό θόλο.  Κατά το Πλειστόκαινο, φαίνεται ότι ζούσαν στην περιοχή του σημερινού Μπουένος Άιρες στην κεντρική Αργεντινή, πάνω από 700 χιλιόμετρα νότια από την σημερινή του εξάπλωση, προκαλώντας εικασίες σχετικά με το βιότοπο εκείνης της εποχής, ο οποίος σύμφωνα με τα υπάρχοντα δεδομένα δεν εμφανίζεται κατάλληλος για το πτηνό.

Τροφή

Ο βασιλικός γύπας τρέφεται με μεγάλη ποικιλία θνησιμαίων, από σφάγια βοοειδών και  πιθήκων μέχρι εκβρασμένα ψάρια και νεκρές σαύρες. Ωστόσο, υπάρχουν αναφορές ότι θανατώνει και τρώει τραυματισμένα ζώα, νεογέννητα μοσχάρια και μικρές σαύρες. Στις περιοχές όπου τα ενδιαιτήματα συμπίπτουν, τρέφεται με θνησιμαία βραδυπόδων.  Τρώει κυρίως θνησιμαία στο δάσος, αν και είναι γνωστό ότι περιπλανάται και σε κοντινές σαβάνες ή ακόμη και σε ποτάμια προς αναζήτηση τροφής.

Πτήση

Ο βασιλικός γύπας μπορεί και πετάει για ώρες χωρίς κόπο, εκμεταλλευόμενος τα θερμά ανοδικά ρεύματα, ενώ φτεροκοπάει σπάνια.  Κατά την πτήση, οι πτέρυγες διατηρούνται σε οριζόντιο επίπεδο, με ελαφρώς ανορθωμένες τις άκρες των πρωτευόντων ερετικών φτερών. Από κάποια απόσταση, το μεγάλο του μέγεθος σε σχέση με το μικρό -συγκριτικά- κεφάλι μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ο γύπας είναι «ακέφαλος» (sic).  Ωστόσο, εάν χρειαστεί να εγκαταλείψει την θέση γυροπετάγματος, «καταδύεται» ταχύτατα.

Ηθολογία

Παρά το μέγεθoς και τα φανταχτερά του χρώματα, ο βασιλικός γύπας είναι αρκετά δυσδιάκριτος όταν κάθεται στα δένδρα,  κάτι που επιτείνεται από την τοποθέτηση του κεφαλιού χαμηλά και προς τα εμπρός. 
Αντίθετα με πολλούς άλλους γύπες που ζουν στις ίδιες περιοχές, απαντά συνήθως μόνος του ή σε μικρές οικογενειακές ομάδες.  Τέτοιες ομάδες μέχρι 12 πουλιά έχουν παρατηρηθεί να παίρνουν το «μπάνιο» τους και να πίνουν νερό, πάνω από έναν καταρράκτη στο Μπελίζ.  Μόλις ένα ή δύο πουλιά, γενικά, κατεβαίνουν να φάνε σε ένα σφάγιο, μερικές φορές το πολύ έως δέκα πουλιά εάν υπάρχει ικανή ποσότητα. Πολλές φορές παρατηρείται να κάνει «ηλιοθεραπεία» (sunbathing) με τις πτέρυγες ανοιγμένες.

Φωνή

Οι κόνδορες της Καλιφόρνιας δεν αρθρώνουν «πραγματικά» φωνητικά καλέσματα, παραγόμενα από την σύριγγα. Μπορούν, απλώς, να κακαρίζουν (croaking) ή να παράγουν συριστικούς ήχους από τα ρουθούνια τους (wheezing), που ακούγονται μόνον από πολύ κοντά.

Αναπαραγωγή

Η αναπαραγωγική συμπεριφορά του βασιλικού γύπα στην άγρια φύση είναι ελάχιστα γνωστή, με την περισσότερη γνώση να έχει αποκτηθεί από την παρατήρηση πουλιών σε αιχμαλωσία.  Ωριμάζει σεξουαλικά όταν είναι 4 ή 5 ετών, με τα θηλυκά να ωριμάζουν λίγο νωρίτερα από ό, τι τα αρσενικά,  ενώ το ζευγάρι μένει μαζί για μια ζωή.
Η φωλιά μπορεί να βρίσκεται σε διάφορες θέσεις, αλλά προτιμώνται τα δένδρα και οι κουφάλες τους, είτε το έδαφος στη βάση τους. Επίσης, τα πουλιά μπορεί να φωλιάζουν στην άκρη γκρεμών ή να χρησιμοποιούν τις φωλιές άλλων πουλιών. 
Οι βασιλικοί γύπες αναπαράγονται κυρίως στο τέλος της περόδου των βροχών και κατά την διάρκεια της ξηρής περιόδου.  Η γέννα απαρτίζεται από ένα (1) αβγό που δεν έχει κηλίδες.  Για να απομακρύνουν πιθανούς θηρευτές οι γύπες διατηρούν τις φωλιές τους, εκούσια, δυσώδεις.  Και οι δύο γονείς επωάζουν το αβγό για 52 έως 58 ημέρες και, εάν χαθεί, συχνά αντικαθίσταται μετά από περίπου έξι εβδομάδες. 
Οι γονείς μοιράζονται τα καθήκοντα σίτισης του νεοσσού, έως ότου αυτός γίνει περίπου μίας (1) εβδομάδας, μετά την οποία μάλλον τον επιτηρούν παρά τον σιτίζουν. Ο νεοσσός είναι ημι-φωλεόφιλος ανίσχυρος κατά την γέννησή του, αλλά καλύπτεται από λιγοστά φτερά -οι πραγματικά φωλεόφιλοι νεοσσοί γεννιούνται εντελώς γυμνοί-, με τα μάτια του ανοικτά. Αναπτύσσεται ταχέως και είναι σε πλήρη εγρήγορση ήδη από τη 2η ημέρα του, σε θέση να επαιτεί και να στριφογυρίζει στη φωλιά, ενώ μπορεί να ραμφίζει από την 3η ημέρα. Αρχίζει να αποκτά ελαφρό πτέρωμα από την 10η ημέρα και να στέκεται στα πόδια του από την 20ή ημέρα. Όταν φθάσει τον 1ο με 3ο μήνα, εξερευνά το περιβάλλον γύρω από τη φωλιά, ενώ πτερώνεται (fledge) στους τρεις μήνες, περίπου.

Θηρευτές

Γενικά, ο βασιλικός γύπας δεν έχει φυσικούς θηρευτές, εκτός από τον ιαγουάρο που, σπάνια, μπορεί να θανατώσει έναν ενήλικα πάνω από κάποιο σφάγιο. Ωστόσο, την φωλιά μπορεί να λυμαίνονται τα φίδια, που αρπάζουν τα αβγά του.

Απειλές

Το είδος δεν αντιμετωπίζει σοβαρές απειλές από την λαθροθηρία ή παρόμοιους κινδύνους (εμπόριο κ.ο.κ.), ωστόσο ο κατακερματισμός ή/και η απώλεια των ενδιαιτημάτων του πρέπει να αντιμετωπίζεται σοβαρά. Για παράδειγμα, ενώ στην Β., ΒΑ. και Κ. Βραζιλία οι πληθυσμοί είναι σταθεροί, στις άλλες περιοχές της χώρας μειώνονται επικίνδυνα.

Κατάσταση πληθυσμού

Το είδος έχει ένα εξαιρετικά μεγάλο εύρος κατανομής, και ως εκ τούτου δεν προσεγγίζει τα κατώτατα όρια για την Κατηγορία Ευάλωτα (VU) σύμφωνα με το κριτήριο του μεγέθους εύρος (Έκταση <20.000 χμ² σε συνδυασμό με μείωση ή κυμαινόμενο μέγεθος εύρους κατανομής, έκταση των ενδιαιτημάτων/ποιότητα, μέγεθος πληθυσμού και μικρού αριθμού θέσεων ή σοβαρό κατακερματισμό). Παρά το γεγονός ότι η τάση του πληθυσμού φαίνεται να είναι καθοδική, η μείωση αυτή δεν θεωρείται αρκετά ταχεία για να προσεγγίσει τα κατώτατα όρια για την Κατηγορία Ευάλωτα βάσει του κριτηρίου τάσης του πληθυσμού (> 30% μείωση πάνω από δέκα χρόνια ή τρεις γενεές). Το μέγεθος του πληθυσμού μπορεί να είναι μικρό, αλλά δεν πιστεύεται ότι προσεγγίζει τα κατώτατα όρια προς τα Ευάλωτα σύμφωνα με το κριτήριο του μεγέθους του πληθυσμού (<10.000 ώριμα άτομα με συνεχιζόμενη πτώση που υπολογίζεται να είναι >10% σε δέκα χρόνια ή τρεις γενεές, ή με συγκεκριμένη πληθυσμιακή δομή). 
Για τους λόγους αυτούς, το είδος αξιολογείται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN.

Κουλτούρα

Ο βασιλικός γύπας είναι ένα από τα πιο κοινά είδη πτηνών που απεικονίζονται στους περίφημους κώδικες των Μάγια (códices mayas). Η εικόνα του είναι εύκολο να διακριθεί από τις άλλες, από το ύβωμα στο ράμφος του πουλιού και τους ομόκεντρους κύκλους γύρω από τα μάτια. Μερικές φορές απεικονίζεται ως θεός με ανθρώπινο σώμα και κεφάλι πουλιού.  Σύμφωνα με τη μυθολογία των Μάγια, αυτός ο θεός συχνά μετέφερε μηνύματα μεταξύ των ανθρώπων και των άλλων θεών.  Επίσης, χρησιμοποιείται για να αντιπροσωπεύσει το Cozcacuauhtli, την 13η ημέρα του το μήνα στο ημερολόγιο των Μάγια.  Το αίμα και τα φτερά του πουλιού χρησιμοποιήθηκαν επίσης για να «θεραπεύσουν» ασθένειες.  
Αποτελεί δημοφιλές θέμα στα γραμματόσημα των κρατών εντός της κατανομής του. Εμφανίζεται σε γραμματόσημα του Ελ Σαλβαδόρ το 1963, του Μπελίζ το 1978, της Γουατεμάλας το 1979, της Ονδούρας, το 1997, της Βολιβίας το 1998 και της Νικαράγουας το 1999.   
Λόγω του μεγάλου μεγέθους και των εντυπωσιακών χρωμάτων του, ο βασιλικός γύπας αποτελεί πόλο έλξης σε ζωολογικούς κήπους, σε όλο τον κόσμο.