Μάχη του ποταμού Γιαρμούκ

Μάχη που διεξήχθη από τις 15 έως τις 20 Αυγούστου του 636, στο υψίπεδο του ποταμού Ιερομύακα (Γιαρμούκ), ή Ιερμουχθά κατά τον βυζαντινό ιστορικό Θεοφάνη, παραπόταμου του Ιορδάνη, στην Συρία ανάμεσα στα Βυζαντινά στρατεύματα του αυτοκράτορα Ηράκλειου  και τα αραβικά στρατεύματα του χαλίφη Ουμάρ ιμπν αλ-Χαττάμπ.
Οι πολεμικές δυνάμεις των Βυζαντινών αριθμούσαν – μαζί με τους συμμάχους -περίπου 40.000 άντρες  με αρχιστράτηγο τους, τον βασιλιά της Αρμενίας, Βαχάν.
Οι Άραβες με αρχιστράτηγο των Αμπού Ουμπάιντα ιμπν αλ-Τζάρραχ, αλλά διοικητή της συγκεκριμένης μάχης τον Χαλίντ ιμπν Ουαλίντ,   αριθμούσαν και εκείνοι 40.000 άντρες. 
Η μάχη διήρκεσε έξι ολόκληρες μέρες και το αποτέλεσμα ήταν η ξεκάθαρη νίκη των Αράβων.

Η Προ-ιστορία της σύγκρουσης

Οι Άραβες από νίκη σε νίκη σιγά-σιγά κατακτούσαν όλο και περισσότερα κομμάτια της Παλαιστίνης. Η πρώτη μεγάλη σύγκρουση Βυζαντινών και Αράβων ήταν στην «μάχη του Ατζναντεϊν», μάχη που έλαβε χώρα στις 30 Ιούλη του 634, μεταξύ του Βυζαντινού στρατού και των Αράβων, στη περιοχή Μπέιτ Γκουβρίν, στο σημερινό Ισραήλ. Οι δυνάμεις των Βυζαντινών κυμαίνονταν γύρω στις 10.000, σύμφωνα με την άποψη του H.A.R. GIBB,  και το ίδιο νούμερο πάνω-κάτω, υπολογίζεται και για τους Μουσουλμάνους. Η μάχη τελείωσε με νίκη των Αράβων και του Χαλίντ ιμπν Ουαλίντ, προσωπικά. Η επόμενη μάχη στη Πέλλα Δεκαπόλεως (Fahl), που έγινε τον Γενάρη του 635, μεταξύ Αράβων με επικεφαλής τον Χαλίντ ιμπν Ουαλίντ και των Βυζαντινών με επικεφαλής τον Θεόδωρο Τριθύριο, έληξε και πάλι με ήττα των Βυζαντινών. Έτσι ο αυτοκράτορας Ηράκλειος αποφάσισε να συγκεντρώσει για ακόμα μια φορά, έναν καινούριο στρατό, πολυαριθμότερο παρά ποτέ, και έτσι να εξασφαλίσει μια συντριπτική νίκη εναντίον του εχθρού.

Οι προετοιμασίες για τη μάχη

Οι προετοιμασίες για τη συγκέντρωση του βυζαντινού στρατού, άρχισαν το 635, παρόλη τη πολιορκία της Έμεσας από τους Άραβες, που συνεχιζόταν παράλληλα. Στρατεύματα διοικούμενα από όλους τους ευγενείς αξιωματούχους του Βυζαντίου κατέφθαναν από κάθε γωνιά της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Συνολικά, σχηματίστηκαν πέντε στρατιές από 20.000 άντρες η κάθε μια. Φράγκοι, Σλάβοι, Αρμένιοι, Έλληνες, Άραβες εκχριστιανισμένοι της φυλής των Γασσανιδών, Ρωμαίοι και Γεωργιανοί συγκεντρώθηκαν στη Συρία, ο καθένας με τους δικούς του αρχηγούς, πρίγκηπες και βασιλιάδες. Ανώτατος διοικητής του στρατού διορίστηκε ο Αρμένιος βασιλιάς, Βαχάν. 
Την ίδια στιγμή, οι αραβικές στρατιές  βρίσκονταν διασκορπισμένες σε διάφορα σημεία της περιοχής: ο Αμρ ιμπν Αλ-ας στην Παλαιστίνη, ο  Σουραχμπίλ στην Ιορδανία, ο Γιαζίντ στη Καισάρεια, και ο Αμπού Ουμπάιντα και ο Χαλίντ ιμπν Ουαλίντ στην πολιορκία της Έμεσας.
Οι μουσουλμάνοι πρωτοέμαθαν για τις προετοιμασίες των Βυζαντινών από έναν αιχμάλωτό τους, έναν βυζαντινό στρατιώτη. Από τότε, το καλά οργανωμένο δίκτυο των κατασκόπων τους μάθαιναν με λεπτομέρειες τις προετοιμασίες, τους σκοπούς και στόχους των Βυζαντινών. Έτσι, η επόμενη κίνηση του Άραβα αρχιστράτηγου Αμπού Ουμπάιντα ήταν να ανακαλέσει όλα τα στρατεύματα στη περιοχή της Δαμασκού.
Στις 23 Ιουλίου του 636, ο μουσουλμανικός στρατός και το τμήμα του στρατού  των εκχριστιανισμένων Αράβων της φυλής των Γασσανιδών (συμμάχων των Βυζαντινών) 
ήρθαν σε οπτική επαφή,  στη περιοχή μεταξύ Δαμασκού και Τζαμπίγια (Jabiya). 

Στο στρατιωτικό συμβούλιο που συγκάλεσε ο Αμπού Ομπάιντα, προκρίθηκε η πρόταση του Χαλίντ να μεταφερθούν τα στρατεύματα, στη πεδιάδα του ποταμού Γιαρμούκ, γιατί εκεί κατ’ αρχήν θα μπορούσαν να φτάσουν γρηγορότερα και με ασφάλεια οι ενισχύσεις που έστελνε ο Ομάρ και δεύτερον η ευρύχωρη πεδιάδα θα επέτρεπε τη πλήρη ανάπτυξη του καλύτερου αραβικού όπλου, του ιππικού . 
Σε λίγο, φάνηκαν και οι Βυζαντινοί και στρατοπέδευσαν στην είσοδο της κοιλάδας, βάζοντας απόσταση 6 χλμ. μεταξύ τους. Οι προετοιμασίες για τη μάχη άρχισαν, όταν έφτασε στο βυζαντινό στρατόπεδο η διαταγή του Ηράκλειου, να μην αρχίσουν οι εχθροπραξίες πριν εξαντληθεί κάθε πιθανότητα ειρηνικής συμφωνίας.
Έτσι, ο Βαχάν έστειλε δυο φορές αντιπροσώπους του να διαπραγματευθούν με τον Αμπού Ομπάιντα, αλλά οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν σε αποτυχία.
Πέρασε ωστόσο ένας μήνας χωρίς να γίνει καμία μάχη. Κανείς δεν αποφάσιζε να ξεκινήσει πρώτος την επίθεση. Αυτή η αναβολή όμως, ωφέλησε τους Άραβες που εν τω μεταξύ, τους ήρθαν ενισχύσεις 6000 στρατιωτών από την Υεμένη. Οι μουσουλμάνοι τώρα είχαν 40.000 στρατιώτες περιλαμβανομένου και 100 βετεράνων της μάχης του Μπαντρ. Ο Βαχάν επιχείρησε μια τελευταία προσπάθεια συνεννόησης, προσφέροντας ένα μεγάλο χρηματικό ποσό αν οι Άραβες αποσύρονταν στην Αραβία. Αλλά οι  Άραβες αρνήθηκαν. Πιο πολύ και από τα χρήματα, χρειάζονταν τα εύφορα εδάφη, και τις πλούσιες σοδειές για να καλυτερέψουν τις συνθήκες της δύσκολης ζωής τους, στις αραβικές ερήμους. 
Οι προετοιμασίες τελείωσαν, οι διαταγές δόθηκαν, οι προσευχές αναπέμφθηκαν και οι δυο στρατοί παρατάχτηκαν ο ένας απέναντι στον άλλο. Τη διοίκηση του αραβικού στρατού την ανέλαβε ο Χαλίντ, που αναδιοργάνωσε τις θέσεις του πεζικού και του ιππικού. Δημιούργησε μικρά σώματα, 800 αντρών πεζικού, και 2000 ιππέων.

Η Μάχη

Η πρώτη μέρα, 15 Αυγούστου 636  άρχισε τα ξημερώματα ενώ περίπου νωρίς το απόγευμα, 10 σώματα πεζικού των Βυζαντινών κατάφεραν να προωθηθούν και παρόλο που τους υποδέχτηκαν τα βέλη των Αράβων τοξοτών εκείνοι κατάφεραν να συνεχίσουν τη προώθησή τους και η μάχη σώμα με σώμα, με δόρατα και σπαθιά ξεκίνησε. Η μάχη κράτησε μέχρι το σούρουπο, οπότε οι δυο στρατοί αποσύρθηκαν στα στρατόπεδά τους, με ελαφρές μόνο απώλειες ενώ φρόντισαν και για τη ταφή των δικών τους. Οι μουσουλμάνοι πέρασαν το βράδυ δεχόμενοι τις φροντίδες των γυναικών τους και την αγάπη των παιδιών τους, που πάντα τους συνόδευαν σε όλες τις περιπλανήσεις και τις μάχες τους. 
Την δεύτερη μέρα, 16 Αυγούστου 636,  τα τύμπανα κάλεσαν για τη μάχη.  Οι  Βυζαντινοί επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά, αλλά παρόλα αυτά οι μουσουλμάνοι κατάφεραν να ανταποδώσουν με την ίδια ταχύτητα και έτσι ο αιφνιδιασμός δεν απέδωσε κανένα αποτέλεσμα. Η μάχη εκείνη τη μέρα, ήταν πιο σκληρή στις πλευρές των στρατιωτών από ότι στο κέντρο. Οι Βυζαντινοί επιτίθονταν και ξανα- επιτίθονταν στα πλευρά των μουσουλμάνων μέχρι που κατάφεραν να διαλύσουν τη δεξιά πλευρά του αραβικού στρατού, οι οποίοι επέστρεψαν οπισθοχωρώντας στην ασφάλεια του στρατοπέδου τους. Οι Άραβες προσπάθησαν να αντεπιτεθούν με το ιππικό τους, αλλά και πάλι οι Βυζαντινοί, τους «πήραν φαλάγγι», μέχρι το στρατόπεδό τους. Εκεί, έκπληκτοι οι χριστιανοί στρατιώτες, αντίκρυσαν τις γυναίκες των στρατιωτών, παραταγμένες στη σειρά με πέτρες στα χέρια, να τους πετροβολούν, εκστομίζοντας κατάρες. Οι γυναίκες έδωσαν θάρρος στους άντρες τους, με αυτή τους τη συμπεριφορά και εκείνοι αντεπιτέθηκαν. Τα ίδια συνέβαιναν και στην αριστερή πτέρυγα των Αράβων. Και εκεί οι γυναίκες τους,  τους εμψύχωσαν και τους έστειλαν πίσω στη μάχη! Ο Χαλίντ, εποπτεύοντας τη μάχη από το κέντρο, έστειλε αμέσως τους ιππείς του να βοηθήσουν  τα άκρα. Λίγο πριν το ηλιοβασίλεμα, οι Βυζαντινοί είχαν για ακόμη μια μέρα απωθηθεί. Το βράδυ, οι Βυζαντινοί μέτρησαν μεγάλες απώλειες στα στρατεύματά τους. Εκτός των άλλων, κατάφεραν και σκότωσαν τον διοικητή των στρατευμάτων που ήρθαν από την Ευρώπη, τον Ντεϊργιάν, έναν  αξιοσέβαστο στρατηγό κάτι που ήταν ένα πλήγμα για το ηθικό των Χριστιανών.  
Την τρίτη μέρα, 17 Αυγούστου 636 τα πράγματα εξελίχθηκαν όπως και τη προηγούμενη. Οι Βυζαντινοί επιτέθηκαν πάλι από τα άκρα και  έσπρωξαν τους Άραβες, ακόμα μια φορά στο στρατόπεδό τους. Κατά το μεσημέρι, οι Βυζαντινοί είχαν ανοίξει «τρύπες» σε διάφορα σημεία των γραμμών των Αράβων και ολοένα προωθούνταν. Ο Χαλίντ και ο Αμρ ιμπν Αλ-ας, οδηγώντας τους στρατιώτες τους, κατάφεραν να απωθήσουν και πάλι τους Χριστιανούς, πίσω στις αρχικές τους θέσεις και η μέρα τέλειωσε όπως και η χτεσινή. 
Η τέταρτη μέρα, 18 Αυγούστου 636 θα ήταν η πιο αποφασιστική από όλες. Το ηθικό των Βυζαντινών ήταν πεσμένο ύστερα από τόσες αποτυχίες, ενώ και οι Άραβες είχαν χάσεις αρκετούς στρατιώτες, κυρίως τοξότες- που αν αδυνάτιζαν και άλλο οι γραμμές τους, θα νικιόνταν. Η δεξιά πλευρά των Αράβων ήταν η πιο ευάλωτη και εκεί ο Βαχάν εξαπέλυσε τη πρώτη επίθεση της ημέρας. Ταυτόχρονα οι Αρμένιοι χτυπούσαν την αριστερή πτέρυγα. Οι μουσουλμάνοι δεν θα άντεχαν για πολύ ακόμα. Τότε ο Χαλίντ αποφάσισε να χτυπήσει  πρώτα τους Αρμένιους, ερχόμενος από το πλάι τους. Οι εκχριστιανισμένοι Άραβες έτρεξαν να βοηθήσουν τους Αρμένιους, οι Άραβες στρατηγοί έτρεξαν να βοηθήσουν τον Χαλίντ και έτσι εκεί επικεντρώθηκε η μάχη και σε αυτό το σημείο οι απώλειες ήταν μεγάλες. Μετά από αρκετές ώρες σκληρών μονομαχιών, οι Αρμένιοι άρχισαν να οπισθοχωρούν. Μετά από λίγο, το ίδιο έκαναν και οι Σλάβοι. Οι Βυζαντινοί τοξότες, αναδιοργανωμένοι, άρχισαν να χτυπούν με τα βέλη τους και σκότωσαν πολλούς μουσουλμάνους, ενώ αναφέρεται ότι πάνω από 700 έχασαν τα μάτια τους. Η τέταρτη μέρα ονομάστηκε από τους Άραβες, «η μέρα των χαμένων ματιών», και το ηλιοβασίλεμα βρήκε και τα δυο στρατόπεδα με μεγάλες απώλειες.
Η πέμπτη μέρα, 19 Αυγούστου 636  της μάχης ξεκίνησε. Οι στρατιώτες ξαναπήραν τις γνωστές θέσεις τους, αλλά στέκονταν στις γραμμές τους κουρασμένοι, πληγωμένοι, αποθαρρημένοι. Ο Βαχάν έστειλε απεσταλμένο να διαπραγματευτεί μια ανακωχή, αλλά ο Χαλίντ την απέρριψε λέγοντας: « όχι, βιαζόμαστε να ξεμπερδεύουμε!»  εκείνη τη μέρα όμως δεν έγινε καμιά σοβαρή μάχη, παρά μόνο μερικές αψιμαχίες, και οι στρατιώτες την χρησιμοποίησαν για να ξεκουραστούν. 
Η έκτη και τελευταία μέρα της μάχης, 20 Αυγούστου 636 άρχιζε την τέταρτη βδομάδα του Αυγούστου του 636. Εκείνη την ημέρα, σηκώθηκε ένας ισχυρός νότιος άνεμος που έφερνε σύννεφα σκόνης κατά των Βυζαντινών, κάτι που δυσκόλεψε τραγικά τα πράγματα για εκείνους.  Η μέρα ξεκίνησε με τη μονομαχία μεταξύ του Γρηγόριου (διοικητή μαζί με τον Dairjan των Ελλήνων, Σλάβων και Φράγκων) και του Αμπού Ομπάιντα. Ο Γρηγόριος σκοτώθηκε από το σπαθί του Αμπού Ομπάιντα και η γενική επίθεση άρχισε. Αυτοί τη φορά ήταν επιτιθέμενοι οι μουσουλμάνοι. Χτύπησαν τις πλευρές του βυζαντινού στρατού, που σύντομα άρχισαν να οπισθοχωρούν. Μετά ο Χαλίντ και ο Αμρ, επιτέθηκαν στο κέντρο του στρατού, στους δυνατούς Αρμένιους. Ο  Χαλίντ με μια επιδέξια μανούβρα κατάφερε να παρασύρει το βυζαντινό ιππικό έξω από το πεδίο της μάχης και με τις απανωτές επιθέσεις του κατάφερε τελικά να το διαλύσει και να το αναγκάσει να φύγει προς το βορρά μαζί με τον αρχιστράτηγο Βαχάν. Τώρα που το ιππικό εγκατέλειψε το πεζικό, η μοίρα του ήταν προδιαγεγραμμένη. 40.000 ιππείς δραπέτευσαν από το πεδίο της μάχης.  Μόνο οι  Αρμένιοι αντιστέκονταν ακόμα. Ο Χαλίντ επιστρέφοντας από τη μάχη με το ιππικό, έπεσε και αυτός επάνω τους, μαζί με τους  Γιαζείντ και Αμπού Ομπάιντα και τους έτρεψαν και αυτούς σε φυγή. Μαζί με αυτούς, όλο του βυζαντινό στράτευμα άρχισε να διαλύεται και να φεύγει προς τα νοτιο-δυτικά για να σωθεί. Όσοι δεν κατάφεραν να ξεφύγουν, σκοτώθηκαν (που ήταν και οι περισσότεροι).

Οι συνέπειες

Η επόμενη μέρα αφιερώθηκε στο θάψιμο των μουσουλμάνων νεκρών και στη περισυλλογή των λαφύρων. Ο Χαλίντ, αποφασισμένος να σκοτώσει τον αρχιστράτηγο Βαχάν, ξεκίνησε με το ιππικό του να τον βρει. Πράγματι, τον πέτυχε στο δρόμο για τη Δαμασκό και εκεί στη συμπλοκή που επακολούθησε, ο Αρμένιος βασιλιάς σκοτώθηκε από έναν στρατιώτη.
Οι απώλειες  των μουσουλμάνων υπολογίζονται σε 4000 στρατιώτες. Όσο για τις απώλειες των Βυζαντινών οι αριθμοί διαφέρουν πολύ. Οι μετριοπαθείς υπολογισμοί κάνουν λόγο για 80.000 νεκρούς και 70.000 που κατάφεραν να ξεφύγουν.  
Τον επόμενο μήνα ο αυτοκράτορας Ηράκλειος, απελπισμένος, θα παραδεχόταν με τις πράξεις του, την απώλεια της κυριαρχίας του στη Συρία, τη Παλαιστίνη και την Ιορδανία και θα αναχωρούσε πλέον οριστικά για τη Κωνσταντινούπολη.
Τους επόμενους μήνες ο Αμρ ιμπν αλ-Ας θα πολιορκούσε και στο τέλος θα κατελάμβανε την Ιερουσαλήμ. Ο Σουχραμπίλ θα κατελάμβανε την Τύρο, την Άκρα και την Σεπφώριδα. Ο Γιαζίντ με τον Μωαβία θα κατελάμβαναν τη Βηρυτό, τη Σιδώνα ενώ ο Αμπού Ομπάιντα θα έφτανε μέχρι την Έμεσα, την Αντιόχεια και το Χαλέπι.