Όσιπ Μαντελστάμ

Τα πρώτα χρόνια

Ο Μαντελστάμ γεννήθηκε στη Βαρσοβία (τότε μέρος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας). Οι γονείς του ήταν πλούσιοι Πολωνοεβραίοι. Ο πατέρας του, που ήταν δερματέμπορος, μπόρεσε να εξασφαλίσει την άδεια να εγκατασταθούν στα ανατολικά και, λίγο μετά τη γέννηση του Όσιπ, η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην Αγία Πετρούπολη. Το 1900 ο μικρός Μαντελστάμ εισάχθηκε στην περιζήτητη Σχολή Τενισέφ. Τα πρώτα του ποιήματα δημοσιεύθηκαν το 1907 στο ετήσιο ημερολόγιο της Σχολής.
Τον Απρίλιο του 1908 ο Μαντελστάμ απεφάσισε να σπουδάσει φιλολογία και φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης στο Παρίσι, αλλά τελικώς έφυγε το επόμενο έτος για να σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, στη Γερμανία. Το 1911 πήρε την απόφαση να συνεχίσει τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης, στο οποίο απαγορευόταν να φοιτούν Εβραίοι στο θρήσκευμα. Ο Μαντελστάμ όμως άλλαξε το θρήσκευμά του στον Μεθοδισμό και εισάχθηκε στο Πανεπιστήμιο το ίδιο έτος. Ωστόσο δεν ολοκλήρωσε τις σπουδές του εκεί.
Μετά τη Ρωσική επανάσταση του 1905 ο Μαντελστάμ έγραψε για μια περίοδο ποιήματα με εντόνως λαϊκιστικό πνεύμα, αλλά στη συνέχεια συνδέθηκε στενά με τον Συμβολισμό. Το 1911, μαζί με αρκετούς άλλους νεαρούς Ρώσους ποιητές, ίδρυσαν τη «Λέσχη των Ποιητών», υπό την επίσημη ηγεσία των Νικολάι Γκουμιλιόφ και Σεργκέι Γκαραντιέτσκυ. Ο πυρήνας αυτής της ομάδας έγινε γνωστός ως «οι Ακμεϊστές». Ο Μαντελστάμ συνέγραψε το μανιφέστο του νέου κινήματος στην ποίηση, με τίτλο Το ξημέρωμα του Ακμεϊσμού (1913, εκδόθηκε το 1919). Το 1913 δημοσίευσε την πρώτη του ποιητική συλλογή υπό τον τίτλο Η πέτρα. Αυτή η συλλογή επανεκδόθηκε το 1916 με τον ίδιο τίτλο, αλλά εμπλουτισμένη με πρόσθετα ποιήματα.

Γάμος και οικογένεια

Ο Μαντελστάμ λέγεται ότι είχε έναν ερωτικό δεσμό με την ποιήτρια Άννα Αχμάτοβα. Εκείνη από την πλευρά της επέμενε σε όλη τη ζωή της ότι η σχέση τους ήταν μια βαθιά φιλία, και όχι ερωτική. Κατά τη δεκαετία του 1910, ήταν κρυφά ερωτευμένος με μια Γεωργιανή πριγκίπισσα και κοσμική κυρία της Αγίας Πετρούπολης, τη Σαλομέα Αντρονίκοβα, στην οποία αφιέρωσε (1916) το ποίημά του «Σαλόμινκα».
Το 1922 ο ποιητής νυμφεύθηκε τη Ναντέζντα Χάζινα, αδελφή του ποιητή Γιεβγκένι Χάζινα, στο Κίεβο, όπου έμενε εκείνη με την οικογένειά της. Ο Μαντελστάμ συνέχισε πάντως να ελκύεται από άλλες γυναίκες, κάποιες φορές σοβαρά, ώστε να απειληθεί ο γάμος τους, όπως από την Όλγα Βάκσελ το 1924-1925 και τη Μαρίγια Πιετραβίχ το 1933-1934. Παρά το γεγονός αυτό, η Ναντέζντα τον συνόδευσε αργότερα στην εξορία και έφθασε να απομνημονεύσει όλα του τα ποιήματα για να μη χαθούν, ενώ αρκετά μετά την «αποσταλινοποίηση» μεθόδευσε τη μυστική επανέκδοση μέρους του έργου του.

Η ώριμη περίοδος, πολιτική δίωξη και θάνατος

Το 1922 ο Μαντελστάμ και η Ναντέζντα μετακόμισαν στη Μόσχα. Παράλληλα, η δεύτερη ποιητική συλλογή του ποιητή, η Tristia, εκδιδόταν στο Βερολίνο. Για αρκετά χρόνια στη συνέχεια εγκατέλειψε σχεδόν τελείως την ποίηση, γράφοντας κυρίως δοκίμια, κριτική λογοτεχνίας, απομνημονεύματα (Ο αχός της εποχής και Φεοντοσίγια - αμφότερα το 1925), καθώς και σύντομα πεζογραφήματα (π.χ. Το αιγυπτιακό γραμματόσημο, 1928). Ως βιοπορισμό, μετέφραζε ξένη λογοτεχνία στη ρωσική (19 βιβλία μέσα σε 6 χρόνια), ενώ ήταν και ανταποκριτής μιας εφημερίδας.
Το φθινόπωρο του 1933 ο Μαντελστάμ συνέθεσε το ποίημα «Επίγραμμα του Στάλιν», το οποίο ανέγνωσε σε λίγες και μικρές ιδιωτικές συγκεντρώσεις στη Μόσχα. Το ποίημα αποτελούσε κριτική για τον «Καυκάσιο του Κρεμλίνου». Ένα εξάμηνο αργότερα, το 1934, ο Μαντελστάμ συνελήφθη. Ωστόσο, αφού ανακρίθηκε σχετικά με το ποίημα, δεν καταδικάστηκε σε θάνατο ή σε καταναγκαστική εργασία σε Γκουλάγκ, αλλά στην ελαφρότερη ποινή της εξορίας στην κωμόπολη Τσέρντυν στους πρόποδες των Ουραλίων, όπου τον συνόδευσε και η σύζυγός του. Μετά από μία απόπειρα αυτοκτονίας του και μία διαμεσολάβηση από τον Νικολάι Μπουχάριν, η ποινή μετατράπηκε σε απλή απαγόρευση να ζει στη Μόσχα ή στις μεγαλύτερες πόλεις της ΕΣΣΔ. Ο Μαντελστάμ και η σύζυγός του επέλεξαν να ζήσουν στο Βορόνεζ.
Ενθαρρυμένος, ο Μαντελστάμ επέστρεψε στην ποίηση και έγραψε τη συλλογή Σημειωματάρια του Βορόνεζ, η οποία περιελάμβανε τον κύκλο ποιημάτων «Στίχοι επί του Αγνώστου Στρατιώτου». Επίσης έγραψε ποιήματα που φαίνονταν να εξυμνούν τον Στάλιν (όπως την «Ωδή στον Στάλιν»). Ωστόσο, το 1937, με την αρχή του «Μεγάλου Τρόμου», το λογοτεχνικό κατεστημένο άρχισε να επιτίθεται στον Μαντελστάμ δια του τύπου, πρώτα σε τοπικό επίπεδο και σύντομα και από τη Μόσχα, κατηγορώντας τον ότι έτρεφε «αντισοβιετικές απόψεις». Την επόμενη άνοιξη, ο ποιητής και η σύζυγός του έλαβαν μια κυβερνητική πρόσκληση για διακοπές όχι μακριά από τη Μόσχα. Κατά την άφιξή τους εκεί, τον Μάιο του 1938, ο Μαντελστάμ συνελήφθη (στις 5 Μαΐου κατά το έγγραφο του στρατοπέδου με ημερομηνία 12 Οκτωβρίου 1938, υπογεγραμμένο από τον Μαντελστάμ) κατηγορούμενος για «αντεπαναστατικές δραστηριότητες». Τρεις μήνες αργότερα, στις 2 Αυγούστου 1938, ο ποιητής καταδικάσθηκε σε πέντε χρόνια σε «επανορθωτικά στρατόπεδα». Στάλθηκε στο στρατόπεδο μεταγωγών της Βτοράγια Ριέτσκα (= «Δεύτερο Ποτάμι»), κοντά στο Βλαδιβοστόκ, και κατόρθωσε από εκεί να στείλει κρυφά ένα μήνυμα στη σύζυγό του, ζητώντας της να του στείλει ζεστά ρούχα. Δεν τα έλαβε ποτέ και, σύμφωνα με τον αντιφρονούντα Βαρλαάμ Σαλάμοφ (όπως έγραψε στο διήγημά του «Μπράντι από τσέρι»), αφέθηκε να πεθάνει από το κρύο και την πείνα.
Η προφητεία του Μαντελστάμ επαληθεύθηκε (και) στο πρόσωπό του: «Μόνο στη Ρωσία δίνουν μεγάλη σημασία στην ποίηση: σκοτώνουν ανθρώπους για αυτή. Υπάρχει άλλο μέρος όπου η ποίηση να είναι τόσο συνηθισμένο κίνητρο για φόνο;» Η Ναντέζντα Μαντελστάμ συνέγραψε αναμνήσεις από τη ζωή και τις ημέρες της με τον σύζυγό της στο Ελπίδα στα χρόνια της απελπισίας (1970)  και στο Ελπίδα που εγκαταλείφθηκε. Κατόρθωσε επίσης να διατηρήσει ένα σημαντικό μέρος του αδημοσίευτου έργου του.