Δημήτριος Καταρτζής

Βιογραφικά στοιχεία

Λίγα δεδομένα για τη ζωή του είναι γνωστά. Το πιθανότερο είναι ότι γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη περί το 1730 ή το 1720-1725. Η σύζυγός του, κόρη αρχοντικής οικογένειας της Βλαχίας, είχε το επώνυμο Καταρτζή, και με αυτό το επώνυμο έμεινε γνωστός στα γράμματα ο Δημήτριος, αλλά έτσι τον αποκαλούσαν και οι σύγχρονοί του. Το δικό του οικογενειακό όνομα ήταν πιθανώς Παναγιωτάκης, αναφέρεται όμως και ως Φωτιάδης ή Φωτάκης, ως γιος δηλαδή του Φωτίου, που ήταν το βαπτιστικό του πατέρα του. Σε συλλογή εκπαιδευτικών ποιημάτων προς τιμή του ηγεμόνα Αλεξάνδρου Υψηλάντη, που τυπώθηκε το 1777, περιέχεται επίγραμμα ενός «Δημητράκη Παναγιωτάκη». Αν πρόκειται για τον Καταρτζή, τότε αυτό είναι το έτος της πρώτης γνωστής δημοσιεύσεως έργου του.
Δάσκαλοι του Καταρτζή υπήρξαν οι Νικόλαος Βελαράς, Αλέξανδρος Τυρναβίτης, Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης, Ανανίας ο Αντιπάριος, και ο ιατρός Θεόδωρος. Εκτός από τη μητρική, του ο Δημήτριος έμαθε αρκετές γλώσσες: την αραβική, τη ρουμανική και τη γαλλική. Τα γαλλικά ειδικότερα τα διδάχθηκε από ένα ξένο τυχοδιώκτη, τον Κάρολο Μποσάμ, που βρέθηκε τότε στην Πόλη και χρησιμοποίησε ως διδακτικό βιβλίο το Elements de la philosophie moderne (1752) του Pierre Massuet. Από μικρός ο Καταρτζής αγαπούσε τα βιβλία και σώζονται πολλά από τα νιάτα του με αυτόγραφο το όνομά του, ένα με χρονολογία το 1753, ενώ το 1755 φέρεται ως κάτοχος της χειρόγραφης θεματολογίας του Δωροθέου του Λεσβίου. Το 1789 γράφει στον Λ. Φωτιάδη: «εσυγκάλεσα τριγύρου μου όσους γραμματικούς μπόρεσα το γε νυν έχον»
Το 1779 ο Αλέξανδρος Ι. Υψηλάντης απονέμει στον Καταρτζή τον τίτλο του «Μέγα Κλουτζιάρη». Από τότε ο Δημήτριος ασκεί το επάγγελμα του δικαστή, μία ιδιότητα που τον ώθησε στη συγγραφή της Δικανικής Τέχνης, ενός έργου που αργότερα επεξεργάσθηκε και αναθεώρησε αρκετές φορές. Αλλά το 1792 αναφέρεται ως «πρώην» Μέγας Κλουτζιάρης. Αργότερα του απονέμεται ένας σπουδαιότερος τίτλος, αυτός του «Μέγα Λογοθέτη», για τον οποίο, πέρα από διάφορες μαρτυρίες, βεβαιώνει το χειρόγραφο έργου του, στο εξώφυλλο του οποίου αναγράφεται αυτός ο τίτλος.
Ο Καταρτζής γνώριζε πολύ καλά γραμματική και τον καλούσαν ως αυθεντία-διαιτητή για αμφιβολίες επί γραμματικών θεμάτων ακόμα και λόγιοι που ήταν αντίθετοί του σε γλωσσικά ζητήματα. Γενικότερα, στην εποχή του απελάμβανε την εκτίμηση των λογίων. Κατά τον Περραιβό υπήρξε «ανήρ σημαντικός, πρωτοκαθεδρίαν του ανωτάτου δικαστικού κλάδου κατέχων, χαρακτήρ τίμιος, εγκρατής της ελληνικής, γαλλικής και αραβικής διαλέκτου, και θερμός πατριώτης». Ακόμα και ο Αλέξανδρος Κάλφογλου, αυστηρότατος κριτής των ηθών στην Ηθική στιχουργία του (1794), γράφει για τον Καταρτζή:
 Εκεί νομικός τις γέρων, δίκαιος, σοφός ανήρ,

 κριτής είναι επιστήμων, μόνος της Βλαχιάς φωστήρ.

 Πλην τοιούτοι στην Βλαχίαν να λαλήσουν δεν μπορούν,

 εκεί προσωποληψίαν και χατήρια θεωρούν.

 Συ δε απ' αυτόν ν' ακούης ωφελίμους συμβουλάς.
Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ο Δημήτριος Φωτιάδης-Καταρτζής το πέρασε στο Βουκουρέστι, όπου και πέθανε περί το 1807.

Η γλωσσική μεταστροφή και η κληρονομιά του

Το 1791 ο Δημήτριος Καταρτζής εγκατέλειψε το δημοτικό ιδίωμα και άρχισε να γράφει στην καθαρεύουσα. Δεν είναι με βεβαιότητα γνωστό ποιοι λόγοι τον οδήγησαν σε αυτή τη μεταστροφή, και μάλιστα σε μεγάλη ηλικία. Κατά τον Νεόφυτο Δούκα τον μετέπεισε ο Λάμπρος Φωτιάδης, με τον οποίο είχε σχετική αλληλογραφία. Αντιθέτως, κατά τον Παναγιώτη Κοδρικά απογοητεύθηκε από την έκδοση της Νεωτερικής Γεωγραφίας (Βιέννη 1791), η οποία είχε συνταχθεί σύμφωνα με τις αρχές του. «Υπογράφω», γράφει ότι του είπε ο Καταρτζής, «εις το σύστημα του κοινού ύφους οπού γράφεται, καθώς ευκολότερα συνηθίζεται. Ο πρώτος μαθητής μού εχάλασε την γλώσσα μου, άρα δεν είναι κοινή.» Ως πρώτο μαθητή εννοούσε, γράφει ο Κοδρικάς, τον Δανιήλ Φιλιππίδη. Ο ίδιος όμως ο Καταρτζής γράφει σε πρόλογό του το 1796 στη διασκευή του Γνώθι σαυτόν στην καθαρεύουσα, ότι πήρε την απόφαση να εγκαταλείψει τη δημοτική παρά την επιδοκιμασία της γλωσσικής θεωρίας του από τους «προύχοντες και βελτίονες» επειδή «ύστερον εβγήκαν πολλοί άλλοι να εναντιώνουνται εις αυτό». Ωστόσο δεν απαρνήθηκε και τη θεωρία του, καθώς στο ίδιο κείμενο λέει ότι άρχισε να γράφει «από το 1791 κατά το ύφος των σπουδαίων, αδιαφορώντας με ό,τι τρόπον και αν είναι, μόνον να ωφελήσω το γένος μου» και υπεραμύνεται της θεωρίας του για τη δημοτική.
Η γλωσσική αυτή μεταστροφή του Καταρτζή έγινε αιτία να ματαιώσει την έντυπη έκδοση των συγγραμμάτων του στη δημοτική, που μας παραδόθηκαν ως χειρόγραφα έτοιμα για το τυπογραφείο. Ωστόσο, οι ιδέες του ωφέλησαν το έθνος, γιατί από τον κύκλο του Καταρτζή γεννήθηκε μία ολόκληρη ομάδα μαθητών και οπαδών, όπως ο Ρήγας Βελεστινλής, ο Ιώσηπος Μοισιόδακας, ο Δανιήλ Φιλιππίδης, ο Γρηγόριος Κωνσταντάς και ο Αθανάσιος Χριστόπουλος, από τον οποίο το «πρωτο-δημοτικιστικό κίνημα» του Καταρτζή έφθασε μέχρι τον Διονύσιο Σολωμό.