Απόπειρα πραξικοπήματος το 2016 στην Τουρκία

Υπόβαθρο

Από την εποχή που ιδρύθηκε η σύγχρονη Τουρκία το 1923, οι Τουρκικές δυνάμεις πραγματοποίησαν 3 πραξικοπήματα, το 1960, 1971, και 1980—και μεσολάβησαν το 1997 μέσω μεσολάβησης τους στην κυβέρνηση. Ιστορικά ο στρατός βλέπει τον εαυτό του ως τον θεματοφύλακα του κοσμικού χαρακτήρα του τουρκικού κράτους το οποίο ξεκίνησε με τον Κεμάλ Ατατούρκ.
Στο διάστημα μέχρι τα γεγονότα του 2016, συνέβησαν οι δίκες για την υπόθεση Εργκένεκον, κατά την οποία ο Ερντογάν απέκτησε κυριαρχία επί του στρατού. Στις δίκες αυτές κατά τη διάρκεια του 2013—οι οποίες θεωρήθηκαν συνταρακτικές καθώς και μια από τις μεγαλύτερες στην ιστορία της τουρκικής ιστορίας —275 άτομα, στα οποία συμπεριλαμβάνονταν ανώτατοι αξιωματικοί του στρατού, δημοσιογράφοι, και ακαδημαϊκοί, κατηγορήθηκαν για συνωμοσία κατά το 2003 και 2004 ως μέλη της μυστικής οργάνωσης με την ονομασία Εργκένεκον. Παράλληλα κάποιοι άλλοι αξιωματικοί του στρατού κατηγορήθηκαν για συμμετοχή σε κάποια άλλη υποτιθέμενη συνωμοσία με την ονομασία Σχέδιο Βαριοπούλα. Οι καταδίκες που επιβλήθηκαν κατά την διάρκεια της δίκης για την υπόθεση Εργκένεκον απορρίφθηκαν τον Απρίλιο του 2016 από το ανώτατο δικαστήριο της Τουρκίας, το οποίο έκρινε πως η ύπαρξη του δικτύου Εργκένεκον δεν είχε αποδειχθεί.
Στις 13 Ιουλίου 2016, 2 ημέρες πριν τα γεγονότα της 16ης Ιουλία, ο Ερντογάν υπέγραψε διάταγμα βάσει του οποίου οι Τούρκοι στρατιώτες είχαν ασυλία από οποιαδήποτε νομική δίωξη ενόσω συμμετέχουν σε δραστηριότητες που αφορούν την εσωτερική ασφάλεια της χώρας, όπου οι οποιοεσδήποτε διώξεις κατά των διοικητών θα πρέπει να εγκρίνονται πρώτα από τον πρωθυπουργό, ενώ αυτές κατά των χαμηλότερων στελεχών του στρατού από τους κυβερνήτες των επαρχιών της χώρας. Το μέτρο αυτό, χαρακτηρίστηκε ως μέτρο εξομάλυνσης των σχέσεων μεταξύ της κυβέρνησης και των ενόπλων δυνάμεων, κατά την ίδια περίοδο όπου ο στρατός ανελάμβανε αυξημένες εξουσίες στις περιοχές των Κούρδων σε σχέση με την αστυνομία και τις παραστρατιωτικές μονάδες.

Γεγονότα

Στις 15 Ιουλίου του 2016, όπως αναφέρθηκε, πολεμικά αεροπλάνα πετούσαν πάνω από την Άγκυρα, και τόσο η πλατεία Φατίχ Σουλτάν Μεχμέτ όσο και η γέφυρα του Βοσπόρου στην Κωνσταντινούπολη στην κατεύθυνση της Ανατολίας προς την Ευρώπη έκλεισαν.
Ο πρωθυπουργός της Τουρκίας Μπιναλί Γιλντιρίμ ανάφερε ότι η στρατιωτική δράση «αναλήφθηκε έξω από την αλυσίδα της διοίκησης» και ήταν «παράνομη απόπειρα» κατάληψης της εξουσίας με «τμήμα του στρατού». 
Τα τοπικά μέσα μαζικής επικοινωνίας μετέδωσαν πως στο αεροδρόμιο Ατατούρκ κυκλοφορούσαν άρματα μάχης. Παράλληλα πως η σύνδεση των χρηστών στις διαδικτυακές υπηρεσίες του Twitter, Facebook, και YouTube έχει φραχτεί, ωστόσο το Twitter ανακοίνωσε πως η φραγή δεν ήταν ολική. Ο ανώτατος διοικητής των ενόπλων δυνάμεων ανακοινώθηκε πως είναι όμηρος των πραξικοπηματιών. Τα στρατεύματα επίσης εισήλθαν στα γραφεία του υπουργείου Δικαιοσύνης στην Κωνσταντινούπολη και ζήτησαν από το προσωπικό να αποχωρήσει.
Μια ανακοίνωση που έγινε από το τουρκικό Γενικό Επιτελείο ανέφερε πως Οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις έχουν πλήρως καταλάβει την διαχείριση της χώρας για να επαναφέρουν την συνταγματική τάξη, ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερίες, το κράτους του νόμου και την γενική ασφάλεια η οποία ζημιώθηκε. Όλες οι διεθνείς συμφωνίες βρίσκονται ακόμα σε ισχύ. Ελπίζουμε πως οι καλές σχέσεις μας με όλες τις χώρες θα συνεχιστούν. 
Ανέφεραν πως οι πράξεις τους έγιναν ώστε να διατηρηθεί η δημοκρατική τάξη, και το κράτος νόμου πρέπει να παραμείνει προτεραιότητα. Η διοίκηση της 1ης Στρατιάς στην Κωνσταντινούπολη ισχυρίστηκε πως ο στρατός δεν υποστηρίζει το πραξικόπημα και πως οι υπαίτιοι αποτελούν μια πολύ μικρή ομάδα η οποία ήταν στα πρόθυρα του να ελεγχθεί.

Στις 21:02 UTC ανακοινώθηκε από το πρακτορείο Reuters πως Τούρκοι στρατιώτες ήταν εντός των κτηρίων του τουρκικού κρατικού ραδιοτηλεοπτικού σταθμού στην Άγκυρα. Μετά την κατάληψη από τον στρατό, οι στρατιωτικοί εξέδωσαν ανακοίνωση πως η δημοκρατική και κοσμική εξουσία του νόμου έχει διαβρωθεί από την παρούσα κυβέρνηση και πως η Τουρκία καθοδηγείται πλέον από ένα συμβούλιο ειρήνης το οποίο θα εγγυηθεί την ασφάλεια του πληθυσμού. Η εκπομπή του κρατικού ραδιοσταθμού διακόπηκε.Το αεροδρόμιο Ατατούρκ έκλεισε, και όλες οι πτήσεις εσωτερικού και εξωτερικού ακυρώθηκαν.
Ο στρατός ισχυρίστηκε πως ένα νέο σύνταγμα θα δημιουργηθεί το συντομότερο δυνατό. Στην Άγκυρα αναφέρθηκαν έκρηξη και πυροβολισμοί στο κτήριο του κρατικού ραδιοσταθμού. Τα άρματα μάχης άνοιξαν πυρ κατά του κτηρίου του τουρκικού κοινοβουλίου.

Ταϊγίπ Ερντογάν

Οι πρώτες αναφορές για τον Ερντογάν ανέφεραν πως βρισκόταν ασφαλής στην Μαρμαρίδα όπου βρισκόταν σε διακοπές. Το γραφείο προεδρίας εξέδωσε ανακοίνωση λέγοντας πως οι δυνάμεις πιστές στον Φετχουλλάχ Γκιουλέν και το Κίνημα Χιζμέτ ήταν οι υπαίτιοι της απόπειρας του πραξικοπήματος. Ο ίδιος ο Ερντογάν εξέδωσε ανακοίνωση καλώντας τους Τούρκους να αψηφήσουν τις στρατιωτικές απαγορεύσεις και να βγουν στους δρόμους, με την ανακοίνωση του να γίνεται μέσω της εφαρμογής κινητού τηλεφώνου FaceTime και να αναμεταδίδεται από το CNN Türk, ενώ υπήρξαν και αναφορές πως έφυγε από τη χώρα με χρήση ιδιωτικού αεροπλάνου.

Ανάκτηση ελέγχου

Αναφορές προερχόμενες από την Τουρκία, ανέφεραν ότι το πραξικόπημα απέτυχε, κάτι το οποίο επιβεβαιώθηκε λίγη ώρα αργότερα. Οι αναφορές αυτές ανέφεραν ότι οι πρωτεργάτες του πραξικοπήματος συνελήφθησαν, ενώ πριν τις 3 η ώρα την νύχτα, ανακτήθηκε ο έλεγχος της κρατικής ραδιοτηλεόρασης της Τουρκίας από πλήθος ανθρώπων. 
Λίγο μετά από τις 2 τα ξημερώματα, καταρρίφθηκε από Τούρκικο πολεμικό F-16, στρατιωτικό ελικόπτερο πάνω από τον εναέριο χώρο της Άγκυρας. Ταυτόχρονα σημειώθηκαν εκρήξεις έξω από το κτήριο του Τουρκικού κοινοβουλίου. Αμέσως ξεκίνησαν συλλήψεις από την αστυνομία, στρατιωτών που συμμετείχαν στο πραξικόπημα.
Οι ίδιες αναφορές αργότερα ανέφεραν ότι το αεροσκάφος που μετέφερε τον πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταϊγίπ Ερντογάν, επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, από της οποίας το αεροδρόμια είχαν αποχωρήσει οι στρατιώτες των πραξικοπηματιών. Στις 3:20 τα ξημερώματα του Σαββάτου 16ης Ιουλίου, το αεροπλάνο του Ερντογάν προσγειώθηκε σε απομονωμένο χώρο του. Λίγα λεπτά αργότερα άρχισε να εκπέμπει κανονικά η κρατική ραδιοτηλεόραση. Στις 3:41 επιβεβαιώθηκε από επίσημη ανακοίνωση η επιστροφή του Ερντογάν στην Τουρκία. Λίγα λεπτά πριν προηγήθηκε εισβολή στρατιωτών των πραξικοπηματιών εισέβαλαν στο κτήριο του CNN Türk και διέκοψαν την ζωντανή ροή του προγράμματος, όπου λίγο αργότερα οι πραξικοπηματίες συνελήφθησαν από την αστυνομία και η ροή του προγράμματος επανήλθε κανονικά.
Στα μέσα της 16 Ιουλίου η κυβέρνηση φάνηκε να έχει ανακτήσει τον έλεγχο της χώρας και το πραξικόπημα να έχει αποτύχει, ωστόσο ο Ερντογάν παρέμεινε ακόμα στο αεροδρόμιο Ατατούρκ, όπου και διέταξε την δίωξη και σύλληψη πολλών χιλιάδων στρατιωτικών και δικαστικών υπαλλήλων, ύποπτων για συμμετοχή στο πραξικόπημα. Ωστόσο σε άλλη εξέλιξη της ίδιας χρονικής περιόδου, αναφέρθηκε πως πραξικοπηματίες του ναυτικού, συνέλαβαν τον αρχηγό του τουρκικού στόλου τον οποίο κρατούσαν όμηρο σε πολεμικό πλοίο, ωστόσο τελικά αποσαφηνίστηκε πως ο αρχηγός του στόλου συνελήφθηκε ως πραξικοπηματίας από τις κυβερνητικές δυνάμεις.
Στις 11:51 προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο της Αλεξανδρούπολης ελικόπτερο της τουρκικής αστυνομίας, το οποίο μετέφερε 8 άτομα, επικαλούμενο μηχανική βλάβη. Οι επιβαίνοντες συνελήφθησαν για παράνομη είσοδο στη χώρα και ζήτησαν πολιτικό άσυλο. Ωστόσο, στην περίπτωση που εκδοθούν στην Τουρκία, μπορεί να μην δικαστούν δίκαια, ένας από τους λόγους που δεν θέλουν έκδοση.

Συλλήψεις και εκκαθαρίσεις

Μια εκτεταμένη εκκαθάριση της τουρκικής δημόσιας υπηρεσίας ξεκίνησε στον απόηχο της απόπειρας πραξικοπήματος, με τον Πρόεδρο Ερντογάν να προειδοποιεί τους αντιπάλους του ότι «θα πληρώσουν βαρύ τίμημα γι' αυτό». Οι The New York Times, μαζί με κάποια άλλα δυτικά μέσα ενημέρωσης, όπως η The Economist, περιέγραψαν τις εκκαθαρίσεις ως «αντιπραξικόπημα», με τους Times αναμένουν ο πρόεδρος να «γίνει πιο εκδικητικός και εμμονικός με τον έλεγχο από ποτέ, αξιοποιώντας την κρίση, όχι μόνο για να τιμωρήσει αντάρτες στρατιώτες, αλλά για την περαιτέρω καταστολή σε όποια διαφωνία υπάρχει στην Τουρκία». Από την 20η Ιουλίου του 2016, η κάθαρση περιελάμβανε πάνω από 45.000 στρατιωτικούς αξιωματούχους, αστυνομικούς, δικαστές, διοικητές και οι δημοσίους υπαλλήλους οι οποίοι συνελήφθησαν ή παύθηκαν, συμπεριλαμβανομένων 2.700 δικαστών, 15.000 καθηγητών όπως και κάθε πανεπιστημιακτός κοσμήτορας της χώρας.
163 στρατηγοί και ναύαρχοι τέθηκαν υπό κράτηση, περίπου το 45% του συνόλου του τουρκικού στρατού.

Αεροπορική Βάση Ιντζιρλίκ

Το προξενείο των ΗΠΑ στην Τουρκία εξέδωσε συμβουλευτική ανακοίνωση στους αμερικανούς πολίτες να αποφύγουν την Αεροπορική Βάση Ιντζιρλίκ της νότιας Τουρκίας, η οποία στέγαζε περίπου 50 πυρηνικές βόμβες, μέχρι να «αποκατασταθούν οι συνήθεις εργασίες». Δήλωσε επίσης ότι οι τοπικές αρχές είχαν αρνηθεί την πρόσβαση στην αεροπορική βάση και ότι η δύναμη προμήθειας της αεροπορικής βάσης ήταν κλειστή. Η Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ χρησιμοποιούσε την αεροπορική βάση Ιντζιρλίκ για την αμερικανική επέμβαση στη Συρία. Σχεδόν 1.500 στελέχη των ΗΠΑ στεγάζονταν στη βάση.
Είκοσι τέσσερις ώρες μετά τις αρχικές αναφορές ότι η αεροπορική βάση έκλεισε, αξιωματούχοι του Υπουργείου Άμυνας των Ηνωμένων Πολιτειών, επιβεβαίωσαν ότι η βάση και ο εναέριος χώρος της είχαν ανοίξει εκ νέου σε στρατιωτικά αεροσκάφη και ότι οι επιχειρήσεις από αμερικανικά αεροσκάφη θα συνεχίζονταν. Ο Τούρκος διοικητής της αεροπορικής βάσης συνελήφθη.
Μετά την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος, πολλαπλά μέσα ενημέρωσης είχαν δημοσιεύσει ρεπορτάζ που υποστηρίζαν την άρση των πυρηνικών όπλων των ΗΠΑ από την αεροπορική βάση του Ιντζιρλίκ, καθώς η Τουρκία βρισκόταν σε αστάθεια.

Εγχώριες

Ανάμεσα στα τουρκικά κόμματα της αντιπολίτευσης, το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) εξέδωσε μια δήλωση εκφράζοντας δημόσια την αντίθεσή του στο πραξικόπημα, και η Hürriyet Daily News ανέφερε ότι ηγέτης του Κόμματος Εθνικιστικού Κινήματος (MHP), Ντεβλέτ Μπαχτσελί, τηλεφώνησε στον πρωθυπουργό Μπιναλί Γιλντιρίμ για να εκφράσει την αντίθεσή του στο πραξικόπημα. Οι αντιπρόεδροι του Δημοκρατικού Κόμματος των Λαών (HDP) της αντιπολίτευσης, εξέδωσαν μια δήλωση λέγοντας ότι το κόμμα ήταν «υπό οποιεδοίποτε συνθήκες και με βάση τις αρχές του, ενάντια σε κάθε είδους πραξικόπημα...». Μεταξύ των μικρών κομμάτων, το αριστερίζον εθνικιστικό Πατριωτικό Κόμμα του Ντογού Περιντσέκ που υποστηρίζει τη δημοκρατία, θεώρησε τον Γκιουλέν και τους Αμερικανούς ως υπεύθυνους. Η κουρδική μαχητική αυτονομιστική οργάνωση ΡΚΚ, το οποίο η Τουρκία και οι σύμμαχοί της έχουν χαρακτηρίσει ως τρομοκρατική οργάνωση, κάλεσε τους υποστηρικτές τους να μείνουν μακριά από το πραξικόπημα και να υπερασπιστούν το λαό τους, ενώ το Κομμουνιστικό Κόμμα κάλεσε το λαό για την ανατροπή της κυβέρνησης του ΑΚΡ που το ονόμασε «εχθρό της ανθρωπότητας».