Γιώργης Μανουσάκης

Βιογραφία

Γεννήθηκε το 1933 στα Χανιά. Με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου του 1940-41 η οικογένεια τού Γιώργη Μανουσάκη μετοίκησε στο Βαρύπετρο, το χωριό του πατέρα του, όπου έμεινε και στο μεγαλύτερο μέρος της κατοχής. Εκεί έζησε την εισβολή των Γερμανών και το φόβο από τις εκτελέσεις στα γύρω χωριά, που ακολούθησαν την κατάληψη της Κρήτης. Συνάμα γνώρισε από κοντά τον αγροτικό κόσμο της κρητικής υπαίθρου. Ο αιφνίδιος θάνατος του πατέρα του το 1948, μπροστά του, και το οικογενειακό πένθος, κατά τα κρητικά έθιμα της εποχής, άφησαν βαθιά ίχνη στην ψυχή του. Τελειώνοντας το Α΄ Γυμνάσιο Αρρένων στα Χανιά, φοίτησε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μετά τη στρατιωτική του θητεία, ξαναγύρισε στη γενέτειρά του, όπου υπηρέτησε ως φιλόλογος καθηγητής επί 26 χρόνια στη Μέση Εκπαίδευση. Παραιτήθηκε το 1986 με το βαθμό του γυμνασιάρχη. Το 1974 παντρεύτηκε τη φιλόλογο Αγγελική Καραθανάση κι απέκτησαν τρία παιδιά. Συμμετείχε ενεργά για πολλά χρόνια, άλλοτε ως γραμματέας κι άλλοτε ως αντιπρόεδρος, στο διοικητικό συμβούλιο του Φιλολογικού Συλλόγου Χανίων Ο Χρυσόστομος. Συμμετείχε επίσης ως μέλος στην καλλιτεχνική επιτροπή της δημοτικής Πινακοθήκης Χανίων. Υπήρξε ενεργό μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών "Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος" μέχρι το θάνατό του. Ήταν επίσης εκλεγμένο μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων από το 1993. Συμμετείχε ως εισηγητής σε δεκάδες εκδηλώσεις, σε παρουσιάσεις βιβλίων, σε συνέδρια και σεμινάρια φιλολογικού, λογοτεχνικού και ιστορικού περιεχομένου στην Κρήτη, στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη. Επέλεξε να ζήσει για όλη τη ζωή του στα Χανιά, όπου και άφησε την τελευταία πνοή του στις 9 Φεβρουαρίου 2008, στο νοσοκομείο της πόλης, ύστερα από βαρύ εγκεφαλικό επεισόδιο.
Τον Ιούνιο και τον Νοέμβριο του 2007 ανέβηκε στο θέατρο "Κυδωνία" Χανίων η θεατρική παράσταση Το σκοτεινό μας υπόγειο βασισμένη στο βιβλίο Ένα κρανίο καρφωμένο στο κιγκλίδωμα σε σκηνοθεσία του Μιχάλη Βιρβιδάκη.
Το 2007-2008 ο σκηνοθέτης Κώστας Νταντινάκης γύρισε ένα ντοκιμαντέρ διάρκειας μιας ώρας με τίτλο Γιώργης Μανουσάκης, νοσταλγός αιωνιότητας. Παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης το 2010.

Θεματολογία

Η ποίηση του Γιώργη Μανουσάκη είναι υπαρξιακή. Σε όλα τα έργα του, πεζά και ποιητικά, υπάρχει το υπαρξιακό υπόβαθρο. Στην υπαρξιακή φιλοσοφία ήταν «σαν ν’ αντίκριζα τον εαυτό μου σ’ έναν  καθρέφτη», είχε πει χαρακτηριστικά σε συνέντευξή του (Χανιώτικα Νέα, Κυριακή 21 Μαρτίου 2003).
Στη συλλογή των 32 μικρών πεζών Ένα κρανίο καρφωμένο στο κιγκλίδωμα (1999) και στην ποιητική συλλογή Στ’ άκρωτήρια της ύπαρξης (2003) ο χρόνος, η φθορά, ο θάνατος, ο Θεός, η μεταθανάτια ζωή, η μοναξιά, η απειλή του διπλανού, ο έρωτας είναι θέματα που τον απασχολούν, χωρίς όμως να τον απομονώνουν από το περιβάλλον, φυσικό, κοινωνικοοικονομικό, ιστορικό, πολιτικό, πνευματικό. Τα διάφορα εξωτερικά γεγονότα δεν τον έχουν αφήσει αδιάφορο.
Ο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου γράφει χαρακτηριστικά στην εισαγωγή της Ανθολογίας της Β΄ Μεταπολεμικής ποιητικής γενιάς: Ο Γιώργης Μανουσάκης «είναι, πρωτίστως, ένας υπαρξιακός ποιητής, ο οποίος όμως, παρακολουθώντας παράλληλα και τα ιστορικά δρώμενα του καιρού του, εντάσσεται στο χώρο του ανυστερόβουλου  —με την έννοια του ιδεολογικά ανένταχτου—  κοινωνικού προβληματισμού».
Στη συλλογή Το σώμα της σιωπής (1970), τρία ποιήματα αναφέρονται στα Σφακιά κι άλλα τρία απηχούν το ζοφερό κλίμα της δικτατορίας των συνταγματαρχών.
Το ίδιο και στην ανέκδοτη συλλογή  διηγημάτων Η εποχή των ανθρωπαρίων, (τέσσερα από τα επτά διηγήματα έχουν δημοσιευτεί σε περιοδικά) ο φόβος κι η ενδοτικότητα των ανθρώπων στα χρόνια της δικτατορίας γίνεται αντικείμενο ειρωνείας.
Στο Τρίγλυφο (1976), έντεκα ποιήματα είναι εμπνευσμένα από μια επίσκεψη στο Άγιον Όρος κι άλλα τόσα από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο.
Στο Ταριχευτήριο πουλιών (1978) υπάρχουν ποιήματα που ανακαλούν στη μνήμη τούς Κρητικούς μακεδονομάχους, τη μικρασιατική εκστρατεία, τη γερμανική κατοχή, το αεροπορικό δυστύχημα του 1969, τις διώξεις σε ανελεύθερα καθεστώτα.
Στο Άνθρωποι και σκιές (1995) τα δυο ποιήματα του «Φωτογραφικού αρχείου» δίνουν μιαν εικόνα των Χανιών της Κρητικής Πολιτείας, τα πέντε ποιήματα των «Παλιών χρονολογιών» ζωντανεύουν περιστατικά των χρόνων 1941-1953, ενώ οι «Κατεδαφίσεις» αποδίδουν την αλλαγή τής όψης και της ζωής της πόλης των Χανιών.
Τα είκοσι δύο ποιήματα («πικροβότανα») της συλλογής Σπασμένα αγάλματα και πικροβότανα (2005) εμπνευσμένα από τη σύγχρονη ζωή και κοινωνία, είναι ειρωνικά έως και σαρκαστικά για τους ματαιόδοξους ποιητές, για τους υπαλλήλους, για τους βομβαρδισμούς στο Βελιγράδι, στο Ιράκ, για το Λένιν, για την καθημερινότητα, για την παγκοσμιοποίηση.
Το χρονικό Όταν το πέλμα μας εταίριαζε με το χώμα (2000) αναφέρεται στον ελληνοϊταλικό πόλεμο και στη γερμανική κατοχή.
Το Οδοιπορικό των Σφακιών (1980) περιέχει εντυπώσεις από αυτή την ιστορική επαρχία της Κρήτης.
Ο εθελοντής (2008), είναι ένα πολεμικό και ιστορικό-πολιτικό μυθιστόρημα διαμόρφωσης. Η πλοκή του εκτυλίσσεται την ταραχώδη περίοδο 1912-1940. Ο ήρωάς του, ο 17χρονος Κρητικός Βασίλης Σηφάκης, φεύγει κρυφά από την πατρίδα του, για να καταταγεί ως εθελοντής σ'ένα από τα σώματα που δρουν στη δυτική Μακεδονία και στην Ήπειρο και ανδρώνεται  συμμετέχοντας στους αγώνες και στις πολιτικές περιπέτειες του έθνους. Μόνιμος πια αξιωματικός πεθαίνει την ημέρα που η Ιταλία κήρυξε τον πόλεμο στην Ελλάδα.

Ανθολογίες με έργα του

Πεζογραφία
1. Ανθολογία διηγήματος της νέας ελληνικής γενιάς, εκδ. «Άγκυρας», 1972. (Ανθολογείται το διήγημα «Η εκτέλεση»).
2. Ελληνική ταξιδιωτική λογοτεχνία, τόμ. 4: Η άνθηση και η ακμή, Επίγονοι και νέοι δρόμοι, επιμ. Αννίτα Παναρέτου, εκδ. «Επικαιρότητα», 1995. (Ανθολογείται το απόσπασμα από το Οδοιπορικό των Σφακιών «Το πέρασμα του φαραγγιού»).
Ποίηση(επιλογή)
1. Σελίδες απ' τη νεώτερη ποίηση (1960-1970), επιμ. Λεφτέρη Ραφτόπουλου, Εκδ. Παρουσίες, 1971.
2. Ελληνική Ανθολογία της νέας ποιήσεως, εκδ. «Αγκύρας» , 1974.
3. Ποιητική Ανθολογία , τόμος Γ΄, εποπτεία: Γ.Κ. Ζωγραφάκης, επιμέλεια: Δημήτρης Σταμούλης, Εκδοτικός οργανισμός Μάλλιαρη, Θεσσαλονίκη 1975.
4. Ανθολογία  νεοελληνικής ποιήσεως  τόμ. 6 (Σύγχρονη ποίηση-δημοτικό τραγούδι), επιμ. Μ. Περάνθη, εκδ. Ι. Χιωτέλλη, 1979.
5. Σύγχρονοι Κρητικοί ποιητές, εκδ. Μπαρμπουνάκης, Θεσσαλονίκη 1982.
6. Ανθολογία  νεοελληνικής  ποιήσεως  (1708-1984), γ΄ έκδοση, επιμ. Σπύρος Κοκκίνης, εκδ. Βιβλιοπωλείο της «Εστίας», 1984.
7. Ανθολογία σύγχρονων Κρητών ποιητών, επιμ. Αντ. Σανουδάκης, εκδ. «Ελληνικά Γράμματα», 2002.
8. Καὶ μὲ τὸν ἦχον των γιὰ μιὰ στιγμὴ ἐπιστρέφουν. Ἡ ἑλληνικὴ ποίηση τὸν εἰκοστὸ αἰώνα. Ἐπίτομη Ἀνθολογία. Ἀνθολόγηση-Πρόλογος Δώρα Μέντη. Εἰσαγωγικὰ σημειώματα Εὐριπίδης Γαραντούδης. Gutenberg, 2016.
Θεματικές ποιητικές ανθολογίες
1. Ανθολογία θαλασσινής ποιήσεως, επιμ.  Δημήτρης Γιακουμάκης, εκδ. Γ.Ε.Ν. / Ναυτική Πνευματική Καλλιέργεια, 1996.
2. Τα ωραιότερα ποιήματα για τον πατέρα, επιμ. Θαν. Καστανιώτης και Θαν. Νιάρχος, εκδ. Καστανιώτης, 1998.
3. Τα Χανιά στη λογοτεχνία, 750 χρόνια από την ανοικοδόμησή τους, Ημερολόγιο, επιμ. Αγγελική Καραθανάση, εκδ. Δήμος Χανίων-Σύνδεσμος Φιλολόγων Νομού Χανίων, 2002.
4. Ανθολογία της βροχής, επιμ. Τάσος Πορφύρης, εκδ. «Τροπικός», 2003.
5. Τα ωραιότερα ποιήματα για το παιδί, επιμ. Θαν. Νιάρχος και Θαν. Καστανιώτης, εκδ. Καστανιώτης, 2004.
6. Να μαθαίνω γράμματα… το σχολείο στη Νεοελληνική Λογοτεχνία, επιμ. Κώστας Ακρίβος, εκδ. «Μεταίχμιο», 2004.
7. Εντός και εκτός έδρας. Το ποδόσφαιρο στην ελληνική ποίηση, επιμ. Γιώργος Μαρκόπουλος, εκδ. Καστανιώτης. 2006.
8. Το 1821 στην ελληνική ποίηση, Ανθολόγηση-Επίμετρο Ηλίας Γκρης, Κέδρος 2011.
9. Ο Παπαδιαμάντης με τα μάτια νεότερων λογοτεχνών, Ανθολόγηση-Επιμέλεια Ηλίας Γκρης, έκδοση Μορφωτικού Ιδρύατος της ΕΣΗΕΑ 2011.
Για το σύνολο του έργου του
Ανθολογία από το έργο του Γιώργη Μανουσάκη. Επιλογή κειμένων - παρουσίαση - φιλολογική επιμέλεια: Κώστας Μπουρναζάκης, «Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη», Ηράκλειο Κρήτης 2012, σσ. 408 (και 22 σελ. με ασπρόμαυρες και έγχρωμες φωτογραφίες). 
Στο εισαγωγικό του κείμενο με τίτλο "Όψεις από τη ζωή και το έργο του Γιώργη Μανουσάκη" ο Κώστας Μπουρναζάκης αναφέρεται εκτενώς 
στη ζωή και στο έργο του Γιώργη Μανουσάκη και τον παρουσιάζει:
α) ως Ποιητή: Με εκτενή ανθολόγηση ποιημάτων από όλες τις ποιητικές συλλογές του (1967-2005), και ποιημάτων που δεν είχαν ενταχθεί ποτέ σε συλλογές
β) ως Πεζογράφο: Με μακρά σειρά κειμένων από τα έργα του, "Ένα κρανίο καρφωμένο στο κιγκλίδωμα", 
"Όταν το πέλμα μας εταίριαζε με το χώμα", "Ο εθελοντής", και άλλα άγνωστα και ανέκδοτα πεζογραφήματά του 
γ) ως Ταξιδιωτικό συγγραφέα: Με τμήματα από το "Οδοιπορικό των Σφακιών", και ένα ανέκδοτο κείμενο για το Κάπρι της Ιταλίας
δ) ως Συνεργάτη εφημερίδων: Με σειρά άγνωστων επιφυλλίδων του για ζητήματα λογοτεχνίας, ζωγραφικής, κινηματογράφου, κ. ά. 
ε) ως Ομιλητή: Με τις ομιλίες του, "Η ποίηση ως έκφραση, η προσωπική μου περίπτωση",
"Ευρωπαίοι, με την εθνική μας παράδοση", επίσης, για το Ριζίτικο τραγούδι και για το φιλολογικό έργο του Στυλιανού Αλεξίου 
στ)ως Μελετητή: Με φιλολογικές μελέτες του για το έργο των Τάκη Παπατσώνη, Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Ιωάννη Κονδυλάκη, Νίκου Καζαντζάκη, Παντελή Πρεβελάκη.
Η Ανθολογία συμπληρώνεται με 32 άγνωστες και αδημοσίευτες φωτογραφίες του Γιώργη Μανουσάκη, από την παιδική του ηλικία έως το τέλος της ζωής του.