Ψυχρός Πόλεμος

Έναρξη - Αποτελέσματα

Η αρχική φάση του Ψυχρού Πολέμου ξεκινά τα πρώτα χρόνια μετά την λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Την περίοδο εκείνη η ΕΣΣΔ εξασφάλισε και σταθεροποίησε τον έλεγχό της στις χώρες της ανατολικής Ευρώπης, στις οποίες είχε εισέλθει ο Κόκκινος Στρατός κατά την διάρκεια του πολέμου ενάντια στην Ναζιστική Γερμανία και τις δυνάμεις του Άξονα στην Ευρώπη. 

Παράλληλα οι ΗΠΑ έθεσαν τα θεμέλια της βασικής στρατηγικής τους σε παγκόσμιο επίπεδο, που προέβλεπε τον περιορισμό της σοβιετικής ισχύος με διάφορους τρόπους, συμπεριλαμβανομένης της παροχής στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας σε τρίτες χώρες προκειμένου να διασφαλισθεί ότι δεν θα περάσουν στην επιρροή του αντίπαλου μπλοκ. Στα κομβικά σημεία στην υλοποίηση της στρατηγικής αυτής συγκαταλέγονται η υποστήριξη των αντικομμουνιστών στον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο και μεταγενέστερα η συγκρότηση του ΝΑΤΟ. 

Το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, στο οποίο μετείχε η ΕΣΣΔ και οι περισσότερες χώρες της ανατολικής Ευρώπης, συγκροτήθηκε λίγο μετά την συγκρότηση του ΝΑΤΟ προς αντιμετώπιση του.

Διάσπαση της Γερμανίας

Κομβικό ζήτημα μετά το τέλος του παγκοσμίου πολέμου, άμεσα συνδεδεμένο με τον ρόλο και την ύπαρξη του ΝΑΤΟ και του Συμφώνου της Βαρσοβίας, ήταν η διαχείριση της ηττημένης Γερμανίας μεταπολεμικά. Η τύχη της προηγμένης γερμανικής βιομηχανίας και το ζήτημα του επανεξοπλισμού της οδήγησαν σε σημαντικές διαφωνίες και εντάσεις. Τελικά δημιουργήθηκαν δύο ανεξάρτητα κράτη, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (Δυτική Γερμανία) και η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας (Ανατολική Γερμανία) που εντάχθηκαν στο Δυτικό και το Ανατολικό μπλοκ και αντίστοιχα, συμμετέχοντας και στα αμυντικά σύμφωνα των δύο συνασπισμών.
Ήδη από στα 1948-49 οι Σοβιετικοί απέκλεισαν το Βερολίνο προκειμένου να ασκήσουν πίεση όσον αφορά το γερμανικό ζήτημα. Αυτή ήταν η πρώτη σοβαρή κρίση ανάμεσα στις δύο παρατάξεις.

Συσχετισμός δυνάμεων

Τον παγκόσμιο συσχετισμό δυνάμεων επηρέασε σημαντικά η νίκη και επικράτηση των κομμουνιστών, με ηγέτη τον Μάο Τσε Τουνγκ, στην Κίνα. Ο πόλεμος της Κορέας (1950-53) ήταν επίσης σημαντικό πεδίο τριβής ανάμεσα στους δύο πόλους. Την δεκαετία του 1950 και του 1960 έλαβαν χώρα πολλές ακόμα διεθνείς κρίσεις, με κυριότερες την εξέγερση στην Ουγγαρία και την κρίση στην διώρυγα του Σουέζ το 1956, την κρίση στο Βερολίνο που οδήγησε στην ανέγερση του Τείχους το 1961 και την Κρίση των πυραύλων της Κούβας το επόμενο έτος. Παράλληλα ΕΣΣΔ και ΗΠΑ επιχείρησαν εκείνα τα χρόνια να επεκτείνουν την επιρροή τους στην Λατινική Αμερική, τη νοτιοανατολική Ασία και τις χώρες της Αφρικής, που ανεξαρτητοποιούνταν τότε από τις αποικιακές αυτοκρατορίες στις οποίες ανήκαν.
Μετά την κρίση στην Κούβα, οι σχέσεις των δύο υπερδυνάμεων και κατά συνέπεια ο Ψυχρός Πόλεμος συνολικά, μπήκαν σε νέα φάση μεγαλύτερης συγκαταβατικότητας εκατέρωθεν και άμβλυνσης -τηρουμένων των αναλογιών- των μεταξύ τους εντάσεων. Το σινοσοβιετικό σχίσμα περιέπλεξε σημαντικά τις σχέσεις και τους συσχετισμούς δυνάμεων στο κομμουνιστικό μπλοκ, ενώ στη Δύση πολλοί σύμμαχοι των ΗΠΑ -ιδιαιτέρως η Γαλλία- ακολούθησαν διαφοροποιημένη γραμμή δράσης στα διεθνή ζητήματα και γενικότερα λειτουργούσαν με μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων. Το 1968 η ΕΣΣΔ κατέστειλε με χρήση στρατιωτικών δυνάμεων του Συμφώνου της Βαρσοβίας την λεγόμενη Άνοιξη της Πράγας.
Σημαντική παράμετρος των σχέσεων των δύο μπλοκ από τα μέσα στις δεκαετίας του 1950 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970 ήταν ο πόλεμος του Βιετνάμ, στον οποίο οι ΗΠΑ είχαν σημαντικότατη εμπλοκή που αυξάνονταν με το πέρασμα του χρόνου.

Δεκαετία του 1970

Την δεκαετία του 1970 οι δύο πλευρές επεδίωξαν να δημιουργήσουν ένα σύστημα διεθνών σχέσεων που θα ήταν πιο σταθερό, θα είχε λιγότερες εντάσεις και θα ήταν περισσότερο προβλέψιμο. Ξεκίνησε μια περίοδος εξομάλυνσης που έμεινε γνωστή σαν détente. Έλαβαν χώρα για πρώτη φορά συζητήσεις σχετικά με τον περιορισμό των στρατηγικών όπλων (Strategic Arms Limitation Talks). Το 1972 ο πρόεδρος Νίξον επισκέφθηκε την Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας. Ήταν μια ιστορική επίσκεψη, η πρώτη Αμερικανού προέδρου στην χώρα, που αποσκοπούσε μεταξύ των άλλων στην αξιοποίηση της Κίνας σαν στρατηγικού αντίβαρου της Σοβιετικής Ένωσης, με την οποία εξακολουθούσε να έχει κακές σχέσεις. Η détente κατέρρευσε όταν οι Σοβιετικοί εισέβαλαν στο Αφγανιστάν στις αρχές του 1979.

Δεκαετία του 1980

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 επίσης υπήρχαν εντάσεις στις σχέσεις των δύο υπερδυνάμεων, που σχετίζονταν εν πολλοίς με την παρουσία των σοβιετικών στρατευμάτων στο Αφγανιστάν. Το 1983 το ΝΑΤΟ πραγματοποίησε μεγάλες στρατιωτικές ασκήσεις (Able Archer 83) και οι Σοβιετικοί κατέρριψαν αεροσκάφος της Korean Airlines που παραβίασε τον εναέριο χώρο της ΕΣΣΔ. Οι ΗΠΑ, υπό την ηγεσία του προέδρου Ρήγκαν αύξησαν την πίεση που ασκούσαν στην ΕΣΣΔ σε όλα τα επίπεδα (διπλωματικό, στρατιωτικό, τεχνολογικό και οικονομικό) σε μια περίοδο που η Σοβιετική Ένωση αντιμετώπιζε σημαντικά οικονομικά προβλήματα. Η πολιτική άσκησης πίεσης ἐμεινε γνωστή σαν «δόγμα Ρήγκαν». Στα μέσα της δεκαετίας ο νέος ηγέτης της ΕΣΣΔ, Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, ξεκίνησε πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων (γκλάσνοστ και περεστρόικα) σε μια προσπάθεια αντιμετώπισης των εσωτερικών προβλημάτων που αντιμετώπιζε η χώρα. Επίσης επιδίωξε και πέτυχε την σταδιακή απαγκίστρωση της χώρας από το Αφγανιστάν, όπου παρέμειναν σοβιετικές δυνάμεις για περίπου μία δεκαετία, πολεμώντας έναν επίπονο και αιματηρό πόλεμο ενάντια στους αντάρτες, με μεγάλο κόστος σε χρήματα και υλικό. Την ίδια περίοδο έκαναν δυναμικά την εμφάνισή τους κινήματα στις χώρες της ανατολικής Ευρώπης, ιδίως στην Πολωνία, με θεμελιώδες αίτημα την ανεξαρτητοποίηση τους από την Μόσχα. Ο Γκορμπατσώφ αρνήθηκε να χρησιμοποιήσει σοβιετικά στρατεύματα προς υποστήριξη των κομμουνιστικών καθεστώτων. Στα 1989 κύμα ειρηνικών επαναστάσεων σάρωσε τις χώρες της ανατολικής Ευρώπης και είχε σαν συνέπεια την ανατροπή του σοσιαλισμού. Εξαίρεση ήταν η Ρουμανία όπου το καθεστώς Τσαουσέσκου ανετράπη βίαια. Οι σαρωτικές αλλαγές δεν περιορίστηκαν έξω από και την ίδια την ΕΣΣΔ, που αντιμετώπιζε πλέον σοβαρά οικονομικά προβλήματα ενώ ήρθαν στην επιφάνεια αποσχιστικές τάσεις διάφορων σοσιαλιστικών δημοκρατιών. Το ΚΚΣΕ (Κομμουνιστικό Κόμμα της Σοβιετικής Ένωσης), έχασε τον έλεγχο της κατάσταση τον Αύγουστο του 1991, ύστερα από ανεπιτυχές πραξικόπημα που αποσκοπούσε στην ανατροπή του Γκορμπατσώφ.

Λήξη

Τον Δεκέμβριο του 1991 η ΕΣΣΔ διαλύθηκε με αποτέλεσμα την ολοκληρωτική κατάρρευση του σοσιαλιστικού μπλοκ.
Παρόλο που υπάρχουν διαφωνίες σχετικά με το πότε οριοθετείται η αρχή του Ψυχρού Πολέμου, αναμφισβήτητα η πτώση της ΕΣΣΔ σηματοδότησε το τέλος του και την μετάβαση σε έναν μονοπολικό κόσμο, με τις ΗΠΑ να είναι τα επόμενα χρόνια αναμφισβήτητα η ισχυρότερη γεωπολιτικά χώρα στην υφήλιο.

Προέλευση του όρου

Στα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ο συγγραφέας Τζωρτζ Όργουελ χρησιμοποίησε τον όρο ψυχρός πόλεμος (cold war) στο δοκίμιο του με τίτλο You and the Atomic Bomb το οποίο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Tribune στις 19 Οκτωβρίου 1945. Αναφερόμενος σε ένα κόσμο που ζούσε με τον φόβο του πυρηνικού πολέμου ο Όργουελ σχολίασε τις προβλέψεις του James Burnham σχετικά με ένα πολωμένο κόσμο:
Βλέποντας τον κόσμο σαν σύνολο, η τάση εδώ και πολλές δεκαετίες δεν ήταν προς την αναρχία αλλά προς την επαναφορά της δουλείας... Η θεωρία του James Burnham έχει συζητηθεί πολύ, όμως ελάχιστοι έχουν μέχρι στιγμής λάβει υπόψη τις ιδεολογικές επιπτώσεις- δηλαδή το είδος της κοσμοθεωρίας, το είδος των πεποιθήσεων και των κοινωνικών δομών που πιθανότατα θα επικρατούσαν σε ένα κράτος που είναι ταυτόχρονα αδύνατον να κατακτηθεί και βρίσκεται σε μόνιμη κατάσταση ψυχρού πολέμου με τα γειτονικά κράτη.
— 
Στις 10 Μαρτίου 1946 ο Όργουελ έγραψε στον Observer ότι μετά την συνδιάσκεψη της Μόσχας τον περασμένο Δεκέμβριο, η Ρωσία ξεκίνησε «ψυχρό πόλεμο» ενάντια στην Βρετανία και την Βρετανική Αυτοκρατορία."
Πρώτος χρησιμοποίησε τον όρο για να περιγράψει συγκεκριμένα την μεταπολεμική γεωπολιτική αντιπαράθεση ανάμεσα στην ΕΣΣΔ και τις ΗΠΑ ο Bernard Baruch, σύμβουλος πολλών δημοκρατικών προέδρων των ΗΠΑ με σημαντική επιρροή. Έγιναν και άλλες αναφορές στον όρο, για παράδειγμα από τον Herbert Bayard Swope που δήλωσε: «Ας μην απατόμαστε: βρισκόμαστε σήμερα στην μέση ενός ψυχρού πολέμου». Ο αρθρογράφος Walter Lippmann έκανε τον όρο ευρέως γνωστό με το βιβλίο του The Cold War (Ο Ψυχρός Πόλεμος)· όταν ρωτήθηκε το 1947 για την προέλευση του όρου, ο Lippmann την ανήγαγε σε έναν γαλλικό όρο από την δεκαετία του 1930: la guerre froide.

Ιστορικό υπόβαθρο

Οι ιστορικοί διαφωνούν σχετικά με την οριοθέτηση της αρχής του Ψυχρού Πολέμου. Η κρατούσα άποψη είναι ότι ξεκινά αμέσως μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, όμως έχουν εκφρασθεί και άλλες απόψεις, όπως ότι η αρχή του βρίσκεται στα γεγονότα που συνέβησαν στα τέλη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, δηλαδή στην πτώση των Ρομανόφκαι την συγκρότηση της ΕΣΣΔ, παρόλο που υπήρχαν εντάσεις ανάμεσα στην Ρωσική Αυτοκρατορία, τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις και τις ΗΠΑ ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα.
Συνέπεια της Οκτωβριανής Επανάστασης και της ανόδου των Μπολσεβίκων στην εξουσία το 1917 ήταν μεταξύ των άλλων και η διεθνής διπλωματική απομόνωση της νεοσύστατης Σοβιετικής Ρωσίας. Ο Λένιν ανέφερε χαρακτηριστικά ότι η ΕΣΣΔ «ήταν περικυκλωμένη από εχθρικές καπιταλιστικές χώρες», ενώ σημαντικά συστατικά της εξωτερικής πολιτικής του ήταν η αξιοποίηση της διπλωματίας προκειμένου να προκαλέσει διαιρέσεις και ρήγματα στο αντίπαλο στρατόπεδο καθώς και η εγκαθίδρυση της Κομιντέρν, που καλούσε τους λαούς άλλων χωρών να εξεγερθούν. Ο Στάλιν, ηγέτης της χώρας για τρεις δεκαετίες, έβλεπε την ΕΣΣΔ σαν ένα «σοσιαλιστικό νησί», αναφέροντας μάλιστα ότι «η τρέχουσα περικύκλωση της από τις καπιταλιστικές χώρες πρέπει να αντικατασταθεί από περικύκλωση σοσιαλιστικών χωρών». Ήδη από το 1925 είχε δηλώσει ότι θεωρούσε πως ο κόσμος ήταν διπολικός με την ΕΣΣΔ να προσελκύει τις χώρες που τείνουν προς τον σοσιαλισμό και τις καπιταλιστικές χώρες να προσελκύουν τις χώρες που τείνουν προς τον καπιταλισμό, ενώ ο κόσμος βρίσκονταν σε περίοδο «προσωρινής σταθεροποίησης του καπιταλισμού» πριν από την ολοκληρωτική του κατάρρευση.
Πριν ακόμα από το ξέσπασμα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου η αμοιβαία καχυποψία ανάμεσα στην ΕΣΣΔ και τις δυτικές δυνάμεις είχε εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους πέραν της ιδεολογικοπολιτικής αντιπαράθεσης. Καταρχάς πρέπει να αναφερθεί η ενεργή εμπλοκή των δυτικών στο πλευρό των αντεπαναστατών που μάχονταν τους Μπολσεβίκους στον Ρωσικός Εμφύλιο Πόλεμο. Στα 1926 η σοβιετική υποστήριξη και χρηματοδότηση των γενικών απεργιών στην Μεγάλη Βρετανία είχε σαν αποτέλεσμα την πλήρη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων των δύο χωρών, ενώ οι ΗΠΑ δεν αναγνώρισαν διπλωματικά την ΕΣΣΔ μέχρι το 1933. Από την άλλη πλευρά τόσο οι ΗΠΑ όσο και η ΕΣΣΔ επέλεξαν, η κάθε μία για διαφορετικούς λόγους, τον απομονωτισμό την δεκαετία του 1930.
Η έλευση των εθνικοσοσιαλιστών στην Γερμανία την δεκαετία του 1930 άλλαξε άρδην το γεωπολιτικό σκηνικό στην Ευρώπη και αύξησε σημαντικά τον κίνδυνο νέου γενικευμένου πολέμου. Στα 1939 υπεγράφη ανάμεσα στην Ναζιστική Γερμανία και την ΕΣΣΔ σύμφωνο μη επίθεσης (Σύμφωνο Μολότωφ - Ρίμπεντροπ) το οποίο στην συγκεκριμένη χρονική περίοδο ήταν αμοιβαία επωφελές για τις γεωπολιτικές επιδιώξεις των δύο δυνάμεων. Παρόλα αυτά η συμφωνία ήταν εμφανέστατα θνησιγενής και τον Ιούνιο του 1941 η Γερμανία εισέβαλε στην ΕΣΣΔ (επιχείρηση Μπαρμπαρόσα). Άμεσα η Μεγάλη Βρετανία, που βρίσκονταν ήδη από το 1939 σε πόλεμο με την Γερμανία, και μάλιστα έπειτα από την πτώση της Γαλλίας το καλοκαίρι του 1940 χωρίς αξιόλογους συμμάχους, υποστήριξε την ΕΣΣΔ. Τον Δεκέμβριο του 1941 οι Ιάπωνες επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στον κύριο ναύσταθμο του αμερικανικού στόλου του Ειρηνικού στο Περλ Χάρμπορ, με συνέπεια να εισέλθουν οι ΗΠΑ στην σύρραξη και αυτή να γίνει παγκόσμια. ΗΠΑ, Μεγάλη Βρετανία και ΕΣΣΔ συγκρότησαν συμμαχία με στόχο την ολοκληρωτική ήττα των δυνάμεων του Άξονα. Η Μεγάλη Βρετανία σύναψε επισήμως σε συμμαχία με την ΕΣΣΔ, ενώ οι ΗΠΑ βρίσκονταν σε ανεπίσημη συμφωνία και συνεννόηση μαζί της. Την ίδια περίοδο οι ΗΠΑ τροφοδοτούσαν ΕΣΣΔ και Μεγάλη Βρετανία με μεγάλες ποσότητες πολεμικού υλικού μέσω του προγράμματος Lend-Lease. Παρά την συνεργασία, υπήρχε καχυποψία -τουλάχιστον από την πλευρά των Σοβιετικών, που θεωρούσαν ότι οι δυτικοί Σύμμαχοι αργούσαν να ανοίξουν το δεύτερο μέτωπο στην Ευρώπη προκειμένου η ΕΣΣΔ να σηκώσει το φορτίο της μάχης ενάντια στην Ναζιστική Γερμανία ενώ αυτοί θα έμπαιναν δυναμικά στην σύγκρουση όταν η Γερμανία θα ήταν επί της ουσίας ηττημένη για να διαμορφώσουν προς όφελός τους τις εξελίξεις. Συνεπώς οι σοβιετικές αντιλήψεις σχετικά με την στάση των δυτικών δημιούργησαν ισχυρές υποβόσκουσες εντάσεις και αντιπαλότητα ανάμεσα στους Συμμάχους.

Προετοιμασίες για ένα «νέο πόλεμο»

Τον Φεβρουάριο του 1946 ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Μόσχα, Τζορτζ Κένναν (George F. Kennan) έστειλε το περίφημο τηλεγράφημα του στην Ουάσιγκτον, στο οποίο ζητούσε την αλλαγή της πολιτικής της Δύσης σε σχέση με την ΕΣΣΔ, θεωρώντας ότι η τότε στάση του κατευνασμού δεν επρόκειτο να αποδώσει αποτελέσματα. Σύμφωνα με τον Κένναν η Δύση έπρεπε να επιδιώξει την συγκρότηση μιας συνομοσπονδίας στην δυτική Ευρώπη με πρωταρχικό σκοπό τον περιορισμό της σοβιετικής επιρροής και τον ανταγωνισμό με το ανατολικό μπλοκ. Το έγγραφο αυτό αποτέλεσε την βάση της πολιτικής των ΗΠΑ για όλη την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Οι ΗΠΑ θα ακολουθούσαν σκληρή γραμμή έναντι της ΕΣΣΔ σε όλα τα επίπεδα. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους ήλθε από την άλλη πλευρά το «τηλεγράφημα Νοβικόφ», ένα έγγραφο που είχε συντάξει ο σοβιετικός πρέσβης στις ΗΠΑ Νοβικόφ σε συνεργασία με τον υπουργό εξωτερικών Μολότοφ. Σύμφωνα με το έγγραφο αυτό, οι ΗΠΑ παρουσιάζονταν σαν χώρα υπό τον έλεγχο του μονοπωλιακού καπιταλισμού που εξοπλίζονταν προκειμένου «να προετοιμάσουν τις συνθήκες επίτευξης της παγκόσμιας κυριαρχίας σε ένα νέο πόλεμο».
Στις 6 Σεπτεμβρίου 1946 π James F Byrnes σε λόγο του στην Γερμανία αποκήρυξε το Σχέδιο Μόργκενταου (που πρότεινε την διαίρεση και την αποβιομηχάνιση της μεταπολεμικής Γερμανίας) προειδοποιώντας τους Σοβιετικούς ότι οι ΗΠΑ θα διατηρούσαν στρατιωτική παρουσία στην ευρωπαϊκή ήπειρο επ αόριστον. Ένα μήνα αργότερα ο Byrnes παραδέχτηκε ότι σκοπός του προγράμματός τους ήταν «να κερδίσουν τον γερμανικό λαό» και «ότι επρόκειτο για μια μάχη ανάμεσα σε εμάς (τις ΗΠΑ) και την Ρωσία για τα μυαλά των ανθρώπων...»
Λίγες εβδομάδες μετά το τηλεγράφημα Κένναν, Τσόρτσιλ εκφώνησε την περίφημη ομιλία του στην οποία αναφέρθηκε στο «σιδηρούν παραπέτασμα». Στην ίδια ομιλία απεύθυνε κάλεσμα για την συγκρότηση αγγλοαμερικανικής συμμαχίας ενάντια στους Σοβιετικούς.

Απαρχές της ευρωπαϊκής ενοποίησης

Την δεκαετία του 1950 τέθηκαν η βάσεις για την ευρωπαϊκή ενοποίηση, την οποία υποστήριξαν οικονομικά, στρατιωτικά και πολιτικά οι κυβερνήσεις Τρούμαν και Αϊζενχάουερ. Η ενοποίηση της δυτικής Ευρώπης, υποπροϊόν της παγκόσμιας γεωπολιτικής αντιπαράθεσης των δύο μπλοκ, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως «ανάχωμα» απέναντι στο σοβιετικό μπλοκ. Κατοπινές αμερικανικές κυβερνήσεις θεώρησαν ότι ελλόχευε ο κίνδυνος μια ανεξαρτητοποιημένη Ευρώπη να έρθει σε ξεχωριστή συνεννόηση με την ΕΣΣΔ, κάτι που η τελευταία θα αξιοποιούσε για να οξύνει τις διαφωνίες και την διχόνοια στη Δύση.

Detente: Η αντιπαράθεση σε ύφεση (1962-79)

Την δεκαετία του 1960 και του 1970 οι εμπλεκόμενες στον Ψυχρό Πόλεμο δυνάμεις αναγκάστηκαν να προσαρμοστούν σε ένα νέο, πιο περίπλοκο σκηνικό, όπου ο κόσμος δεν ήταν πλέον καθαρά διαιρεμένος σε δύο αντιμαχόμενα μπλοκ. Αμέσως μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου οι χώρες της δυτικής Ευρώπης και η Ιαπωνία γνώρισαν αλματώδη οικονομική ανάκαμψη και στην συνέχεια ανάπτυξη για δύο δεκαετίες, με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ να πλησιάζει αυτό των ΗΠΑ ενώ οι οικονομίες των χωρών του Ανατολικού Μπλοκ έμεναν στάσιμες συγκριτικά.
Μετά την πετρελαϊκή κρίση του 1973 και σε συνδυασμό με την αυξανόμενη επιρροή σχημάτων όπως ο ΟΠΕΚ και το Κίνημα των Αδεσμεύτων, χώρες με κατά πολύ μικρότερη ισχύ απέκτησαν την δυνατότητα χάραξης περισσότερο ανεξάρτητης πολιτικής όντας πλέον ικανές να προβάλουν την αντίθεσή τους στις πιέσεις της μίας ή της άλλης υπερδύναμης. Εν τω μεταξύ η Μόσχα μπήκε σε φάση εσωστρέφειας προκειμένου να αντιμετωπισθούν τα σοβαρά εσωτερικά προβλήματα που αντιμετώπιζε το καθεστώς. Σοβιετικοί ηγέτες όπως ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ και ο Αλεξέι Κοσίγκιν επεδίωξαν ενεργά την πολιτική της ύφεσης της αντιπαράθεσης ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις.

Απόσυρση της Γαλλίας από το ΝΑΤΟ

Ήδη από το 1958 η Γαλλία, επί προεδρίας ντε Γκωλ, διέσπασε την ενότητα του ΝΑΤΟ διαμαρτυρόμενη για τον ισχυρότατο ρόλο που είχαν οι ΗΠΑ στη συμμαχία καθώς και για την «ειδική σχέση» τους με την Μεγάλη Βρετανία. Σε υπόμνημά του της 17ης Σεπτεμβρίου 1958, ο ντε Γκωλ ζητούσε την συγκρότηση ενός τριμερούς διευθυντηρίου που θα επέτρεπε στην Γαλλία να συμμετέχει επί ίσοις όροις με τις ΗΠΑ και την Μεγάλη Βρετανία στα ζητήματα της συμμαχίας. Επίσης ζήτησε την επέκταση της κάλυψης του ΝΑΤΟ ώστε να καλύπτει γεωγραφικές περιοχές που αφορούσαν τα γαλλικά συμφέροντα, ιδιαιτέρως την Γαλλική Βόρεια Αφρική, όπου ο Γαλλικός Στρατός μάχονταν τους αυτονομιστές αντάρτες.
Θεωρώντας ότι η απάντηση που έλαβε δεν ήταν ικανοποιητική, ο ντε Γκωλ ξεκίνησε την ανάπτυξη ανεξάρτητου πυρηνικού προγράμματος ενώ μερικά χρόνια αργότερα, το 1966, η Γαλλία αποσύρθηκε από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ και όλα τα νατοϊκά στρατεύματα αποσύρθηκαν από το γαλλικό έδαφος.

Το δόγμα Μπρέζνιεφ

Τον Σεπτέμβριο του 1968, ένα μόλις μήνα μετά την στρατιωτική επέμβαση στην Τσεχοσλοβακία, ο ηγέτης της ΕΣΣΔ Λεονίντ Μπρέζνιεφ διατύπωσε σε ομιλία του στην Πολωνία το αποκαλούμενο «δόγμα Μπρέζνιεφ». Η πεμπτουσία αυτού ήταν ότι σε περίπτωση απόπειρας ανατροπής του σοσιαλισμού σε κάποια χώρα, διατηρούνταν το δικαίωμα παραβίασης της ανεξαρτησίας της προς αντιμετώπιση των αντεπαναστατών. Δήλωσε τότε:
Όταν δυνάμεις εχθρικές προς τον σοσιαλισμό επιχειρούν να τρέψουν την ανάπτυξη μιας σοσιαλιστικής χώρας προς τον καπιταλισμό, τότε το πρόβλημα δεν αφορά μόνο την εν λόγω χώρα, αλλά καθίσταται κοινό πρόβλημα και πηγή ανησυχίας για όλες τις σοσιαλιστικές χώρες

Βελτίωση των σινο-αμερικανικών σχέσεων

Ο πρόεδρος Νίξον αποφάσισε να εκμεταλλευτεί το σινοσοβιετικό σχίσμα και γενικότερα την επιδείνωση των σχέσεων ανάμεσα στις δύο κύριες κομμουνιστικές δυνάμεις προκειμένου να γύρει η πλάστιγγα υπέρ της Δύσης στον παγκόσμιο γεωπολιτικό ανταγωνισμό. Οι Κινέζοι επίσης επεδίωκαν την ίδια περίοδο την βελτίωση των σχέσεών τους με τις ΗΠΑ προκειμένου να αποκτήσουν το πλεονέκτημα στην αντιπαράθεση με τους Σοβιετικούς.
Τον Φεβρουάριο του 1972 ο Νίξον ανακοίνωσε, προκαλώντας αίσθηση διεθνώς, την αποκατάσταση των σχέσεων ανάμεσα στις ΗΠΑ και την ΛΔ Κίνας, ανακοινώνοντας παράλληλα το ταξίδι που θα πραγματοποιούσε για να συναντήσει τον Μάο και τον Ζου Ενλάι. Πρέπει να σημειωθεί ότι στις αρχές της δεκαετίας του 1970 η ΕΣΣΔ είχε καταφέρει να συγκροτήσει για πρώτη φορά πυρηνικό οπλοστάσιο ισοδύναμο με των Αμερικανών, ενώ παράλληλα εξελίσσονταν ο Πόλεμος του Βιετνάμ που είχε σαν συνέπειες –μεταξύ πολλών άλλων- την εξασθένιση της επιρροής των ΗΠΑ στις χώρες του Τρίτου Κόσμου και την ψύχρανση των σχέσεων τους με τις δυνάμεις της δυτικής Ευρώπης.
Παρόλο που η έμμεση σύγκρουση των δύο μπλοκ συνεχίζονταν, στα τέλη της δεκαετίας του 1970 ξεκίνησε περίοδος γενικότερης άμβλυνσης των εντάσεων.

Détente

Μετά από την επίσκεψη του στην Κίνα, ο Νίξον συναντήθηκε με την σοβιετική ηγεσία στην Μόσχα, προκειμένου να γίνουν Συνομιλίες για τον Περιορισμό των Στρατηγικών Όπλων (αγγλικά: Strategic Arms Limitation Talks, SALT). H SALT I ήταν η πρώτη ουσιαστική συμφωνία σχετικά με τον περιορισμό των πυρηνικών όπλων που υπεγράφη από τις δύο πλευρές. Υπεγράφη επίσης συμφωνία για τους αντιβαλλιστικούς πυραύλους, η οποία προέβλεπε την απαγόρευση ανάπτυξης συστημάτων αναχαίτισης πυραύλων. Στόχος των συμφωνιών ήταν ο περιορισμός της ανάπτυξης πανάκριβων βαλλιστικών πυραύλων και συστημάτων αντιμετώπισης τους.
Οι Νίξον και Μπρέζνιεφ ανακήρυξαν την νέα εποχή της «ειρηνικής συνύπαρξης» και εγκαθίδρυσαν την νέα –και πρωτοποριακή για την εποχή- πολιτική της détente. Παράλληλα ο Μπρέζνιεφ επεδίωξε να ανασυγκροτήσει την οικονομία της ΕΣΣΔ, που αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα, εν μέρει οφειλόμενα στο δυσβάσταχτο κόστος των πολεμικών εξοπλισμών. Στα 1972-74 οι δύο πλευρές αποφάσισαν επίσης να ενισχύσουν τους οικονομικούς τους δεσμούς, συμπεριλαμβανομένων και αρκετών εμπορικών συμφωνιών. Η πολιτική που ακολουθούσαν εκείνη την περίοδο οι δύο υπερδυνάμεις συνέπεσε χρονικά με την Ostpolitik, την προσπάθεια βελτίωσης των σχέσεων ανάμεσα στα δύο γερμανικά κράτη που ξεκίνησε ο δυτικογερμανός καγκελάριος Βίλλυ Μπραντ. Συνήφθησαν και άλλες συμφωνίες με στόχο την εξομάλυνση της κατάστασης στην ευρωπαϊκή ήπειρο, με αποκορύφωμα την Συμφωνία του Ελσίνκι (1975).

Επιδείνωση των διμερών σχέσεων στα τέλη της δεκαετίας του 1970

Κατά την διάρκεια της περιόδου της détente συνεχίστηκε η έμμεση αντιπαράθεση των δύο μπλοκ, ιδίως στην Μέση Ανατολή και σε περιοχές του Τρίτου Κόσμου (Χιλή, Αιθιοπία, Αγκόλα και αλλού). Παρόλο που ο Κάρτερ προσπάθησε να περιορίσει την χρήση όπλων με τη σύναψη δεύτερης συμφωνίας περιορισμού των πυρηνικών όπλων (SALT II), οι προσπάθειές του απέτυχαν. Η αποτυχία οφείλεται σε σειρά γεγονότων που έλαβαν χώρα το έτος αυτό, όπως η Ιρανική Επανάσταση και η Νικουαραγουανή Επανάσταση (που είχε την υποστήριξη της Ρωσικών Μυστικών Υπηρεσιών). Και οι δύο επαναστάσεις ανέτρεψαν φιλοαμερικανικά καθεστώτα. Τον Δεκέμβριο του 1979 η κατάσταση επιδεινώθηκε δραματικά εξ αιτίας της στρατιωτικής επέμβασης των Σοβιετικών στο Αφγανιστάν.

Ο «δεύτερος Ψυχρός Πόλεμος» (1979-85)

Με τον όρο «δεύτερος Ψυχρός Πόλεμος» είναι γνωστή η ραγδαία επιδείνωση των σχέσεων ανάμεσα στα δύο μπλοκ στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1980.

Βελτίωση των διμερών σχέσεων

Ανταποκρινόμενος στις παραχωρήσεις που ήταν πλέον πρόθυμη να κάνει η Μόσχα, ο Ρήγκαν συμφώνησε στην επανεκκίνηση των συνομιλιών σχετικά με οικονομικά ζητήματα καθώς και τον περιορισμό της κούρσας των εξοπλισμών. Η πρώτη επίσημη συνάντηση έλαβε χώρα στην Γενεύη το 1985. Οι ηγέτες των δύο υπερδυνάμεων συμφώνησαν επί της αρχής για την μείωση των πυρηνικών οπλοστασίων τους κατά 50%. Ακολούθησε δεύτερη συνάντηση στο Ρέικιαβικ της Ισλανδίας. Οι συνομιλίες διεξάγονταν ομαλά μέχρι το σημείο που επικεντρώθηκαν στην Πρωτοβουλία Στρατηγικής Άμυνας (αγγλ. Strategic Defence Initiative, SDI) της ολοκληρωτική διακοπή της οποίας επεδίωκε ο Γκορμπατσόφ, χωρίς όμως κάτι τέτοιο να γίνει δεκτό από τους Αμερικανούς. Οι συνομιλίες στο Ρέικιαβικ δεν απέδωσαν καρπούς, όμως στην τρίτη κατά σειρά σύνοδο (1987) υπεγράφη η Συμφωνία για τις Πυρηνικές Δυνάμεις (όπλα) Ενδιάμεσου Βεληνεκούς (αγγλ. Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty, INF) βάσει της οποίας θα καταστρέφονταν όλοι οι οπλισμένοι με πυρηνικές κεφαλές βαλλιστικοί πύραυλοι με βεληνεκές από 500 έως 5.500 km καθώς και όλες οι σχετικές υποδομές υποστηρίξεως τους.
Οι αντιπαράθεση ανάμεσα στα δύο μπλοκ μειώθηκε ραγδαία από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και μετά. Αποκορύφωμα της τάσης αυτής ήταν υπογραφή της συνθήκης για τον έλεγχο των οπλοστασίων (START I) που υπέγραψαν Μπους και Γκορμπατσόφ το 1989 στην Μόσχα. Την επόμενη χρονιά είχε πια καταστεί σαφές στην σοβιετική ηγεσία ότι το κόστος της διατήρησης των κολοσσιαίων ενόπλων δυνάμεων της χώρας καθώς και η επιδοτούμενη παροχή πετρελαίου και φυσικού αερίου αποτελούσε τροχοπέδη για την οικονομία. Επίσης αναγνωρίστηκε το γεγονός ότι η διατήρηση μιας ζώνης προστασίας στην ανατολική Ευρώπη δεν προσέφερε πλέον στρατηγικά πλεονεκτήματα και ανακοινώθηκε ότι οι Σοβιετικοί δεν είχαν πλέον την πρόθεση να επέμβουν στα εσωτερικά ζητήματα των συμμαχικών χωρών της κεντρικής και της ανατολικής Ευρώπης.
Στα 1989 οι σοβιετικές δυνάμεις αποσύρθηκαν από το Αφγανιστάν και στα 1990 ο Γκορμπατσόφ συναίνεσε στην επανένωση των δύο γερμανικών κρατών. Στις 3 Δεκεμβρίου 1989 Γκορμπατσόφ και Μπους ανακοίνωσαν στην Μάλτα το οριστικό τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Κατάρρευση των σοσιαλιστικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη

Στα 1989 το σύστημα συμμαχιών που είχαν εγκαθιδρύσει οι Σοβιετικοί ήδη από τα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου κατέρρεε. Τα σοσιαλιστικά καθεστώτα έχαναν την δύναμη και την επιρροή τους, ενώ ήταν πλέον απίθανη η άμεση επέμβαση της ΕΣΣΔ προς υποστήριξή τους. Οργανώσεις όπως η Αλληλεγγύη στην Πολωνία σύντομα κέρδισαν σημαντική λαϊκή υποστήριξη. Το 1989 οι κομμουνιστικές κυβερνήσεις της Ουγγαρίας και της Πολωνίας συζήτησαν για πρώτη φορά το ενδεχόμενο διεξαγωγής ελεύθερων εκλογών. Στην Τσεχοσλοβακία και την Ανατολική Γερμανία πραγματοποιήθηκαν την ίδια περίοδο μεγάλες διαδηλώσεις ενώ σε Ρουμανία και Βουλγαρία κατέρρεαν ήδη τα σοσιαλιστικά καθεστώτα, στην Ρουμανία εν μέσω βίαιων συγκρούσεων. Κολοφώνας των σαρωτικών αλλαγών που έλαβαν χώρα σε ολόκληρη την ανατολική Ευρώπη στα 1989 ήταν η πτώση του Τείχους του Βερολίνου, που χώριζε επί μισό αιώνα περίπου το Βερολίνο σε δυτικό και ανατολικό μέρος. Εξαιρουμένης της Ρουμανίας, ο σοσιαλισμός ανετράπη με ειρηνικά μέσα το 1989 σε ολόκληρη την ανατολική Ευρώπη.

Διάλυση της ΕΣΣΔ

Στην ίδια την ΕΣΣΔ η γκλασνόστ αποδυνάμωσε τους δεσμούς που κρατούσαν την Σοβιετική Ένωση. Τον Φεβρουάριο του 1990, με τον διαφαινόμενο κίνδυνο διάλυσης της, το ΚΚΣΕ αναγκάστηκε να απολέσει το μονοπώλιο της εξουσίας που κατείχε από τον καιρό της Οκτωβριανής Επανάστασης. Την ίδια περίοδο η μεγαλύτερη ελευθερία στον τύπο επέτρεψε την εκδήλωση της υποβόσκουσας δυσαρέσκειας καθώς και των εθνικισμών, οδηγώντας αυτονόμηση κάποιων Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών από την Μόσχα καθώς και την απόσχιση των τριών Δημοκρατιών της Βαλτικής (Εσθονία, Λιθουανία, Λετονία) από την Ένωση.
Η αυξανόμενη δυσαρέσκεια, η αποδυνάμωση του ΚΚΣΕ και η φωνές για απόσχιση Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, συμπεριλαμβανομένης της ίδιας της Ρωσίας, οδήγησαν στην κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Αποτυχημένο πραξικόπημα, που αποσκοπούσε την επιστροφή στην πρότερη κατάσταση, σηματοδότησε την αρχή του τέλους. Η Κοινοπολιτεία Ανεξαρτήτων Κρατών, που διαδέχθηκε επισήμως την ΕΣΣΔ την 21η Δεκεμβρίου 1991, ενώ η επίσημη διακήρυξη της διάλυσης της ΕΣΣΔ έγινε στις 25 Δεκεμβρίου.