Υποβρύχια αρχαιολογία

Με τον όρο υποβρύχια αρχαιολογία εννοείται η μελέτη του παρελθόντος στο υποβρύχιο περιβάλλον. Σε ό,τι αφορά στα συμφραζόμενά της η υποβρύχια αρχαιολογία δε διαφέρει από τη χερσαία αρχαιολογία ως προς τους κανόνες διαχείρισης της αρχαιολογικής μαρτυρίας, ωστόσο απαιτεί ιδιαίτερες δεξιότητες από τους εμπλεκόμενους αρχαιολόγους. Ο όρος χρησιμοποιείται ταυτόσημα σχεδόν με τον όρο θαλάσσια αρχαιολογία, ωστόσο στη θαλάσσια αρχαιολογία (απαντάται ως ναυτική αρχαιολογία) μελετώνται πλην όσων βρίσκονται στη θάλασσα και παράκτιοι πολιτισμοί ή εγκαταστάσεις

Τι δεν είναι υποβρύχια αρχαιολογία

Η υποβρύχια αρχαιολογία δεν πρέπει να συγχέεται με την αρχαιολογία της ναυαγιαίρεσης, ένα είδος σωστικής αρχαιολογίας που έχει ως στόχο της την περισυλλογή υλικού για την οικονομική του αξία (θησαυροθηρία) και όχι για την αξία του ως πληροφορία.

Γραπτές μαρτυρίες και ναυάγια στην υποβρύχια αρχαιολογία

Η υποβρύχια αρχαιολογία παρουσιάζει ισχυρή σχέση με τις γραπτές μαρτυρίες που προκύπτουν από την ενασχόλησή της με ιστορικές περιόδους. Οι υποβρύχιες αρχαιολογικές θέσεις, ωστόσο, της ιστορικής περιόδου είναι ένα μόνο τμήμα της υποβρύχιας αρχαιολογίας που διεξάγεται ακόμη και σε προϊστορικές θέσεις όπως η La Marmotta για παράδειγμα. Συνεπώς κρίνεται ως αδόκιμη η ιδιαίτερη έμφαση που είχε αποδοθεί στη σχέση της υποβρύχιας αρχαιολογίας με τη γραπτή τεκμηρίωση. Άλλωστε, η παραδοσιακή διαφοροποίηση ανάμεσα σε  υποβρύχια, θαλάσσια, παράκτια και ναυτική αρχαιολογία έγινε με την ανάπτυξη της ιδέας του βυθισμένου υλικού πολιτισμού γενικότερα.
Η αρχαιολογία των ναυαγίων, ως τμήμα της υποβρύχιας αρχαιολογίας, ήταν κατά το παρελθόν επικράτεια των θαλάσσιων και των κλασικών αρχαιολόγων, οι οποίοι σε γενικές γραμμές είχαν πολύ διαφοροποιημένες αντιλήψεις για τους τύπους δεδομένων που επιθυμούσαν να συλλέξουν από τα υλικά κατάλοιπα των αρχαιολογικών θέσεων, γεγονός που προκάλεσε ευρείες συζητήσεις γύρω από φιλοσοφικά ζητήματα πολιτισμικής φύσης. Η κρισιμότερη, ωστόσο, ανάπτυξη της υποβρύχιας αρχαιολογίας συνέβη στην πεντηκονταετία 1950-2000 όταν οι αρχαιολόγοι άρχισαν να καταδύονται και να κατευθύνουν αρχαιολογικές αποστολές. Η άμεση επαφή τους με τα προβλήματα του υποβρύχιου περιβάλλοντος αλλά και η αυτοψία πολλών υποβρύχιων αρχαιολογικών θέσεων, φαίνεται πως απέδωσε καρπούς σε θεωρητικό και τεχνικό επίπεδο

Βασικές αρχές

Είναι σημαντικές στην περίπτωση της υποβρύχιας αρχαιολογίας οι ιδιαιτερότητες αυτού που αποκαλείται στη χερσαία αρχαιολογία αρχαιολογική θέση. Σε πολλές περιπτώσεις τα αρχαία ναυάγια είναι συγκεντρώσεις αρχαιολογικής μαρτυρίας για παρελθόντες τρόπους ζωής, ωστόσο διατηρούν χρονολογική σχέση με άλλες αρχαιολογικές θέσεις που χρονολογούνται στην ίδια περίοδο και είναι δυνατόν να βρίσκονται σε ένα διαφορετικό περιβάλλον.
Τα ναυάγια, ωστόσο, δεν είναι οι μοναδικές αρχαιολογικές θέσεις στη θάλασσα. Αρχαιολογική θέση θεωρείται κάποια βυθισμένη πολιτεία ή βυθισμένα τμήματά της, βυθισμένα χωριά, προϊόντα νεότερης ανθρώπινης επέμβασης στη φυσική γεωγραφία, όπως είναι η δημιουργία φραγμάτων, καθώς επίσης και αεροσκάφη του Β' Π.Π. ή άλλων περιόδων που κατέληξαν για διάφορους λόγους στον πυθμένα μιας θαλάσσιας περιοχής. Αρχαιολογικές θέσεις νοούνται, επίσης, βυθισμένες σήμερα θέσεις αρχαίων πολιτισμών, κάτι που μελετήθηκε ιδιαίτερα στην περίπτωση της αυστραλιανής υποβρύχιας αρχαιολογίας.

Κριτική

Η πρώιμη αρνητική κριτική της υποβρύχιας αρχαιολογίας στηρίχθηκε κυρίως στην υπόθεση ότι η μελέτη σχετικά ή εντελώς σύγχρονων θέσεων της μεσαιωνικής και των μεταγενέστερων περιόδων είναι ανούσια και ότι αυτός ο τύπος έρευνας είναι απλά "ένας δαπανηρός τρόπος επανάληψης όσων ήδη γνωρίζουμε. Παρόλα αυτά η σύγχρονη υποβρύχια αρχαιολογία με τη χρήση των υπολογιστών και την ανάπτυξη της δικής της τεχνικής διαμόρφωσε το δικό της εννοιολογικό πλαίσιο και συνεισέφερε σημαντικά στην ιστορία της τέχνης, τη θεωρητική αρχαιολογία και την αρχαιολογική επιστήμη συνολικά.