Συγκριτική μυθολογία

H Συγκριτική μυθολογία είναι η σύγκριση μύθων προερχομένων από διαφορετικούς πολιτισμούς, με σκοπό τον εντοπισμό κοινών θεματολογιών και γνωρισμάτων. Η συγκριτική μυθολογία έχει εξυπηρετήσει ποικίλλους ακαδημαϊκούς σκοπούς. Για παράδειγμα, οι μελετητές έχουν χρησιμοποιήσει τους συσχετισμούς μεταξύ των διαφόρων μύθων για να παρακολουθήσουν την εξέλιξη των θρησκειών και των πολιτισμών, να καταδείξουν τις κοινές ρίζες των μυθολογιών διαφορετικών λαών, και να τεκμηριώσουν διάφορες ψυχολογικές θεωρίες.

Συγκριτικιστές έναντι ιδιαιτεριστών

O ανθρωπολόγος C. Scott Littleton όρισε την συγκριτική μυθολογία ως την "συστηματική σύγκριση μύθων και μυθικών θεμάτων που προέρχονται από μια ευρεία ποικιλία πολιτισμών". Μέσω της σύγκρισης των μυθολογιών διαφόρων λαών, οι μελετητές προσπαθούν να εντοπίσουν υποκείμενες ομοιότητες ή/και να ανασυνθέσουν μια "πρωτομυθολογία" από την οποία προήλθαν όλες αυτές οι μυθολογίες. Σε ένα βαθμό, όλες οι θεωρίες περί μυθολογίας ακολουθούν μια συγκριτική προσέγγιση: όπως σημειώνει ο μελετητής των θρησκειών Robert Segal: "εξ ορισμού, όλοι οι θεωρητικοί [των μύθων] αναζητούν ομοιότητες μεταξύ των μύθων". Ωστόσο, οι μελετητές της μυθολογίας μπορούν χονδρικά να χωριστούν σε ιδιαιτεριστές, οι οποίοι επικεντρώνονται στις διαφορές μεταξύ των μύθων, και συγκριτικιστές, οι οποίοι εστιάζουν στις ομοιότητες. Οι ιδιαιτεριστές τείνουν να "υποστηρίζουν ότι οι ομοιότητες τις οποίες εξιχνιάζουν οι συγκριτικιστές είναι αόριστες και επιφανειακές", ενώ οι συγκριτικιστές τείνουν να "υποστηρίζουν ότι οι διαφορές τις οποίες σημειώνουν οι ιδιαιτεριστές είναι ασήμαντες και τυχαίες".
Συγκριτικές προσεγγίσεις της μυθολογίας χαίρουν μεγάλης δημοτικότητας στους κύκλους των μελετητών του δεκάτου ογδόου κι δεκάτου ενάτου αιώνα. Πολλοί από αυτούς τους μελετητές πίστευαν ότι όλοι οι μύθοι ενδεικνύουν ότι έχουν κοινές ρίζες. Μία τέτοια θεωρία ερμηνεύει όλους σχεδόν τους μύθους ως ποιητικές περιγραφές της συμπεριφοράς του ηλίου. Σύμφωνα με αυτήν, οι ποιητικές αυτές περιγραφές παρηλλάχθησαν με την πάροδο του χρόνου σε φαινομενικά διαφορετικές ιστορίες για θεούς και ήρωες. Ωστόσο, οι σύγχρονοι μελετητές κλίνουν περισσότερο προς τον ιδιαιτερισμό, αντιμετωπίζοντας με καχυποψία τέτοιες προτάσεις. Μια πρόσφατη εξαίρεση είναι η ιστορική προσέγγιση την οποία ακοουθεί ο E.J. Michael Witzel, στην προσπάθειά του να ανοικοδομήσει φλοιούς παλαιότερων μυθολογιών

Προσεγγίσεις

Οι συγκριτικοί μυθολόγοι προέρχονται από διάφορους τομείς, συμπεριλαμβανομένων εκείνων της λαογραφίας, της ανθρωπολογίας, της ιστορίας, της γλωσσολογίας, και της θρησκειολογίας, και έχουν χρησιμοποιήσει μια ποικιλία μεθόδων για τη σύγκριση των μύθων. Οι παρακάτω είναι μερικές από τις σημαντικές προσεγγίσεις της συγκριτικής μυθολογίας:

Γλωσσική

Μερικοί μελετητές συγκρίνουν τα γλωσσικά στοιχεία των μύθων των διαφόρων πολιτισμών, για παράδειγμα τις ομοιότητες ανάμεσα στα ονόματα των θεών. Ένα ιδιαίτερα εύστοχο παράδειγμα της προσέγγισης αυτής είναι η μελέτη των Ινδο-Ευρωπαϊκή μυθολογιών. Οι μελετητές έχουν βρει εντυπωσιακές ομοιότητες μεταξύ των μυθολογικών και θρησκευτικών όρων που χρησιμοποιούνται σε πολιτισμούς της Ευρώπης και της Ινδίας. Για παράδειγμα, ο ελληνικός ουράνιος θεός Δίας (Ζευς Πατήρ), ο ρωμαϊκός ουράνιος θεός Jupiter, ο ινδικός (βεδικός) ουράνιος θεός Dyauṣ Pitṛ και ο γερμανικός θεός Tiu (βλ. αγγλικά Tues-day) έχουν ονόματα με εμφανώς κοινή ρίζα.
Αυτό υποδηλώνει ότι οι Έλληνες, οι Ρωμαίοι, οι Ινδοί και οι γερμανικοί λαοί προέρχονται από έναν κοινό προγονικό πολιτισμό, και ότι τα ονόματα του Δία, του Jupiter, του Dyaus και του Tiu εξελίχθηκαν από μια παλαιότερη ονομασία, *Dyēus ph₂ter, η οποία αναφέρεται στον ουράνιο θεό μιας Πρωτο-Ινδο-Ευρωπαϊκής θρησκείας.

Δομική

Κάποιοι μελετητές αναζητούν υποκείμενες δομές τις οποίες μοιράζονται διαφορετικοί μύθοι. Ο λαογράφος Vladimir Propp παρατήρησε ότι πολλά ρωσικά παραμύθια έχουν κοινό μοτίβο πλοκής, στο οποίο συγκεκριμένα γεγονότα συμβαίνουν σε προκαθορισμένη σειρά. Στον αντίποδα, ο ανθρωπολόγος Claude Lévi-Strauss εξέτασε τη δομή του μύθου αναφορικά με τις αφηρημένες σχέσεις μεταξύ των στοιχείων του, παρά με τη σειρά τους στην πλοκή. Συγκεκριμένα, ο Lévi-Strauss πίστευε πως τα στοιχεία ενός μύθου μπορούν να οργανωθούν σε δυαδικές αντιθέσεις (ωμό-ψημένο, φύσικός-ανθρωπογενής κτλ.). Θεωρούσε ότι σκοπός του μύθου είναι να γεφυρώσει τα αντίθετα, καταλύοντας έτσι βασικές εντάσεις ή αντιφάσεις της ανθρώπινης ζωής και του πολιτισμού.

Ψυχολογική

Μερικοί μελετητές προτείνουν ότι οι μύθοι διαφόρων πολιτισμών αποκαλύπτουν τις ίδιες, ή παρόμοιες, ψυχολογικές κινητηρίους δυνάμεις εν ενεργεία στις κουλτούρες αυτές. Για παράδειγμα πολλοί φροϋδικοί στοχαστές έχουν εντοπίσει ιστορίες παρόμοιες με τον ελληνικό μύθο του Οιδίποδα σε πολλούς διαφορετικούς πολιτισμούς. Κρίνουν πως οι μύθοι αυτοί αντικατοπτρίζουν διαφορετικές εκφράσεις του Οιδιποδείου συμπλέγματος στους λαούς αυτούς. Αντίστοιχα, γιουνγκιανοί στοχαστές έχουν εντοπίσει εικόνες, θέματα και μοτίβα που απαντώνται σε μύθους ποικίλλων πολιτισμών, υποστηρίζοντας ότι αυτές οι ομοιότητες απορρέουν από αρχέτυπα παρόντα στο ασυνείδητο του κάθε ανθρώπου.

Ιστορική και συγκριτική

Μία νέα προσέγγιση, η οποία είναι ταυτόχρονα ιστορική και συγκριτική, έχει προσφάτως προταθεί από τον E.J. Michael Witzel. Ο ίδιος συγκρίνει μυθολογικές συλλογές διαφόρων πολιτισμών, από την Ισλανδία και την Αίγυπτο έως τους Μάγιας, ρίχνοντας φως σε γενεαλογίες μύθων, παράλληλες αλλά όχι απαραίτητα εξαρτώμενες από εκείνες των γλωσσών. Το πιο εξέχον κοινό στοιχείο είναι μία ιστορική γραμμή που εκτείνεται από τη δημιουργία του κόσμου και των ανθρώπων έως τη συντέλειά τους. Το στοιχείο αυτό εντοπίζεται στις βόρειες μυθολογίες της Ευρασίας και της Αμερικής ("Λαυρασίας") ενώ λείπει από τις νότιες μυθολογίες της Υποσαχαρίου Αφρικής, της Νέας Γουϊνέας και της Αυστραλίας ("Γκοντβάνας"). Οι τελευταίες είναι και οι παλαιότερες, αναγόμενες στην εποχή των μετακινήσεων του Homo sapiens έξω από την Αφρική, πριν από περίπου 65.000 χρόνια. Βασιζόμενος σε αυτές τις δύο ανοικοδομήσεις, ο Witzel προτείνει κάποιες υποθέσεις σχετικά με τις ιστορίες περί της "Μιτοχονδριακής Εύας". Αυξημένη δε προσοχή εφιστά στην ως επί το πλείστον παράλληλη ανάπτυξη της αρχαιολογίας, παλαιοντολογίας, γενετικής και γλωσσολογίας. Κάνει επίσης υποθέσεις σχετικά με την επιβίωση των μύθων αυτών της Παλαιολιθικής εποχής σε σύγχρονες θρησκείες.

Φυλογενετική

Πιθανολογείται ότι, όπως τα γονίδια, οι μύθοι εξελίσσονται από μια διαδικασία διαδοχικών τροποποιήσεων. Οι εντυπωσιακές ομοιότητες μεταξύ της βιολογικής και μυθολογικής εξέλιξης επιτρέπουν τη χρήση υπολογιστικής στατιστικής για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με την εξελικτική συγγένεια και την οικοδόμηση του πιθανότερου φυλογενετικού δέντρου μιας μυθολογικής οικογένειας. Μυθολογικές φυλογένειες τις οποίες καταδεικνύουν τα διάφορα μυθικά θέματα, σαφώς υποστηρίζουν χαμηλές οριζόντιες μεταδόσεις (δάνεια), ιστορικές (μερικές φορές και προϊστορικές) διασπορές και εστιγμένη ισορροπία. Επιπλέον, η αρχική εκδοχή θα μπορούσε να ανασυντεθεί στατιστικά. Οι μυθολογικές φυλογένειες είναι επίσης ένας δυνητικά ισχυρός τρόπος ελέγχου των υποθέσεων για διαπολιτισμικές σχέσεις μεταξύ των παραμυθιών

Μερικοί μυθολογικοί παραλληλισμοί

Η Συγκριτική μυθολογία έχει αποκαλύψει σειρά  ομοιοτήτων ανάμεσα σε μύθους από όλον τον κόσμο, όπως κοινές θεματολογίες και στοιχεία πλοκής. Παρατίθενται μερικά παραδείγματα:

Η Πλημμύρα

Πολιτισμοί από όλο τον κόσμο διηγούνται ιστορίες για μια μεγάλη πλημμύρα. Σε πολλές περιπτώσεις, η πλημμύρα αφήνει μόνο έναν επιζώντα ή ομάδα επιζώντων. Για παράδειγμα, το Βαβυλωνιακό Έπος του Γκιλγκαμές και η εβραϊκή Βίβλος αφηγούνται τον αφανισμό της ανθρωπότητας μέσω ενός παγκοσμίου κατακλυσμού που αφάνισε την ανθρωπότητα και την διάσωση των ειδών του κόσμου από έναν άνθρωπο, ο οποίος τα επιβίβασε σε μία λέμβο. Παρόμοιες ιστορίες σχετικά με έναν μοναδικό επιζώντα από πλημμύρα εντοπίζονται και στην Ινδουιστική μυθολογία καθώς και στην ελληνική και Νορβηγική μυθολογία και τη μυθολογία των Αζτέκων.

Η δημιουργική θυσία

Πολλοί πολιτισμοί έχουν ιστορίες για θεϊκές μορφές των οποίων ο θάνατος δημιουργεί ένα ουσιαστικό μέρος της πραγματικότητας. Αυτοί οι μύθοι εμφανίζονται συχνότατα σε πολιτισμούς που καλλιεργούν σπαρτά, ιδιαίτερα βολβούς. Ένας τέτοιος μύθος από το λαό των Wemale της Νήσου Seram της Ινδονησίας αφηγείται την ιστορία ενός κοριτσιού ονόματι Hainuwele, το οποίο συνελήφθη μέσω θαύματος. Όταν δολοφονήθηκε το διαμελισμένο πτώμα της σκορπίστηκε στη γη και από τα κομμάτια του βλάστησαν σπαρτά [23]. Ο κινέζικος μύθος του Pangu [24], ο ινδικός βεδικός μύθος του Purusha [25] και ο σκανδιναβικός μύθος του Ymir αναφέρουν όλοι έναν κοσμικό γίγαντα που σκοτώνεται για να δημιουργήσει τον κόσμο [25].

Ο αποθνήσκων θεός

Πολλοί μύθοι αναφέρονται σε κάποιον θεό που πεθαίνει και συχνά επιστρέφει στη ζωή. Τέτοιοι μύθοι είναι ιδιαίτερα συνήθεις στις μυθολογίες της Εγγύς Ανατολής. Η ανθρωπολόγος Sir James Frazer συνέκρινε αυτούς τους μύθους των "αποθνησκόντων θεών" στο ογκώδες έργο του Το Χρυσό Κλαδί. Ο Αιγυπτιακός θεός Όσιρις και της Μεσοποτάμιος θεός Θαμμούζ αποτελούν τέτοια παραδείγματα, ενώ ο ελληνικός μύθος του Άδωνι (αν και θνητού) έχει συχνά συγκριθεί με τον Όσιρι και τον μύθο του Διονύσου, αφού διαθέτει επίσης το θάνατο και την αναγέννηση. Επιπλέον, μερικοί μελετητές έχουν επισημάνει τις ομοιότητες μεταξύ πολυθεϊστικών μύθων "αποθνησκόντων θεών" και της χριστιανικής ιστορίας του Ιησού από τη Ναζαρέτ.

Η δομή των ιστοριών των ηρώων

Μερικοί μελετητές, όπως οι FitzRoy Somerset, 4th Baron Ρεγκλάν και, πιο πρόσφατα, ο Τζόζεφ Κάμπελ, έχουν προτείνει ότι οι μύθοι διάφορων λαών που αφηγούνται ιστορίες ηρώων μοιράζονται μια κοινή δομή. Συγκριτικοί μυθολόγοι αναζητούν ομοιότητες μόνο μεταξύ ιστοριών ηρώων συγκεκριμένης γεωγραφικής ή εθνικής εμβέλειας. Για παράδειγμα, ο Αυστριακός μελετητής Johann Georg van Hahn προσπάθησε να εντοπίσει μια κοινή δομή στους μύθους ηρώων του πολιτισμού των Άρια. Άλλοι, όπως ο Κάμπελ, προτείνουν θεωρίες για τις ιστορίες ηρώων γενικώς. Σύμφωνα με την υπόθεση του Κάμπελ για τον "μονόμυθο", οι ιστορίες ηρώων από όλην την Οικουμένη μοιράζονται μια κοινή δομή στην πλοκή τους. Λόγω της εξαιρετικά συγκριτικής φύσης της, η υπόθεση αυτή δέχεται επί του παρόντος δυσμενή κριτική από κάποιους θρησκευτικούς μελετητές όπως Lesley Northup.

Axis mundi

Πολλές μυθολογίες αναφέρουν έναν τόπο που βρίσκεται στο κέντρο του κόσμου και χρησιμεύει ως σημείο επικοινωνίας διαφόρων επιπέδων του σύμπαντος. Αυτός ο "άξονας του κόσμου" ("axis mundi") συχνά αντιπροσωπεύεται από ένα ιερό δένδρο ή άλλο μυθικό αντικείμενο. Για παράδειγμα, πολλοί μύθοι περιγράφουν ένα μεγάλο δένδρο ή στύλο που ενώνει τους ουρανούς, τη γη και τον κάτω κόσμο. Η Βεδική Ινδία, η Αρχαία Κίνα, οι Μάγιας,  οι Ίνκας και οι γερμανικοί λαοί διέθεταν όλοι μύθους για ένα "Κοσμικό Δένδρο" του οποίου τα κλαδιά φτάνουν ως τον ουρανό και οι ρίζες ως την κόλαση.

Τιτανομαχία

Πολλοί πολιτισμοί έχουν ένα κοσμογονικό μύθο στον οποίο μια ομάδα νεότερων, πιο πολιτισμένων θεών  αγωνίζεται ενάντια ή και υποτάσσει μια ομάδα γηραιότερων θεών που αντιπροσωπεύουν τις δυνάμεις του χάους.
Στην Ινδουιστική μυθολογία, οι νεότερος ντέβα (θεοί) μάχονται ενάντια στους γηραιότερους asura (δαίμονες), αν και οι δύο αυτές ομάδες γεννήθηκαν από τον ίδιο πατέρα, τον Kashyap, εγγονό του Brahma.
Στον ελληνικό μύθο της Τιτανομαχίας, οι θεοί του Ολύμπου νικούν τους Τιτάνες, μια παλαιότερη και πιο πρωτόγονη θεϊκή φυλή, και αποκαθιστούν την κοσμική τάξη. Ομοίως, οι Κέλτικοι θεοί της ζωής και του φωτός αγωνίζονται ενάντια στους Fomorians, τους αρχαίους θεούς του θανάτου και του σκότους.
Αυτός ο μύθος της νίκης των θεών ενάντια στους δαίμονες - και της νίκης της τάξης ενάντια στο χάος - εμφανίζεται ιδιαίτερα συχνά στις Ινδο-Ευρωπαϊκή μυθολογίες. Μερικοί μελετητές υποστηρίζουν ότι ο μύθος αντανακλά την επιτυχία των αρχαίων Ινδο-Ευρωπαίων στην υποταγή των ιθαγενών λαών κατά την επέκτασή των πρώτων στην Ευρώπη και την Ινδία.

Ο deus otiosus

Πολλοί πολιτισμοί πιστεύουν σε ένα ουράνιο υπέρτατο ον που έχει διακόψει την επαφή του με την ανθρωπότητα. Ο ιστορικός Mircea Eliade ονομάζει το ανώτατο αυτό ον deus otiosus ("αδρανή θεό"), αν και ο όρος αυτός χρησιμοποιείται,επίσης, ευρύτερα, αναφερόμενος σε οποιοδήποτε θεό που δεν αλληλεπιδρά τακτικά με τους ανθρώπους. Σε πολλούς μύθους, το υπέρτατο ον αποσύρεται στους ουρανούς μετά την δημιουργία του κόσμου. Η μυθολογία των Baluba περιλαμβάνει μια τέτοια ιστορία, στην οποία ο ανώτατος θεός αποσύρεται από τη γη, αφήνοντας τον άνθρωπο να τον αναζητά. Ομοίως, η μυθολογία των Hereros παρουσιάζει έναν επουράνιο θεό που έχει εγκαταλείψει την ανθρωπότητα σε υποδεέστερες θεότητες. Στις μυθολογίες πολυπλοκότατων πολιτισμών, το υπέρτατο ον τείνει να εξαφανίζεται εντελώς και αντικαθίσταται από μια έντονα πολυθεϊστική πίστη.

Ιδρυτικοί μύθοι

Πολλοί πολιτισμοί αφηγούνται ιστορίες που περιγράφουν την προέλευση τους, τα έθιμα, τις τελετουργίες, και την ταυτότητά τους. Μάλιστα αρχαίες και παραδοσιακές κοινωνίες έχουν συχνά δικαιολογήσει τα έθιμά τους, ισχυριζόμενοι ότι αυτά έχουν καθιερωθεί από θεούς ή μυθικούς ήρωες. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τους μύθους των Αυστραλών Karadjeri, οι μυθικοί αδελφοί Bagadjimbiri κατοχύρωσαν όλες τις παραδόσεις των Karadjeri, συμπεριλαμβανομένης και της στάσης τους κατά την ούρηση.