Α΄ Κατηγορία Ε.Π.Σ. Αθηνών

Σύνθεση της κατηγορίας

Έως το 1959 η Α΄ Κατηγορία Αθηνών περιελάμβανε στη σύνθεσή της τις κορυφαίες ομάδες της Αθήνας (ΠΑΟ, ΑΕΚ, Πανιώνιο, Απόλλωνα Αθηνών, Φωστήρα, Αστέρα Αθηνών, Αθηναϊκό, Α.Ο. Αιγάλεω) ενώ από το 1960 και μετά απώλεσε σημαντικό μέρος της αίγλης της, αφού οι περισσότερες από τις προαναφερόμενες ομάδες προκρίθηκαν για την Α΄ Εθνική και αργότερα τη Β Εθνική.
Τις πρώτες τρεις χρονιές (1959-60 έως και 1961-62) η Α' Αθηνών αποτέλεσε ουσιαστικά προκριματικό όμιλο για την είσοδο σε ένα τουρνουά (μια μορφή Β' Εθνικής) που θα οδηγούσε στην Α' Εθνική ενώ από το 1962-63 που δημιουργήθηκε η μόνιμη Β' Εθνική, η τοπική κατηγορία υποβαθμίσθηκε περισσότερο. 
Από το 1967-68 μέχρι και σήμερα οι όμιλοί της έγιναν δύο και οι δύο πρωταθλήτριες έδιναν αγώνες μπαράζ μεταξύ τους για την ανάδειξη του υπερπρωταθλητή (άτυπος τίτλος). Υπήρξε ωστόσο και μία χρονιά όπου οι όμιλοι της Α΄κατηγορίας ΕΠΣΑ ήταν τρεις και συγκεκριμένα η περίοδος 1982-83. Μπαράζ για τον τίτλο του τριταθλητή μεταξύ των ομάδων που τερμάτισαν στη δεύτερη θέση κάθε ομίλου και ειδικά στις περιπτώσεις που η τρίτη θέση (και όχι η τέταρτη) οδηγούσε στην ανώτερη κατηγορία, όπως συνέβη κατά τη διάρκεια των αρχών της δεκαετίας του '80, επίσης δίνονταν και είχαν ιδιαίτερη σημασία.
Tα τελευταία χρόνια ως Α΄ αθηναϊκή κατηγορία λογίζεται επίσης και η πρώτη κατηγορία των νεοϊδρυθεισών ενώσεων Ανατολικής Αττικής (ΕΠΣΑΝΑ-2004) και Δυτικής Αττικής (Ε.Π.Σ.Δ.Α.-2003), των οποίων οι πρωταθλήτριες ομάδες ανέρχονται επίσης στην ανώτερη κατηγορία.

Πρόκριμα για τον Πανελλήνιο τίτλο

Έως και την αγωνιστική περίοδο 1958-59, οι πρώτες τρεις ή τέσσερις ομάδες της τελικής βαθμολογίας της Α´ Αθηνών έπαιρναν "εισιτήριο" για την τελική φάση του πρωταθλήματος Ελλάδας, μαζί με τις αντίστοιχες ομάδες από τις Ενώσεις Πειραιώς και Θεσσαλονίκης και μερικούς επαρχιακούς συλλόγους που προκρίνονταν μέσω ειδικού τουρνουά.

Δυναμικότητα της Α' Αθηνών

Αντιλαμβάνεται ο καθένας πόσο σπουδαία ήταν η κατάκτηση κάποιας από τις πρώτες θέσεις, αφού τα σωματεία είχαν έτσι τη δυνατότητα να ξεφύγουν από πολύμηνη αγωνιστική απραξία αλλά και να διεκδικήσουν τον Πανελλήνιο τίτλο. H Α' Αθηνών ήταν η δυσκολότερη από κάθε άλλη τοπική κατηγορία, καθώς οι σύλλογοι που την απάρτιζαν ήταν σαφώς ισχυρότεροι τόσο από τους αντιστοίχους του Πειραιά (αν εξαιρεθούν ο ΟΣΦΠ και ο Εθνικός), όσο και από εκείνους της Θεσσαλονίκης (πλην ΠΑΟΚ). 
Από πολλούς μάλιστα έχει υποστηριχθεί ότι οι Αθηναϊκές ομάδες έφθαναν σχεδόν εξουθενωμένες (λόγω μεγάλου ανταγωνισμού αλλά και έλλειψης των σημερινών προπονητικών υποδομών) στην τελική φάση, σε αντίθεση με τον Ολυμπιακό (που ήταν πιο ξεκούραστος) και έτσι ίσως να εξηγείται η "μονοκρατορία" των τίτλων από τους Πειραιώτες στη δεκαετία του '50, σε συνδυασμό του τι συνέβη όταν δημιουργήθηκε η Α' Εθνική κατηγορία.

Θέση στην ποδοσφαιρική ιεραρχία

Μέχρι το 1959 η Α΄κατηγορία Αθηνών ήταν ουσιαστικά το πιο ισχυρό τοπικό πρωτάθλημα της χώρας. Στη συνέχεια όμως, με τη δημιουργία των Εθνικών Πρωταθλημάτων, σταδιακά έχανε έδαφος στην ποδοσφαιρική ιεραρχία. Από το 1960 έως και το 1962 βρίσκονταν σε δεύτερο επίπεδο, ακριβώς μετά την Α΄ Εθνική. Από το 1963 έως και το 1965 βρέθηκε σε τρίτο επίπεδο (κάτω από Α΄και Β΄Εθνική), ενώ τη διετία 1966, 1967 κατρακύλισε στην τέταρτη βαθμίδα (πίσω από Α΄, Β΄και Γ΄Εθνική). Στη συνέχεια η νέα ηγεσία του Αθλητισμού που επέβαλλε το τότε καθεστώς κατάργησε τη Γ΄ Εθνική και η Α΄ΕΠΣΑ για τα επόμενα δέκα χρόνια (1968-1977) επανήλθε στην τρίτη θέση της ιεραρχίας. Από το 1978 και μέχρι το 1982 ξαναβρέθηκε στη τέταρτη θέση, καθώς είχε θεσπισθεί το Εθνικό Ερασιτεχνικό Πρωτάθλημα. Τέλος, με την καθιέρωση της Γ΄Εθνικής κατηγορίας (1983), σαν ενδιάμεσης κατηγορίας μεταξύ Ερασιτεχνικού Πρωταθλήματος και Β΄Εθνικής, το πρωτάθλημα της Α΄Αθηνών υποβαθμίσθηκε ακόμη περισσότερο, ευρισκόμενο έκτοτε σε πέμπτο επίπεδο ποδοσφαιρικής κλίμακας (Α΄Εθνική-Β΄Εθνική-Γ΄Εθνική-Δ΄Εθνική-τοπικό πρωτάθλημα). Με την απαλοιφή της Δ΄ Εθνικής, ωστόσο, το καλοκαίρι του 2013, η Α΄ Αθηνών βρέθηκε ξανά στο τέταρτο επίπεδο ιεραρχίας μετά τις "Σούπερ Λίγκα" (πρώην Α΄ Εθνική), "Football League" (πρώην Β΄ Εθνική) και την (ερασιτεχνική) Γ΄ Εθνική.