Γλυπτά της Σπερλόνγκα

Τα γλυπτά της Σπερλόνγκα είναι σύνθεση μεγάλου αριθμού γλυπτών τα οποία ανακαλύφθηκαν το 1957 στην περιοχή όπου υπήρχε η βίλλα του Ρωμαίου αυτοκράτορα Τιβέριου στην Σπερλόνγκα, κωμόπολη μεταξύ της Ρώμης και της Νάπολης. Μετά την ανακάλυψη των τμημάτων τους τα γλυπτά ανακατασκευάστηκαν, και θεωρείται πως ήταν τοποθετημένα ανά ομάδες εντός του εσωτερικού ενός μεγάλου φυσικού σπηλαίου το οποίο βρίσκονταν απέναντι από το πέλαγος, με το σημείο αυτό να χρησιμοποιείται από τον Τιβέριο ως χώρος δείπνου.
Τα γλυπτά αποτελούν αναπαραστάσεις θεμάτων από την Οδύσσεια, και είναι κατασκευασμένα με ελληνιστική τεχνοτροπία, με την κατασκευή τους να εκτιμάται κατά την πρώιμη περίοδο της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (1ος αιώνας π.Χ./μ.Χ.) από τους Ρόδιους γλύπτες Αγήσανδρο, Αθηνόδωρο και Πολύδωρο. Το 1963 ιδρύθηκε μουσείο στην Σπερλόνγκα για την στέγαση των γλυπτών και άλλων ευρημάτων από την βίλλα, με γύψινες ανακατασκευές των μεγάλων αντικειμένων.

Το σπήλαιο

Κατά τα γραπτά των Ρωμαίων ιστορικών του 1ου αιώνα μ.Χ., Τάκιτου και του Σουητώνιου, το σπήλαιο κατέρρευσε το 26 μ.Χ. και παραλίγο να σκότωνε τον Τιβέριο. Κατά το γεγονός αυτό καταστράφηκαν τα περισσότερα γλυπτά -αν όχι σε άλλη αργότερη κατάρρευση-, ενώ οι σύγχρονες ανακατασκευές έχουν αρκετά τμήματα που λείπουν.
Τα γλυπτά διαχωρίζονται σε τέσσερις κύριες ομάδες γύρω από μια τεχνητή κυκλική λίμνη η οποία εκτείνεται στο σπήλαιο, και συνδέεται με ένα μεγαλύτερο σώμα νερού προς τα έξω. Στο πίσω μέρος του σπηλαίου και προς τα δεξιά, υπήρχε μια ομάδα γλυπτών οι οποίοι αναπαριστούσε την τύφλωση του κύκλωπα Πολύφημου από τον Οδυσσέα και τους συντρόφους του, και η παράσταση κυριαρχείται από το μεγάλου μεγέθους άγαλμα του Πολύφημου ο οποίος είναι ξαπλωμένος. Μπροστά από αυτή την ομάδα, υπήρχε μια άλλη η οποία έδειχνε το πλοίο του Οδυσσέα να δέχεται επίθεση από την Σκύλλα. Δύο μικρότερες ομάδες οι οποίες βρίσκονταν τοποθετημένες στις πλευρές του ανοίγματος της λίμνης συνήθως ερμηνεύονται ως η ομάδα Πασκουίνο στα αριστερά, όπου ο Οδυσσέας κουβαλά το σώμα του Αχιλλέα από το πεδίο της μάχης, ο Οδυσσέας ενώ προδίδει τον Διομήδη αφότου κλέβουν την ιερή εικόνα της Τροίας με το Παλλάδιο κατά την διάρκεια της πολιορκίας της πόλης.
Στην κόγχη του βράχου πάνω από την είσοδο στο σπήλαιο, υπήρχε ο Γανυμήδης τον οποίο μετέφερε ο Αετός, μια από τις μορφές του Δία. Κάποια άλλα αγάλματα γύρω από το σπήλαιο φαίνεται να ανήκουν σε ύστερες και πρωιμότερες περιόδους και δεν αποτελούν μέρος της κύριας ομάδας των γλυπτών. Τα γλυπτά αυτά δημιουργήθηκαν ώστε η θέαση τους να γίνεται από το τρικλίνιο του δείπνου, το οποίο πιθανώς βρισκόταν εντώς τέντας, ενώ υπήρχε ειδικός φωτισμός κατά τη νύχτα ώστε να υπάρχει επαρκής ορατότητα εντός του σπηλαίου αλλά και αισθητική διακόσμηση.

Τα γλυπτά

Η δημιουργία των γλυπτών ποικίλλει σημαντικά ως προς την ποιότητα, και θεωρείται πως υπήρξε μια μεγάλη ομάδα γλυπτών για την δημιουργία του κοινού έργου. Θεωρείται πιθανό πως δημιουργήθηκαν σε άλλη τοποθεσία και κατόπιν μεταφέρθηκαν εκεί, με μια από τις πιθανές τοποθεσίες κατασκευής τους να είναι η Ρόδος. Πολλά από τα χαρακτηριστικά των γλυπτών έχουν κατεργαστεί έτσι ώστε να είναι ολοκληρωμένα από την εμπρόσθια και πλάγια όψη, και με την πίσω πλευρά να είναι ημιτελής.
Η αρχική ανακάλυψη των γλυπτών το 1957 έγινε από πολιτικούς μηχανικούς κατά τις εργασίες κατασκευής παραλιακού δρόμου στην περιοχή, και κατόπιν κλήθηκε η αρχαιολογική ομάδα για την διαδικασία της ταυτοποίησης και συλλογής των τμημάτων των αγαλμάτων.
Οι 4 ομάδες γλυπτών με θέμα τον Οδυσσέα δείχνουν διαφορετικές πλευρές του χαρακτήρα του, όπως το κουράγιο του κατά την μακρόχρονη περιήγηση του αλλά και την πονηριά που τον χαρακτήριζε.

Ομάδα Πολύφημου

Η παράσταση αυτή προέρχεται από την Οδύσσεια όπου ο Οδυσσέας και οι σύντροφοι του παγιδευμένοι στο σπήλαιο του Πολύφημου, καταστρώνουν σχέδιο ώστε να τον παραπλανήσουν και να τον μεθύσουν, και κατόπιν να τον τυφλώσουν, ώστε ο Πολύφημος μέσα στον πόνο και την οργή του κατόπιν να μετακινήσει την πέτρα που έφραζε την είσοδο του σπηλαίου στην καταδίωξη του Οδυσσέα και των συντρόφων του. Η στιγμή της τύφλωσης είναι που αναπαριστάται στην γλυπτική σύνθεση αυτή.
Στην παράσταση υπάρχει και το άγαλμα ενός ατόμου με ασκό οίνου, το οποίο είναι αβέβαιο το αν αποτελεί μέρος της αρχικής παράστασης ή όχι.Η τοποθέτηση του κατά την διάρκεια της ανακατασκευής των γλυπτών έγινε βάσει παρόμοιας παράστασης του 3ου αιώνα μ.Χ. από το ανάγλυφο σαρκοφάγου που βρέθηκε στην Κατάνη και αποτέλεσε σημαντικό οδηγό για την διευθέτηση της ανακατασκευής στην Σπερλόνγκα.
Από το άγαλμα του Πολύφημου, μόνο το κεφάλι, ένα πόδι, και ένα πέλμα διασώζονται, ενώ ο κορμός του σώματος του προέρχεται από τις εκτιμήσεις των συντηρητών. Η ομάδα αυτή βρισκόταν στο βάθος του σπηλαίου, ωστόσο μπορούσε να γίνει θεατή και από κοντά καθώς υπήρχαν σκαλιά που οδηγούσαν κοντά σε αυτή.

Ομάδα της Σκύλλας

Η ομάδα αυτή δείχνει την επίθεση που δέχεται το πλοίο του Οδυσσέα από την Σκύλλα. Δεν έχουν ανακαλυφθεί τμήματα του σώματος της, το οποίο κατά την μυθολογία είχε περιγραφεί πως διέθετε ποικιλία μορφών, από πλοκάμια έως κεφαλές λύκων, διασώζεται ωστόσο ένα μεγάλου μεγέθους χέρι το οποίο αρπάζει το κεφάλι ενός ναύτη. Η παράσταση είχε περίπου 3 μέτρα ύψος, και οι ανθρώπινες παραστάσεις αποτελούνταν από 5 ναύτες και έναν οδηγό.
Δεν υπάρχουν πλήρως όμοια παράδειγματα σε άλλα έργα τέχνης για σύγκρηση, παρά μόνο κάποια τμήματα και παραστάσεις τα οποία υποδηλώνουν πως παλαιότερα εξέλειπε το πλοίο από την παράσταση αυτή, καθώς υπάρχουν τμήματα γλυπτών τα οποία βρέθηκαν στη βίλλα του Αδριανού στο Τίβολι, μια ορειχάλκινη σύνθεση στην Κωνσταντινούπολη, καθώς και πολλές παρόμοιες σκηνές απομονωμένων τμημάτων του έργου σε μικρότερα αντικείμενα όπως νομίσματα.

Ομάδα Πασκουίνο

Η ομάδα αποτελείται από την αναπαράσταση ενός νεκρού πολεμιστή, και ονομάζεται Πασκουίνο από ένα παρόμοιο άγαλμα που υπάρχει στην Ρώμη και θεωρείται πως ανήκει στην ίδια γλυπτική παράσταση.
Η ερμηνεία που συχνά αποδίδεται σχετικά με το τι συμβολίζει το έργο, είναι πως πρόκειται για την αναπαράσταση του Μενέλαου να κρατά το σώμα του Πατρόκλου, αλλά υπάρχουν και πολλές γνώμες ειδικών πως η παράσταση έχει ως θέμα τον Οδυσσέα να μεταφέρει το σώμα του νεκρού Αχιλλέα από το πεδίο της μάχης -ή πιθανώς ο Αίαντας να είναι αυτός που κάνει την μεταφορά-. Η εξιστόρηση του γεγονότος αυτού, δεν υπάρχει στον Όμηρο αλλά στις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου (Metamorposes, 13, 282 ff).

Ομάδα Παλλάδιου

Η ομάδα των γλυπτών αυτή αναπαριστά την αρπαγή της ιερής εικόνας του Παλλάδιου από την Τροία, ενώ ο Οδυσσέας αποπειράται να σκοτώσει τον Διομήδη ώστε να πάρει όλη τη δόξα για τον εαυτό του. Η διήγηση αυτή επίσης δεν προέρχεται από τον Όμηρο αλλά από τον Οβίδιο, και δείχνει τον Οδυσσέα να επιδυκνύει δόλο. Στο ίδιο σημείο του έργου του Οβίδιου (Metamorphoses 13, 337ff) ο Οδυσσέας υπερηφανεύεται για την απόκτηση του Παλλάδιου, με τον ίδιο τρόπο που έκανε νωρίτερα για την διάσωση του σώματος του Αχιλλέα.
Η ταυτοποίηση δεν είναι βέβαιη, και η κύρια παράσταση που έχει ανακατασκευαστεί είναι αυτή του αγάλματος της Αθηνάς η οποία αρπάζεται από ένα χέρι, με το χέρι να θεωρείται πως ανήκει στον Διομήδη όπως και το κεφάλι της ίδιας παράστασης. Έχει επίσης εκφραστεί η άποψη πως ένα από τα αγάλματα της ομάδας του Πολύφημου ανήκει σε αυτή την παράσταση και δείχνει τον Οδυσσέα με φρυγικό καπέλο.

Γανυμήδης και ο Αετός

Το άγαλμα του Γανυμήδη με τον Δία ως αετό, βρισκόταν τοποθετημένο στην κορυφή της εισόδου του σπηλαίου (έχει τοποθετηθεί σύγχρονη ανακατασκευή του στο σημερινό σπήλαιο).
Η ενδυμασία του φαίνεται να ακολουθεί τα πρότυπα των ακτών της Μικράς Ασίας και της Τροίας, και κατά την μυθολογική παράδοση ο Γανυμήδης ήταν συγγενής του βασιλιά της Τροίας, Πριάμου, και ανάλογα με την διήγηση αναφέρεται ως θείος ή αδερφός.

Χρονολόγηση και τοποθεσία

Η κατάρρευση του σπηλαίου το 26 μ.Χ. θέτει ένα χρονικό σημείο ορόσημο, καθώς και δημιουργεί ερωτήματα και το γλυπτό του Λαοκώοντα το οποίο συνήθως χρονολογείται στο 70 μ.Χ.. Η νωρίτερη πιθανή ημερομηνία που έχει προταθεί για τα γλυπτά της Σπερλόνγκα είναι το 50 π.Χ., αν και υπάρχει ανοικτό το ενδεχόμενο οι γλυπτικές παραστάσεις της Σπερλόνγκα να αποτελούν αντίγραφο παλαιοτέρων έργων.
Δεν είναι βέβαιο το αν οι παραστάσεις έγιναν συγκεκριμένα ως παραγγελία του Τιβέριου ή αν προϋπήρχαν πριν από αυτόν ή αν απλώς αποτελούν διασκευές. Η υπόθεση σχετικά με την ανάθεση του έργου από τον Τιβέριο, έχει γίνει μέσω των αναφορών του Τάκιτου και του Σουητώνιου, καθώς και του γεγονότος πως ο αυτοκράτορας διέμενε στην τοποθεσία αυτή,. Έχει επίσης αναφερθεί πως διέθετε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον Οδυσσέα ως απόγονος του -κατά τα πρότυπα των ισχυρισμών των αριστοκρατικών ρωμαϊκών οικογενειών για τους ένδοξους προγόνους τους- και την ιστορία της Οδύσσειας, και πως είχε γενικά εισάγει την θεματολογία στα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά έργα τέχνης. Είχε επίσης ζήσει για μια περίοδο στη Ρόδο ως εξόριστος, όπου είναι πιθανό να είχε συναντήσει τους τοπικούς τεχνίτες και δει τα έργα τους.
Επίσης αβέβαιη είναι και η αρχική τοποθεσία της κατασκευής των γλυπτών, όπου έχει προταθεί πως κατασκευάστηκαν στην Ρόδο και κατόπιν μεταφέρθηκαν στην Σπερλόνγκα, ή πως αντίθετα μεταφέρθηκαν οι γλύπτες από την Ρόδο στην Σπερλόνγκα για να κατασκευάσουν τα γλυπα εκεί κάτι που θα ήταν απλούστερο. Η υπόθεση περιπλέκεται από την μη έως τώρα ταυτοποίηση της προέλευσης του μαρμάρου.
Τμήματα των γλυπτών παρουσιάζουν ομοιότητες με ελληνιστικά γλυπτά τα οποία στεγάζονται σε άλλα σημεία του κόσμου, όπως ο ασκοφόρος της παράστασης του Πολύφημου παρουσιάζει ομοιότητες με άγαλμα κεφαλής στο Βρετανικό Μουσείο, και το οποίο ανακαλύφθηκε στη βίλλα του Αδριανού στο Τίβολι, τοποθεσία όπου βρέθηκε επίσης παράσταση με θέμα της Σκύλλας αν και διαφορετικής έκφρασης.