Σιδερένιο κλουβί

Στην κοινωνιολογία το σιδερένιο κλουβί είναι όρος που εισήγαγε ο Μαξ Βέμπερ στο έργο του «Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού» και αναφέρεται στον αυξημένο εξορθολογισμό ο οποίος είναι εγγενής στην κοινωνική ζωή, ιδιαίτερα στις δυτικές καπιταλιστικές κοινωνίες. Το σιδερένιο κλουβί παγιδεύει με τον τρόπο αυτό τα άτομα σε συστήματα που βασίζονται αποκλειστικά στην τελεολογική αποτελεσματικότητα, τον ορθολογικό υπολογισμό και τον έλεγχο. Ο Βέμπερ περιέγραψε επίσης την γραφειοκρατικοποίηση της κοινωνικής τάξης σαν το «παγωμένο σκοτάδι της πολικής νύχτας.
Το απόσπασμα του Βέμπερ στα γερμανικά και τα ελληνικά έχει ως εξής:
 Nur wie »ein dünner Mantel, den man jederzeit abwerfen könnte«, sollte nach Baxters Ansicht die Sorge um die äußeren Güter um die Schultern seiner Heiligen liegen. Aber aus dem Mantel ließ das Verhängnis ein stahlhartes Gehäuse werden. 
 Κατά την άποψη του Μπάξτερ η φροντίδα για τα εξωτερικά αγαθά πρέπει να βαραίνει στους ώμους του «αγίου (μόνο) σαν ένας ελαφρός μανδύας, που μπορεί να πεταχτεί πέρα κάθε στιγμή». Αλλά η μοίρα το'φερε αυτός ο μανδύας να γίνει ένα σιδερένιο κλουβί. 
Στο πρωτότυπο γερμανικό κείμενο ο όρος είναι «stahlhartes Gehäuse» που μεταφράστηκε στα αγγλικά από τον Τάλκοτ Πάρσονς το 1930 σαν «σιδερένιο κλουβί» (iron cage). Με τις ίδιες λέξεις έχει αποδοθεί και καθιερωθεί και στα ελληνικά, τα γαλλικά (cage d'acier [ατσάλι] ή cage de fer) και σε άλλες γλώσσες. Η μετάφραση του Πάρσονς έχει αμφισβητηθεί, καθώς μια ακριβέστερη απόδοση είναι «κέλυφος σκληρό σαν ατσάλι».

Ορθολογισμός και γραφειοκρατία

Ο Βέμπερ εκτιμούσε ότι η σύγχρονη κοινωνία είχε αρχίσει να χαρακτηρίζεται από μια μετατόπιση σε ό,τι αφορά τα κίνητρα των ατομικών συμπεριφορών, γιατί είχαν αρχίσει να βασίζονται στην αποτελεσματικότητα αντί για την καταγωγή ή την συγγένεια. Ακόμη, η συμπεριφορά είχε αρχίσει να κυριαρχείται από έναν προσανατολισμένο σε στόχους ορθολογισμό και λιγότερο στην παράδοση και τις αξίες. Σύμφωνα με τον Βέμπερ, η μετάβαση από μια παλιάς μορφής κινητικότητας με όρους συγγένειας σε μια νέα μορφή με ένα αυστηρό σύνολο κανόνων ήταν άμεσο αποτέλεσμα της αύξησης της συσσώρευσης του κεφαλαίου, δηλαδή του καπιταλισμού.
Σε ό,τι αφορά τις γραφειοκρατίες, ο Βέμπερ θεωρούσε ότι διαφέρουν από το προηγούμενο φεουδαρχικό σύστημα, όπου οι άνθρωποι προάγονταν (επαγγελματικά) μέσω της ευνοιοκρατίας και με δωροδοκίες, διότι τώρα υπήρχε ένα σύνολο κανόνων που ορίζονται σαφώς, δηλαδή η προαγωγή λόγω αρχαιότητας και πειθαρχικού έλεγχου. Ο Βέμπερ πίστευε ότι αυτό επηρέασε την σύγχρονη κοινωνία και το πώς λειτουργούμε σήμερα, ειδικά σε πολιτικό επίπεδο.
Χαρακτηριστικά της γραφειοκρατίας ο Βέμπερ θεωρεί την ιεραρχημένη διοίκηση, τον απρόσωπο χαρακτήρα, τους γραπτούς κανόνες συμπεριφοράς, την προαγωγή βάσει αποτελέσματος, τον καταμερισμό εργασίας και την αποτελεσματικότητα. Επιπλέον, θεωρούσε ότι συγκεντρώνουν μεγάλη ισχύ σε λίγους, ανεξέλεγκτους ανθρώπους και ότι αυτοί που ελέγχουν αυτές τις οργανώσεις ελέγχουν την ποιότητα της ζωής μας. Οι γραφειοκρατίες τείνουν να δημιουργούν ολιγαρχίες, εκεί όπου μερικοί υπάλληλοι κατέχουν την πολιτική και οικονομική δύναμη. Επειδή η γραφειοκρατία είναι μια μορφή οργάνωσης ανώτερη από όλες τις άλλες, η περαιτέρω γραφειοκρατικοποίηση και ο εξορθολογισμός μπορεί να είναι «αναπόφευκτη μοίρα».
Εξαιτίας των παραπάνω λόγων, θα υπάρξει μια εξέλιξη του σιδερένιου κλουβιού, το οποίο θα είναι μια άκαμπτη, απανθρωπισμένη κοινωνία. Το σιδερένιο κλουβί είναι ένα σύνολο κανόνων και νόμων στους οποίους όλοι υποβάλλονται και όλοι πρέπει να τηρούν.