Αντιπροσωπευτική δημοκρατία

Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι το πολίτευμα όπου κυβερνούν οι αντιπρόσωποι του λαού. Ο λαός μπορεί και εκλέγει ανά τακτά χρονικά διαστήματα, αναλόγως με τον ακριβή τύπο του πολιτεύματος, πρόεδρο, πρωθυπουργό, βουλευτές κλπ. Οι αντιπρόσωποι πρέπει να υπηρετούν τα συμφέροντα των πολιτών και να ασκούν είτε την εκτελεστική, είτε τη νομοθετική εξουσία. Οι εκλογές ανάδειξης αντιπροσώπων αποτελούν συνήθως την κύρια μέθοδο συμμετοχής των πολιτών στη λήψη αποφάσεων, σε αντιδιαστολή με την άμεση δημοκρατία.

Κριτική

Η κριτική που έχει ασκηθεί στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία μπορεί να διαιρεθεί σε τρεις κατηγορίες. Την κριτική των συντηρητικών και των οπαδών του παλαιού φεουδαρχικού κατεστημένου (η οποία είχε σημαντική απήχηση περίπου από τις αρχές του 19ου αιώνα ως τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο), την κριτική των φιλελεύθερων από τη σκοπιά της συμμετοχικής δημοκρατίας, και την κριτική των σοσιαλιστών. Οι συντηρητικοί θεωρούσαν συνήθως πως η δημοκρατία αποτελούσε σύμπτωμα εκφυλισμού του κράτους, ενώ οδηγούσε σε χαοτική αταξία και ανικανότητα σταθερής διακυβέρνησης λόγω της διαρκούς διένεξης μεταξύ αντικρουόμενων συμφερόντων. Κατά τον Μεσοπόλεμο πολλοί είχαν μία τεχνοκρατική, απολιτική και νομικίστικη αντίληψη για το κοινοβουλευτικό κράτος την οποία ελάχιστοι έβρισκαν ελκυστική, ενώ σε ορισμένες χώρες χωρίς παράδοση κομματικού κοινοβουλευτικού διαλόγου οι πολιτικές παρατάξεις έφταναν στα άκρα προκειμένου να υπερασπίσουν αντίθετα ταξικά ή εθνικά συμφέροντα (ενδεικτικά, στη Γερμανία της δεκαετίας του 1920 τα περισσότερα πολιτικά κόμματα διατηρούσαν παράνομες παραστρατιωτικές οργανώσεις με τις οποίες τρομοκρατούσαν τους πολιτικούς τους αντιπάλους, ενώ το επίσημο κράτος αναγκαζόταν συνήθως να περιορίζεται στον ρόλο του διαιτητή). Αυτή η αντίληψη για την κοινοβουλευτική δημοκρατία, ανάμεσα σε άλλους παράγοντες, οδήγησε στην άνοδο του φασισμού.
Ορισμένοι φιλελεύθεροι, υποστηρικτές συνήθως της συμμετοχικής δημοκρατίας, έχουν κατά καιρούς χαρακτηρίσει ανεπαρκή την κλασική αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Οι λόγοι είναι κυρίως δύο: α) της αποδίδουν ότι δεν είναι δυνατόν οι αντιπρόσωποι να χαρακτηρίζουν χιλιάδες - και πολλές φορές εκατομμύρια - ψηφοφόρους χωρίς να επικρατεί υπεργενίκευση θέσεων ή απομάκρυνση θέσεων. β) Ο νεποτισμός και κατά δεύτερο λόγο το ρουσφέτι αποδίδονται πολλές φορές στο περιβάλλον που αναπτύσσεται γύρω από ιεραρχικά καθεστώτα όπως της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Οι υποστηρικτές της προς απάντηση τέτοιων επιχειρημάτων, συνήθως προσφέρουν δύο απαντήσεις: πως α) είναι αδύνατον να λειτουργήσει η άμεση δημοκρατία στις σύγχρονες κοινωνίες των εκατομμυρίων (τουλάχιστον χωρίς περαιτέρω ανάπτυξη της τεχνολογίας), άρα μια εκδοχή του μη χείρον βέλτιστο και β) κάποιοι υποστηρίζουν πως ο μέσος πολίτης ίσως να μην είναι ικανός να αποφασίσει χωρίς την βοήθεια κάποιου ειδικού-αντιπροσώπου. Οι υποστηρικτές της συμμετοχικής δημοκρατίας ανταπαντούν ότι α) δεν έχει ελεγχθεί στη σύγχρονη κοινωνία αν ο απλός πολίτης είναι ικανός να αποφασίσει άμεσα άρα ισχυρισμοί για το αντίθετο παραμένουν εικασίες, β) είναι δυνατόν το ίδιο το περιβάλλον άμεσης δημοκρατίας να κάνει τον πολίτη ωριμότερο πολιτικά μιας και τώρα δεν είναι υποχρεωμένος αφού ειδικοί είναι στο τιμόνι, γ) είναι δυνατόν η τεχνολογία του αύριο να επιτρέψει φθηνότερη, πιο οργανωμένη και ασφαλέστερη διαδικασία άμεσης δημοκρατίας, άρα να είναι όντως η αντιπροσωπευτική δημοκρατία το μη χείρον βέλτιστο μα μόνο προς το παρόν.
Οι σοσιαλιστές, από τον 19ο αιώνα ακόμη, θεωρούν τη φιλελεύθερη αντιπροσωπευτική δημοκρατία «δικτατορία της αστικής τάξης», η οποία θα αντικατασταθεί χάρη σε μία σοσιαλιστική επανάσταση από μία «πραγματική δημοκρατία», εστιασμένη συνήθως σε κατανεμημένα, αμεσοδημοκρατικά εργατικά συμβούλια τα οποία θα διευθύνουν πλήρως την οικονομική παραγωγή και θα λαμβάνουν όλες τις πολιτικές αποφάσεις. Μετά τον ρωσικό εμφύλιο πόλεμο οι λενινιστές πρότειναν εναλλακτικά την πιο συγκεντρωτική λαϊκή δημοκρατία ως μοντέλο μετεπαναστατικής σοσιαλιστικής δημοκρατίας, την οποία οι φιλελεύθεροι θεωρούν συνήθως ολοκληρωτικό καθεστώς. Ωστόσο οι παλαιότεροι σοσιαλδημοκράτες (αργότερα και οι ευρωκομμουνιστές) υποστήριζαν πως μία πραγματική σοσιαλιστική δημοκρατία μπορούσε να εγκαθιδρυθεί σταδιακά και χωρίς επανάσταση, δίχως επομένως απότομες ρήξεις με το αντιπροσωπευτικό φιλελεύθερο σύστημα. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο οι σοσιαλδημοκράτες εγκατέλειψαν πλήρως κάθε ιδέα σταδιακού μετασχηματισμού του τελευταίου (στο πλαίσιο της οριστικής ρήξης τους με τον μαρξισμό), ενώ από την άλλη ο ελευθεριακός σοσιαλιστής Κορνήλιος Καστοριάδης χαρακτήρισε την αντιπροσωπευτική δημοκρατία φιλελεύθερη ολιγαρχία.