Κοινότητες της Κυπριακής Δημοκρατίας

Οι κοινότητες αποτελούν το δεύτερο επίπεδο διοικητικής διαίρεσης της Κύπρου (μαζί με τους δήμους), μετά τις επαρχίες. Σήμερα η Κύπρος έχει 576 κοινότητες οι οποίες λειτουργούν με βάση τον περί Κοινοτήτων νόμο του 1999. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, η διοικητική έκταση 172 κοινοτήτων της Κύπρου καταλήφθηκε -πλήρως ή μερικώς- από τον τουρκικό στρατό. Λόγω αυτού, οι κοινότητες αυτές δεν ασκούν πλέον τις συνηθισμένες κοινοτικές εξουσίες και αρμοδιότητες. Ωστόσο, διατηρούν τη νομική τους υπόσταση και έχουν την έδρα τους στις περιοχές που ελέγχονται από την Κυπριακή Δημοκρατία.

Κοινοτικό Συμβούλιο

Η διοίκηση των κοινοτήτων ανήκει στην αρμοδιότητα των Κοινοτικών Συμβουλίων. Ο πρόεδρος του Κοινοτικού Συμβουλίου ονομάζεται κοινοτάρχης.

Έλεγχος κεντρικής διοίκησης

Η Κυβέρνηση της Κύπρου ασκεί έλεγχο όσον αφορά τη νομιμότητα των πράξεων και των αποφάσεων των Κοινοτικών Συμβουλίων, εγκρίνει τον προϋπολογισμό τους και προβαίνει σε έλεγχο των δαπανών τους. Όποια έργα εκτελούνται σε μια κοινότητα εγκρίνονται από την κεντρική διοίκηση, η οποία καλύπτει το 80% της δαπάνης του έργου ενώ το υπόλοιπο 20% καλύπτει η κοινότητα.

Έσοδα

Τα έσοδα των Κοινοτικών Συμβουλίων προέρχονται από την κρατική χορηγία, από τη φορολογία ακίνητης ιδιοκτησίας, από φορολογία επί οικονομικών και επαγγελματικών δραστηριοτήτων εντός των κοινοτικών ορίων, από δικαιώματα για έκδοση άδειας οικοδομής, από τέλη αποκομιδής σκυβάλων, από φορολογία ενοικίων και από τέλη για σύνδεση οικοπέδων και νέων οικοδομών με το δίκτυο υδατοπρομήθειας.

Επί Τουρκοκρατίας

Στα μέσα του 19ου αιώνα, επί Τουρκοκρατίας, δημιουργήθηκε ο θεσμός του Μουχτάρη και των Αζάδων (περίπου σαν τον πρόεδρο και τα μέλη των σύγχρονων κοινοτικών συμβουλίων). Μέσω του θεσμού ατού οι πολίτες συμμετείχαν στη διαχείριση ζητημάτων που αφορούσαν την τοπική κοινότητα τους. Ο λόγος δημιουργίας του θεσμού αποτέλεσε η ανάγκη κάθε τοπικής κοινωνίας για λειτουργία εκκλησίας, σχολείου, για τη φροντίδα της δημόσιας υγείας και ασφάλειας, για την εξασφάλιση νερού για ύδρευση και άρδευση κ.α.
Στα πρώτα χρόνια ύπαρξης του θεσμού, οι μουχτάρηδες και οι αζάδες διορίζονταν από τις οθωμανικές αρχές. Με τον τρόπο αυτό οι Οθωμανοί διασφάλιζαν ότι το αξίωμα θα είχαν άτομα που τους ήταν αφοσιωμένα. Στη συνέχεια, δόθηκε στους κατοίκους κάθε χωριού το δικαίωμα εκλογής των μουχτάρηδων και των αζάδων. Δικαίωμα ψήφου είχαν μόνο οι άνδρες που πλήρωναν κτηματικό φόρο. Οι άνδρες αυτοί συγκεντρώνονταν στον περίβολο της εκκλησίας ή του σχολείου ή σε κάποιο άλλο κεντρικό σημείο του χωριού και ψήφιζαν δια βοής. Οι μουχτάρηδες και οι αζάδες εκλέγονταν για θητεία ενός έτους. Οι υποψήφιοι μουχτάρηδες και αζάδες έπρεπε να ήταν νομοταγείς προς το καθεστώς και φιλικοί προς τη διοίκηση της Κύπρου. Επιπλέον, έπρεπε να γνωρίζουν γραφή και ανάγνωση.
Οι τοπικές κοινότητες είχαν το δικαίωμα διαχείρισης δικών τους σχολείων και λειτουργίας δικών τους εκκλησιών, είχαν τη δυνατότητα να φροντίζουν για θέματα δημόσιας υγείας και δημόσιας τάξης, αλλά και να προβαίνουν σε υποτυπώδη αναπτυξιακά έργα (συντήρηση χωρικών οδών, ανάπτυξη πηγών νερού για ύδρευση και άρδευση).
Οι μουχτάρηδες και οι αζάδες ήταν υπεύθυνοι για την κατανομή της φορολογίας των κατοίκων της κοινότητας τους. Ωστόσο, το ύψος της φορολογίας καθοριζόταν από την κεντρική διοίκηση της Κύπρου. Επιπλέον, ήταν υπεύθυνοι για την είσπραξη και παράδοση των χρημάτων της φορολογίας στις οθωμανικές αρχές. Επιπρόσθετα, παρείχαν διευκολύνσεις και άλλες υπηρεσίες για την άσκηση της κεντρικής εξουσίας στο επίπεδο της κοινότητας. Για παράδειγμα, φιλοξενούσαν και βοηθούσαν τους υπαλλήλους της κεντρικής διοίκησης της Κύπρου (π.χ. φοροεισπράκτορες, επιθεωρητές, ζαπτιέδες) όταν επισκέπτονταν την κοινότητας τους για υπηρεσιακούς λόγους.

Επί Κυπριακής Δημοκρατίας

Το 1960 η Κυπριακή Δημοκρατία ανακηρύσσεται σε ανεξάρτητο κράτος. Η κυπριακή κυβέρνηση συνεχίζει να διορίζει τους μουχτάρηδες και τους αζάδες έως το 1979. Το 1979 ο θεσμός μετονομάστηκε σε Χωριτική Αρχή. Ο μουχτάρης μετονομάστηκε σε πρόεδρο της Χωριτικής Αρχής ενώ οι αζάδες σε μέλη της Χωριτικής αρχής. Παράλληλα άλλαξαν και οι αρμοδιότητες τους, οι οποίες αναφέρονται πιο πάνω. Στις 8 Ιουλίου 1979 έγιναν οι πρώτες εκλογές Χωριτικών Αρχών. Η εκλογή ήταν μυστική και σε αυτήν συμμετείχαν άνδρες και γυναίκες. Το 1999 ο θεσμός άλλαξε και πάλι ονομασία. Η χωριτική αρχή μετονομάστηκε σε Κοινοτικό Συμβούλιο. Ο πρόεδρος της Χωριτικής Αρχής μετονομάστηκε σε πρόεδρος του Κοινοτικού Συμβουλίου (ή κοινοτάρχης) και τα μέλη της χωριτικής αρχής μετονομάστηκαν σε μέλη του Κοινοτικού Συμβουλίου.

Συμπλέγματα Κοινοτήτων

Δύο ή περισσότερες κοινότητες που συνορεύουν μπορούν να αιτηθούν να δημιουργήσουν ένα σύμπλεγμα κοινοτήτων. Η ανακήρυξη ενός συμπλέγματος κοινοτήτων γίνεται από τον Υπουργό Εσωτερικών, εφόσον προηγηθεί δημοψήφισμα μεταξύ των εγγεγραμμένων εκλογέων των επηρεαζόμενων κοινοτήτων, οι οποίοι έχουν υπερψηφίσει την συμπλεγματοποίηση. Με την ίδια διαδικασία μπορεί μια κοινότητα να αποχωρήσει από ένα σύμπλεγμα κοινοτήτων. 
Κάθε κοινότητα συμμετέχει στο Συμβούλιο του συμπλέγματος με τον κοινοτάρχης της και με τόσο αριθμό μελών, σύμφωνα με την αναλογία του αριθμού των εγγεγραμμένων εκλογέων της κοινότητας στο σύνολο των εγγεγραμμένων εκλογέων όλων των κοινοτήτων που αποτελούν το σύμπλεγμα. Τα μέλη που συμμετέχουν από κάθε κοινότητα αποφασίζονται από το συμβούλιο κάθε κοινότητας.
Ο πρόεδρος του Συμβουλίου συμπλέγματος κοινοτήτων είναι ο κοινοτάρχης της μεγαλύτερης σε πληθυσμός κοινότητας που μετέχει στο σύμπλεγμα. Ο αναπληρωτής πρόεδρος του συμβουλίου συμπλέγματος κοινοτήτων είναι ένας από τους κοινοτάρχες του μετέχουν στο συμβούλιο και εκλέγεται από τα μέλη του συμβουλίου του συμπλέγματος.
Το μοναδικό σύμπλεγμα κοινοτήτων που υπάρχει σήμερα στην Κύπρο είναι το σύμπλεγμα Πέρα Χωρίου-Νήσου. Παλαιότερα υπήρχαν ακόμη τρία συμπλέγματα (Αμαθούντας, Παλαιχωρίου και Δρομολαξιάς-Μενεού), τα οποία καταργήθηκαν είτε με δημοψήφισμα είτε με υπουργική απόφαση.