Άρπυια

Ονοματολογία

Οι λατινικές επιστημονικές ονομασίες του γένους Harpia, όπως επίσης και του είδους Harpyja, είναι ευθεία απόδοση της ελληνικής λέξης Άρπυια, από την εν χρήσει στον πληθυντικό λέξη Άρπυιες.
Οι Άρπυιες ήσαν μυθολογικές δαιμονικές θεότητες στενά συνδεδεμένες με το θάνατο, τον οποίο όμως δεν επιφέρουν οι ίδιες στους θνητούς, αλλά τους οδηγούν σε αυτόν. Τα όντα αυτά είναι πιθανότατα προελληνικής καταγωγής, προϋπήρχαν δηλαδή των πρώτων καταγεγραμμένων αναφορών από τους μεγάλους αρχαίους Έλληνες ποιητές Όμηρο και Ησίοδο. Η σύνδεσή τους με το θάνατο συνετέλεσε ώστε να θεωρούνται οι ίδιες υπεύθυνες για το θάνατο των ανθρώπων και, ότι έρχονται για να αρπάξουν την ψυχή τους και να την πάνε στον Άδη, ή να την μεταφέρουν στις Ερινύες, ενώ ο μύθος λέει ότι ήσαν απλοί εντολοδόχοι. Η εμφάνισή τους ήταν τρομακτική: σε πρώιμο μελανόμορφο αγγείο που βρέθηκε στην Αίγινα και φυλάσσεται στο Μουσείο του Βερολίνου, εικονίζονται ως γυναικείες φτερωτές μορφές που τρέχουν, με ιδιαίτερα γαμψά δάκτυλα για να δηλωθεί ο αρπακτικός χαρακτήρας τους, ενώ την παράσταση συνοδεύει επιγραφή: ΑΡΕΠΥΙΑ. Μπορεί όμως και να έχουν τη μορφή πουλιού, πάντοτε όμως με γυναικείο πρόσωπο.
Η σύνδεση του πτηνού με τα όντα αυτά είναι κάτι παραπάνω από σαφής, λόγω της εμφάνισής του και των -όντως- ισχυροτάτων γαμψωνύχων του. Η ίδια η λέξη παραπέμπει ευθέως στο ρήμα αρπάζω, αυτό όμως αφορά μόνο στην ηχητική ρίζα της και όχι την ετυμολογική, όπως λανθασμένα πιστεύεται, διότι ο συσχετισμός με σκοπό την ερμηνεία της δασύτητας, δεν ευνοείται από την γεννήτορα λέξη αρεπυία, η οποία οξύνεται: [ΕΤΥΜΟΛ. Άρπυια < Αρεπυία, αβέβαιης ετυμολογίας παράλληλος τύπος (πρβλ. ορόγυια-όργυια), από τον οποίο προήλθε η πρώτη με συγκοπή του ε λόγω των περιβαλλόντων φθόγγων ρ και π. Η υπόθεση ότι η λέξη αποτελεί ουσιαστικοποιημένη μετοχή παρακειμένου σε -υια, χωρίς αναδιπλασιασμό (πρβλ. άγυια, αίθυια), από τη ρίζα του ρήματος ρέπτομαι «τρέφομαι, αποζώ», δεν ικανοποιεί μορφολογικά και σημασιολογικά].

Συστηματική ταξινομική

H άρπυια περιγράφηκε από τον Λινναίο το 1758, ως Vultur Ηarpyja (Μεξικό, 1758).  Ανήκει σε μονοτυπικό γένος, δηλαδή δεν περιλαμβάνει άλλα είδη και, φαίνεται να αποτελεί υπερείδος μαζί με το Morpnus guianensis, έναν αετό της Νοτίου Αμερικής, επίσης. Σύμφωνα με κάποιους ερευνητές, μαζί με το Harpyopsis novaeguineae, τα τρία είδη συγκροτούν την υποοικογένεια Αρπυίνες (Harpiinae), χωρίς όμως αυτή η άποψη να έχει γίνει ακόμη αποδεκτή, οπότε ακολουθείται η ισχύουσα ταξινόμηση στην υποοικογένεια Αετίνες (Accipitrinae).
Τέλος, παλαιότερα επικρατούσε η θεωρία ότι η άρπυια ήταν συγγενής με τον αετό των Φιλιππίνων (Pithecophaga jefferyi), αλλά πειραματικά δεδομένα  ανάλυσης DNA έδειξαν ότι, τα δύο είδη απέχουν γενετικά.

Γεωγραφική εξάπλωση

H άρπυια είναι αετός που ανήκει στη Νεοτροπική οικοζώνη, απαντά δηλαδή αποκλειστικά στην Κεντρική και  Νότια Αμερική. Συγκεκριμένα, η εξάπλωση του είδους αρχίζει από το Ν Μεξικό (Ν Βερακρούς, Οαχάκα και Καμπέτσε )και συνεχίζεται νότια μέσω της κεντρικής αμερικανικής λωρίδας, από την Κολομβία και νοτιότερα μέχρι την Α Βολιβία και, ανατολικά από τη Βενεζουέλα προς Βραζιλία και τη ΒΑ Αργεντινή (επαρχία Μισιόνες).  Από αυτές τις περιοχές, η άρπυια απαντά περισσότερο στη Βραζιλία, σχεδόν σε όλη τη γεωγραφική της επικράτεια. Με εξαίρεση κάποιες περιοχές στον Παναμά, το είδος έχει σχεδόν εξαφανιστεί από όλη την Κεντρική Αμερική και το Μεξικό, λόγω της εκτεταμένης υλοτόμησης των μεγάλων τροπικών δασών (βλ. και Κατάσταση Πληθυσμού). 
(Πηγές:)

Βιότοπος

Η άρπυια κατοικεί στα τροπικά πεδινά δάση από τον θόλο (canopy), όπου και συχνάζει περισσότερο, μέχρι χαμηλά στην αναδυόμενη βλάστηση. Συνήθως απαντά κάτω από τα 900 μέτρα, αλλά έχουν καταγραφεί και άτομα έως τα 2000 μέτρα.  Συνήθως προτιμά να φωλιάζει σε σημεία πολύ πυκνής βλάστησης, αλλά κυνηγάει σε περιοχές με ανοίγματα για να διευκολύνεται η κίνησή της, ή και στο έδαφος.  Γενικά, οι άρπυιες αποφεύγουν τις περιοχές με όχληση, όμως, μπορεί να πετούν πάνω απο τα δασοόρια σε μια ποικιλία ενδιαιτημάτων, όπως -έτσι ονομάζονται στην τοπική γλώσσα- cerrados, caatingas, φυτείες buriti, αλλά και σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις και πόλεις, ή σε περιοχές όπου ασκείται έντονη υλοτομία.

Τεχνικές

Μερικές φορές, οι άρπυιες παραμονεύουν για το θήραμα από σταθερή θέση πόστου («sit and wait»), στρατηγική συνηθισμένη για τα αρπακτικά που κατοικούν στα δάση. Το πόστο είναι ένα ψηλό σημείο κοντά σε ένα ξέφωτο, ένα ποτάμι ή μία θέση «αναζήτησης άλατος» (salt-lick), όπου πολλά θηλαστικά πάνε και «γλείφουν» πετρώματα επειδή έχουν ανάγκη από μέταλλα και ιχνοστοιχεία.  Ωστόσο, η πιο κοινή τεχνική του είδους είναι το κυνήγι με μικρές αερολισθήσεις (glidings), πάνω από ένα συγκεκριμένο χώρο ο οποίος «σαρώνεται», ενώ παρεμβάλλονται σύντομες στάσεις από δέντρο σε δέντρο. Όταν το θήραμα εντοπιστεί, η άρπυια «καταδύεται» και το αρπάζει, ενώ περιστασιακά, μπορεί επίσης να κυνηγάει με διαρκείς πτήσεις μέσα ή και πάνω από το δασικό θόλο. Τέλος οι άρπυιες έχουν επίσης παρατηρηθεί να κυνηγούν «κατά πόδας», ένα στυλ θήρευσης ιδιαίτερα κοινό στους ικτίνους (accipiters). Αυτό περιλαμβάνει καταδίωξη του θηράματος εν πτήσει, με διαδοχικούς ελιγμούς ανάμεσα στα δέντρα που, απαιτεί ταχύτητα και ευκινησία, στοιχεία που οι άρπυιες διαθέτουν σε ιδιαίτερα μεγάλο βαθμό.

Ηθολογία

Οι άρπυιες είναι μοναχικοί αετοί και ζουν κατά ζεύγη, ενώ κάποιες φορές  παρατηρείται επίσης και ένα τρίτο, νεαρό άτομο που, προφανώς είναι το μικρό τους από την τελευταία περίοδο αναπαραγωγής. Είναι μοναχικοί κυνηγοί που χρησιμοποιούν αποκλειστικά την οξεία αίσθηση της όρασης για να εντοπίσουν τη λεία τους, ενώ κυνηγούν μόνο κατά τη διάρκεια της ημέρας. 
Χρησιμοποιούν διάφορα φωνήματα για να επικοινωνούν μεταξύ τους, πολλά από τα οποία πιστεύεται ότι έχουν να κάνουν με τη διεκδίκηση του ζωτικού τους χώρου.

Αναπαραγωγή

Σε ιδανικά ενδιαιτήματα οι φωλιές των αρπυιών μπορεί να είναι αρκετά κοντά μεταξύ τους, όπως σε ορισμένα μέρη του Παναμά και της Γουιάνας όπου, οι φωλιές με νεοσσούς βρίσκονται 3 χιλιόμετρα μακριά η μία από την άλλη -σχετικά κοντινή απόσταση για πτηνά διεκδίκησης ζωτικού χώρου-, ενώ βρίσκονται σε απόσταση 5 χμ. στη Βενεζουέλα. Στο Περού, η μέση απόσταση μεταξύ των φωλιών ήταν 7,4 χμ. και, η μέση έκταση που καταλαμβάνεται από κάθε αναπαραγόμενο ζευγάρι εκτιμήθηκε σε 4.300 εκτάρια (11.000 στρέμματα), περίπου. Σε λιγότερο ιδανικές περιοχές, όμως, με κατακερματισμένες δασικές εκτάσεις, οι φωλιές εκτιμήθηκαν στα 25 χιλιόμετρα η μία από την άλλη.
Η άρπυια έχει την μακρύτερη σε διάρκεια περίοδο αναπαραγωγής, η έναρξη της οποίας συμπίπτει με την έναρξη των βροχών κατά τον Απρίλιο-Μάιο και επεκτείνεται μέχρι τον Δεκέμβριο ή τον Ιανουάριο του επομένου έτους. Πρακτικά, μπορεί να αναπαραχθεί οποιονδήποτε μήνα του έτους, ωστόσο, οι στατιστικές δείχνουν ότι ένα ζευγάρι αρπυιών συνήθως ανατρέφει μόνο έναν (1) νεοσσό κάθε 2-3 χρόνια.

Η μεγάλη φωλιά είναι κατασκευασμένη  από χοντρά κλαδιά, πλεγμένα μεταξύ τους μαζί με μαλακή βλάστηση ή μαλλί από ζώα, η οποία έχει συνήθως 1,2 μέτρα βάθος και 1,5 μέτρο μήκος και, μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί κατά τη διάρκεια αρκετών ετών.  Οι φωλιές βρίσκονται ψηλά σε ένα δέντρο, συνήθως στην κύρια διχάλα του, 16 έως 43 μέτρα από το έδαφος, ανάλογα με το ύψος της τοπικής βλάστησης. Ένα από τα ευρέως χρησιμοποιούμενα δένδρα για την κατασκευή της φωλιάς είναι το καπόκ (Ceiba pentandra), ένα από τα ψηλότερα στη Νότια Αμερική. Γι’ αυτό, σε πολλούς ιθαγενείς πολιτισμούς της περιοχής θεωρείται κακή τύχη να κόψουν το δέντρο kapok, με αποτέλεσμα, το γεγονός αυτό να μπορεί να συμβάλλει στην προστασία των βιοτόπων του είδους.  Το πουλί χρησιμοποιεί επίσης και άλλα μεγάλα δέντρα για να χτίσει τη φωλιά του, όπως το Bertholletia excelsa ή το Vochysia divergens.  Η φωλιά κατασκευάζεται και από τους δύο εταίρους, ενώ κατά τη διάρκεια της κατασκευής, δεν απομακρύνονται ακτινωτά περισσότερο από 180 μέτρα από αυτήν. 
Δεν υπάρχει κάποιο γνωστό τελετουργικό ερωτοτροπίας μεταξύ των εταίρων, εκτός από το ότι τρίβουν συχνά τα ράμφη τους, ως μέρος της δήλωσης πίστης μεταξύ τους, ενώ πιθανότατα ζευγαρώνουν εφ’ όρου ζωής. Το θηλυκό γεννά 2, σπανίως 3 αβγά, αλλά μετά την εκκόλαψη του πρώτου, το δεύτερο αυγό αγνοείται από τους γονείς και συνήθως αποτυγχάνει να εκκολαφθεί κι αυτό, εκτός αν το πρώτο αυγό καταστραφεί. Το αυγό επωάζεται για περίπου 56 ημέρες, και ο νεοσσός είναι φωλεόφιλος, χρειάζεται δηλαδή άμεσα την προστασία των γονέων. Εάν εκκολαφθεί και το δεύτερο αυγό, ο νεοσσός επειδή έχει γεννηθεί αργότερα, συνήθως δεν σιτίζεται καλά και πεθαίνει, κάτι που συνηθίζεται στα αρπακτικά πτηνά. Η σίτιση του νεοσσού γίνεται πολύ αραιά, κάθε λίγες ημέρες, γι αυτό και έχει πολύ αργή ανάπτυξη, ενώ όταν γίνει 36 ημερών, μπορεί να σταθεί και να περπατήσει αδέξια. Αποκτά την ικανότητα να  πετάξει στην ηλικία των 6 μηνών, αλλά οι γονείς συνεχίζουν να τον σιτίζουν για 6 έως 10 μήνες, ακόμη. Το αρσενικό κυνηγάει και τροφοδοτεί το θηλυκό κατά την επώαση, όπως και τον αετιδέα αργότερα, αλλά μπορεί να συμμετέχει περιστασιακά και στην επώαση, ενώ το θηλυκό κυνηγάει και φέρνει θηράματα στη φωλιά. 
Από πρόσφατη καταγραφή νεοσσού στο Μπελίζ, η δίαιτα του νεοσσού περιελάμβανε οπόσουμς (Didelphis marsupialis), κοάτια (Nasua narica) και ουρλιαχτές πιθήκους (Alouatta pigra). Η σεξουαλική ωριμότητα δεν επιτυγχάνεται, παρά μόνον όταν τα πουλιά είναι 4 έως 6 ετών, οπότε αποκτούν και το οριστικό τους πτέρωμα.  Οι ενήλικες μπορούν να γίνουν επιθετικοί προς τους ανθρώπους οι οποίοι διαταράσσουν την περιοχή ωοτοκίας ή φαίνεται να είναι μια απειλή για τους νεοσσούς.

Απειλές

Παρόλο που η άρπυια εξακολουθεί να εμφανίζεται σε αρκετές περιοχές, η κατανομή και οι πληθυσμοί της έχουν ελαττωθεί σημαντικά. Απειλείται κυρίως από την απώλεια των ενδιαιτημάτων της που προκαλείται από την επέκταση της υλοτομίας, της κτηνοτροφίας και των γεωργικών εκτάσεων. Δευτερευόντως , απειλείται από τη λαθροθηρία, επειδή θεωρείται ως απειλή για τα οικόσιτα ζώα ή/και για τον ίδιο τον άνθρωπο, κάτι παντελώς ανυπόστατο, που όμως πιστεύεται λόγω του μεγάλου μεγέθους και του «άγριου» παρουσιαστικού της.  Αυτός, άλλωστε είναι και ο κύριος λόγος που αποτελεί ένα «διακαή στόχο» για τους λαθροκυνηγούς, αφού, πέρα από κάποια μεμονωμένα περιστατικά επίθεσης σε κατοικίδια ζώα, δεν έχουν καταγραφεί επιθέσεις στον άνθρωπο.  Δυστυχώς, η άρπυια λόγω του χαρακτήρα της αποτελεί σχετικά εύκολο στόχο για τους λαθροκυνηγούς, που την θεωρούν ως απαραίτητο «τρόπαιο» για τη συλλογή τους.  Επίσης, απειλείται και από κάποιους «συλλέκτες» που την συλλαμβάνουν παράνομα και την κρατούν αιχμάλωτη ως αξιοπερίεργο (sic) θέαμα.

Μέτρα διαχείρισης

Διάφορες πρωτοβουλίες για την αποκατάσταση του είδους έχουν ξεκινήσει σε διάφορες χώρες: Από το 2002, η οργάνωση The Peregrine Fund ξεκίνησε ένα πρόγραμμα συντήρησης και έρευνας στην επαρχία Νταριέν του Παναμά.  Παρόμοιο -αλλά σημαντικά ογκωδέστερο- ερευνητικό έργο διεξάγεται σήμερα στη Βραζιλία, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Αμαζονίου, μέσω του οποίου 45 γνωστές θέσεις φωλιάσματος παρακολουθούνται από ερευνητές και εθελοντές από τις τοπικές κοινωνίες. Σε ένα νεοσσό έχει τοποθετηθεί ένας ραδιοπομπός, που  επιτρέπει να παρακολουθείται για περισσότερο από τρία χρόνια μέσω δορυφόρου της InPe (Εθνικό Ινστιτούτο Διαστημικών Ερευνών της Βραζιλίας).  Επίσης, πραγματοποιείται φωτογραφική καταγραφή μιας φωλιάς στον Εθνικό Δρυμό Carajás από τον φωτογράφο της βραζιλιάνικης έκδοσης του περιοδικού National Geographic, João Marcos Rosa.
Στο Μπελίζ «τρέχει» το Πρόγραμμα Αποκατάστασης της Άρπυιας του Μπελίζ, το οποίο ξεκίνησε το 2003 με τη συνεργασία της Sharon Matola, που ίδρυσε και διαυθύνει τον ζωολογικό κήπο του κράτους και της οργάνωσης The Peregrine Fund. Στόχος αυτού του προγράμματος είναι η αποκατάσταση της άρπυιας στο Μπελίζ, διότι ο πληθυσμός του αετού μειώθηκε ως αποτέλεσμα του κατακερματισμού των δασών, του κυνηγιού και της καταστροφής των φωλιών, με αποτέλεσμα σχεδόν να εκλείψει. Έχουν απελευθερωθεί άτομα που είχαν εκτραφεί σε αιχμαλωσία, στην περιοχή Διατήρησης και Διαχείρισης Ρίο Μπράβο, προσεκτικά επιλεγμένη για την ποιότητα των δασικών ενδιαιτημάτων και τη γειτνίαση με τη Γουατεμάλα και το Μεξικό. Μέχρι το Δεκέμβριο του 2009, 15 άρπυιες είχαν απελευθερωθεί και παρακολουθούνται από την οργάνωση ‘’The Peregrine Fund’’ μέσω δορυφορικής τηλεμετρίας.  Τελικά, το πρώτο καταγεγραμμένο επίσημο στοιχείο για νεοσσό από τη μικρή αυτή χώρα, ήρθε τον Νοέμβριο του 2010, μία από τις βορειότερες αναφορές για το είδος μετά την εξαφάνισή του από την εκεί επικράτεια. 
Τον Ιανουάριο του 2009, ένας νεοσσός από τον -σχεδόν εξαλειφθέντα- πληθυσμό του Παρανά της Βραζιλίας, εκκολάφθηκε σε αιχμαλωσία και διατηρείται στην περιοχή του φράγματος Ιταϊπού, στα σύνορα Βραζιλίας/Παραγουάης. Το Σεπτέμβριο του 2009, ένα ενήλικο θηλυκό, αφού διατηρήθηκε σε αιχμαλωσία για 12 χρόνια σε ιδιωτικό χώρο, εφοδιάστηκε με ραδιοπομπό και απελευθερώθηκε σε φυσικό περιβάλλον στην περιοχή του Εθνικού Πάρκου Πάου, στην Μπαΐα της Βραζιλίας. 
Πέρα από αυτά, είναι απαραίτητη η συνεργασία με τις τοπικές κοινωνίες για να αποτραπεί η λαθροθηρία, να διευρυνθεί το δίκτυο προστατευομένων περιοχών, να διευκρινιστούν οι ακριβείς οικολογικές απαιτήσεις του είδους και η ικανότητά του να ανθίσταται στον κατακερματισμό και την αλλοίωση των οικοτόπων του.

Κουλτούρα

Η άρπυια είναι το Εθνικό Πτηνό του Παναμά και απεικονίζεται στο θυρεό του κράτους. Μάλιστα, αρχικά δεν διευκρινιζόταν επίσημα ποιο είδος αετού απεικονιζόταν στο θυρεό, μέχρις ότου με το Νομοθετικό Διάταγμα υπ’ αριθ. 50 του 2006, διευκρινίστηκε ότι το απεικονιζόμενο πτηνό είναι μιά άρπυια. 
Τον Ιανουάριο του 2008, κυκλοφόρησε ένα χαρτονόμισμα των 10 μπολιβάρ στη Βενεζουέλα, με τη μορφή της άρπυιας στο πίσω μέρος. Ταυτόχρονα στο site της Κρατικής Τράπεζας της Βενεζουέλας έγινε αναφορά στο πτηνό, ότι είναι το μεγαλύτερο αρπακτικό της χώρας, με εξάπλωση βόρεια του ποταμού Ορινόκο , στις πολιτείες Καραμπόμπο, Αράγουα και Μιράντα ι Ντιστρίτο Καπιτάλ.