Μικροτονική μουσική

Η μικροτονική μουσική χαρακτηρίζεται από τη χρήση μουσικών διαστημάτων μικρότερα του ισοσυγκερασμένου ημιτονίου. Η μουσική άλλων πολιτισμών, όπου χρησιμοποιούνται διαστήματα εκτός της διατονική κλίμακας εντάσσεται στην κατηγορία μικροτονικής μουσικής. Ενδεικτικά, η δυτική μουσική γραμμένη σε ανισοσυγκερασμένα χορδίσματα (π.χ. Αναγεννησιακή μουσική), η Βυζαντινή μουσική, αλλά και η παραδοσιακή μουσική της Ινδίας (η βασική κλίμακα της οποίας χωρίζεται σε 22 σρούτι) καθώς και άλλων πολιτισμών (Ινδονησία, Βιρμανία, Αφρική κλπ) εντάσσεται στην ευρύτερη κατηγορία μικροτονικής μουσικής. Παραδείγματα αυτής της πρακτικής ανευρίσκονται επίσης και στα μουσικά είδη της τζαζ και των μπλουζ, το δημοτικό τραγούδι και την ηλεκτρονική μουσική του 20ού αιώνα.

Ιστορικά στοιχεία

Ενδείξεις μικροτονικών διαστημάτων πρωτοεμφανίζονται στη μουσική της αρχαίας Ελλάδας, η οποία βασίζεται σε τετράχορδα (σειρές τεσσάρων τόνων εντός του πλαισίου ενός διαστήματος μιας τετάρτης). Τα τετράχορδα, τα οποία χωρίζονται σε εναρμόνια, χρωματικά και διατονικά, υπήρξαν διαφόρων μεγεθών, η χρήση των οποίων περιλαμβάνει μικροτονικά διαστήματα.  
Αρκετούς αιώνες αργότερα, την περίοδο της Αναγέννησης, ο συνθέτης και θεωρητικός της μουσικής Νίκολα Βιτσεντίνο (1511-1576) πειραματίζεται με διάφορους συγκερασμούς. Στην απόπειρά του να ερμηνεύσει την αρχαιοελληνική θεωρία του τετράχορδου, παρουσιάζει ένα κινητό σύστημα συγκερασμού, για το οποίο κατασκευάζει ένα είδος πληκτροφόρου οργάνου -το αρχιτσέμπαλο- με 36 πλήκτρα ανά οκτάβα. Αν και δύσχρηστο ως μουσικό όργανο, εντούτοις επιτυγχάνει την εφαρμογή του ορθού συγκερασμού επί διαστημάτων μεγάλης τρίτης, χρησιμοποιώντας όλα τα πλήκτρα.
Στην περίοδο του Ρομαντισμού, ο ισοσυγκερασμός αποτελεί το ντε φάκτο χόρδισμα της ορχήστρας, κάτι που επιτρέπει την απομάκρυνση από τη βασική τονικότητα (βλ. μετατροπία) χωρίς τα αποτελέσματα της παραφωνίας. Εντούτοις, το 1849, ο Γάλλος συνθέτης Φρομεντάλ Αλεβύ γράφει ένα έργο για σολίστες, χορωδία και ορχήστρα με τίτλο «Προμηθεύς δεσμώτης» (Prométhée enchaîné), στο οποίο χρησιμοποιεί διαστήματα μικρότερα του ημιτονίου.
Το 1863, ο Γερμανός φυσικός Χέρμαν φον Χέλμχολτς εκδίδει μια μελέτη με τίτλο «Επί της αίσθησης του τόνου ως φυσιολογική βάση της θεωρίας της μουσικής» (Die Lehre von den Tonempfindungen als physiologische Grundlage für die Theorie der Musik), πόνημα στο οποίο παρουσιάζει πολλούς διαφορετικούς συγκερασμούς, τόσο εξ' αποτελέσματος μαθηματικών πράξεων, όσο και από τη μελέτη της μουσικής άλλων πολιτισμών. Τα «εδάφη» των συνθετών αρχίζουν να πολλαπλασιάζονται, αλλά όχι πριν την απτή επαφή τους με την «εξωτική μουσική».
Μια τέτοια επαφή είχε ο Κλωντ Ντεμπυσσύ στην Διεθνή Έκθεση του 1889: εκεί είχε την ευκαιρία να ακούσει από κοντά μια ορχήστρα γκαμελάν να ερμηνεύει μουσική του Μπαλί, άκουσμα το οποίο απέχει κατά πολύ από τα δυτικά πρότυπα, τόσο ως προς τον συγκερασμό, όσο και ως προς το ρυθμικό στοιχείο. Αποτέλεσμα της εν λόγω έμπνευσης θεωρείται η χρήση της ολοτονικής κλίμακας (κλίμακα αποτελούμενη αποκλειστικά από διαστήματα τόνων, χωρίς ημιτόνια) και άλλων ηχητικών προτύπων, τα οποία είναι εμφανή σε πολλά έργα του για πιάνο. Απέχουν ωστόσο από τον χαρακτηρισμό μικροτονική μουσική, καθώς το πιάνο είναι από κατασκευής του ακατάλληλο για χρήση μικροδιαστημάτων, πόσω μάλλον την εποχή του Ντεμπυσσύ, όπου είχε ήδη εδραιωθεί από σχεδόν 100ετίας ο ισοσυγκερασμός.
Το βιολί από την άλλη, χωρίς τα δέσμια των τάστων, υπήρξε ιδανικό όργανο για πειραματισμό με μικροτονικά διαστήματα. Μια περίπτωση άξια αναφοράς είναι αυτή του Μεξικανού συνθέτη Χουλιάν Καρίγιο (Julián Carrillo, 1875-1965), ο οποίος ανέδειξε τη θεωρία του «13ου ήχου» (Sonido 13), ανακαλύπτοντας τα ενδιάμεσα του τόνου ύψη. Η θεωρία, που εκδόθηκε το 1895, περιλάμβανε καθαρά μουσικοθεωρητικό περιεχόμενο, αλλά και στοιχεία φυσικής του ήχου, ενώ συνοδευόταν από μιας δικής του επιννόησης αριθμητική μουσική σημειογραφία, έτσι ώστε να αναπαρίσταται κάθε πιθανή διαίρεση της οκτάβας. Ο Καρίγιο εφηύρε νέα μουσικά όργανα και μετέτρεψε κάποια παλαιότερα, καλύπτοντας το κενό των μικροδιαστημάτων, ενώ συνέθεσε έναν αρκετά μεγάλο όγκο μικροτονικής μουσικής, μέρος της οποίας και ηχογράφησε.
Στο κατώφλι του 20ου αιώνα, η διαίρεση της οκτάβας κατά τέταρτα του τόνου (24 ισομεγέθη διαστήματα ανά οκτάβα) προκάλεσε το ενδιαφέρον αρκετών συνθετών, μεταξύ αυτών τους Τσαρλς Άιβς, Αλόις Χάμπα, Ιβάν Βυσνεγκράντσκυ, Χάρυ Παρτς κ.α. Ο τελευταίος ειδικά, πειραματίστηκε με τον ορθό συγκερασμό, χρησιμοποιώντας συχνότητες ανάλογες των πρώτων αριθμών και τα παράγωγά τους· εκτός από τη χρήση πιάνων ειδικής παραγγελίας, ο Παρτς προχώρησε στη δημιουργία μιας ορχήστρας χειροποίητων οργάνων, ειδικά σχεδιασμένα για μικροτονική μουσική.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι μουσικοί πειραματισμοί αποτελούν εν πολλοίς το κυρίαρχο μουσικό γίγνεσθαι, με πρωτοπόρους τόσο από την Ευρώπη, όσο και από την αντίπερα όχθη του Ατλαντικού. Ιδιαίτερης αναφοράς χρήζει ο Ιάννης Ξενάκης, ο οποίος συμβάλλει στην εξερεύνηση της μικροτονικής μουσικής μέσω των ρευστών ήχων της ορχήστρας, όπως φαίνεται π.χ. από το έργο του Μεταστάσεις (1954). Πλήθος άλλων συνθετών έχουν έκτοτε συνυφάνει την μικροτονική στα πλαίσια της σύγχρονης μουσικής, κυρίως με την ανάπτυξη της ηλεκτρονικής μουσικής και τη χρήση ειδικευμένου λογισμικού, αλλά και εισάγοντας νέες τεχνικές εκτέλεσης των ακουστικών μουσικών οργάνων.