Αρχαίες αιγυπτιακές πεποιθήσεις για τη μεταθανάτια ζωή

Ταφικές πρακτικές

Υπήρχαν πολλές προκλήσεις που έπρεπε να αντιμετωπίσει ο νεκρός πριν να εισέρθει στα τελικά στάδια της μεταθανάτιας ζωής. Όμως, με την υποστήριξη των ζωντανών, οι νεκροί είχαν πρόσβαση στην προστασία και τη γνώση που θα χρειάζονταν για να αναγεννηθούν στην επόμενη ζωή.

Τάφοι

Ο σχεδιασμός και η κλίμακα των αιγυπτιακών τάφων ποίκιλαν από περίοδο σε περίοδο, αν και η λειτουργία τους παρέμενε η ίδια. Αν οι περισσότεροι τάφοι χτίζονταν κατά τη διάρκεια της ζωής του ατόμου για το οποίο προορίζονταν, οι αιγυπτιακοί τάφοι κατασκευάζονταν για να φιλοξενήσουν το σώμα του νεκρού, αλλά και για να μεταφέρουν την ψυχή του στον Κάτω Κόσμο. Αυτά που υπήρχαν στο τάφο εξαρτιόταν από το στάτους του κατόχου του. Όμως, προκειμένου να βοηθήσουν την ψυχή του νεκρού, οι περισσότεροι τάφοι ήταν διακομισμένοι με ταφικά κείμενα που είχαν σκοπό να οδηγήσουν την ψυχή στη μεταθανάτια ζωή, κάτι που ήταν εφικτό για όλους.

Κείμενα των Πυραμίδων

Τα Κείμενα των Πυραμίδων ήταν τα πρώτα θρησκευτικά κείμενα που χαράσσονταν στος τοίχους των βασιλικών αιγυπτιακών πυραμίδων. Αρχίζοντας από το Παλαιό Βασίλειο, τα κείμενα αυτά χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για τους φαραώ. Όμως, οι βασίλισσες και οι υψηλά ιστάμενοι αξιωματούχοι άρχισαν σύντομα να χρησιμοποιούν και εκείνοι τα Κείμενα των Πυραμίδων στους τάφους τους. Ο σκοπός αυτών των κειμένων ήταν να βοηθήσουν το φαραώ να ολοκληρώσει το ταξίδι του στη μεταθανάτια ζωή, μεταφέροντας τη γνώση που χρειαζόταν ο νεκρός για τη διαδρομή που έπρεπε να ακολουθήσει, όπως και τους κινδύνους που θα αντιμετώπιζε.

Κείμενα των Σαρκοφάγων

Κατά την περίοδο του Μέσου Βασιλείου, τα Κείμενα των Πυραμίδων αντικαταστάθηκαν από τα Κείμενα των Σαρκοφάγων. Αυτά ήταν ξόρκια που βρίσκονταν στα φέρετρα και τις σαρκοφάγους των νεκρών. Είχαν σκοπό να τον προστατεύσουν στη μεταθανάτια ζωή και παρέχουν τα μάγια που θα χρειάζονταν. Τα Κείμενα αυτά ήταν πιο προσιτά, δίνοντας στους κοινούς Αιγύπτιους τη δυνατότητα να εξασφαλίσουν μια «σωστή» μεταθανάτια ζωή. Είναι σημαντικό επίσης να σημειωθεί ότι το Κείμενο των Σαρκοφάγων που ονομαζόταν Βιβλίο των Δύο Οδών ήταν το πιο παλιό «εγχειρίδιο» για τη μεταθανάτια ζωή.

Βιβλίο των Νεκρών

Το Βιβλίο των Νεκρών ήταν μια εκτεταμένη συλλογή από ξόρκια που περιελάμβανε υλικό και από τα Κείμενα των Πυραμίδων και από τα Κείμενα των Σαρκοφάγων. Κατά το Νέο Βασίλειο το Βιβλίο των Νερών γραφόταν συνήθως σε πάπυρο. Το συναντάμε όμως επίσης και στους τοίχους των τάφων, στα φέρετρα και στους επιδέσμους με τις οποίες τυλίγανε τις μούμιες. Όπως τα Κείμενα των Σαρκοφάγων, τα ξόρκια του Βιβλίου των Νεκρών μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από όλους. Αυτά, παρείχανε συμβουλές, προστασία και γνώση στους νεκρούς για το ταξίδι τους στη μεταθανάτια ζωή.

Φέρετρα

Τα φέρετρα στον αιγυπτιακό πολιτισμό έχουν την αρχή τους ήδη από το Παλαιό Βασίλειο. Αυτή την περίοδο τα φέρετρα είναι σχετικά απλά, ισόπλευρα με μικρές λεπτομέρειες. Αυτές περιελάμβαναν τρία ανοίγματα, ένα που προοριζόταν για να μπορεί να διέρχεται το κα και δύο ανοίγματα για τα μάτια. Όμως, καθώς περνούσε ο χρόνος, τα φέρετρα και η δομή τους εξελίχθηκε. Μέχρι το Νέο Βασίλειο, όχι μόνο είχαν γίνει πιο δημοφιλή, αλλά υπήρχε και βιομηχανία πώλησή τους. Το σώμα του νεκρού τώρα πια αντιπροσωπευόταν από το φέρετρο καθώς είχε το σχήμα του σώματος και χαρακτηριστικά του προσώπου του ατόμου που ήταν μέσα σε αυτό. Ο νεκρός επίσης συχνά απεικονιζόταν με άσπρα ρούχα που αντιπροσώπευαν την καθαρότητα της ψυχής μετά το επιτυχές πέρασμα της κρίσης στην αίθουσα της Μάατ. Επίσης, σημασία είχε ο προσανατολισμός που τοποθετούνταν ο νεκρός. Στις πρώιμες περιόδους της αιγυπτιακής ιστορίας, το σώμα τοποθετούνταν στο πλάι με το κεφάλι προς το νότο. Στις κατοπινές περιόδους το σώμα τοποθετούνταν ύπτια, με το κεφάλι συνήθως προς το βορρά.

Μουμιοποίηση

Η μουμιοποίηση ήταν μια πρακτική που υιοθέτησαν οι αρχαία Αιγύπτιοι γιατί πίστευαν ότι το σώμα έπρεπε να διατηρηθεί προκειμένου να μπορέσει ο νεκρός να αναγεννηθεί στη μεταθανάτια ζωή. Αρχικά, οι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι όπως ο Ρα, το φυσικό σώμα τους (χατ), θα αναζωογονιόταν μετά την ολοκλήρωση του ταξιδιού στον Κάτω Κόσμο. Όταν συνειδητοποίησαν ότι τα σώματα των νεκρών τελικά ανασυνθέτονταν, άρχισαν να αντιμετωπίζουν τη σορό του νεκρού ως το δοχείο για το πνεύμα του νεκρού. Το σώμα μουμιοποιούταν και διατηρούταν ώστε να μπορεί η ψυχή να επιστρέψει σε αυτό.

Ταφικές προσφορές

Για τους Αιγύπτιους ο τάφος θεωρούνταν ως το σπίτι για το νεκρό, οπότε ήταν συνήθεια να αφήνουν εκεί τις προσφορές προς το νεκρό. Οι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι το πνεύμα του νεκρού θα ζούσε και μετά το θάνατο, γιατί αυτή η ζωτική δύναμη ήταν μια ξεχωριστή οντότητα που μπορούσε να αποσπαστεί από το σώμα. Αυτήν τη ζωτική δύναμη την ονόμαζαν κα, και ήταν ένα από τα μέρη που αποτελούσαν την αθάνατη ψυχή ενός ατόμου. Το μπα ήταν ένα άλλο μέρος,  της ψυχής που επίσης είχε τη δικιά του συμπεριφορά, και τελικά ενωνόταν με το κα. Οι προσφορές που δίνονταν περιελάμβαναν ρουχισμό και πολύτιμα στολίδια. Όμως η πιο σημαντική προσφορά ήταν η τροφή για το νεκρό, γιατί μέσω αυτής (και συγκεκριμένα από την πνευματική ουσία της) τρεφόταν το κα του νεκρού το οποίο σε διαφορετική περίπτωση δεν θα μπορούσε να επιζήσει.

Ταξίδι στη μεταθανάτια ζωή

ΟΙ αρχαίοι Αιγύπτιοι είχαν συλλάβει το πέρασμα στη μεταθανάτια ζωή σε μια σειρά από στάδια. Υπήρχαν πάρα πολλά περάσματα, αλλά η επιλογή της διαδρομής δεν ήταν του ατόμου, αλλά εξαρτιόταν από το στάτους του. Η γενική ιδεολογία που σχετιζόταν με τη διαδρομή προς τον άλλο κόσμο ήταν η διαδρομή του ήλιου: όπως η νύχτα σκέπαζε τον κόσμο, και ο ήλιος (Ρα) συνέχιζε το ταξίδι του στον άλλο κόσμο, οι νεκροί άρχιζαν και εκείνοι το ταξίδι τους στον κάτω κόσμο, και με την ανατολή του ήλιου δεν άρχιζε μόνο μια νέα μέρα, αλλά και μια νέα ζωή για τους νεκρούς μαζί με την αναγέννηση του ήλιου.
Το ταξίδι στον Κάτω Κόσμο με βάρκα ήταν αυστηρά προορισμένο μόνο για τους φαραώ. Ο θεός-ήλιος Ρα πιστευόταν ότι ταξίδευε με βάρκα στον Κάτω Κόσμο με τη δύση του ηλίου. Για να μιμηθούν αυτό το ταξίδι, οι αιγύπτιοι κατασκεύαζαν ομοιώματα βαρκών διαφορετικών μεγεθών, τις οποίες έθαβαν δίπλα στους φαραώ τους. για παράδειγμα, δίπλα στην Πυραμίδα του Χέοπα οι ερευνητές ανακάλυψαν μια μεγάλη βάρκα σε μέγεθος των κανονικών.
Εναλλακτικά, ένα άλλο όχημα για την είσοδο στον άλλο κόσμο ήταν το φέρετρο. Ενώ οι βασιλείς συχνά χρησιμοποιούσαν το φέρετρο επιπλέον ή σε αντικατάσταση της βάρκας, οι απλοί άνθρωποι είχαν λιγότερες επιλογές. Έτσι, αυτή η μέθοδος ήταν πιο συνηθισμένη, αλλά είχε σχέση με μια διαφορετική, πιο «συνηθισμένη» διαδρομή προς τον άλλο κόσμο. Ενώ το ταξίδι με τη βάρκα οδηγούσε το νεκρό στο θεό-ήλιο Ρα, τα φέρετρα πιστευόταν ότι οδηγούσαν το άτομο στη θεά του ουρανού Νουτ.
Όμως, δεν είχαν όλοι οι νεκροί την ευκαιρία να ταξιδέψουν στον άλλο κόσμο. Καθώς οι ζωντανοί είχαν την υποχρέωση να εξασφαλίσουν το ταξίδι των νεκρών στη μεταθανάτια ζωή, ήταν επίσης στο χέρι τους να εξαλείψουν την δυνατότητα κάποιου να επιτύχει την αιωνιότητα. Έτσι, οι ζωντανοί είχαν μια σειρά από τρόπους που μπορούσαν να αποτρέψουν την δυνατότητα μιας επόμενης ζωής για ένα νεκρό. Η πιο διαδεδομένη από αυτές ήταν ο αποκεφαλισμός, που όταν συνέβαινε ισοδυναμούσε τη «θανάτωση δύο φορές». Η μέθοδος αυτή θεωρούταν ότι μηδένιζε την πιθανότητα για μεταθανάτια ζωή. Όπως σημειώνουν τα αιγυπτιακά κείμενα, αυτή την διαδικασία τη φοβόταν πολύ, αλλά προοριζόταν τις περισσότερες φορές για αυτούς που επαναστατούσαν ή παράκουαν το βασιλιά.

Κρίση των νεκρών

Για τους αρχαίους Αιγυπτίους η κρίση των νεκρών ήταν η διαδικασία με την οποία οι αιγύπτιοι θεοί μπορούσαν να κρίνουν αν η ψυχή ήταν άξια. Βαθιά ριζωμένη στην αιγυπτιακή πεποίθηση για την αθανασία, η κρίση ήταν ένα από τα σημαντικότερα μέρη του ταξιδιού στη άλλη ζωή. Ως τέτοια, υπάρχουν πολλές παραλλαγές των σκηνών της κρίσης στα αιγυπτιακά ταφικά κείμενα. Κάθε μία ψυχή κρινόταν ατομικά. Όταν τελείωνε το ταξίδι στον Κάτω Κόσμο, ο νεκρός έφτανε στην αίθουσα της Μάατ. Εδώ θα κρινόταν η αγνότητα της ψυχής του για να καθοριστεί αν θα του επιτρεπόταν η είσοδος στο βασίλειο του Όσιρι.
Το πρώτο που έπρεπε να κάνει ο νεκρός ήταν να απευθυνθεί με επιτυχία στους 42 θεούς-κριτές, αποκαλώντας τους με τα ονόματά τους και απαριθμώντας ότι δεν είχε διαπράξει μια σειρά από αμαρτίες και παραπτώματα. Η διαδικασία αυτή είχε σκοπό να αποδείξει ότι ο νεκρός γνώριζε τον καθένα από τους κριτές με το όνομά του και ότι ήταν άσπιλος από αμαρτίες. Σειρά είχε η διαδικασία του Ζυγίσματος της Καρδιάς με το φτερό της Μάατ. Αυτός που απεικονίζεται συχνότερα να επιτελεί τη διαδικασία είναι ο Άνουβις. Αν  η καρδιά ισοροπούσε με το φτερό της Μάατ., ο ππΘωθ]] κατέγραφε το αποτέλεσμα και ο νεκρός γινόταν δεκτός στο Σεχέτ Ααρού , την αιώνια μακάρια ζωή. Αν η καρδιά ήταν βαρύτερη, την καταβρόχθιζε η θεά-δαίμονας Αμμούτ, και ο νεκρός βίωνε οριστικό θάνατο με την οριστική καταστροφή της ψυχής του.

Αναγέννηση

Μετά την κρίση, οντότητες πιστευόταν ότι επέστρεφαν στην μήτρα της Μητέρας Θεάς. Σε αυτό το στάδιο η ψυχή συναντούσε το σώμα το οποίο αποκαθίστατο. Στο Βιβλίο των Νεκρών αναφέρεται: «Ενώνω τα άκρα σου, συγκρατώ τις αποβολές σου, περιβάλω τη σάρκα σου, απομακρύνω τα υγρά της αποσύνθεσης, καθαρίζω το μπα σου, στεγνώνω τα δάκρυά σου, θεραπεύω τα μέλη σου, κάθε ένα ενωμένο με τα άλλα. Σε περιβάλλω με το έργο της υφάντρας θεάς, ολοκληρώνω τη μορφή σου ως Ρα.».  Η πεποίθηση συνδέεται τη γέννηση το θεού-ήλιου Ρα κάθε πρωί, αφού έχει μπει στην μήτρα της θεάς του ουρανού το βράδυ, για να ξαναγεννηθεί το άλλο πρωί με την ανατολή. Η σχέση του Ρα με τη μεταθανάτια ζωή συνδέεται έντονα με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις που εξηγούν την ανατολή και τη δύση του ήλιου. Τελικά η αθανασία κάθε νεκρού είχε να κάνει με την αέναο κύκλο ατέλειωτων ζωών-αναγεννήσεων, κάτι που ισοδυναμούσε με δεύτερη αιώνια ζωή.