Αρχαία ελληνική κεραμική

Πρωτογεωμετρική εποχή

(1050-900 π.Χ.) Ο όρος αναφέρεται στην επικράτηση των γεωμετρικών σχημάτων στη διακόσμηση της κεραμικής. Κατά τη διάρκεια της Πρωτογεωμετρικής Εποχής εξελίσσεται ένας νέος, ταχύτερος κεραμικός τροχός και ξεκινά η χρήση του πολλαπλού χρωστήρα για την δημιουργία ομόκεντρων κύκλων ή ημικυκλίων στη διακόσμηση των αγγείων.

Πρωτοκορινθιακή κεραμική

Περίπου το 730 π.Χ. εμφανίζεται στην Κόρινθο ο μελανόμορφος ρυθμός, προερχόμενος ίσως από ανατολικές επιδράσεις, συγκεκριμένα από ανάλογη εργασία σε μέταλλο ή ελεφαντοστό. Έχουμε παραστάσεις ζώων και φυτών, ενώ κυριαρχούν οι καμπύλες γραμμές. Κατασκευάζονται κυρίως αρύβαλλοι, μυροδοχεία που χρησιμοποιούσαν οι αθλητές για να τοποθετούν το λάδι. Οι αρύβαλλοι χρονολογούνται από την εξέλιξη του σχήματός τους. Οι πρώτοι αρύβαλλοι ήταν σφαιρικοί, έπειτα κατασκευάζονταν ωοειδείς αρύβαλλοι και τέλος απιόσχημοι. Η γνώση της εξελικτικής αυτής πορείας του σχήματος των αρυβάλλων προέρχεται από τις αποικίες της Μεγάλης Ελλάδας, των οποίων τη χρονολογία ίδρυσης γνωρίζουμε από τις αρχαίες πηγές. Στις παλαιότερες, λοιπόν, αποικίες βρέθηκαν σφαιρικοί αρύβαλλοι, ενώ στις νεότερες απιόσχημοι. Με βάση την κατασκευή των αρυβάλλων η εποχή της πρωτοκορινθιακής κεραμικής διαχωρίζεται σε πρώιμη (720-690), μέση (690-650) και ύστερη (650-640/630). Η πρωτοκορινθιακή κεραμική χαρακτηρίζεται από το μικρό σχήμα των αγγείων που κατασκευάζονται, θέμα των οποίων είναι θηρία και ζώα. Το μεγαλύτερο δείγμα της πρωτοκορινθιακής κεραμικής είναι η χρονολογούμενη στο 640 π.Χ. οινοχόη ή όλπη Chigi, που βρέθηκε στη Villa Julia με ύψος 26 εκ., χωρισμένη σε ζώνες με ενδιαφέρουσες παραστάσεις, εκ των οποίων η άνω φέρει την παράσταση δύο οπλιτικών φαλαγγών, στα μέλη των οποίων αποδίδονται και οι ιδιαίτερες λεπτομέρειες (π.χ. τα επίσημα των ασπίδων, που είναι μορφές ζώων, γοργόνεια κλπ, που έχουν αποτροπαϊκό χαρακτήρα). Το περίγραμμα των μορφών έχει δοθεί με εγχάραξη, ενώ χρησιμοποιούνται δύο χρώματα, το λευκό και το ιώδες. Στις άλλες ζώνες έχουμε κυνήγι λιονταριού και αλεπούς.

Πρωτοαττική κεραμική

Την ίδια περίοδο στην Αθήνα, οι εκεί καλλιτέχνες ξεπερνούν το γεωμετρικό ρυθμό, αλλά δεν αποδίδουν με εγχάραξη το περίγραμμα των μορφών. Η πρωτοαττική κεραμική (700-630) διακρίνεται σε πρώιμη (700-675), μέση (675-650) και ύστερη (650-630). Την περίοδο αυτή έχουμε μεγάλου μεγέθους κοσμήματα, καμπυλόγραμμες και τεθλασμένες γραμμές, αλλά και μυθολογικές παραστάσεις. Προσφιλή σχήματα είναι ο λουτροφόρος αμφορέας και η λουτροφόρος υδρία. Περίφημο αγγείο της μέσης πρωτοαττικής κεραμικής είναι το αγγείο του Ζωγράφου του Πολύφημου, που βρίσκεται στο μουσείο της Ελευσίνας και φέρει την παράσταση της τύφλωσης του Κύκλωπα στο λαιμό και στην κυρίως ζώνη την καταδίωξη του Περσέα από τις γοργόνες. Ο Πολύφημος εικονίζεται να κρατάει κάνθαρο, οι εταίροι του Οδυσσέα αποδίδονται με σκιαγραφία, αλλά ο ίδιος ο ήρωας με περίγραμμα και λευκό χρώμα.

Ερυθρόμορφος ρυθμός

Από τους μαθητές του Εξηκία, συγκεκριμένα το Ζωγράφο του Ανδοκίδη, και μέσα στο εργαστήριό του πρέπει να δημιουργήθηκε ο ερυθρόμορφος ρυθμός. Τα πρώτα αγγεία του ρυθμού φέρουν μελανόμορφη παράσταση από τη μία πλευρά και ερυθρόμορφη με διαφορετικό θέμα από την άλλη, γνωστά ως δίγλωσσα. Η διακόσμηση αρχικά ήταν ανθέμια κατά το μελανόμορφο ρυθμό και αργότερα κατά τον ερυθρόμορφο.
Περίπου το 515/0 στην Αθήνα υπάρχει μια ομάδα αγγειοπλαστών, που την ονομάζουμε «ομάδα των πρωτοπόρων» (pioneer group). Σε αυτήν την ομάδα ανήκει ο Ευφρόνιος, που κατασκεύασε καλυκωτούς κρατήρες, με την απεικόνιση του Ηρακλή εναντίον του γίγαντα, αγγείο που σήμερα βρίσκεται στο μουσείο του Λούβρου, ελικωτούς κρατήρες, όπως αυτόν με το θάνατο του Σαρπηδόνα. Θέμα της κυρίως ζώνης είναι η αμαζονομαχία και η διακόσμηση είναι ερυθρόμορφη. Άλλοι δύο αγγειογράφοι της ομάδας αυτής είναι ο Ευθυμίδης και ο Φιντίας, που είναι λίγο μεγαλύτεροι από τον Ευφρόνιο. Πρώτη φορά στο έργο της ομάδας αυτής εμφανίζεται το θέμα των ανακεκλιμένων εταίρων, οι οποίες παριστάνονται καλυμμένες από το Φιντία και ολόγυμνες από τον Ευφρόνιο. Οι εταίρες απεικονίζονται σε τολμηρές στάσεις, με το σώμα, δηλαδή, να στρέφεται με ελευθερία κινήσεων en face, Ύ και προφίλ, ενώ γίνεται προσπάθεια απόδοσης του βάθους.
Από την πρώτη γενιά μετά την ομάδα των πρωτοπόρων, τη γενιά των υστεροαρχαϊκών αγγειογράφων περί το 480 π.Χ. ξεχωρίζουν ο Ζωγράφος του Βερολίνου και ο Ζωγράφος του Κλεωφράδη. Σε έναν αμφορέα του Ζωγράφου του Βερολίνου παριστάνεται στη μία πλευρά ο Ηρακλής που κρατάει κάνθαρο και στην άλλη η Αθηνά με μία οινοχόη. Ο Ζωγράφος του Βερολίνου αναπαριστούσε στα αγγεία του μορφές μεμονωμένες. Η κάθε πλευρά ενός αγγείου παριστάνει μία μνημειακή μορφή ένα σύμπλεγμα μορφών, όχι πολυπρόσωπες παραστάσεις ή ζώνες. Συνήθως οι παραστάσεις των δύο πλευρών συνδεόταν. Σε αυτόν ανήκει και το αγγείο με την παράσταση του Ηρακλή που κουβαλάει τον τρίποδα του Απόλλωνα, αλλά και του συμπλέγματος Σατύρου, Ερμή και Διονύσου. Οι λεπτομέρειες των μυών φαίνονται με αραιωμένο πηλό, ενώ τα εξωτερικά περιγράμματα αποδίδονται με σχεδόν ανάγλυφη χάραξη. Την ίδια εποχή δρα και ο Ζωγράφος του Κλεωφράδη. Συνηθίζει να διακοσμεί τα αγγεία με πολυπρόσωπες αφηγηματικές παραστάσεις. Γνωστή είναι μία παράστασή της άλωσης της Τροίας σε υδρία, στην οποία οι κινήσεις των μορφών αποδίδουν τη συναισθηματική τους κατάσταση. Είναι ο ζωγράφος της έντονης έκφρασης Η επόμενη γενιά δέχεται επιδράσεις από τους μεγάλους ζωγράφους, π.χ. τον Πολύγνωτο το Θάσιο, που αποδίδουν το βάθος και την ψυχολογική κατάσταση των μορφών. Κυρίως επηρεάστηκε ο Ζωγράφος των Νιοβιδών (460 π.Χ.). Σε έναν καλυκωτό κρατήρα ζωγραφίζει τις μορφές σε διαφορετικά επίπεδα για να δώσει το βάθος (μέθοδος για την οποία έχουμε διεξοδική περιγραφή από τον Παυσανία για τη λέσχη των Κνιδίων), ενώ λευκές γραμμές δηλώνουν το έδαφος και το μισό σώμα ορισμένων μορφών φαίνεται να κρύβεται από ένα έξαρμα του εδάφους.
Στα μέσα του 5ου π.Χ. αιώνα ανήκει ο Ζωγράφος του Αχιλλέα, μορφή που ταυτίζεται από ορισμένους με το Δορυφόρο του Πολύκλειτου. Ο ίδιος ζωγράφισε κυρίως πολλές λευκές ληκύθους, που χρησίμευαν ως ταφικά αγγεία, η επιφάνειά του καλυπτόταν με ένα λευκό επίχρισμα, το οποίο δε χρησιμοποιούνταν σε αγγεία που προορίζονταν για οικιακή χρήση, και εκεί δηλώνονταν οι μορφές με λεπτομέρειες. Οι λευκές λήκυθοι, όμως, δεν αποτελούν καινοτομία του Ζωγράφου του Αχιλλέα αλλά υπήρχαν ήδη από την πρώιμη κλασική εποχή το λεγόμενο αυστηρό ρυθμό. Σε μία λήκυθό του που βρίσκεται στο μουσείο του Μονάχου παρουσιάζεται μία καθιστή Μούσα που παίζει κιθάρα. Για το ιμάτιο χρησιμοποιεί χρώμα κοκκινωπό και για την κιθάρα καφετί. Το τέλος του 5ου αιώνα οι παραστάσεις των λευκών ληκύθων επηρεάζονται από τους μεγάλους ζωγράφους Απολλόδωρο, Ζεύξι και Παρράσιο, για τον οποίο λεγόταν ότι απέδιδε τον όγκο των σωμάτων μόνο με τη χρήση περιγράμματος.

Πλούσιος ρυθμός

Μετά το 425 π.Χ. ο πλούσιος ρυθμός, με ποικιλία μορφών, χρωμάτων, πολυτέλεια, προσωποποιήσεις αφηρημένων εννοιών, με κυριότερο εκπρόσωπο τον Ζωγράφο του Μαρσύα. Σε μία παράσταση της επιλογής του Πάρι έχουμε στεφάνια, ερωτιδείς, επίπεδα και απόδοση των ενδυμάτων με πολλές πτυχώσεις. Τα τέλη του 5ου αιώνα η Ανατολή με τέθριππο και κάτω παράσταση γιγαντομαχίας. Φαίνεται ότι είναι επηρεασμένος από τα μεγάλα έργα της γλυπτικής.
Μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, καθώς δεν υπήρχε ζήτηση, αναπτύχθηκαν τα αγγειοπλαστικά εργαστήρια της Μεγάλης Ελλάδας, γρήγορα, όμως, τα αθηναϊκά απευθύνθηκαν σε νέες αγορές, κυρίως της Νότιας Γαλλίας (π.χ. Μασσαλία) και του Πόντου (π.χ. Κανωκάπειον Κριμαίας, σημερινό Kirtz).
Περίπου το 370 π.Χ. εμφανίζεται ένα νέο στυλ που θυμίζει τον πλούσιο ρυθμό με θέματα του γυναικωνίτη, του γάμου, λατρείας, με μορφές σε τολμηρές στάσεις και πλούσια χρώματα (γαλάζιο, πράσινο). Εκπρόσωποι του ρυθμού είναι ο ζωγράφος του Μαρσύα και ο Ζωγράφος των Ελευσινίων.
Στην Αγία Πετρούπολη βρίσκεται ένας γαμικός λέβης του Ζωγράφου του Μαρσύα, που απεικονίζει την προσφορά του στη νύφη, που κάθεται σε δίφρο μετά το γάμο.