Ζαν-Μπατίστ Σε

Οικογένεια και εκπαίδευση

Η οικογένεια Σε ήταν μια προτεσταντική οικογένεια, προερχόμενη από την περιοχή της Φλοράκ, στην Λοζέρ. Έφυγαν από εκεί μετά την ανάκληση του Διατάγματος της Νάντης και βρήκαν καταφύγιο στην Γενεύη, όπου ήρθαν σε επαφή με την αστική τάξη, και όπου γεννήθηκε ο πατέρας του Ζαν-Μπατίστ στις 7 Μαΐου του 1739. Μετακόμισε στη Λυών, όπου έγινε υπάλληλος ενός μεγαλέμπορου, του Καστανέ, γεννημένου από προτεστάντες γονείς από τη Νιμ, την κόρη του οποίου, Φρανσουάζ, παντρεύτηκε το 1765. Στη συνέχεια ασχολήθηκε με το εμπόριο μεταξιού. Ο Ζαν-Μπατίστ γεννήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 1767, δυο χρόνια μετά τον γάμο τους. Είχε τρεις αδελφούς, τον Ντενίς (1768-1769), τον Ζαν-Ονορέ Οράς (1771-1799) και τον Λουί (1774-1840), δημιουργό της ζαχαροβιομηχανίας Σε, η οποία μετονομάστηκε το 1973 σε Μπεγκάν-Σε.
Πέρασε τα πρώτα χρόνια της ζωής του στη Λυών, όπου ο πατέρας του του παρείχε μια σχετικά φιλελεύθερη εκπαίδευση, θέλοντας κυρίως να κρατήσει τους γιούς του μακριά από την επιρροή της εκκλησίας και του εκπαιδευτικού της συστήματος. Αυτό αναμφισβήτητα ήταν κι ένας από τους λόγους, μεταξύ άλλων, που ο Σε θα πήγαινε οικότροφος στο Εκυλί να παρακολουθήσει τα μαθήματα δυο Ιταλών δασκάλων, των οποίων η διδασκαλία διέφερε αισθητά από τους άκαμπτους κανόνες του εκκλησιαστικά ελεγχόμενου εκπαιδευτικού πλαισίου.
Η μετεγκατάσταση της οικογένειας στο Παρίσι σηματοδότησε μια καμπή στην ζωή του και τότε, στα δεκαπέντε του χρόνια, ξεκίνησε την μαθητεία του εργαζόμενος ως «παιδί για όλες τις δουλειές» σε έναν εμπορικό οίκο, λόγω οικονομικών προβλημάτων της οικογένειας του.
Έχοντας την επιλογή, όταν η οικογενειακή κατάσταση άλλαξε, μπόρεσε τελικά να περάσει στην Μεγάλη Βρετανία, στα δεκαεννιά του χρόνια, συνοδευόμενος από τον αδελφό του, Οράς. Σκοπός του διετούς ταξιδιού ήταν να εξασκηθεί σε εμπορικές πρακτικές και την αγγλική γλώσσα. Στην διάρκεια των ετών 1785-1786 η Μεγάλη Βρετανία γνώρισε μια από τις πιο λαμπρές περιόδους βιομηχανικής ανάπτυξης κι ο Σε την παρακολούθησε από κοντά.
Η διαμονή του εκεί τερματίζεται απότομα όταν ο εργοδότης του πέθανε και στην συνέχεια επιστρέφει στο Παρίσι. Ο Κλαβιέ, ένας ασφαλιστής, προτεστάντης από την Γενεύη όπως ο πατέρας του, τον προσέλαβε ως τραπεζικό υπάλληλο. Ήταν τότε εικοσιενός ετών.
Το 1789 έγραψε ένα σύντομο θεατρικό, το «Η Θεία και η Εικαζόμενη» (la Tante et le Prétendu) και μετά το αντικληρικό «Ερωτευμένοι Ιερείς» (le Curé Amoureux), το οποίο θα ανέβαινε σε ένα θέατρο της λεωφόρου. Η συγγραφική του δραστηριότητα διήρκεσε μέχρι το 1795, οπότε κι έγραψε μια κωμική όπερα, τις «Δυο Πέρδικες» (les Deux Perdrix).

H Γαλλική Επανάσταση

Η είσοδος του Σε στην ασφαλιστική εταιρία του Κλαβιέ συνιστά μία πραγματική στροφή στη ζωή του. Όντας ένας εκ των συνεργατών του εισέρχεται στην ομάδα των Γιρονδίνων και προσεγγίζεται από το Ατελιέ του Μιραμπό. Γίνεται έτσι, στα 21 του χρόνια, ενθουσιώδης υποστηρικτής της Γαλλικής Επανάστασης. Επίσης είναι ρεπουμπλικάνος, κάτι που δεν θα αλλάξει μέχρι το τέλος της ζωής του. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου θα εκτελεί χρέη «αποστολέα» (ασχολούμενος με τις συνδρομές) στην εφημερίδα του Μιραμπό, την Courrier de Provenance. Στου Κλαβιέ διάβασε ο Σε για πρώτη φορά στα αγγλικά την «Έρευνα για τη φύση και τα αίτια του πλούτου των Εθνών» του Άνταμ Σμιθ, που εκδόθηκε το 1776.
Ο Θάνατος του Κλαβιέ κα η έλευση της Περιόδου της Τρομοκρατίας οδηγούν τον Σε σε μία νέα στροφή. Ο Σαμφόρ, ο Πιερ-Λουί Ζινγκενέ και ο Αντριέ του προτείνουν την έκδοση ενός καθημερινού περιοδικού με την φιλοδοξία αυτό να έχει εγκυκλοπαιδικό περιεχόμενο. H La Décade philosophique, littéraire et politique (η Φιλοσοφική, Λογοτεχνική και Πολιτική Δεκαετία) ιδρύεται στις 10 Φλορεάλ (Ανθεστηριώνα) του έτους 2 (1794). Ο Σε συμβάλει στο περιοδικό συγγράφοντας άρθρα για λογοτεχνικά ζητήματα, το θέατρο, την ποίηση και περιλήψεις έργων. Θα διατηρήσει τη θέση της γενικής σύνταξης μέχρι την εκλογή του στο Tribunat. Oι αναφορές που χρησιμοποιεί ο Σε στην Décade μαρτυρούν στοιχεία της προσωπικής του εμπειρίας και των δεσμών που έχει με την αγγλοσαξωνική κουλτούρα. Αναφέρεται πιο εύκολα στον Σουίφτ ή στον Φραγκλίνο παρά στη Ρώμη ή στην Αθήνα.

Βιομήχανος στην Αυτοκρατορία

Το 1803 εκδίδει το πιο γνωστό του έργο, την «Πραγματεία πολιτικής οικονομίας» (Traité d'économie politique). Το έργο του θα έχει αρνητική υποδοχή από τον Ναπολέοντα Α΄ Βοναπάρτη ο οποίος θα του ζητήσει να ξαναγράψει συγκεκριμένα κομμάτια, προτάσσοντας την οικονομία του πολέμου η οποία βασίζεται στον προστατευτισμό και στις ρυθμίσεις. Η άρνηση του Σε θα τον εμποδίσει να προχωρήσει στην δεύτερη έκδοση της πραγματείας και θα οδηγήσει στην ανάκληση του από το Tribunat, στο οικονομικό τμήμα του οποίου ήταν για 4 χρόνια επικεφαλής.
Τα μέτρα που πήρε ο Βοναπάρτης, απαγορεύοντας του κάθε δημοσιογραφική δραστηριότητα, τον οδηγούν στο να γίνει επιχειρηματίας, στην παραγωγή βαμβακιού. Αρχίζει μαθαίνοντας να χρησιμοποιεί τις μηχανές ύφανσης στο Σχολείο Τεχνών που έφεραν οι στρατιώτες της Επανάστασης. Ο τομέας βρίσκεται άλλωστε στα σπάργανα. Τα κλωστήρια ξεκινούν να λειτουργούν στα κτήρια του παλαιού Αββαείου του Οσύ με 80 εργαζόμενους και με εργασίες που γίνονται με υδραυλική μηχανή. Η επιχείρηση αναπτύσσεται ταχέως και το 1810 προσθέτει καινούρια κτήρια ενώ η βιομηχανία απασχολούσε 400 εργαζόμενους και ύφαινε 100 κιλά βαμβάκι κάθε μέρα. Την ίδια χρονιά, ο Νομάρχης του Πα-Ντε-Καλέ (Pas-de-Calais) διορίζει τον Σε σε ένα «συμβούλιο κατασκευών και βιομηχανιών».
Ο Σε υιοθετεί μία εργοδοτική πολιτική αρκετά πατερναλιστική και ενδιαφέρεται για τα κοινωνικά ζητήματα. Ο φίλος του, Pyrame de Candolle, αναφέρει ότι «αντί να πληρώνει τους εργαζόμενούς του την Κυριακή, τους πλήρωνε τη Δευτέρα. Επιτύγχανε έτσι τα χρήματα τους να εξυπηρετούν την ανατροφή της οικογένειας τους και μόνο το εναπομείναν εισόδημα να πηγαίνει στο καμπαρέ της Κυριακής».

Καθηγητής στην Παλινόρθωση

Μετά την πρώτη εκθρόνιση του Ναπολέοντα το 1814, μπορεί να εκφράζει πιο ελεύθερα την οικονομική του σκέψη και εκδίδει την δεύτερη έκδοση της Πραγματείας του. Η παλινόρθωση της μοναρχίας τού επιτρέπει να αναγνωριστεί στην Γαλλία. Χάρη στα πολυάριθμα έργα του στην πολιτική οικονομία, προσκαλείται να δώσει διαλέξεις στο Ατενέ Ρουαγιάλ το 1816 και διορίζεται το 1819 καθηγητής στην έδρα Βιομηχανικής Οικονομίας, στην εθνική σχολή γραμμάτων και τεχνών. Τον ίδιο χρόνο συμμετέχει στην ίδρυση της Ειδικής Σχολής Εμπορίου και Βιομηχανίας που θα γίνει αργότερα η ESCP Europe. Στη συνέχεια, το 1830, λίγο χρόνο πριν τον θάνατό του, διορίζεται στο Κολέγιο της Γαλλίας όπου κατέχει για πρώτη φορά την έδρα της πολιτικής οικονομίας.
Ο Ζαν-Μπατίστ Σε πέθανε στις 14 Νοεμβρίου του 1832 στο Παρίσι και είναι θαμμένος στο κοιμητήριο Περ Λασαίζ. Την εποχή του θανάτου του ήταν ο πιο γνωστός Γάλλος οικονομολόγος.

Ένθερμος θιασώτης του φιλελευθερισμού

Ο Σε υποστηρίζει την φιλελεύθερη οικονομική σκέψη. Πρωταρχικά στοιχεία μιας τέτοιας σκέψης θεωρεί ότι είναι: η ατομική ιδιοκτησία, ο ελεύθερος ανταγωνισμός και ένας όσο το δυνατόν περιορισμένος ρόλος του κράτους. Ουσιαστικά, ακολουθεί τη γαλλική φιλελεύθερη οικονομική σχολή των Gournay, Turgot, Φρανσουά Κενέ και Pierre Samuel du Pont de Nemours. Στον Σε οφείλουμε τον τριπλό διαχωρισμό ανάμεσα σε: παραγωγή, διάθεση προϊόντος, κατανάλωση. Τον ίδιο επίσης διαχωρισμό ακολουθεί και στο έργο του «Εισαγωγή στην Πολιτική Οικονομία» (1803).

Η έννοια της ωφελιμότητας

Με βάση την παράδοση της γαλλικής σχολής επαναφέρει την θεωρία του ωφελιμισμού ως ηθικής αξίας: «Η έννοια της ωφελιμότητας-χρησιμότητας αποτελεί την πρωταρχική ηθική αξία των πραγμάτων». Κάνοντας τη διάκριση ανάμεσα σε προϊόντα και πλούτη, υπογραμμίζει ότι η παραγωγή (ενός προϊόντος) αποτελεί, πάνω από απ'όλα, δημιουργία «πλούτου», δηλαδή αποτελεί ουσιαστικά δημιουργία ωφελιμότητας ως αξία. Εξαιτίας αυτής της θέσης του περί του ωφελιμισμού θεωρείται ως ένας από τους προδρόμους της αυστριακής οικονομικής σχολής.

Ελευθερία τιμών και συναλλαγών

Ο Ζαν-Μπατίστ Σε ανέπτυξε ισότιμα την ιδέα ότι η ελεύθερη διαμόρφωση των τιμών και των εισοδημάτων στην αγορά είναι προϋπόθεση για την «οικονομική δικαιοσύνη». Δίνοντας έμφαση στην υπεράσπιση της οικονομικής ελευθερίας, υποστήριξε την ελευθερία συναλλαγών προβάλλοντας το επιχείρημα ότι τα ξένα προϊόντα θα πληρώνονται με προϊόντα παραγόμενα από την εθνική οικονομία και κατ’ αυτόν τον τρόπο θα πυροδοτούν την ζήτηση: «..ότι οι αγορές που κάνει κανείς στο εξωτερικό, θα αποκτώνται μέσω εμπορευμάτων ή χρημάτων, άρα θα προκαλούν στην εγχώρια βιομηχανία ανάλογες πωλήσεις».

Διαθεσιμότητα των φυσικών πόρων

Ο Ζαν-Μπατίστ Σε είναι πολύ αισιόδοξος σχετικά με την διαθεσιμότητα των φυσικών πόρων. Βεβαιώνει: « οι φυσικοί πόροι είναι ανεξάντλητοι, διότι, αν δεν ίσχυε αυτό, δεν θα μπορούσαμε να τους παίρνουμε δωρεάν. Μη μπορώντας να πολλαπλασιαστούν ούτε να εξαντληθούν, δεν συνιστούν αντικείμενο της οικονομικής επιστήμης.».

Περιουσιακά δικαιώματα

Δεν υπάρχει ασφάλεια για την περιουσία, εκεί όπου μια δεσποτική αρχή μπορεί να πάρει υπό την κατοχή της την περιουσία του υπηκόου ενάντια στην θέλησή του. Ούτε υπάρχει ασφάλεια, όπου η απαιτούμενη συγκατάθεση είναι τυπική και ψεύτικη.
Η περιουσία ενός άνδρα σχετική με την εργασία του, παραβιάζεται όποτε του απαγορεύεται η ελεύθερη άσκηση των ικανοτήτων ή των ταλέντων του, στο μέτρο βέβαια που δεν συγκρούονται με τα δικαιώματα άλλων.
— Jean-Baptiste Say, Traité d'économie politique, 1803