Χωριστή Δράμας

Ονομασία

Επιγραφές και άλλα αρχαιολογικά ευρήματα τεκμηριώνουν την ύπαρξη της ως "Δήμου" σε εποχή προγενέστερη της ρωμαϊκής. Σώζεται επιγραφή που συνοδεύει ανάγλυφο θρακικό ιππέα στο περίβολο του ναού των Εισοδίων της Θεοτόκου όπου εικάζεται ότι η Χωριστή έφερε το όνομα Όχρα.
Σε κώδικα της Μονής Παναγίας Εικοσιφοινίσσης του 12ου αιώνα αναφέρεται πλέον με την προσωνυμία Χωριστή, που έχει σχέση με τον χείμαρρο που τη "χώριζε" σε δύο άνισα μέρη και συμφωνεί με την από παράδοση προσωνυμία Χωριστιανή. Με αυτό το όνομα παραμένει μέχρι το 1383, έτος που την κατάλαβαν οι Τούρκοι και την μετονόμασαν σε Τσατάλτζα από το πρόθεμα " σατάλι" που σημαίνει δίχαλο. Με το όνομα Τσατάλτζα ή Τσιατάλτζια παραμένει ουσιαστικά μέχρι το 1927 οπότε με το Δ της 1-4-1927 (ΦΕΚ 76/1927 Τ.Α) μετονομάζεται πλέον οριστικά με το βυζαντινό όνομα Χωριστή.

Ιστορικά στοιχεία

Η Χωριστή βρίσκεται νοτιοανατολικά της Δράμας σε απόσταση 6 χλμ. από το κέντρο της, στον οδικό άξονα Δράμας - Καβάλας, στο βάθος ενός μικρού φαραγγιού που το δημιούργησε ο Ξηροχείμαρρος, που διευθετούσε με την κοίτη του, επιφανειακά βρόχινα νερά, στις δύο όχθες του οποίου είναι κτισμένη προφανώς για λόγους ασφάλειας και υδροδότησης των πρώτων κατοίκων. Επί των ρωμαϊκών χρόνων δέχθηκε Ρωμαίους εποίκους και εξαρτιόταν από τους Φιλίππους.  
Κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής περιόδου, αποτέλεσε σημαντικό κέντρο των Ελλήνων στον καζά της Δράμας με πλούσια οικονομική, πολιτιστική, πνευματική και εθνική δραστηριότητα. Αρκετά γεγονότα εκείνης της εποχής είναι καταγεγραμμένα στον λεγόμενο Κώδικα της Τσατάλτζας (1842 - 1915). Η Χωριστή περιήλθε επίσημα στο ελληνικό κράτος μετά το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων.
Από το 1915 εγκαθίστανται Έλληνες πρόσφυγες από το Ορτάκιοϊ της Βόρειας Θράκης. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η Χωριστή δέχτηκε πρόσφυγες κυρίως από την Ανατολική Θράκη και τον Πόντο όπου εγκαθίστανται σε νέους οικισμούς, στο νότιο τμήμα της, τα αποκαλούμενα από τους ντόπιους Θρακιώτικα και Λαζαίικα. Επίσης εγκαταστάθηκαν και πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. 
Ήδη από το 1927, η Χωριστή ήταν ένα από τα κυριότερα καπνεργατικά κέντρα καθώς σε αυτόν τον τομέα απασχολούνταν 193 κάτοικοι του οικισμού. Τον Σεπτέμβριο του 1941, οι βουλγαρικές δυνάμεις Κατοχής προέβησαν σε ομαδικές εκτελέσεις ως αντίποινα για την εξέγερση της Δράμας, στην οποία η Χωριστή είχε κεντρικό ρόλο. Αργότερα, οι κάτοικοί της συμμετείχαν ενεργά στην Εθνική Αντίσταση στα πλαίσια του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ (η Χωριστή αποτελούσε ήδη από τον Μεσοπόλεμο προπύργιο του ΚΚΕ καθώς στις εκλογές του 1936 το Παλλαϊκό Μέτωπο έλαβε εκεί ποσοστό της τάξης του 60,2%). Υπολογίζεται πως κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1950 περίπου 400 κάτοικοι της Χωριστής μετανάστευσαν μαζικά στη Δυτική Γερμανία, ως επακόλουθο των αντίξοων συνθηκών που είχαν διαμορφωθεί εξαιτίας της Κατοχής.
Από τη Χωριστή κατάγονταν ο μακεδονομάχος Γεώργιος Δόδου και ο Θεοχάρης Τσερπίσταλης, ο οποίος σκοτώθηκε σε ηλικία 17 ετών κατά την εξέγερση και σφαγή της Δράμας και θεωρείται ως ο πρώτος νεκρός αντάρτης κατά τη διάρκεια της Κατοχής στην περιοχή της βουλγαροκρατούμενης ζώνης.
Συνολικά κατά τις τρεις βουλγαρικές κατοχές, θυσιάστηκαν οκτακόσιοι Χωριστινοί. Για τον λόγο αυτό με το Πρ. Διάταγμα 140/5-8-2005, η Χωριστή ανακηρύχθηκε ως Μαρτυρική κωμόπολη.

Κτίρια και αξιοθέατα

Στον οικισμό υπάρχει ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου, ο οποίος οικοδομήθηκε το έτος 1906 με μέριμνα του τότε Μητροπολίτη Δράμας Χρυσοστόμου και λειτούργησε για πρώτη φορά του 1907. Ο ναός είναι κατασκευασμένος με τρίκλιτη βασιλική σε σχέδια Αυστριακού αρχιτέκτονα ενώ το τέμπλο είναι έργο της περιόδου 1842 - 1844. Η παλαιότερη εικόνα του ναού ανάγεται στον 18ο αιώνα ενώ στις υπόλοιπες εικόνες συμπεριλαμβάνονται και έργα του Έλληνα ζωγράφου Κωνσταντίνου Παρθένη. Στα σημαντικά κτίρια συμπεριλαμβάνονται το Αναγνωστήριο και το Δημοτικό Σχολείο που κτίσθηκαν την ίδια εποχή με τον ναό. 
Απόγονοι Καππαδοκών που είχαν εγκατασταθεί στη Χωριστή μετά την Ανταλλαγή πληθυσμών, έκτισαν το 2012 ναό προς τιμήν των Αγίων Αρσενίου και Παϊσίου των Καππαδόκων εκ Φαράσων, τόπο καταγωγής αρκετών από τους προσφυγικής καταγωγής κατοίκων της κωμόπολης.

Πολιτισμός και αθλητισμός

Στην Χωριστή δραστηριοποιούνται το φιλανθρωπικό σωματείο Άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων, σύλλογος Φαρασιωτών Καππαδοκίας με την επωνυμία Άγιος Βασίλειος και ο μουσικοδραματικός σύλλογος "Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΘΕΙΣΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ". Παράλληλα στη Χωριστή εδρεύει ο ποδοσφαιρικός σύλλογος Ορφέας ο οποίος προέκυψε το 1974 μετά τη συγχώνευση του Εργατικού Αστέρα και του ΑΟ Χωριστής. Κατά την αγωνιστική περίοδο 2014/15, συμμετείχε στην Α΄ Κατηγορία της Ε.Π.Σ. Δράμας.