Κραγκούγιεβατς

Αρχαία και μεσαιωνική

Το Κραγκούγιεβατς έχει βιώσει σημαντικές ιστορικές αναταράξεις, συχνά με σοβαρές απώλειες. Πάνω από 200 αρχαιολογικοί χώροι στη Σουμάντια επιβεβαιώνουν ότι οι πρώτοι οικισμοί της περιοχής δημιουργήθηκαν πριν από 40.000 χρόνια, κατά την Παλαιολιθική εποχή. Το σπήλαιο "Γέρινα", που βρίσκεται κοντά στο χωριό Γκράντατς στο δήμο της Μπατότσινα, κατοικήθηκε πριν από 37.000 έως 27.000 χρόνια. Τα ημιϋπόσκαφα και οι πρώτες κατασκευές πάνω στο έδαφος κατασκευάστηκαν στα 5.500-4.800 π.Χ. στα γύρω χωριά Γκρίβατς, Κούσοβατς, Ντίβοστιν Ντόνιε Γκρμπίτσε και Ντομπροβόντιτσα.
Πριν από την άφιξη των Σλάβων η περιοχή της σημερινής πόλης κατοικήθηκε από τους Ιλλυριούς, τους Κέλτες και τους Ρωμαίους. Η Ιλλυρική φυλή των Δάρδανων και η Κελτική των Σκορδίσκων κατέλαβαν την περιοχή, πριν κατακτηθεί από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία το 9 μ.Χ.Την περιοχή απέσπασε από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία το 1198-99 ο Στέφανος Νεμάνια, που εδραίωσε το Σερβικό κράτος το δωδέκατο αιώνα. Κατά το Μεσαίωνα η περιοχή του σύγχρονου Κραγκούγιεβατς αποτέλεσε τμήμα πολλών Σερβικών κρατών. Η πόλη αναφέρεται για πρώτη φορά στη μεσαιωνική περίοδο σε σχέση με τη δημόσια πλατεία που κατασκευάστηκε σε έναν οικισμό, ενώ η πρώτη γραπτή μνεία της πόλης ήταν στο Οθωμανικό Ταπού-Ντεφτέρ του Σμεντέρεβο το 1476.
Οθωμανικά έγγραφα του 15ου αιώνα αναφέρονται σε αυτό ως "χωριό Κραγκούγιεβτζα". Στην απογραφή του 1536 οι Οθωμανικές αρχές αναφέρουν ότι το Κραγκούγιεβατς κασαμπά (πόλη στα τουρκικά) έχει 7 μουσουλμανικούς μαχαλάδες με συνολικά 56 σπίτια και μια χριστιανική κοινότητα με 29 σπίτια. Η πόλη απέκτησε κατά την Οθωμανική περίοδο (1459-1804) ως ένα από τα κέντρα του Πασαλικίου του Βελιγραδίου. 
Το Κραγκούγιεβατς καταλήφθηκε για λίγο από τον Αυστριακό στρατό το 1689, υπό το Λουδοβίκο του Μπάντεν. Το 1718-39 η πόλη ελεγχόταν και πάλι από τη Μοναρχία των Αψβούργων, ως τμήμα του Αψβουργικού Βασίλειου της Σερβίας, τότε υπό τον Πρίγκιπα Ευγένιο της Σαβοΐας. Το 1788 αποτέλεσε τμήμα της Κότσινα Κράινα, μιας περιοχής ελεγχόμενης από Σέρβους αντάρτες, ενώ το 1789-90 ελέγχθηκε και πάλι για λίγο από τη Μοναρχία των Αψβούργων

Νεότερη

Η πόλη έχει καταστραφεί πολλές φορές και έχει υποστεί μεγάλες απώλειες σε ανθρώπινες ζωές σε πολλούς πολέμους ανά τους αιώνες. Το Κραγκούγιεβατς απελευθερώθηκε από τους Οθωμανούς στις 5 Απριλίου 1804, κατά την Πρώτη Σερβική Εξέγερση. Αρχισε να ευημερεί μετά την πραγματική απελευθέρωση της Σερβίας από την Τουρκική κυριαρχία το 1815, ιδιαίτερα όταν ο Πρίγκιπας Μίλος Ομπρένοβιτς την ανακήρυξε πρωτεύουσα του νέου Σερβικού Κράτους στις 6 Μαΐου 1818 κατά τη Συνέλευση του Μαΐου στη Μονή Βρατσέβνιστσα. Για να σηματοδοτήσει το γεγονός έχτισε τότε το Αμιτζά Κονάκ. Το πρώτο Σερβικό σύνταγμα ανακηρύχθηκε εδώ στις 15 Σεπτεμβρίου 1835 και η πρώτη ιδέα της ανεξάρτητης εκλογικής δημοκρατίας .
Ο πρώτος νόμος για τον τύπο εγκρίθηκε στο Κραγκούγιεβατς το 1870. Ως πρωτεύουσα η πόλη ανέπτυξε και προωθούσε σύγχρονες, προοδευτικές και φιλελεύθερες ιδέες και έμοιαζε με πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες εκείνης της εποχής.
Το συγκρότημα του παλιού χυτηρίου, που επεκτάθηκε με τον καιρό, ονομάζεται Vojnotehnički zavod u Kragujevcu ("Στρατιωτικό και τεχνικό ίδρυμα του Κραγκούγιεβατς"). Με την κοινή ονομασία "Οπλοστάσιο του Πρίγκιπα" (Κνιέζεβ Αρσεναλ), προέρχεται από το 1836, όταν ο Πρίγκιπας Μίλος διέταξε την κατασκευή του πρώτου στρατιωτικού εργοστασίου. Το 1850 η κυβέρνηση ίδρυσε ένα ολόκληρο συγκρότημα των στρατιωτικών εργοστασίων. Πρώτος διευθυντής ήταν ο Σαρλ Λουμπρί, Γάλλος μηχανικός, ειδικά εξουσιοδοτημένος να αναλάβει τη θέση αυτή το 1853 από τον Αυτοκράτορα της Γαλλίας, Ναπολέοντα Γ΄.
Το συγκρότημα αυτό υπήρξε το εφαλτήριο ολόκληρης της Σέρβικης βιομηχανίας σε μια προσπάθεια να απομακρυνθεί η Σερβία από την οθωμανική κληρονομιά και να την φέρει πιο κοντά στη Δυτική Ευρώπη, η σημαντικότερη βιομηχανική κληρονομιά της Σερβίας και μοναδικό συγκρότημα στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Δεδομένου ότι μόνο οι εργαζόμενοι είχαν το δικαίωμα να εισέλθουν στο συγκρότημα εδώ και δεκαετίες, οι κάτοικοι του Κραγκούγιεβατς το ονόμασαν "Απαγορευμένη Πόλη" (Zabranjeni grad). Η πόλη αγόρασε το 2005 40 στρέμματα του συγκροτήματος, γεγονός που σηματοδότησε την αρχή της απόδοσης της δεξιάς όχθης του Λεπένιτσα τους πολίτες. Το Μάρτιο του 2014 το σύνολο του συγκροτήματος, που κάλυπτε 528 στρέμματα, τέθηκε υπό κρατική προστασία. Το 2017 το συγκρότημα αποτελείται από 151 επιμέρους στοιχεία, από τα οποία τα 31 προστατεύονται ως μοναδική κληρονομιά: το παλιό χυτήριο, το μηχανουργείο, η καμινάδα, ο πύργος της πυροσβεστικής, η σιδηροδρομική γέφυρα πάνω από τον ποταμό Λεπένιτσα, το εργοστάσιο φυσιγγίων κ.α.
Πέραν της πολιτικής επιρροής της εποχής, το Κραγκούγιεβατς έγινε το πολιτιστικό και εκπαιδευτικό κέντρο της Σερβίας. Σημαντικά κτίρια κατασκευάστηκαν την εποχή εκείνη, όπως το πρώτο γυμνάσιο της Σερβίας (Gimnazija), το πρώτο φαρμακείο και το πρώτο τυπογραφείο. 
Η κρίσιμη καμπή στη συνολική ανάπτυξη του Κραγκούγιεβατς ήταν το 1851 όταν ξεκίνησε η παραγωγή του Χυτηρίου Πυροβόλων, ανοίγοντας μια νέα εποχή στην οικονομική ανάπτυξη της πόλης. Το πρώτο τηλεφωνικό κέντρο εγκαταστάθηκε το 1858 και το 1868 άνοιξε το πρώτο βιομηχανικό ζυθοποιείο από το Νίκολα Μεσάροβιτς. Η κύρια βιομηχανία του 19ου και του 20ου αιώνα ήταν η πολεμική. Η πόλη έγινε ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς της Σερβίας το 1886, όταν η βασική σιδηροδρομική γραμμή Βελιγραδίου-Νις πέρασε από το Κραγκούγιεβατς .
Στις 27 Φεβρουαρίου 1876 πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες εργατικές διαδηλώσεις, η Crveni barjak («Κόκκινη σημαία»). Το 1878 η Εθνοσυνέλευση της Σερβίας, με έδρα το Κραγκούγιεβατς, αποδέχτηκε τις αποφάσεις του Συνεδρίου του Βερολίνου, με τις οποίες η Σερβία αναγνωρίστηκε επισήμως ως ανεξάρτητο κράτος. Το 1883 δημιουργήθηκε, με έδρα το Κραγκούγιεβατς, η Ταξιαρχία της Περιφέρειας Σουμάντια του Σερβικού στρατού.
Το 1891 εκπονήθηκε το πρώτο ρυθμιστικό αστικό σχέδιο για την πόλη του Κραγκούγιεβατς και ιδρύθηκε το Γυμνάσιο Θηλέων. Το 1894 δημιουργήθηκε το πρώτο χειρουργικό τμήμα στο Επαρχιακό Νοσοκομείο. Το Άνω (ή Μεγάλο) Πάρκο ολοκληρώθηκε το 1898 και ο πρώτος κινηματογράφος άρχισε να λειτουργεί το 1909 στην καφάνα «Tάλπαρα».
Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο το Κραγκούγιεβατς έγινε πάλι πρωτεύουσα της Σερβίας (1914-1915) και έδρα πολλών κρατικών θεσμών, ακόμη και η Ανώτατη Στρατιωτική Διοίκηση του στεγαζόταν στο κτίριο των δικαστηρίων.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου το Κραγκούγιεβατς έχασε το 15% του πληθυσμού του. Τη νύχτα της 2ας Ιουνίου 1918 μια ομάδα Σλοβάκων στρατιωτών του κατοχικού Αυστροουγγρικού 71ου συντάγματος πεζικού στασίασε στο κέντρο της πόλης. Οι στρατιώτες, με επικεφαλής τον Βίκτορ Κολίμπικ, είχαν επιστρέψει πρόσφατα από αιχμαλωσία στη Ρωσία και επρόκειτο να αναπτυχθούν άμεσα στο ιταλικό μέτωπο. Η στάση απέτυχε και 44 στασιαστές εκτελέστηκαν.

Μεσοπόλεμος

Στο απελευθερωμένο Κραγκούγιεβατς ιδρύθηκε το 1918 το Θέατρο Γκούντελιτς, αλλά την επόμενη χρονιά μετακόμισε στο Βελιγράδι..  Οι Κομμουνιστές κέρδισαν τις τοπικές εκλογές το 1920, όπως και στο Βελιγράδι. Το 1935 ιδρύθηκε η πρώτη λεωφορειακή γραμμή Κραγκούγιεβατς-Βελιγραδίου . Ακολουθώντας το μοντέλο του Ακαδημαϊκού Θεάτρου του Βελιγραδίου ιδρύθηκε στο Κραγκούγιεβατς το 1924 το Ακαδημαϊκό Θέατρο του Κραγκούγιεβατς. Ήταν ένα θέατρο που υποστήριζε σύγχρονες ιδέες, μοντέρνα προσέγγιση της σκηνής και του ρεπερτόριου, κερδίζοντας έτσι τη φήμη σοβαρού καλλιτεχνικού οργανισμού.

Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος

To Κραγκούγιεβατς υπέστη αρκετές δοκιμασίες κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με χειρότερη την ομώνυμη σφαγή μεταξύ 19 και 21 Οκτωβρίου 1941, κατά την οποία θανατώθηκαν περίπου 2.800 άνδρες και αγόρια.  Οι εκτελέσεις έγιναν σε αντίποινα για μια κοινή επίθεση Παρτιζάνων-Τσέτνικ σε Γερμανούς στρατιώτες. Πενήντα άτομα έπρεπε να εκτελεσθούν για κάθε τραυματισμένο και 100 για κάθε νεκρό Γερμανό στρατιώτη. Μεταξύ των νεκρών ήταν μια τάξη μαθητών από το Πρώτο Γυμνάσιο της πόλης. Σύμβολο της πόλης αποτελεί ένα μνημείο για τους εκτελεσθέντες μαθητές. Αυτή η θηριωδία ενέπνευσε ένα ποίημα με τίτλο Krvava Bajka' (Μια Ματωμένη Ιστορία) της Ντεσάνκα Μαξίμοβιτς. Η περιοχή των πυροβολισμών μετατράπηκε σε μνημείο-πάρκο το 1953, που καλύπτει έκταση 352 εκταρίων. Στην είσοδο του μνημείου-πάρκου χτίστηκε το 1976 ένα μνημειακό μουσείο "21 Οκτωβρίου" αφιερωμένο στα θύματα. Η πόλη απελευθερώθηκε από τους Γερμανούς στις 21 Οκτωβρίου 1944.

Μεταπολεμική πόλη

Η πόλη επίσης αποτελεί την καρδιά της παραγωγής της αυτοκινητοβιομηχανίας Zastava. Τα κεντρικά γραφεία της εταιρίας Zastava βρίσκονται ακόμα εκεί, αν και μερίδιο της έχει εξαγοραστεί από αμερικάνικες πολυεθνικές.
Κατά τη μεταπολεμική περίοδο το Κραγκούγιεβατς ανέπτυξε περισσότερη βιομηχανία. Οι κυριότερες εξαγωγές της ήταν επιβατικά αυτοκίνητα, φορτηγά και βιομηχανικά οχήματα, κυνηγετικά όπλα, μεταλλικά εξαρτήματα, δέρματα και υφάσματα. Η μεγαλύτερη βιομηχανία και ο κύριος εργοδότης της πόλης ήταν η Zastava, που απασχολούσε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους.
Το πρώτο προϊόν της εταιρείας αυτοκινήτων Zastava Automobiles, το FIAT 750, κατασκευάστηκε το 1955 με άδεια της FIAT (τώρα FCA). Τις επόμενες τρεις δεκαετίες περισσότερα από πέντε εκατομμύρια επιβατικά αυτοκίνητα (FIAT 750, Zastava 1300, Zastava 101, Zastava 128, Zastava Jugo, Jugo Florida, Fiat 500L) έχουν κατασκευαστεί και διατεθεί στο εμπόριο σε 74 χώρες παγκοσμίως.
Η βιομηχανία της πόλης υπέστη οικονομικές κυρώσεις από τα Ηνωμένα Έθνη κατά την εποχή του Μιλόσεβιτς και ορισμένα τμήματά της καταστράφηκαν από τους βομβαρδισμούς από το ΝΑΤΟ το 1999.

Μέλλον

Το 2010 η πόλη υπέγραψε μνημόνιο με τη Γερμανική αναπτυξιακή εταιρεία GIZ και το 2012 ο Δήμος υιοθέτησε τη στρατηγική αστικής ανάπτυξης της κεντρικής αστικής ζώνης ως το 2030. Τα δύο αυτά έγγραφα αποτέλεσαν τη βάση για το λεπτομερές ρυθμιστικό σχέδιο για το πρώην στρατιωτικό συγκρότημα VTZ , που προστατευόταν από το κράτος. Το σχέδιο, με το όνομα Ζώνη 1 εγκρίθηκε από το Δήμο το Δεκέμβριο του 2017, καλύπτει 367 στρέμματα ή το 70% της προστατευόμενης περιοχής και αποτελείται από 4 τμήματα: Zastava, Milošev venac, Vojnotehnički zavod και Pirotehnika. Το σχέδιο, που θα υλοποιηθεί τα επόμενα 20 χρόνια, είναι η πραγματοποίηση των δεκαετιών παλαιών φιλοδοξιών της πόλης να εξαπλωθεί από το κεντρικό τμήμα της στη δεξιά όχθη του ποταμού Λεπένιτσα. Το Δεκέμβριο του 2017 πολλές εγκαταστάσεις του συγκροτήματος ήταν υποβαθμισμένες και η δεξιά όχθη του Λεπένιτσα αστικά απαξιωμένη. Πρέπει να διατηρηθεί η αυθεντικότητα και τα αντιπροσωπευτικά στοιχεία του συγκροτήματος, αλλά όπου αυτό επιτρέπεται, οι βιομηχανικές και εργατικές εγκαταστάσεις θα μετατραπούν σε οικιστικές και εμπορικές και οδοποιία και θα χρησιμοποιηθούν για τα πολυάριθμα εκπαιδευτικά και πολιτιστικά ιδρύματα.

Γεωγραφία και υποδομή

To Κραγκούγιεβατς βρίσκεται 180 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Οι συντεταγμένες του είναι 44 ° 00'40  βόρειο γεωγραφικό πλάτος και 20 ° 54'40  ανατολικό γεωγραφικό μήκος. Βρίσκεται στην κοιλάδα του ποταμού Λεπένιτσα. Η πόλη καταλαμβάνει έκταση 835 km² και περιβάλλεται από τις πλαγιές των βουνών Ρούντνικ, Τσρνι Βρχ και Γκλέντιτς. Το Κραγκούγιεβατς είναι διοικητικό κέντρο της περιφέρειας Σουμάντια, που χαρακτηρίζεται από λοφώδη-ορεινά  εδάφη.

Μεταφορές

To Kραγκούγιεβατς έχει αναπτυγμένες μεταφορικές υποδομές. Μπορεί να προσεγγιστεί από πέντε σημαντικές οδούς από: α) το Βελιγράδι, μέσω της Μπατότσινα, από την Εθνική οδό (κατηγορία 1b), αριθμός 15, β) τα σύνορα με το Μαυροβούνιο, μέσω του Νόβι Πάζαρ και του Κράλιεβο, από την Εθνική οδό (κατηγορία 1b), αριθμός 15, γ) το Βελιγράδι, μέσω του Μλαντένοβατς και της Τόπολα, από την Εθνική οδό (κατηγορία 1b), αριθμός 16 · δ) τη Γιάγκοντινα, μέσω της Ντόνια Σάμπαντα, από την Εθνική οδό (κατηγορία 2), ​​αριθμός 170 και ε) το Γκόρνι Μιλάνοβατς, μέσω του Μπάρε, από την Εθνική οδό (κατηγορία 2), αριθμός 176.
Το Κραγκούγιεβατς συνδέεται με λεωφορεία με σχεδόν όλες τις πόλεις της χώρας. Οι πιο συχνές αναχωρήσεις (κάθε μισή ώρα) είναι για το Βελιγράδι. Ο κεντρικός σταθμός λεωφορείων απέχει περίπου ένα χιλιόμετρο από το κέντρο της πόλης. Το Κραγκούγιεβατς είναι επίσης προσβάσιμο με το τρένο, αν και η πόλη βρίσκεται έξω από τις κύριες σιδηροδρομικές γραμμές. Ο κεντρικός σιδηροδρομικός σταθμός βρίσκεται κοντά στον κεντρικό σταθμό των λεωφορείων..
Η εταιρεία που είναι υπεύθυνη για τα μέσα μαζικής μεταφοράς του Κραγκούγιεβατς είναι η Υπηρεσία Κυκλοφορίας της Πόλης. Οι ολοκληρωμένες δημόσιες συγκοινωνίες εκτελούνται από τρεις εταιρείες: Lasta, Arriva Litas και Vulovic Transport. Υπάρχουν 25 γραμμές λεωφορείων που λειτουργούν σύμφωνα με τον καθορισμένο πίνακα δρομολογίων.  Υπάρχουν επίσης 7 εταιρείες ταξί και 3 εταιρείες ενοικίασης αυτοκινήτων που λειτουργούν στο Κραγκούγιεβατς.. Σύστημα στάθμευσης αυτοκινήτων με 10 χώρους στάθμευσης και ζώνες παρόδιας στάθμευσης (τρεις ζώνες με 4.244 θέσεις στάθμευσης) λειτουργεί από τη δημόσια Υπηρεσία Στάθμευσης του Κραγκούγιεβατς.

Οικονομία

Το Κραγκούγιεβατς αποτελεί σημαντικό βιομηχανικό και εμπορικό κέντρο της Σερβίας για περισσότερο από δύο αιώνες, γνωστό για τις βιομηχανίες αυτοκινήτων και πυροβόλων όπλων. Η πρώην κρατική εταιρεία Zastava αγοράστηκε από τη FIAT το 2008 και ιδρύθηκε νέα εταιρεία - η  FCA (FIAT Chrysler Automobiles) Srbija.. Στη FIAT συμμετείχαν οι συνεργάτες Magneti Marelli (συστήματα εξάτμισης και πίνακες ελέγχου), Johnson Controls (καθίσματα αυτοκινήτων και εσωτερικοί χώροι), Sigit (θερμοπλαστικά και ελαστικά εξαρτήματα) και HTL (τροχοί).
Η κατασκευή όπλων στο Κραγκούγιεβατς ξεκίνησε με την ίδρυση του Χυτηρίου Κανονιών Κραγκούγιεβατς το 1853 και από τότε αναπτύχθηκε ώστε η πόλη έγινε ο κύριος προμηθευτής πυροβόλων όπλων της Σερβίας μέσω της εταιρείας Zastava oružje , που σήμερα εξάγει πάνω από το 95% των προϊόντων της σε περισσότερες από σαράντα χώρες του κόσμου. Με αποφάσεις του Υπουργείου Άμυνας της Σερβίας η Zastava oružje έγινε μέρος της αμυντικής βιομηχανίας της Σερβίας το 2003. Οι σημαντικότεροι συνεργάτες της είναι η Yugoimport SDPR, ο Στρατός και η Αστυνομία της Σερβίας, η Century Arms και ο Διεθνής Ομιλος Golden.
Η εταιρεία Rapp Marine Group (εξαρτήματα για πλοία, πλατφόρμες και μηχανές πετρελαίου), η Meggle AG (γαλακτοκομικά προϊόντα), η Unior Components (καρφίτσες, συγκολλήσεις, θερμική επεξεργασία), η Metro Cash and Carry, η Mercator και η Plaza Centers είναι εγκατεστημένες στην πόλη. Από τις σημαντικότερες τοπικές επιχειρήσεις είναι οι εταιρείες Forma Ideale, Blažeks (έπιπλα), KUČ Company (γαλακτοκομικά προϊόντα), Jagger και Valentino (μόδα), Prizma (παραγωγή και διανομή ιατρικού εξοπλισμού), Agromarket (εμπόριο πρώτων υλών για τη γεωργία),  Budućnos (βιομηχανία κρέατος), Agrojevtic (παραγωγή ψωμιού και ζαχαροπλαστικής), Flores (κονιάκ) και Trnava Promet (λιανική πώληση).
Σύμφωνα με την Εθνική Τράπεζα της Σερβίας το Δεκέμβριο του 2016 λειτουργούσαν 30 εμπορικές τράπεζες στη Σερβία , από τις οποίες η Direktna Banka έχει την έδρα της στο Κραγκούγιεβατς. Η Direktna banka έχει μακρά παράδοση στην Κεντρική Σερβία που χρονολογείται από το δεύτερο μισό του 21ου αιώνα 
.
Η Εκθεση του Κραγκούγιεβατς ιδρύθηκε το 2005 χάρη στο πρόγραμμα «Υποστήριξη της ανάπτυξης και της προώθησης της περιφερειακής οικονομίας μέσω της ανάπτυξης της Εκθεσης της Πόλης». Αποτελείται από 1.600 τετραγωνικά μέτρα για το εμπόριο και τις εκθέσεις και 1.000 τετραγωνικά μέτρα  για άλλες δραστηριότητες (διοίκηση, Media Center, εστιατόρια κλπ.) .

Eκπαίδευση

Υπάρχουν στο Κραγκούγιεβατς 22 πρωτοβάθμια και 8 δευτεροβάθμια σχολεία . Υπάρχουν επίσης 3 ειδικά σχολεία: Σχολή για παιδιά με προβλήματα ακοής, Μουσικό Σχολείο Δρ Mίλογε Μιλόγεβιτς, και Σχολή Βούκασιν Μάρκοβιτς (για παιδιά με αναπηρίες).
Το Πανεπιστήμιο του Κραγκούγιεβατς ιδρύθηκε στις 21 Μαΐου 1976, παρόλο που τα πρώτα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είχαν αρχίσει να λειτουργούν το 1960 ως τμήματα του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου. Είναι το τέταρτο μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της Σερβίας και περιλαμβάνει δώδεκα σχολές και δύο ινστιτούτα, που κατανέμονται σε έξι πόλεις (Κραγκούγιεβατς, Τσάτσακ, Κράλιεβο, Ούζιτσε, Γιάγκοντινα και Βρνιάτσκα Μπάνια) της περιοχής της Κεντρικής Σερβίας που καταλαμβάνει μια περιοχή που κατοικείται από 2.500.000 άτομα. Περίπου 16.000 φοιτητές είναι σήμερα εγγεγραμμένοι στο πανεπιστήμιο. Έχει περίπου 1.350 υπαλλήλους, εκ των οποίων οι 900 είναι εκπαιδευτικό και ερευνητικό προσωπικό.
Η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Κραγκούγιεβατς είναι γενικά επιστημονικού χαρακτήρα και οι κύριοι χρήστες της είναι το διδακτικό προσωπικό του πανεπιστημίου και φοιτητές. Η έκτασή του είναι 1.500 τετραγωνικά μέτρα και περιλαμβάνει αρκετούς αποθηκευτικούς χώρους, χώρο ανάγνωσης και πανεπιστημιακή πινακοθήκη. Η βιβλιοθήκη περιέχει περίπου 100.000 αντίτυπα βιβλίων, 2.500 διδακτορικές και μεταπτυχιακές εργασίες, 450 τίτλους εγχώριων και 105 τίτλους ξένων περιοδικών.

Αθλητισμός

Το Κραγκούγιεβατς διαθέτει το Στάδιο Τσίκα Ντάτσα, που είναι το τρίτο μεγαλύτερο της Σερβίας σε χωρητικότητα. Ο μεγαλύτερος και σημαντικότερος αθλητικός σύλλογος του Κραγκούγιεβατς είναι η Ραντνίτσκι, που περιλαμβάνει 19 ομάδες: ποδόσφαιρου, στίβου, βόλεϊ, χάντμπολ, πυγμαχίας, πάλης κλπ. Η FK Radnički 1923 είναι η σημαντικότερη ποδοσφαιρική ομάδα της πόλης και αγωνίζεται στη Σερβική Σουπερλίγκα. Το Κραγκούγιεβατς είναι επίσης γνωστό ως η έδρα του παλαιότερου Σερβικού ποδοσφαιρικού συλλόγου, της FK Šumadija 1903. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο παλαιότερος σύλλογος της σημερινής Σερβίας είναι η FK Bačka 1901, που ιδρύθηκε στη Σουμπότιτσα, που τότε ανήκε στην Αυστροουγγαρία, ενώ το Κραγκούγιεβατς ανήκε στη Σερβία. Ως εκ τούτου η Šumadija θεωρείται ο παλαιότερος Σερβικός ποδοσφαιρικός σύλλογος, ενώ η Bačka είναι ο παλαιότερος ποδοσφαιρικός σύλλογος στη Σερβία.
Η KK Ραντνίτσκι είναι η κορυφαία ομάδα μπάσκετ της πόλης η οποία. Εκτός από το Πρωτάθλημα Καλαθοσφαίρισης Σερβίας αγωνίζεται και στην Αδριατική Λίγκα Μπάσκετ. Η ομάδα βόλεϊ Ραντνίτσκι είναι μία από τις ισχυρότερες στη Σερβία και η ομάδα υδατοσφαίρισης ΒK Ραντνίτσκι Κραγκούγιεβατς αγωνίζεται στη Σερβική Λίγκα υδατοσφαίρισης Α΄  και έχει κερδίσει το πρωτάθλημα και το LEN Trophy το 2013. Η πόλη φιλοξενεί το CROSS OVER Basketball Summer Camp και την Ομοσπονδία Χόκεϊ επί πάγου της Σερβίας.
Η Οικονομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Κραγκούγιεβατς είναι ιδρυτής του ποδοσφαιρικού συλλόγου ποδόσφαιρου σάλας KMF Ekonomac. Ο σύλλογος ιδρύθηκε από τον καθηγητή Βέρολιουμπι Ντούγκαλιτς, διδάσκοντες και ομάδα φοιτητών της Σχολής Οικονομικών στις 7 Νοεμβρίου 2000. Αγωνίζεται στην Πρβα Φούτσαλ Λίγκα της Σερβίας και έχει κερδίσει το σερβικό πρωτάθλημα οκτώ φορές και το αντίστοιχο κύπελλο δύο φορές.