Κιλικία

Η Κιλικία είναι η νοτιοανατολικότερη παράλια περιοχή της Μικράς Ασίας (έναντι της Κύπρου). Αρχαιότερη ονομασία της ήταν Αώα από το όνομα ποταμού της, του Αώου, αγνώστου προσδιορισμού σήμερα.

Γενικά

Η Κιλικία που σήμερα αποτελεί έκταση της Τουρκίας εκτείνεται από το Κορακήσιο (αρχ. Αλαία) μέχρι τις Κιλίκιες πύλες. Φυσικά όριά της είναι ανατολικά το Αμανό όρος, βόρεια και δυτικά η οροσειρά του Ταύρου και νότια το Κιλίκιο πέλαγος (ΒΑ. λεκάνης Μεσογείου).
Αρχαίες χώρες συνορεύουσες ήταν προς Δ. η Παμφυλία, η Πισιδία και η Ισαυρία, προς Β. η Λυκαονία και η Καππαδοκία, προς Α. η Κομμαγηνή και Ν.Α. η Συρία. Αρχαιότερα ήταν χώρα της Καππαδοκίας. Η συνολική της έκταση 35.000 τ.χλμ διαιρείτο χωρογραφικά σε δύο τμήματα το δυτικό καλούμενο Τραχεία Κιλικία ή Τραχειώτις (πρόποδες και υψίπεδο του Ταύρου)και το ανατολικό καλούμενο Πεδιάδα. Τις περιοχές αυτές τις χωρίζει το όρος Καλύκανδρος. Ακόμη και σήμερα η Τραχεία Κιλικία στερείται μεγάλων δρόμων με έδαφος γενικά άδενδρο και άγονο. Αντίθετα η Πεδινή είναι ευφορώτατη. Τρεις ποταμοί διαρρέουν την πεδινή χώρα οι: Κύδνος, Σάρος και Πύραμος κανένας όμως πλωτός. Μεγάλη η παραγωγή σε δημητριακά, οίνο, λάδι και του χαρακτηριστικού χονδρού υφάσματος κιλίκιου(*).
Το κλίμα της μεν τραχείας ηπειρωτικό, της δε πεδινής μεσογειακό.
Κάτοικοι της χώρας οι Κίλικες.

Ιστορικές Πόλεις

Πόλεις άξιες λόγου ήταν η Ταρσός (πρωτεύουσα επί του Κύδνου π.), τα Άδανα, η Μοψουεστία (=Μόψου-Εστία), Μόψου-Κρήνη, Ανάβαρζα, Καυδιούπολη, παράλιες δε το Κορακήσιο (η δυτικότερη πόλη), η Σελινούς (αργ. Τραϊανούπολη), Αντιόχεια Μικρά, η Αφροδισιάδα, Σελεύκεια, οι Σόλοι (Γερμανικούπολη), Πομπηϊούπολη, Αρσινόη, ο Μάλλος και η Ισσός (η ανατολικότερη πόλη).

Προϊστορία

Η Κιλικία κατοικείται από την Νεολιθική περίοδο, οι πρώτες εγκαταστάσεις εμφανίζονται την 8η χιλιετία π.χ. Την εποχή των Χετταίων την δεύτερη χιλιετία π.χ. η περιοχή ήταν χωρισμένη στην "Επίπεδη Κιλικία" στα πεδινά και στην "Τραχεία Κιλικία" στις ορεινές περιοχές στα δυτικά. Οι Κίλικες αναφέρονται στις πρώτες Ασσυριακές επιγραφές στις αρχές της 1ης χιλιετίας π.χ. σαν "Κιλικιού" και ήταν μια από τις τέσσερις μεγάλες δυνάμεις της δυτικής Ασίας. Ο Όμηρος αναφέρει την "πεδιάδα των Αλεάνων" από την οποία ο Βελλεροφόντης μετέφερε τους κατοίκους βορειοδυτικά και τους έκανε συμμάχους των Τρώων. Οι περισσότερες πόλεις της Κιλικίας που καταγράφονται από τον Όμηρο έχουν προ-Ελληνικά ονόματα : Τάρσους (Ταρσός), Ίνγκιρα (Aγχιάλη), Άδανα, Παχρό (Μοψουεστία) και Κίντα (Ανάζαρβος).

Αρχαία χρόνια

Υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι γύρω στο 1650 π.χ. οι Χετταίοι βασιλείς Χατουσίλις Α΄ και Μουρσίλις Α΄ είχαν πολλές ελευθερίες κινήσεων κατά μήκος του ποταμού Κειχάν κάτι που δείχνει ότι είχαν τον έλεγχο της Κιλικίας όταν πολεμούσαν με την Συρία.  Μετά τον θάνατο του Μουρσίλις γύρω στο 1595 π.χ. οι Χουρρίτες απέκτησαν την κυριαρχία από τους Χετταίους και η Κιλικία ήταν ελεύθερη δυο αιώνες. 
Ο πρώτος βασιλιάς της ελεύθερης Κιλικίας ο Ισπουταχσού γιος του Παριγιαβάτρι καταγράφεται σε Χιττίτικες και σφηνοειδείς επιγραφές σαν "Μεγάλος βασιλιάς". Ο Ισπουταχσού καταγράφεται επίσης σε συνθήκη με τον βασιλιά των Χετταίων Τελίπινου στα Χιττίτκα και στα Ακκαδικά.
Τον επόμενο αιώνα ο βασιλιάς της Κιλικίας Πιλλίγια ολοκλήρωσε τις συνθήκες με τον Ζιντάντα Β' και τον Ιντριμί των Αλαλακί, ο Ιντριμί εμφανίζεται να κάνει επιδρομές σε στρατιωτικούς στόχους της ανατολικής Κιλικίας. Ο Νικμέπα διάδοχος του Ιντριμί στον θρόνο της Αλαλακί θα ζητήσει την βοήθεια του Χουρρίτη αντιπάλου Σώσταταρ των Μιταννί για να ελαττώσει την εξουσία της Κιλικίας, οι προσπάθειες του θα είναι μάταιες αφού οι Χετταίοι κατέλαβαν την Κιζουβάτνα και απείλησαν ολόκληρη την Κιλικία. Ο Σουνασσούρα Β΄ δήλωσε υποταγή στους Χεταίους και έγινε ο τελευταίος βασιλιάς της αρχαίας Κιλικίας.
Τον 13ο αιώνα π.χ. οι Λαοί της Θάλασσας λεηλάτησαν την περιοχή, οι Χουρρίτες κάτοικοι μετακινήθηκαν βορειοανατολικά προς την οροσειρά του Ταύρου και εγκαταστάθηκαν στην Καππαδοκία. Τον 8ο αιώνα π.χ. η περιοχή κυβερνήθηκε από την δυναστεία του Μόψου, θεωρείται ο ιδρυτής της Μοψουεστίας αν και η πρωτεύουσα του ήταν τα Άδανα. Ο πολυπολιτισμικός χαρακτήρας της Μοψουεστίας φαίνεται σε επιγραφές του 9ου και του 8ου αιώνα γραμμένες τόσο στην ιερογλυφική Ινδοευρωπαική Λουβική γλώσσα όσο και στην δυτική Σημιτική. Τον 9ο αιώνα π.χ. η Ασσυρία κατέλαβε την περιοχή και παρέμεινε στην κατοχή της μέχρι τον 7ο αιώνα.

Περσική κατοχή

Ως περιοχή της Περσικής Αυτοκρατορίας η Κιλικία διοικείτο από ντόπιους υποτελείς βασιλείς με το εξελληνισμένο όνομα ή τίτλο "Συέννεσις", επίσημα ανήκε στην τέταρτη σατραπεία του Δαρείου. Ο Ξενοφών βρήκε στην εξουσία μια βασίλισσα που δεν έφερε καμιά αντίσταση στην πορεία του Κύρου του νεότερου. 
Ο μεγάλος δρόμος για την δύση υπήρχε στην Κιλικία πριν την κατακτήσει ο Κύρος Β΄ της Περσίας, στην διαδρομή από τα ανατολικά οροπέδια στην Ταρσό υπήρχε ένα στενό πέρασμα σε βράχο οι Κιλίκιες Πύλες. Ο δρόμος διέσχιζε τους χαμηλούς λόφους ανατολικά της Πυράμου, περνούσε μια τοίχινη πύλη την Δεμίρ Καπού και έμπαινε στις πεδιάδες της Ισσού. Στην ίδια πεδιάδα ένας δρόμος στα νότια περνούσε μια τοίχινη πύλη στην Αλεξανδρέττα και διέσχιζε τα όρη του Άμανος μέσω της πύλης Μπέιλαν Πας στην Αντόχεια ή την Συρία. Ένας άλλος δρόμος βόρεια διέσχιζε την τοίχινη πύλη νότια του Τοπράκ Καλέ και τα όρη του Άμανος μέσω μιας άλλης Αρμενικής πύλης στην βόρεια Συρία και τον Ευφράτη, την πύλη δεν γνώριζε ο Αλέξανδρος ο Μέγας και ο Δαρείος Γ΄ της Περσίας διέσχισε πρώτος τα βουνά πριν την Μάχη της Ισσού. Όλα τα περάσματα ήταν στενά και μπορούσαν να συνδέσουν εύκολα τις πεδιάδες της Κιλικίας με την Συρία.

Ελληνιστικά χρόνια

Ο Μέγας Αλέξανδρος διέσχισε το καλοκαίρι του 333 π.χ. τον ποταμό Άλυς και μπήκε στα σύνορα της Κιλικίας με την νοτιοδυτική Φρυγία. Είχε διαβάσει τα γραπτά του Ξενοφώντα και γνώριζε ότι οι πύλες της Κιλικίας ήταν "αδιάβατες αν τις εμπόδιζε ο εχθρός" γι'αυτό αποφάσισε να χρησιμοποιήσει βία. Την νύχτα επιτέθηκε αιφνίδια στους φρουρούς και τους έτρεψε σε φυγή μαζί με τον σατράπη τους, έκαψε και τα σπαρτά τους όπως έκαναν οι ίδιοι στην Ταρσό. Ο στρατός του Αλεξάνδρου μπόρεσε έτσι να περάσει ανενόχλητα τις πύλες της Κιλικίας.
Μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου η περιοχή έγινε πεδίο μάχης ανάμεσα στους διαδόχους, μετά από ένα σύντομο διάστημα υπό την Δυναστεία των Πτολεμαίων πέρασε τελικά στην Αυτοκρατορία των Σελευκιδών που είχαν την πραγματική εξουσία μόνο στο ανατολικό τμήμα. Την Ελληνιστική περίοδο κτίστηκαν πολλές πόλεις, κόπηκαν νομίσματα με ζώα, θεούς και αντικείμενα που σχετίζονταν με κάθε πόλη.

Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία

Η ορεινή Κιλικία έγινε κέντρο πειρατών που τους υπέταξε ο Πομπήιος μετά την Ναυμαχία του Κορακήσιου (67 π.χ.), η Ταρσός έγινε η πρωτεύουσα της Ρωμαικής επαρχίας της Κιλικίας. Η πεδινή Κιλικία έγινε Ρωμαϊκή επαρχία μετά την κατάκτηση της από τον Μάρκο Αντώνιο Οράτορ (103 π.χ.) σε εκστρατεία του εναντίον των πειρατών, πρωτος κυβερνήτης τοποθετήθηκε ο Λεύκιος Κορνήλιος Σύλλας. Μετά την απειλή επίθεσης απο τον βασιλιά των Πάρθων Μιθριδάτη του Μέγα οργανώθηκε από τον Πομπήιο σε Ρωμαϊκή επαρχία (64 π.χ.) που περιείχε τμήμα της Φρυγίας.
Ο Ιούλιος Καίσαρ οργάνωσε την Κιλικία (47 π.χ.) και έγινε τμήμα της ευρύτερης επαρχίας της Σύρο-Κιλικικής Φοινήκης (27 π.χ.). Το δυτικό τμήμα ήταν ανεξάρτητο με τοπικούς ιερείς - βασιλείς, ένα μικρό βασίλειο υποτελές στην Ρώμη δημιουργήθηκε στα ανατολικά με τον Ταρκονδίμοτο Α΄. Ο Βεσπασιανός ένωσε τα δυο τμήματα (72), η επαρχία έγινε σημαντική επειδή περιείχε 47 μεγάλες πόλεις και τοποθετήθηκε στην διοίκηση της ένας Ανθύπατος.
Στην Τετραρχία (περί το 297) κυβερνήθηκε από Ύπατο, η Κιλικία μαζί με την Μεσοποταμία, την Συρία, την Αίγυπτο και την Λιβύη αποτελούσαν την Διοίκηση Ανατολής, τον 4ο αιώνα οι περιοχές της Αφρικής διασπάστηκαν στην Διοίκηση Αιγύπτου. Οι άλλες δυο μεγάλες διοικήσεις που δημιούργησε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία στην Ανατολή ήταν η Διοίκηση Ασιανής που περιείχε την Μικρά Ασία και τον Πόντο και η Διοίκηση Θράκης στα Βαλκάνια. Η Ρωμαϊκή Κιλικία έκανε εμπόριο μεγάλες ποσότητες κατσικίσιου μαλλιού με το οποίο κατασκεύαζαν τέντες.

Χριστιανισμός

Η Ταρσός ήταν η γενέτειρα του Απόστολου Παύλου που έγραψε 13 από τα 27 βιβλία της Καινής Διαθήκης.
Η Κιλικία είχε αμέτρητες χριστιανικές κοινότητες, αναφέρεται έξι φορές στις Πράξεις των Αποστόλων και μια φορά στην Επιστολή προς Γαλάτες (1:21). Όταν έγινε επίσημη θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ο χριστιανισμός η Κιλικία ανήκε στο Πατριαρχείο Αντιοχείας. Η περιοχή διαιρέθηκε σε δυο μεγάλες εκκλησιαστικές επαρχίες : Η "Πρωτεύουσα Κιλικία" με μητροπολιτική επισκοπή στην Ταρσό και επισκοπές σε πόλεις όπως η Σεβάστεια, η Αγκούστα, η Κώρυκος, τα Άδανα και η Μερσίνη, η "Δευτερεύουσα Κιλικία" είχε μητροπολιτική επισκοπή στην Αναζαρβός και επισκοπές στην Μοψουεστία, τις Αιγές, την Επιφανεία, την Ειρηνούπολη, την Ιεράπολη Κιλικίας, την Αλεξάνδρεια και την Αρσούς. Οι εκπρόσωποι όλων των επισκοπών της Κιλικίας παραβρέθηκαν στην Πρώτη Σύνοδος της Νίκαιας (325) και στις μετέπειτα Οικουμενικές Συνόδους.

Πρώτα Βυζαντινά χρόνια

Μετά την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας η Κιλικία έγινε τμήμα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Τον 7ο αιώνα η Κιλικία δέχτηκε την επίθεση των Μουσουλμάνων Αράβων, για πολλά χρόνια ήταν έρημη γη χωρίς κατοίκους, οι Άραβες την κατέκτησαν οριστικά στις αρχές του 8ου αιώνα. Το Χαλιφάτο των Αββασιδών έφερε στην περιοχή νέους κατοίκους και την μετέτρεψε σε οχυρωμένη παραμεθόρια περιοχή, η Ταρσός κτίστηκε ξανά (788) και έγινε η μεγαλύτερη εγκατάσταση στην περιοχή και η βάση για τις εκστρατείες στα βουνά του Ταύρου και την Βυζαντινή Ανατολή.
Ο Νικηφόρος Β´ Φωκάς ανακατέλαβε την Κιλικία από τους Άραβες με μια σειρά από εκστρατείες την τριετία 962 - 965. Οι Βυζαντινοί που είχαν τον έλεγχο μέχρι την Καυκασία εποίκισαν ξανά τον 11ο αιώνα την Κιλικία με Αρμένιους.

Δημιουργία της Αρμενικής Κιλικίας

Την εποχή των Σταυροφοριών στην Κιλικία κυριαρχούσε το Αρμενικό Βασίλειο της Κιλικίας. Οι επιθέσεις των Σελτζούκων στην Αρμενία επέφεραν του μετανάστευση του πληθυσμού των κατοίκων προς την Κιλικία. Ο τελευταίος βασιλιάς της δυναστείας των Βαγρατιδών, που κυβερνούσε την μητρική Αρμενία Γκαγκίκ Β΄ προσκλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από τον αυτοκράτορα (1045) αλλά αιχμαλωτίστηκε. Ο Κωνσταντίνος Θ΄ Μονομάχος τον πίεσε να παραιτηθεί από τα δικαιώματα του στην Αρμενία, του παραχώρησε σαν αντάλλαγμα την Καππαδοκία.Ο Κωνσταντίνος Μονομάχος οργάνωσε την μετακίνηση μεγάλου αριθμού Αρμενίων στην Βυζαντινή Κιλικία. Ο Γκαγκίκ Β΄ συγκρούστηκε στην Καππαδοκία με τον επίσκοπο Μάρκο λόγω των θρησκευτικών διαφορών των Αρμενίων με τους Ορθοδόξους, οι Αρμένιοι από τον 6ο αιώνα είχαν ασπαστεί τον Μονοφυσιτισμό. Οι χριστιανοί της Καππαδοκίας τους ζήτησαν να προσχωρήσουν στην Ορθοδοξία εγκαταλείποντας την εκκλησία τους, ο επίσκοπος της Καισάρειας Μάρκος ήταν με σκληρό τρόπο προσβλητικός απέναντι στον Γκαγκίκ Β΄. Ο πρώην Αρμένιος βασιλιάς προκάλεσε την δολοφονία του επισκόπου Μάρκου, αλλά στην συνέχεια και ο ίδιος ο Γκαγκίκ Β΄ δολοφονήθηκε από τους Βυζαντινούς (1079).
Οι προσβεβλημένοι Αρμένιοι δεν μπορούσαν να ανεχθούν την συγκατοίκηση με τους Καππαδόκες και προχώρησαν νοτιότερα στην Κοζάν της Κιλικίας (1079), αρχηγός ήταν ο Ρουπέν Α΄ της Αρμενίας μέλος των Βαγρατιδών, συγγενής του Γκαγκίκ Β΄ και γενάρχης του Οίκου των Ρουπενιδών . Με την βοήθεια των υπόλοιπων Αρμενίων που ζούσαν στην Κιλικία κατέλαβαν ολόκληρη την περιοχή από τους Βυζαντινούς, την κατείχαν από τον προηγούμενο αιώνα όταν την είχε ανακαταλάβει ο Νικηφόρος Φωκάς από τους Άραβες.
Το επόμενο έτος (1080) ο Ρουπέν Α΄ κήρυξε την ανεξαρτησία του από την Κωνσταντινούπολη και σύντομα μετακινήθηκαν στην Κιλικία όλοι οι υπόλοιποι φυγάδες Αρμένιοι, οπαδοί του προηγούμενου βασιλιά Γκαγκίκ Β΄.

Οθωμανική κυριαρχία

Όταν κατέρρευσε το Σουλτανάτο του Ρουμ δημιουργήθηκαν αμέτρητα Τουρκικά μπειλίκια. Η "Τραχεία Κιλικία" κατακτήθηκε από τους Καραμανίδες τον 15ο αιώνα ένα μπειλίκι στα βόρεια, η "Πεδινή Κιλικία" κατακτήθηκε από τους Ραμαζανίδες ένα μπειλίκι στα ανατολικά με την βοήθεια των Μαμελούκων. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία νίκησε στα τέλη του 15ου αιώνα τους Καραμανίδες υποτάσσοντας την Τραχεία Κιλικία, οι Ραμαζανίδες και η Πεδινή Κιλικία υποτάχθηκαν επίσης στους Οθωμανούς (1517). Μετά την Οθωμανική κατάκτηση η Κιλικία έμεινε γνωστή σαν βιλαέτι των Αδάνων, ήταν από τις πιο σημαντικές επαρχίες των Οθωμανών επειδή διατήρησε τον Αρμενικό της χαρακτήρα μέχρι τα σύγχρονα χρόνια. Τα οροπέδια της Κιλικίας ήταν πυκνοκατοικημένα με Αρμένιους χωρικούς σε μικρούς οικισμούς που είχαν μεγάλη ευημερία όπως το Χατζίν και το Ζειτάν, δυο ορεινά χωριά που έμειναν αυτόνομα μέχρι τον 19ο αιώνα. Στα λιμάνια και τις πόλεις της πεδιάδας των Αδάνων το εμπόριο και η βιοτεχνία παρέμειναν στα χέρια των Αρμενίων χάρη στις ασταμάτητες μετακινήσεις πληθυσμού από τα οροπέδια. Ο πληθυσμός αυξανόταν συνεχώς σε αντίθεση με άλλες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά από το 1878 οι Οθωμανοί πήραν μέτρα εναντίον τους με τελικό αποτέλεσμα την μεγάλη σφαγή στα Άδανα (1909). Οι Αρμένιοι του Ζειτάν οργάνωσαν επιτυχή αντίσταση απέναντι στους Τούρκους (1915), οι Οθωμανοί για να το υποτάξουν κατέφυγαν σε προδοσία αναγκάζοντας μια αποστολή Αρμενίων από το Μαράς να τους ζητήσουν να παραδώσουν τα όπλα τους, οι Αρμένιοι του Ζειτάν το δέχτηκαν.
Από τον Δεκέμβριο του 1918 μέχρι τον Οκτώβριο του 1921 μετά την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι Γάλλοι είχαν υπό τον έλεγχο τους την Κιλικία. Οι Γάλλοι ανέλαβαν την πρωτοβουλία να εποικήσουν ξανά την περιοχή με επιζήσαντες από την γενοκτονία, 170.000 Αρμένιοι δραπέτες επέστρεψαν στην Κιλικία με πρωτοβουλία των Βρετανών και των Γάλλων. Οι Αρμένιοι δημιούργησαν την "Αρμενική Εθνική Ενότητα" και μια ανεπίσημη κυβέρνηση της Αρμενικής Κιλικίας με τέσσερα πολιτικά κόμματα και τρεις θρησκευτικές περιφέρειες. Οι εχθροπραξίες ανάμεσα στους Βρετανούς, τους Γάλλους και τους Κεμαλιστές υπονόμευσαν τις προσπάθειες για την δημιουργία της ανεξάρτητης Κιλικίας. Οι Γάλλοι υπέγραψαν με τους Κεμαλιστές την Συνθήκη της Αγκύρας (21 Οκτωβρίου 1921) με την οποία η Κιλικία ενσωματώθηκε οριστικά στην Τουρκία.

Εκκλησιαστικά

Εκκλησιαστικά η Κιλικία υπαγόταν στο Πατριαρχείο Αντιοχείας. Μετά την ανταλλαγή πληθυσμών και την αναχώρηση των Ελλήνων και Αρμενίων η χώρα κατέστη καθαρά μουσουλμανική.
Σημαντική όμως υπήρξε κατά τους χρόνους της πρώτης εκκλησίας επί ρωμαϊκής επικυριαρχίας και ειδικότερα η πρωτεύουσα Ταρσός από την οποία και καταγόταν ο Απόστολος Παύλος.

Σήμερα

Η Κιλικία σήμερα αποτελεί τμήμα του τουρκικού κράτους υπαγόμενο στο "Βιλαέτι" (=Νομαρχία) των Αδάνων (Adana) με κύριο λιμάνι τη Μερσίνα. Άλλες πόλεις σημαντικές είναι η Ταρσός (δυτικά των Αδάνων), Μοψουεστία ή Μισίς (αρχ. Μόψου Εστία), Καρά ισαλού (αρχ.Μόψου κρήνη) και Οσμανιγέ (Osmaniye).
Ανατολικά των Αδάνων και εντός του όρμου της Αλεξανδρέττας (Iskenderun) βρίσκεται το νέο λιμάνι Τζεϋχάν (Ceyhan) όπου και καταλήγουν δύο πετρελαιαγωγοί από το Ιράκ.
Μέσω πεδινής Κιλικίας διέρχεται η σιδηροδρομική γραμμή Βαγδάτης από τις Κιλίκιες πύλες προς τις Αμανικές με διακλάδωση προς Άδανα και Μερσίνη.
Προ του 1922 είχε 422.000 κατοίκους, εκ των οποίων 128.000 ήταν Έλληνες.