Etiyopya

Etiyopya veya Etyopya, resmî adıyla Etiyopya Federal Demokratik Cumhuriyeti (Amharca: Ityopp'ya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik) Afrika Boynuzu'nda yer alan büyük bir Doğu Afrika ülkesi. Ülkenin başkenti yerel dilde "yeni çiçek" anlamına gelen Addis Ababa'dır. Sudan, Güney Sudan, Eritre, Cibuti, Somali ve Kenya, Etiyopya'nın komşularıdır. Afrika kıtasının en kalabalık ikinci ülkesidir. Etiyopya, Avrupalı sömürge güçlerini yenen ve bağımsız bir ülke olarak egemenliğini koruyabilen iki Afrika ülkesinden biridir (diğeri Liberya). 1945 yılında Birleşmiş Milletler'e üye olarak ilk bağımsız Afrika ülkesi olmuştur. Ülkenin Kızıldeniz boyunca uzanan sahil bölgesinin, 1993'te yapılan bir halk oylaması sonucunda Eritre adıyla bağımsızlığını ilan etmesi, Etiyopya'nın Kızıldeniz ile olan bağlantısının kesilmesine ve ülkenin bir kara devletine dönüşmesine neden olmuştur. == Tarihçe == Bilim insanları tarafından Afar bölgesinde yapılan arkeolojik kazılarda 3 milyon yıllık insan iskeleti kalıntılarına rastlanılması, tarihî çağların başlamasından çok önceleri bile bölgenin, insan toplulukları için bir yaşam sahası olarak kullanıldığını gösterir. Etiyopya'dan bahseden ilk tarihî belgeleri yaklaşık MÖ 5000 yılına kadar götürebilmek mümkündür. İlk Çağ'da kuzeydeki Mısır Krallığı'nın yöneticisi olan firavunların altın, fildişi, tütsü ve köle aramak üzere Kızıldeniz kıyılarını takip ederek bu bölgeye geldikleri sanılmaktadır. Etiyopya topraklarında modern anlamda ilk kurulan devlet MÖ 8. yüzyılda ortaya çıkan D'mt Krallığı'dır. D'mt Krallığı'nın MÖ 1. yüzyılda çöküşü ile beraber bölgede, yine aynı yüzyılda Aksum Krallığı ortaya çıktı. Aksum Krallığı zamanla güçlenerek sınırlarını Habeşistan dışında bugünkü Eritre, Cibuti, Sudan, Somali ve Arabistan yarımadasında yer alan Yemen'i içine alacak şekilde genişletti. Etiyopya devleti, 1936-1941 arasındaki Mussolini İtalya'sının istila ve işgal hareketi dâhil edilmediği takdirde, tarihi boyunca bağımsızlığını koruyabilmiş ve Afrika kıtasının bazı Avrupa devletlerince sömürge yapılamamış tek ülkesidir. 1960-1990 yılları arası, ülkedeki Eritre sorunu nedeniyle çatışmalı ve gerginliklerle geçirilmiştir. == Coğrafya == küçükresim|250px|Etiyopya haritası|alt=|sol Etiyopya yaklaşık 1,2 milyon kilometrekarelik bir yüz ölçümüne sahiptir. Kuzeyinde Eritre, Cibuti ve doğusunda Somali bulunurken, batıda Sudan, Güney Sudan ve güneyde Kenya komşu ülkelerdir. Etiyopya’nın denize sınırı yoktur. Ülkede birkaç sismik bölge olmasına rağmen aktif hâlde bulunan volkanlar yoktur. Dağlık bölgeler ülkenin kuzey kesimlerinde yer almaktadır (4500 metre yüksekliğe sahip Ras Dashen'in bulunduğu Semien Dağları). Orta bölgelerdeki yüksek alanlarda 4300 metreden daha yüksek olan Batu ve Karra dağlarının olduğu ikinci dağlık alan bulunmaktadır. Etiyopya, yüksekliği 2000 ve 3000 metre arasında değişen yüksek bir platoya sahiptir. Ülkenin kuzeydoğusundan başlayan ve merkezden güneybatıya doğru genişleyen Rift Vadisi ülkeyi iki parçaya ayırmaktadır. Rift Vadisi bölgesinde daha çok bölgenin güney ve güneybatısında birçok göl bulunmaktadır. Etiyopya’da Abay olarak bilinen Nil Nehri ülkeyi kuzeybatıdan keserek ülkede yaklaşık 800 km'lik bir yol almaktadır. Etiyopya’daki en uzun iki nehir güneydoğu istikametinde akan ve yüksek bölgelerden düşük rakımlı bölgelere doğru ilerleyen Awash ve Wabishebelle nehirleridir. Ülkede 2 milyar MW hidroelektrik üretimini mümkün kılan birçok irili ufaklı nehir bulunmaktadır. == İdari bölümler == Etiyopya, etnik kökene dayalı 9 yönetim bölgesine ayrılmıştır. Bu bölgelerin yerel ismi kilildir. (çoğulu: kililoch). Bu bölgelerden ayrı iki özel yönetimli şehir bölgesi de yönetim bölgeleri içinde sayılır ve aşağıda eğik olarak gösterilmiştir. Bu 11 bölge şunlardır: Bölge (ክልል/የከተማ አስተዳድር) Yönetim merkezi Alan NüfusStatistical Agency of Ethiopia, 2005 - 2013 350px|Etyopya'nın bölgeleri ve özel yönetimli şehir bölgeleri Ekim 1994 nüfus sayımı Mayıs 2007 nüfus sayımı Temmuz 2012 tahmini Addis Ababa (አዲስ አበባ) (1) astedader Addis Ababa 526.99 2,100,031 2,738,248 3,041,002 Afar (ዓፋር) (2) kilil Semera 72,052.78 1,051,641 1,411,092 1,602,995 Amhara (አማራ) (3) kilil Bahir Dar 154,708.96 13,270,898 17,214,056 18,866,002 Benishangul-Gumuz (ቤ/ጉሙዝ) (4) kilil Asosa 50,698.68 460,325 670,847 982,004 Dire Dawa (ድሬዳዋ) (5) astedader Dire Dawa 1,558.61 248,549 342,827 387,000 Gambela (ጋምቤላ) (6) kilil Gambela 29,782.82 162,271 306,916 385,997 Harari (ሐረሪ) (7) kilil Harar 333.94 130,691 183,344 210,000 Oromia (ኦሮምያ) (8) kilil Finfinne 284,538 18,465,449 27,158,471 31,294,992 Somali (ሶማሌ) (9) kilil Jijiga 279,252.00 3,144,963 4,439,147 5,148,989 Güney Ulusları ve Halkları Bölgesi (ደቡብ ብ/ብ/ሕ) (10) kilil Hawassa 105,887.18 10,377,028 15,042,531 17,359,008 Tigray (ትግራይ) (11) kilil Mekelle 41,410 3,134,470 4,314,456 4,929,999 Özel Numaralandırılmış Bölgeler Adame 96,570 112,999 Toplam 1,127,127.00 51,766,239 73,918,505 84,320,987 == Ekonomi == küçükresim|251x251px|Maliye Bakanlığı Etiyopya1990'lı yılların başından itibaren Etiyopya serbest pazar ekonomisine dayalı stratejiler izlemiş ve yapısal reformlar başlatmıştır. Bu çerçevede, iç fiyatların yeniden düzenlenmesi, dış ticaret liberalizasyonu, devlet işletmelerinin özelleştirilmesi, iç ve dış özel yatırımların desteklenmesi ve özel sektörün geliştirilmesi hükûmetin öncelikleri arasında yer almıştır. Hükûmet yollar, elektrik santralleri ve telekomünikasyon gibi ülkenin altyapısını idame ve geliştirme için yoğun bir yatırım sürecine girmiştir. Bunun yanı sıra, hükûmet kamu iktisadi kuruluşlarının özelleştirilmesi programını da devreye sokmuştur. Özelleştirme süreci her ne kadar yavaş olsa da hükûmet son beş yıl içinde birçok küçük ve orta ölçekli kamu iktisadi kuruluşunu özelleştirmeyi başarmıştır.küçükresim|250x250px|Addis Ababa Bole Uluslararası Havaalanı Hükûmet, elektrik santralleri ve telekomünikasyon gibi sektörlerde yabancı yatırımların ülkeye gelmesi için çalışmaktadır. Tarım kesimi, tekstil ve deri gibi tarıma dayalı sanayilerde ve turizm sektörünün gelişiminde yabancı sermayeye ihtiyaç duyulmaktadır. Yabancı ve yerli sermaye yatırımlarını teşvik etmek amacıyla, 1992 yılında Yatırım Kanunu (Investment Code) yayınlanmış ve o zamandan günümüze kadar iki kere gözden geçirilmiştir. Bu dönem süresince, Madencilik ve İşgücü Kanunları da devreye alınmıştır. Etiyopya'nın ekonomisi GSYİH'nın %50'sini, ihracatının %90'ını ve istihdamının %80'ini içeren tarıma dayanmaktadır. Ekilebilen alanların yalnızca 1/5'i ekilip biçilmekte ve bu alanlar yalnızca yağmur ile sulanmaktadır. Bu bölgeler yağış miktarı açısından farklılık göstermektedir. Tarım kesimi sık sık ortaya çıkan kuraklık ve kötü tarımcılık uygulamalarından dolayı sıkıntı yaşamaktadır. Ayrıca, yiyecek yardımları söz konusudur. === Tarım === 2000'li yılların sonlarında tarımsal üretim önemli ölçüde artmıştır. Tarımsal üretimi artırmak ve yiyecek yeterliliğini çoğaltmak amacıyla çeşitli tedbir politikaları belirlenmiştir. Bu tedbirler arasında, kıtlığı erken uyarma sistemi, tarımsal hizmetleri artırmak ve gübrenin daha geniş alanlarda kullanımının sağlanması yer almaktadır. Tarım üretiminin %80'ini tahıl, mısır, arpa, darı ve teff (bir tür tahıl ürünü) oluşturmaktadır. Bakliyat ve yağlı tohumlar da önemli ölçüde üretilmektedir. Tahıl tamamen iç tüketimde kullanılmaktadır. Bakliyat ve yağlı tohumlar, daha az miktarda olmak üzere kavun gibi meyveler de komşu ülkelere ihraç edilmektedir. Kahve, Etiyopya ekonomisi için son derece önemlidir. Tahminlere göre kahvenin Etiyopya’nın GSYİH'na katkısı %10 oranındadır. 15 milyon kişiden daha fazla bir nüfus (nüfusun %25'i) kahve sektöründen geçimini sağlamaktadır. Türkiye dâhil birçok ülkede Etiyopya menşeli kahveler satılmaktadır. === Hayvancılık === Etiyopya, Afrika’nın en fazla canlı hayvan varlığına sahiptir. Bunların deri ve postları ülkenin önemli ihracat gelirini oluşturmaktadır. === Sanayi === İmalat sanayi GSYİH'nın %5'ini oluşturmaktadır. İmalat sanayinin büyük çoğunluğu devletin yönetimindedir ancak özelleştirme faaliyetleri de başlamış bulunmaktadır. İmalat sanayi üretiminin %40'ından daha fazlasını gıda ve içecek, özellikle bitkisel yağ, un mamulleri ve bira oluşturmaktadır. === Altyapı === Etiyopya, altyapısını geliştiren bir ülkedir ve iyi hava bağlantılarına sahiptir. Ayrıca bölgedeki ilk hafif raylı sistemine yatırım yapmıştır. Ülke Nil Nehri'ne Afrika'daki en büyük barajı inşa etmektedir. === Tekstil === Tekstil sektörü, 19'u devlete, 14'ü ise özel sektöre ait olan tekstil ve konfeksiyon fabrikalarını ihtiva etmektedir. Anılan sektör, tüm imalat sanayi çalışanlarının yaklaşık %30'unu içermektedir. === Madencilik === Madencilik sektörünün, Etiyopya ekonomisi içinde önemi azdır. Kireçtaşı, kil, mermer üretimi epey fazladır. Ayrıca metalik olmayan mineral üretiminde ise büyük artış olmuştur. Diğer taraftan kömür, demir, tantal ve potasyum rezervlerinin olduğu tahmin edilmektedir. === Dış yatırımlar === Etiyopya'daki yatırımların büyük bir bölümü denizaşırıdır. Ülkenin 2016/17 yılları arasında doğrudan yabancı yatırımı %27,6 artmıştır ve yatırımların büyük bir kısmı sanayi bölgelerine gitmektedir. Bununla birlikte Etiyopya kamu kuruluşlarını en büyük ticaret ortağı olan Çin gibi dış yatırımcılara satmaktadır. Ülkedeki ucuz iş gücü yabancı yatırımcıların üretim endüstrisine yatırımını teşvik etmiştir. == Demografi == Etiyopya'da 80'in üzerinde etnik grup bulunmaktadır. Oromolar, Amharalar, Tigreler, Sidamolar, Şankellalar, Somalililer, Afarlar ve Gurageler Etiyopya topraklarında yaşayan belli başlı etnik topluluklardır. Bunlardan Oromolar yaklaşık %35 oranla Etiyopya'nın en kalabalık etnik grubunu oluştururlar. ===Din=== Etiyopya toplumunda birkaç din görülmektedir. Nüfusun %62,7'sini oluşturan Hristiyanlar en büyük dinî gruptur (%43,5 Ortodoks Hristiyan, %18,5 Protestan Hristiyan, %0,7 Katolik Hristiyan). Etiyopya'daki en büyük ikinci dinî topluluğu %33,9 oranıyla Müslümanlar oluşturmaktadır. Müslümanların çoğunu Şafii mezhebi ve Selefiyye mezhebine inanan Sünniler oluşturmakta olup Şiiler ise Müslüman toplumu içinde azınlık olarak bulunmaktadır. Ayrıca Etiyopya'da %2,7 oranında Animist ve %0,6 oranında diğer dinlere inananlar bulunmaktadır. İsrail'in 1977 yılında Etiyopyalı Yahudileri resmî olarak tanımasından sonra pek çok Yahudi, Etiyopya'yı terk ederek Geri Dönüş Kanunu çerçevesinde İsrail'e göç etmiştir. Dosya:St Giyorgis outer circuit.jpg|centre|küçükresim|250px|George Katedrali, Addis Ababa Halı ve Addis Ababa, Etiyopya Aziz Giyorgis kilisenin dış çemberi ritüel davul Dosya:Ethiopian Orthodox Church in Khartoum.png|centre|küçükresim|250px|Sudan'ın başkenti Hartum'da bulunan Etiyopya Ortodoks Kilisesi Dosya:Bete Giyorgis Lalibela Ethiopia.jpg|küçükresim|225 px|sağ|St. Georoge Kilisesi 1994 2007 1994 2007 1994 2007 1994 2007 1994 2007 1994 2007 1994 2007 Bölge Hristiyanlar Ortodoks Hristiyan Protestan Hristiyan Katolik Hristiyan Müslümanlar Animist Diğer Addis Ababa %86,65 %83,0 %82,0 %74,7 %3,87 %7,77 %0,78 %0,48 %12,7 %16,2 %0,8 20px Afar %4,4 %4,7 %3,9 %3,9 %0,4 %0,7 %0,1 %0,1 %95,6 %95,3 20px Amhara %81,6 %82,7 %81,5 %82,5 %0,1 %0,2 %18,1 %17,2 %0,1 20px Benishangul-Gumuz %40,6 %46,5 %34,8 %33,0 %5,8 %13,5 %44,1 %45,4 %13,1 %7,1 Dire Dawa %36,7 %28,8 %34,5 %25,71 %1,5 %2,81 %0,7 %0,4 %63,2 %70,9 %0,1 %0,3 20px Gambela %71,35 %90,2 %24,13 %16,8 %44,01 %70,0 %3,21 %3,4 %5,15 %4,9 %10,28 %3,8 %1,1 20px Harari %39,49 %30,8 %38,09 %27,1 %0,94 %3,4 %0,46 %0,3 %60,28 %69,0 %0,2 20px Oromia %49,9 %48,2 %41,3 %30,5 %8,6 %17,7 %44,3 %47,5 %4,2 %3,3 %1,1 20px Somali %0,9 %0,6 %0,9 %0,6 %98,7 %98,4 %0,3 %0.4 20px Güney Ulusları ve Halkları Bölgesi %65,4 %77,8 %27,6 %19,9 %34,8 %55,5 %3,0 %2,4 %16,7 %14,1 %15,4 %6,6 %1,5 20px Tigray %95,9 %96,1 %95,5 %95,6 %0,1 %0,4 %0,4 %4,1 %4,0 ===Dil=== Etiyopya'nın resmi dili Latin Alfabesi'nden epey farklı bir alfabe olan ve Amhar Alfabesi denilen bir alfabeyle yazılan Amharcadır. Ülkede Amharca'dan başka, çok sayıda etnik topluluğun bulunmasına paralel olarak birçok yerel dil ve lehçe kullanılmaktadır. Yaygın yabancı dil olarak İngilizce konuşulmaktadır. == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * Ethiopian Tourism Commission Kültür ve Turizm Bakanlığı * Ethio File Kapsamlı Etiyopya içeriği * Ethiopian News Agency Hükûmet resmi haber ajansı