Sincan Uygur Özerk Bölgesi

Sincan Uygur Özerk Bölgesi (; Uygur Arap yazısı: ; Uygur Latin yazısı: Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni; Rusça: Синьцзян, Sin'tsyan), Türkiye Türkçesinde yazılmış resmi Çin devlet kaynaklarında Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi veya sadece Xinjiang olarak geçer, Çin'in kuzeybatısında bulunan bir özerk bölge. Güneyde Tibet Özerk Bölgesi, güney doğuda Çinghay ve Gansu eyaletleri, doğuda Moğolistan, kuzeyde Rusya, kuzeybatıda Kazakistan ve batıda Kırgızistan, Tacikistan, Afganistan, Pakistan ve Hindistan kontrolündeki Keşmir bölgesiyle komşudur. 1.664.897,17 km² yüzölçümü ile Çin Halk Cumhuriyeti'nin en geniş idari bölgesidir. Başkenti Urumçi, resmî dilleri Uygurca ve Standart Çincedir. Mançuların kurduğu Çing Hanedanı Qianlong döneminde "Yeni Sınır" anlamına gelen "Shinkyang (Xinjiang)" (Mançu dilinde "Ice Jecen" ) adı verilmiştir. Ancak bu isim kimi zaman eleştirilmekte, "Doğu Türkistan" ya da "Çin Türkistanı" gibi isimlerin kullanılması savunulmaktadır. Çin Halk Cumhuriyeti hükûmeti ise bu tür isimlerin kullanılmasını ayrılıkçılık veya Pan-Türkizm olarak nitelemektedir. Bu bölgede Uygurlar, Han Çinlileri, Kazaklar, Huiler, Tacikler ve birçok diğer farklı halk yaşamaktadır. == Tarihçe == === Hiung-nu Han Hanedanı Çatışması === Çin’in Han Hanedanı (MÖ 206 – 220) döneminde bölge merkezi Moğolistan steplerinde bulunan Hiung-nuların hakimiyeti altında bulunmaktaydı. MÖ 2. yüzyılda Çin bölgedeki yerel devletlerle Hiung-nu karşı ittifak oluşturmak amacıyla ilk defa Zhang Qian adında bir elçiyi batıya göndermiştir. Bundan sonra bölgenin hakimiyeti için Han Hanedanı ve Hiung-nu'lar arasında başlayan uzun mücadele Çin'in lehine sonuçlandı. MÖ 60 yılında Han Hanedanı bugünkü Bayin'gholin Moğol Özerk İli yakınlarındaki Vuley’de (乌垒/烏壘) kurulan Batı bölgeleri genel valiliği'ne (西域都护府/西域都護府) bağlanarak Çin himayesine girmiştir; Çin buradan başlayarak batıdaki Pamir Dağları'na kadar uzanan bölgeyi kontrolü altında tutmaktaydı. Çin’de Wang Mang karışıklıklarının yaşandığı dönemde Vilayette isyanlar baş gösterdi ve 13 yılında bu bölge tekrar Hun hakimiyetine döndü. Daha sonra bölgeye defalarca sefer düzenleyen Han Hanedanı 74-76, 91-107 yılları arasında ve 123’ten sonra vilayet yönetimini tekrar kurdu. Han Hanedanı’nın devrilmesinin ardından Batı bölgeleri genel valiliği Vey Hanedanı (265’e kadar) ve Batı Jin Hanedanı (265’ten sonra) tarafından devam ettirildi. === 4. – 6. yüzyıllar arası === 4\. yüzyıldan başlayarak kuzeyden gelen göçebe akınlarına maruz kalan Batı Jin Hanedanı yıkılınca Kuzeybatı Çin’de Beş Barbar Onaltı Krallık denilen dönemde Han Çinlisi olmayan halklar tarafından çeşitli krallıklar kuruldu. Bunlardan Qian Liang, Qian Qin, Hou Liang ve Batı Liang, Batı bölgeleri genel valilği egemenliği altına almaya çalıştı. Sonunda Kuzey Çin’i egemenliği altında birleştiren Kuzey Vey Hanedanı bugünkü Doğu Türkistan’ın güneydoğusunu hakimiyeti altına aldı. Batı bölgeleri ise Shule, Yutian, Guizi ve Qiemo gibi yerel devletlerin elinde kalmıştı; buna karşılık Turpan çevresindeki orta bölgeler Kansu merkezli Kuzey Liang krallığının ardılı olan Gaochang’ın kontrolü altındaydı. küçükresim|251x251pik|Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin illerine göre Uygur oranı küçükresim|250px|Sincan'da bölgelerine göre nüfusun çoğunluğunu oluşturan etnik grupları gösteren harita. === Göktürk Kağanlığı === 5\. yüzyılın sonlarına doğru bölgeye giren Tuyuhun ve Rouran boyları bu bölgedeki Çin egemenliğine son verdi. 6. yüzyılda Rouran hakimiyeti altındaki Altay bölgesinde Göktürkler tarih sahnesine çıktı. 1 yüzyıl içerisinde Rouranları yenerek nüfuzu batıda Aral Denizi, doğuda Baykal Gölünü aşan ve tüm Orta Asya’yı kapsayan geniş bir Göktürk İmparatorluğu kurdular. Kağanlığı 583'te doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı; bu bölge Batı Göktürk Kağanlığı'nın egemenliğinde kaldı. 609 yılında Çin'in Sui Hanedanı Tuyuhunları yenerek güneydoğu Doğu Türkistan'ı ele geçirdi. === Tang Hanedanı ve Hanlıklar === Çin’de 618 yılında kurulan Tang Hanedanı bölgede hızlı bir yayılma göstermiştir. 620'ler ve 630'lardan başlayarak Göktürkler üzerinde baskısını arttıran Tang Çin’i 657’de Batı Göktürk Kağanlığı’nın yıkılmasına yol açmıştır. Bu dönemde Anxi genel valiliği'ne (安西都护府/安西都護府; "huzurlu + batı şehir + koruma + merkez") bağlanmıştı. Ancak bu vilayet Tang Hanedanının sonuna kadar varlığını sürdürememiştir. 8. yüzyıldaki Anshi İsyanı döneminde, Tibet Tang Hanedanı'nın bu bölgeden Yunnan’a kadar olan geniş bir bölümünü ele geçirmişti. Bundan sonra Doğu Türkistan’ın güneyi Tibet’in kontrolüne girerken, bölgenin kuzey kısmı Uygur Kağanlığı’nın hakimiyetine girdi. 9\. yüzyılın ortalarında Tibet ve Uygur Kağanlığı zayıflamaya başladı. Çeşitli Türk boylarının oluşturduğu Karahanlılar 10. ve 11. yüzyıllarda Batı Xinjiang’ın kontrolünü ele geçirdi. Bu arada 840'ta Uygur Kağanlığı'nın Kırgızlar tarafından parçalanmasından sonra kimi Uygur boyları bugünkü Turfan ve Urumçi çevresine yerleşir. Burada kurulan Uygur devleti kimi zaman çeşitli devletlerin himayesine girse de 13. yüzyıla kadar Doğu Türkistan’ın doğusuna hükmetmiştir. Kimi araştırmacılar Karahanlılar ve Uygurların arasındaki benzerliklere değinmektedir. Uygurlar da islam dinini seçerek doğuda yaşayan halkların dinlerine girmediler çünkü onların dinlerini seçerlerse kendi öz benliklerini yitireceklerini biliyorlardı.Bu yüzden kendisi gibi Türk olan Karahanlılara uymuşlardır. 1132'de, Mançurya'daki Kitan’nın ardılları Kuzey Çin'deki Jurchen'lerin baskısından kaçarak bu bölgeye girmiştir. Burada Karahıtay Hanlığı’nı kurarak Tarım Havzasının büyük bölümünü 13. yüzyıla kadar hakimiyetleri altında tutmuşlardır. === Moğol dönemi === Moğolistan’ın hakimiyeti altında birleştiren Cengiz Han batıya doğru ilerlemeye başladığında Uygur devleti 1209’da Moğollara ittifak teklif eder. Cengiz Han’a vergi ve asker vermeyi öneren Uygurlar, buna karşılık Turfan - Urumçi bölgesinin egemenliğini elinde tutmayı başarır. 1218'de Cengiz Han Kara Hıtay devletini yıkar. Kara Hıtay'ın İslamiyete karşı baskıcı tutumları nedeniyle Cengiz Han Kaşgar bölgesinde bir kurtarıcı olarak karşılanır. Cengiz Han’dan sonra Moğol İmparatorluğu oğulları arasında paylaşılır. Bu bölge ise Çağatay Hanlığı’nın payına düşmüştür. Ancak Moğolistan ve Çin'deki Yuan Hanedanı diğer Moğol Hanlıkları burada hak iddia eder. 15. yüzyılda Çağatay Hanlığı parçalanır; Gulca, Yarkand ve Turfan'da hükümdarlık kurulur. 17\. yüzyılda Cungarlar (Oyratlar, Kalmıklar) bölgede bir İmparatorluk kurar. Bunlardan Kalmıklar egemenliklerini Çin Seddinden Don Nehri'ne, Himalayalar’dan Sibirya’ya kadar genişletir. === Mançu İmparatorluğu === Çin’de Mançular tarafından kurulan Çing Hanedanı 18. yüzyılın ortalarında bölgenin hakimiyetini Cungarlar’ın elinden alır. Çing Hanedanı, Tarım Havzası ve Çungarya bölgesinde kendine bağlı küçük hanlıklar oluşturmak ister. Ancak 1758-1759 yıllarında çıkan isyanlar üzerine bu planını değiştirerek direkt merkeze bağlı bir askeri yönetim kurar. İki bölge birleştirilerek Gulca’daki İli Generali'nin yönetimine verilir. ==== Dungan İsyanı ==== 19\. yüzyılın ortalarında Rus Çarlığı Çin’in kuzey bölgelerine baskısını arttırır. Afyon Savaşı, Taiping İsyanı gibi karışıklıkların içinde bulunan Çin’in uç karakollardaki etkinliği büyük ölçüde kısıtlanmıştır. 1864’te Doğu Türkistan’da Çinli Müslümanların (Huiler) ve Uygurların başlattığı geniş çaplı isyanlar bölgede Çin egemenliğinin kalkmasına neden olur. ==== Kaşgar Emirliği ==== 1865’da komşu Hokand Hanlığından Yakub Beg Kaşgar’a girer ve ardından gelen altı yıl boyunca neredeyse tüm Doğu Türkistanı’ı ele geçirir. Ancak 1871’de kargaşadan yararlanan Ruslar Gulca dahil olmak üzere zengin İli nehri vadisini işgal eder. Çing Hanedanı generali Zuo Zongtang 1875-1877 arasında bölgenin kontrolünü tekrar ele geçirerek Yakub Beg'in hakimiyetine son verir. ==== Sincan Eyaleti ==== 1881’de diplomatik çabalarla Gulca bölgesi geri alınır. 1884’te Çing Hanedanı Sincan Eyaleti'ni (新疆省) kurarak burayı Çin idari sistemine bağlar. === Çing Hanedanının Ardından === 1912’de Çing Hanedanının yerini Çin Cumhuriyeti alır. Sincan’daki Qing valisi Yuan Dahua kaçarak yerini Yang Zengxin (杨增新/楊增新)'e bırakır. Sincan’ın Çin Cumhuriyetine devrini gerçekleştiren Yang Zengxin 1928'daki ölümüne kadar bölgenin valisi olarak kalır. ==== Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti ==== 1930’larda patlak veren isyanlar 1933'te Kaşgar’da Birinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti (Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti)'nin ilanıyla sonuçlanır. Kısa süreli Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nin ardından Çinli bir savaşbeyi olan Sheng Shicai (盛世才) Doğu Türkistan’ın kontrolünü ele geçirir. ==== Doğu Türkistan Cumhuriyeti ==== 1944-1949 arasında Sincan’ın kuzeyinde bugünkü İli Kazak Özerk Bölgesi'nde Sovyetler Birliği'nin desteğiyle İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti kurulur. Doğu Türkistan Cumhuriyeti 1949’da Halk Kurtuluş Ordusu’nun Sincan’a girmesiyle birlikte sona erer. 1954'te kurulan Sincan Üretim ve İnşaat Kolordusu bölgenin Hanlaştırmasına yardımcı olmaktadır. 1 Ekim 1955'te Sincan Eyalet statüsünden çıkarılarak Özerk Bölge olarak ilan edilir. === Temmuz 2009 Urumçi Olayları === 5 Temmuz 2009 günü Urumçi'de başlayan olaylardır. 25/26 Haziran 2009 tarihinde resmi kaynaklara göre iki Uygur'un hayatını kaybettiği olayları protesto etmek için toplanan Uygurlar ile buna tepki gösteren ve Çin'in en kalabalık etnik grubu olan Han'ların karşı karşıya geldiği olaylarda, resmi kaynaklara göre 197 kişi hayatını kaybetmiş, 1.721 kişi yaralanmıştır. Dünya Uygur Kurultayı lideri Rabia Kadir ise, Washington'da yaptığı açıklamada "Edindiğimiz bilgilere göre ölü sayısı 1000'in üzerinde, kimileri de 3 bin rakamını telaffuz ediyor" demiştir. == Süregelen gerginlikler == Çin’in Doğu Türkistan siyasetinde çeşitli çevreler tarafından eleştirilmektedir. Uluslararası İnsan Hakları örgütleri ve bağımsızlık taraftarları Çin Halk Cumhuriyeti’nin bölgedeki Han Çinlisi olmayan kültürleri baskı altında tutuyor olmasını eleştirirler. Buna karşılık Sincan’da yaşayan birçok Han Çinlisi yerli etnik grupların kayrıldığı, kendilerine karşı ayrımcılık yapılmakta olduğunu söyler. 1949’dan beri bölgede birçok defa etnik çatışmalar meydana gelmiştir. Ayrıca Çin'in Lop Nur gölü (Lop-Nur nükleer test alanı) civarlarında nükleer denemeler yaptığı söylenmektedir. 1990’ların sonundan 2008 başına kadar olan dönemde durum göreceli olarak sakin olmuştur. 2008 yılı Mart ayında Doğu Türkistan'daki Müslümanlar ve Tibet'teki Budistler, Ağustos ayında Pekin'de yapılacak 2008 Yaz Olimpiyatları dolayısıyla, kendilerinin Çin işgali altında olduklarını çeşitli eylemlerle Dünya halklarına hatırlatmaya başlamışlardır. == Coğrafya ve jeoloji == Sincan, Çin Halk Cumhuriyeti’nin en büyük idari bölgesidir; Çin’in toplam yüzölçümünün altıda birinden fazlasını kaplar. Bölge Tianshan Dağları (Tanrı Dağları) tarafından iki havzaya bölünmüştür: Çungarya Havzası ve Tarım Havzası. Sincan’ın (aynı zamanda Çin’in) en alçak noktası deniz seviyesinin altında 155 metredir. En yüksek noktası ise, 8611 metre ile Keşmir sınırında yer almaktadır. === Biyolojik kaynaklar === Bölgede 699 yabanıl hayvan türü yaşamaktadır. Bu türlerin 137'si memeli, 85'i balık, 45'i sürüngen, yedisi ise amfibik sınıflara aittir Dört binin üzerinde bitki türü barındıran bölge, aynı zamanda ekonomik değeri olan bitki türlerine de sahiptir. === Önemli nehirler === * İli Nehri * Tarım Nehri === İklim === Doğu Türkistan'ın deniz kıyılarından uzak kalması ve yüksek dağlarla çevrilmiş olması, çölleşmesine sebep olmuştur. Bu yüzden de kurak bir iklime sahiptir. === Doğal yaşam === Kırgızistan, güney Kazakistan, Tacikistan ve Sincan (Doğu Türkistan) içindeki Orta Asya dağlarında, doğal ortamda yabani bir elma türü Malus sieversii (Uygurca: شىنجاڭ ياۋا ئالمىسى, shinjang yawa almisi, шинҗаң йава алмиси; 新疆野苹果 xin jiang ye ping guo) yetişir.Malus sieversii World Conservation Monitoring Centre (1998).Malus sieversii Sincan Merinos koyun (Uygurca: شىنجاڭ ئىنچىكە يۇڭلۇق قوي, shinjang inchike yungluq qoy, шинҗаң инчикә йуңлуқ қой)'larından diğer merinos türleri çoğalmıştır. İnce-yünü ve gövde ağırlığı olmak üzere iki amaçla üretilen bir koyun cinsidir.Xinjiang Reclamation Science Institute, Shihezi 832001, P.R.China Yangihissar, Kertenkeleler alt takımından olan geckogillerden birine ismini verdiği, Yangihissar gecko (Cyrtopodion elongatus) tüm doğu Çin boyunca görülür. Xinjiang Juniper (Sincan ardıçı) denilen "Juniperus pseudosabina", "Juniperus semiglobosa" ve "Juniperus turkestanica" gibi ardıç türleri yetişir. == İdari yapılanma == Sincan Uygur Özerk Bölgesinin İdari Bölümleri Bölüm kodu İsim Çince Pinyin Uygurca Uygur Latin yazısı Alan (km2) Nüfus (2020 Nüfus Sayımı) Merkez İlçe düzeyi bölümler Semtler İlçe düzeyi şehirler İlçeler Özerk ilçeler 650000 Sincan Uygur Özerk Bölgesi 新疆维吾尔自治区 Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni 1.631.585,11 25.852.345 Urumçi Şehri 13 28 60 6 — İl düzeyi şehirler — 650100 Urumçi Şehri 乌鲁木齐市 Wūlǔmùqí Shì Ürümchi Shehiri 13.783,10 4.054.369 Tanrı Dağı Bucağı 7 1 650200 Karamay Şehri 克拉玛依市 Kèlāmǎyī Shì Qaramay Shehiri 7.733,91 490.348 Karamay Bucağı 4 650400 Turfan Şehri 吐鲁番市 Tǔlǔfān Shì Turpan Shehiri 69.759,31 693.988 1 2 650500 Kumul Şehri 哈密市 Hāmì Shì Qumul Shehiri 137.222,30 673.383 1 1 1 — Özerk iller — 652300 Sanci Hui Özerk İli 昌吉回族自治州 Chāngjí Huízú Zìzhìzhōu Sanji Xuyzu Aptonom Oblasti 73.484,64 1.613.585 Sanci Şehri 2 4 1 652700 Bortala Moğol Özerk İli 博尔塔拉蒙古自治州 Bó'ěrtǎlā Měnggǔ Zìzhìzhōu Börtala Mongghul Aptonom Oblasti 24.862,88 488.198 Bortala Şehri 2 2 652800 Bayangolin Moğol Özerk İli 巴音郭楞蒙古自治州 Bāyīnguōlèng Měnggǔ Zìzhìzhōu Bayingholin Mongghul Aptonom Oblasti 471.480,28 1.613.979 Korla Şehri 1 7 1 653000 Kızılsu Kırgız Özerk İli 克孜勒苏柯尔克孜自治州 Kèzīlèsū Kē'ěrkèzī Zìzhìzhōu Qizilsu Qirghiz Aptonom Oblasti 69.845,80 622.222 Atuş Şehri 1 3 654000 İli Kazak Özerk İli 伊犁哈萨克自治州 Yīlí Hāsàkè Zìzhìzhōu Ili Qazaq Aptonom Oblasti 56.522,92 2.848.393 Gulca Şehri 3 7 1 — İller — 652900 Aksu İli 阿克苏地区 Ākèsū Dìqū Aqsu Wilayiti 127.816,66 2.714.422 Aksu Şehri 2 7 653100 Kaşgar İli 喀什地区 Kāshí Dìqū Qeshqer Wilayiti 111.398,39 4.496.377 Kaşgar Şehri 1 10 1 653200 Hotan İli 和田地区 Hétián Dìqū Hoten Wilayiti 248.059,54 2.504.718 Hotan Şehri 1 7 654200 Tarbagatay İli 塔城地区 Tǎchéng Dìqū Tarbaghatay Wilayiti 94.868,65 1.138.638 Çöçek Şehri 3 3 1 654300 Altay İli 阿勒泰地区 Ālètài Dìqū Altay Wilayiti 117.709,61 668.587 Altay Şehri 1 6 — Sincan Üretim ve İnşaat Kolordusu yönetimi altındaki alanlar — 659001 Shihezi Şehri 石河子市 Shíhézǐ Shì Shixenze Shehiri 457,11 635.582 1 659002 Aral Şehri 阿拉尔市 Ālā'ěr Shì Aral Shehiri 3927,10 166.205 1 659003 Tomşuk Şehri 图木舒克市 Túmùshūkè Shì Tumshuq Shehiri 1914,12 147.465 1 659004 Vujyaçü Şehri 五家渠市 Wǔjiāqú Shì Wujyachü Shehiri 740,14 72.613 1 659005 Beitun Şehri 北屯市 Běitún Shì Beatün Shehiri 1022,64 76.300 1 659006 Başegim Şehri 铁门关市 Tiĕménguān Shì Bashegym Shehiri 590,25 50.000 Xingjiang Lu (兴疆路) 1 659007 Koşöküz Şehri 双河市 Shuānghé Shì Qoshögüz Shehiri 742,18 53.800 Hongxing Erlu (红星二路) 1 659008 Kökdala Şehri 可克达拉市 Kěkèdálā Shì Kökdala Shehiri 995,30 75.000 Xingfu Lu (幸福路) 1 659009 Kurumkaş Şehri 昆玉市 Kūnyù Shì Qurumqash Shehiri 687,13 47.500 Kunyu Dadao Yuzao Lu (昆玉大道玉枣路) 1 659010 胡杨河市 Húyánghé Shì Xuyangxé Shehiri 677,94 - Guangming Donglu (光明东路) 1 659011 新星市 Xīnxīng Shì Yengi Yultuz Shehiri - Lanxin Donglu (兰新东路) 1 == Önemli şehirler == * Urumçi * Kaşgar * Turfan * Karamay * Gulca * Shihezi * Yarkent * Hotan * Hami (Kumul) * Korla * Kuça * Aksu, Sincan * Altay, Sincan == Nüfusu ve etnik yapısı == Xinjiang'daki etnik gruplar (2015) Etnik grup Sayı Yüzde oran Uygurlar (維吾爾族 Wéiwǔ'ěrzú) 10.019.758 46,42% Hanlar (漢族 Hànzú) 8.416.867 38,99% Kazaklar (哈薩克族 Hāsākèzú) 1.514.814 7,02% Huiler (回族 Huízú) 980.359 4,54% Kırgızlar (柯爾克孜族 Kē'ěrkèzīzú) 189.309 0,88% Moğollar (蒙古族 Měnggǔzú) Donşianlar (東鄉族 Dōngxiāngzú) Daurlar (達斡爾族 Dáwò'ěrzú) 179.615 0,83% Tacikler (塔吉克族 Tǎjíkèzú) 39.493 0,21% Sibolar (錫伯族 Xībózú) 42.790 0,20% Mançular (滿族 Mǎnzú) 26.195 0,11% Tujialar (土家族 Tǔjiāzú) 15.787 0,086% Özbekler (烏孜別克族 Wūzībiékèzú) 16.669 0,066% Ruslar (俄羅斯族 Éluósīzú) 11.672 0,048% Miaolar (苗族 Miáozú) 7.006 0,038% Tibetliler (藏族 Zàngzú) 6.153 0,033% Zhuanglar (壯族 Zhuàngzú) 5.642 0,031% Tatarlar (塔塔爾族 Tǎtǎ'ěrzú) 4.883 0,024% Salarlar (撒拉族 Sālāzú) 3.762 0,020% Diğerleri 129.190 0,600% Xinjiang, nüfus açısından çeşitli bir yer ve birçok farklı ulus barındırmaktadır. Sağdaki tabloda Çin Hükûmeti'nin resmi olarak tanıdığı farklı milletlerin Xinjiang'daki nüfus sayıları gösterilmektedir. == Ayrıca bakınız == * Sincan mutfağı * Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki yükseköğretim kuruluşları listesi * Temmuz 2009 Urumçi başkaldırıları * Yeniden eğitim kampları *Uygur Soykırımı == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * Türkiye Türkçesinde Çin Hükûmeti'ne bağlı Xinjiang tanıtım sitesi * Radio Free Asia Uygurca yayını Kategori:Tuvalar Kategori:Uygurlar Kategori:Kazaklar