Macaristan

Macaristan (, ), Orta Avrupa'da Karpatlarda kurulu olan ve denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Komşuları; batıda Avusturya ve Slovenya, kuzeyde Slovakya, doğuda Romanya ve Ukrayna, güneyde Sırbistan ve Hırvatistan'dır. Başkenti Budapeşte olan Macaristan, OECD, NATO, AB, Vişegrad Grubu ve Schengen üyesidir. Ülkedeki resmî dil, Fin-Ugor dillerinden olan ve Avrupa Birliği'nin 24 resmî dilinden biri olan Macarcadır. Bu bağlamda Macarca, Avrupa Birliği'nde Fince, Estonca ve Maltaca ile beraber Hint-Avrupa dillerinden olmayan dört dilden biridir. Hüküm süren Kelt (MÖ 450 sonrası) ve Roma (MÖ 9 - 5. yüzyıl) dönemlerinden sonra Macaristan'ın kuruluşu 10. yüzyılda Doğu Roma tarafından 1000 yılında tahta oturtulan I. István'ın büyük büyükbabası Árpád önderliğinde Macarların Asya'dan bölgeye gelişiyle Macaristan tarihi başlamaktadır. Macar Krallığı çeşitli kesintilerle de olsa 946 yıl varlığını sürdürdü. Bu süreçte de Batının kültürel merkezlerinden biri oldu. Zamanının süper güçlerinden olan Macaristan, ittifak devletleriyle girdiği I. Dünya Savaşı'nı kaybedince ülke topraklarının üçte ikisinden fazlasını 3.3 milyon etnik Macar halkıyla beraber kaybetti. Buna neden olan ve 1920 yılında imzalanan Trianon Antlaşması, Macar tarihinin en kötü olaylarından biri olarak kabul edildiği gibi, ağır şartlarıyla bilinmektedir. II. Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası ile birlik olan Macaristan, bunun ardından Sovyet Rusyası tarafından ele geçirildi ve 1947 ile 1989 yılları arasında komünist yönetimi benimsedi. Bu dönemde Macaristan, 1956 Macar Devrimi gibi olaylarla uluslararası bir tanınırlık elde etti. 1989 yılındaki devrimle Doğu Bloku'nun çökmesiyle sınırlarını Avusturya'ya açtı. Bu yıldan sonra da parlamenter cumhuriyet sıfatını elde etti. Bugün ülke geniş gelire sahip bir ekonomi barındırmaktadır.World Bank Country Classification , 2007 Ayrıca bölgesel bazı kaynakları da tekelinde bulundurmaktadır. Önceki on yılda Macaristan dünyanın onuncu dinamik ekonomisi olarak gösterildiği gibi dünyanın on beş turistik merkezinden biridir. Aynı şekilde başkent Budapeşte, dünyanın en güzel kentlerinden biri olarak gösterilmektedir. Ülkedeki Hévíz Gölü, dünyanın en büyük ikinci kaplıcasıdır. Yine Balaton Gölü, Orta Avrupa'daki en büyük göldür. Son olarak Hortobágy, Avrupa'nın en geniş otlağıdır. == Tarihçe == == Coğrafya == === Macaristan Yaylası (Felföld) === Macaristan'ın kuzey kesimleri dağlık bir bölgedir. Doğu komşusu Romanya'nın kuzey sınırından içeri giren bu dağ zinciri batıya doğru uzanarak Avusturya Alpleri ile birleşir. Ama bu dağlar akarsulara sık sık geçit veren sayısız birtakım tepelere parçalanmıştır. Dağların en yüksek noktası Kekeş Tepesi'dir (1014 m). Yer yer vadilerle yarılan dağların yamaçları sık ormanlarla kaplıdır. Tepelerden vadilere inildikçe "lös" adı verilen kil ve kum karışımı sarı renkli balçıkla kaplı araziler görülür. Bunlar çok verimli topraklardır. Bağlar, meyve bahçeleriyle dolu olan vadilerde sırtlarını yamaçlara dayamış kasabalara rastlanır. Tuna Nehri'nin batısında Bakony Ormanları bulunur. Macar Denizi diye anılan Balaton Gölü'ne kadar uzayan bu dağlık bölge çoğunlukla kireçtaşından oluşmuş bir yayladır. En yüksek tepesi Kőröshegy Dağı'dır (713 m). Buralarda da tepeler ormanlarla kaplı olup vadiler tarıma ayrılmıştır. Vadilerde de yer yer lös toprağına rastlanır. Balaton Gölü'nden güneye doğru, Sırbistan sınırı yakınlarında Mecsek Dağları (En yüksek noktası 682 m) bulunur. "Felföld" diye anılan Macaristan Yaylası burada sona erer. === Macaristan Ovası (Alföld) === Batı Macaristan Ovası’nda ilk planda tepelerin çokluğu göze çarpar. Buralarda akarsular bulanık ve çamurludur. Bunlardan daha çok ormandan kesilen ağaç kütüklerini taşımak için faydalanılır. Tuna'ya dökülen Raba, Repce ve Marcal nehirleri arasında kalan topraklarda buğday ekimi yapılır. Tuna'yı geçip doğuya ilerlendikçe Büyük Alföld denilen karakteristik Macar Ovası ile karşılaşılır. Macar halkının yarısını barındıran baştan başa düz, engin bir çayırdır. Büyük Alföld'de büyük ısı farkları göze çarpar. Kuzeyde dağlarla çevrili olduğu için yazın şiddetli sıcaklar olur. Kışın ise dondurucu rüzgârlar ovayı kaplar. Karpatlar’dan inen Tisza Nehri ovayı enlemesine keserek güneyde Sırbistan’a girer (Voyvodina Özerk Bölgesi) ve orada Tuna'ya karışır. Büyük miktarda çamuru da birlikte sürükleyen bu ırmak, ilkbahar taşkınları sırasında oldukça geniş bir çevreyi sular altında bırakır. Yazın kızgın güneşle kuruyan bu çamurlar Tuna ile Tisza arasındaki bölgenin karakteristik manzarasıdır. Kuzeydoğuda Romanya sınırına yakın Debrecen dolaylarında buna benzer kumlu, balçıklı yerlere rastlanır. Tarıma çok elverişli löslü topraklar çoğunluğu meydana getirirler. Macaristan'ın tarım yönünden zenginliğinin belli başlı kaynağı bu bereketli ovalardır. === İklim === Sıcaklık ocak ayında -1 ve 2 derece arasındadır. Yaz aylarında ise sıcaklık en fazla 29 derece'dir. Denize kıyısı olmadığı için ülkede karasal iklim hâkimdir. == Siyaset == Parlamento tarafından her dört yılda bir seçilen devlet başkanının rolü semboliktir; ancak görevleri arasında başbakanı atamak vardır. Başbakan ise hükûmet üyelerini seçer ve görevden alır. Her bakan adayı, devlet başkanı tarafından bir formalite olarak onaylanmalıdır. Yasama organı 386 üyeli parlamentodur (Országgyűlés). Bir siyasi parti parlamentoya girebilmek için oyların en az %5'ini almalıdır. Macaristan'da, cumhurbaşkanı seçimleri gibi milletvekili seçimleri de 4 yılda bir yapılır. 15 üyeli Anayasa Mahkemesi, yasaların anayasaya uygunluğunu denetler. === İdari bölümler === Macaristan idari olarak 19 ile (megye) ve 1 başkent (főváros) Budapeşte'ye bölünmektedir. küçükresim|300px|NUTS 1 küçükresim|300px|NUTS 2 küçükresim|300px|NUTS 3 NUTS 1 NUTS 2 NUTS 3 Bölüm Kodu Büyük Alan Kodu Bölge Kodu Orta Macaristan HU1 Orta Macaristan HU10 Budapeşte HU101 Orta Macaristan HU1 Orta Macaristan HU10 Pest HU102 Transdanubia HU2 Orta Transdanubia HU21 Fejér HU211 Transdanubia HU2 Orta Transdanubia HU21 Komárom-Esztergom HU212 Transdanubia HU2 Orta Transdanubia HU21 Veszprém HU213 Transdanubia HU2 Batı Transdanubia HU22 Győr-Moson-Sopron HU221 Transdanubia HU2 Batı Transdanubia HU22 Vas HU222 Transdanubia HU2 Batı Transdanubia HU22 Zala HU223 Transdanubia HU2 Güney Transdanubia HU23 Baranya HU231 Transdanubia HU2 Güney Transdanubia HU23 Somogy HU232 Transdanubia HU2 Güney Transdanubia HU23 Tolna HU233 Kuzey Macaristan ve Alföld HU3 Kuzey Macaristan HU31 Borsod-Abaúj-Zemplén HU311 Kuzey Macaristan ve Alföld HU3 Kuzey Macaristan HU31 Heves HU312 Kuzey Macaristan ve Alföld HU3 Kuzey Macaristan HU31 Nógrád HU313 Kuzey Macaristan ve Alföld HU3 Kuzey Alföld HU32 Hajdú-Bihar HU321 Kuzey Macaristan ve Alföld HU3 Kuzey Alföld HU32 Jász-Nagykun-Szolnok HU322 Kuzey Macaristan ve Alföld HU3 Kuzey Alföld HU32 Szabolcs-Szatmár-Bereg HU323 Kuzey Macaristan ve Alföld HU3 Güney Alföld HU33 Bács-Kiskun HU331 Kuzey Macaristan ve Alföld HU3 Güney Alföld HU33 Békés HU332 Kuzey Macaristan ve Alföld HU3 Güney Alföld HU33 Csongrád HU333 küçükresim|300px|Macaristanın bölgeleri küçükresim|300px|Macaristanın bölgeleri küçükresim|300px|Macaristanın bölgeleri küçükresim|300px|Macaristanın bölgeleri küçükresim|300px|Macaristanın bölgeleri Bölgenin Adı Bölge Merkezi Alan (km²) Nüfus Yoğunluk (/km²) Kuzey Macaristan Miskolc 13.428 1.289.000 96 Kuzey Alföld Debrecen 17.749 1.554.000 88 Güney Alföld Szeged 18.339 1.367.000 75 Orta Macaristan Budapeşte 6919 2.825.000 408 Orta Transdanubia Székesfehérvár 11.237 1.114.000 99 Batı Transdanubia Győr 11.209 1.004.000 90 Güney Transdanubia Pécs 14.169 989.000 70 İdari Bölge Bölge Merkezi Alan (km²) Nüfus Yoğunluk Kasaba/ Köy Bács-Kiskun Kecskemét 8,445 541,584 64 119 Baranya Pécs 4,430 402,260 91 301 Békés Békéscsaba 5,631 392,845 70 75 Borsod-Abaúj-Zemplén Miskolc 7,247 739,143 102 355 Csongrád Szeged 4,263 425,785 100 60 Fejér Székesfehérvár 4,359 428,579 98 108 Győr-Moson-Sopron Győr 4,208 440,138 105 182 Hajdú-Bihar Debrecen 6,211 550,265 89 82 Heves Eger 3,637 323,769 89 119 Jász-Nagykun- Szolnok Szolnok 5,582 413,174 74 75 Komárom-Esztergom Tatabánya 2,265 315,886 139 76 Nógrád Salgótarján 2,546 218,218 86 129 Pest Budapeşte 6,393 1,124,395 176 186 Somogy Kaposvár 6,036 334,065 55 244 Szabolcs-Szatmár-Bereg Nyíregyháza 5,936 583,564 98 228 Tolna Szekszárd 3,703 247,287 67 108 Vas Szombathely 3,336 266,342 80 216 Veszprém Veszprém 4,493 368,519 82 217 Zala Zalaegerszeg 3,784 269,705 78 257 Dosya:Diosgyorvar.jpg|Miskolc - "Diósgyőri" kale Dosya:Tihanycivertanlegi2.jpg|Tihany Dosya:Basin of Tapolca, Balaton Uplands National Park, Hungary - Okt 04.jpg|Transdanubia Dosya:Hollókő_Ófalu_Fő_utca_(részlet)_002.jpg|Hollókő Dosya:Esztergom Basilica.jpg|Esztergom Dosya:Néptánccsoport saját kép.jpg| Dosya:Esterházy- kastély (4051. számú műemlék) 2.jpg|Esterháza == Ekonomi == İhracat odaklı bir ekonomiye sahip olan Macaristan, uluslararası ekonomik konjonktürün yarattığı risklere açıktır. Dış ticaretinin büyük bir bölümünü AB ülkeleriyle yapan ülke, Avro’ya geçiş için gerekli hazırlıkları da sürdürmektedir. Temel ürün gruplarına göre dış ticaretinin dağılımında, makineler, elektronik eşyalar ve nakliye araçları ülkenin ithalat ve ihracatında ana sektörler olarak öne çıkmaktadır. İthalatın yaklaşık %50’sini, ihracatın ise %60’ını bu üç sektör gerçekleştirmektedir. === Bilim ve teknoloji === Macaristan çok sayıda seçkin bilim insanı yetiştirmiş olup matematik eğitimi ile ünlüdür. Rubik Küpü, Ernő Rubik tarafından icat edilmiştir. === Ulaşım === Macaristan oldukça gelişmiş bir karayolu, demiryolu, hava ve su taşıma sistemi vardır. Ülkenin başkenti Budapeşte, toplu taşıma ağında önemli bir düğüm olarak hizmet vermektedir. == Demografi == === Etnik gruplar === Macarların atalarının büyük çoğunluğu Ural-Altay/Fin-Ugor kavimleri'nden olan Hun-Ugor kavimleridir. Daha sonra Hint Avrupa grubundan olmayan bu Ugor kavimlerine Hunlardan bazı boylar karışmıştır. Karışan bu üç kavim, Hazarlar'ın egemenliğini kabul etmiştir (460). === Eğitim === Macaristan'da eğitim 5-18 yaşları arasında zorunludur. 1276 yılında Veszprém üniversite Péter Csák birlikleri tarafından tahrip edildi ve yeniden inşa edilmedi. Pécs'te bir üniversite 1367 kurulmuştur. Sigismund 1395 yılında Óbuda'da bir üniversite kurmuştur. Universitas Istropolitana, Matyas Corvinus tarafından 1465 yılında Pozsony'de kurulmuştur. Nagyszombat Üniversitesi 1635 yılında kuruldu ve 1777 yılında Buda'ya taşındı ve bugün Eötvös Loránd Üniversitesi olarak hizmet vermektedir. Dünyanın ilk teknik üniversitesi 1735 yılında Selmecbánya'da kuruldu. Onun ardılı Macaristan'daki Miskolc Üniversitesi'dir. Budapeşte Teknoloji ve Ekonomi Üniversitesi (BME) üniversite düzeyi ve yapısı ile dünyadaki en eski teknoloji kurumu olarak kabul edilir. Yasal selefi ise İmparator II. Joseph tarafından 1782 yılında kurulan Institutum Geometrico-Hydrotechnicum'dur. == Ayrıca bakınız == * Macaristan'da LGBT hakları == Dipnotlar == == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * Macaristan Ulusal Meclisi resmi sitesi * Devlet başkanı ve kabine üyeleri * * Macaristan UCB Libraries GovPubs. * * Macaristan BBC News. * * * History of Hungary: Primary Documents * Macaristan tarihi The Corvinus Library. Kategori:Orta Avrupa Kategori:NATO ülkeleri Kategori:Denize kıyısı olmayan ülkeler Kategori:Birleşmiş Milletler üyesi ülkeler Kategori:Avrupa ülkeleri Kategori:Avrupa Birliği ülkeleri Kategori:Cumhuriyetler Kategori:Avrupa Konseyi ülkeleri Kategori:Liberal demokrasiler Kategori:Akdeniz İçin Birlik ülkeleri Kategori:Orta Avrupa ülkeleri