Artvin'de bağcılık

küçükresim|Mesashuna Şaraphanesinde şarap yapımında kullanılan Kvevriler Artvin’de bağcılık, dünyanın en eski bağcılık geçmişine sahip Gürcistan’ın tarihsel bölgeleri olan Lazeti, Klarceti ve Şavşeti bölgelerindeki geleneğe dayanmaktadır. Nitekim geleneksel Gürcü şarap küpleri olan Kvevri (ქვევრი) kalıntıları Şavşat ilçesinin Otluca, Ardanuç ilçesinin Güleş, Artvin'in merkez ilçesinde Bağcılar gibi yerlerde ortaya çıkarılmıştır.2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016, s. 55, 76 ISBN 978-9941-9123-9-92016 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2017, s. 161 ISBN 978-9941-9470-8-7 Öte yandan Gürcistan’ın Acara ve Guria bölgeleri ile Artvin’de benzer asma cinslerinin varlığı da bunu işaret etmektedir. Bu asma cinslerinin bazılarının adları, bugünkü Artvin bölgesindeki yer adlarıyla ilişkilidir. Livanura, Klarculi, Şavşuri, Orcohuli, Hopaturi gibi üzüm türleri bunların başında gelir. Klarceti-Şavşeti bölgelerinden Gürcistan'a götürülen asma cinslerine, götüldüğü yerlere atfen Livanura, Klarculi, Şavşuri gibi adlar sonradan verilmiş olup özgün adları bilinmemektedir. Bunların dışında, Gürcistan'ın genelinde yaygın olan şaraplık üzüm Saperavi, Artvin ilinin Berta vadisinde, "Gverda (Güverda) Bağları" olarak bilinen bağlarda yetiştirilmektedir. Şarap üretimi eskiye nazaran çok azalmış olsa bile, Artvin ilindeki tek şarap üreticisi Mesashuna Şarapları, Saperavi ve Rkatsiteli üzümleri yetiştirmekte ve bu üzümlerden geleneksel Gürcü şarapçılığı yöntemiyle Kvevri içerisinde şarap yapmaktadır.Gökhan Atılgan, "2021 Yılının İz Bırakan Şarapları - Bölüm 2" Eskiden, Gürcistan'ın diğer bölgelerinde olduğu gibi, üzüm hasatı zamanı Klarceti bölgesinde de bağ ve şarap tanrısı Aguna adına şenlikler yapılıyor olması, Artvin bölgesinde bağcılığın ve şarapçılığın çok eski bir gelenek olduğunu göstermesi açısından önemlidir. G. Çitia, "Aguna" (Gürcüce) Gürcü Sovyet Ansiklopedisi, Tiflis, 1975, I. cilt, s. 76. Üstelik bu şenlikler 20. yüzyılın ilk çeyreğinde de devam ettiği görülmektedir. Nitekim Rus idaresi sırasında Tao bölgesinde araştırmalar yapan Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, 1917 yılında Parhali vadisinde Tanrı Aguna’ya adanmış törenlere benzer üzüm hasatı törenleri yapıldığına tanıklık etmiştir. Takaişvili'nin yazdığına göre, bu törenlerde çıplak gençler vücuduna üzüm salkımları asıp dans ediyorlardı. Parhali’nin aşağısındaki köylerde bu törenler yapılırken, Parhali köyünde ise hocalar delikanlıların tören yapmasına izin vermiyordu. Bugünkü Artvin ili sınırları içinde kalan Şavşeti bölgesinde de bağcılığın yaygın olduğu çeşitli kaynakların aktardığı bilgilerden anlaşılmaktadır. Şavşeti ve Klarceti bölgelerini dolaşan tarihçi ve dilbilimci Nikolay Marr, 1904 tarihli günlüklerinde, bugünkü Şavşat kasabasının merkezini oluşturan Satlel-Rabat’ın hemen yakınında, “Koçibavuri” denilen yamaç bölgede eskiden bağcılığın yapıldığını ve burada Gürcülerden kalma çok büyük yekpare taştan üzüm teknesi bulunduğunu yazar.Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri, Batum, 2015 (Birinci basım: 1911, Petersburg, Rusça), s. 143 ISBN 978-9941-434-11-2 Artvin vilayeti üzerine çalışmasıyla bilinen Muvahhid Zeki, 1927 tarihli Osmanlıca kitabında Berta'nın yanı sıra Sirya (Tsria) ile Ardanuç bölgelerinde bağcılığın önemli tarımsal faaliyet olduğunu yazmıştır. Bu bölgelerde "Yerli", "Çavuş", "Rezaki" ve "Hekimparmağı" adını taşıyan üzüm cinslerinin yetiştiğini belirtmiştir. Nitekim Sirya köyünde yetişen üzümlerden "Sirya", Orcohi köyü üzümlerinden "Demiröz" markasıyla şarap üretiliyordu. 1874 yılında Klarceti ve Lazeti bölgelerini gezen Giorgi Kazbegi, Artvin bölgesinde harika üzümlerin yetiştiği iki yer olarak Tsria ve Orcohi'den söz etmiştir.Giorgi Kazbegi, Bir Rus Generalinin Günlükleri - Türkiye Gürcistanı'nda Üç Ay, 2019, s. 115, ISBN 9789755537207. Nikolay Marr ise, Gverda ile Cmerki köyünde yetişen üzümler arasında “Suereki” (სუერეკი) ve “Aheleki” (ახელეკი) türlerinden söz etmiştir. Marr'ın verdiğini bilgiye göre, Ermeni tacirler Gverda ve Cmerki’de üzüm suyunu küpler içinde batman hesabıyla köylülerden satın alıyor ve Ardanuç’a naklediyorlardı. Gverda Bağları’nda yetişen üzüm Ardanuç’ta şaraba dönüşüyordu. Marr, Karçhal vadisinde eskiden bağcılık yapıldığını, "Verana Bağebi" (Virane Bağlar) olarak adlandırılan bağların birkaç yıl önce yeniden canlandırıldığını ve çok verimli olduğunu belirtmiştir.Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri, Batum, 2015 (Birinci basım: 1911, Petersburg, Rusça), s. 298, 369-370 ISBN 978-9941-434-11-2 Artvin bölgesinde tarihsel olarak bağcılığın yapıldığının ve şarap imal edildiğinin önemli göstergelerinden biri de yer adlarıdır. Artvin ilinde Murgul ilçesinin Ardıçlı ve Kabaca köylerinde, Merkez ilçesde Ormanlı köyünde, Şavşat ilçesinin Eskikale ve Şenocak köylerinde, Borçka ilçesinin Alaca köyünde “Venahi” (ვენახი: üzüm bağı) adını taşıyan yerler bulunmaktadır.2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016, s. 184, 186, 190, 192 ISBN 978-9941-9123-9-9„ვენახი", A Comprehensive Georgian-English Dictionary, 2006, 2 cilt , ISBN 0-9535878-3-5 Eskiden Karçhal vadisinden iki önemli yol geçiyordu ve bundan dolayı bu bölgede üç adet kemerli taş köprü bulunuyordu. Bu kervan yolundan biri dereyi izlerken, diğeri daha yukarıda dağın eteklerini takip ediyordu. Bu ikinci yola, bölgeden üretilen şarabı satmaya götürdükleri yol olduğu için "Şarap Yolu" deniyordu.Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri, Batum, 2015 (Birinci basım: 1911, Petersburg, Rusça), s. 78 ISBN 978-9941-434-11-2 Köklü şarapçılık geçmişi olan Artvin bölgesinde, geç dönemde ve günümüzde üzümün şarap yapımından çok, kurutularak tüketildiği, köme ve pekmez yapıldığı, meyve suyu elde edildiği görülmektedir. ==Üzüm cinsleri== Üzüm cinsleri listesi Tarım ve Orman Bakanlığı'nın hazırladığı Türkiye Asma Genetik Kaynakları Kataloğu ile 2015 yılında yayımlanmış olan Gürcüce Klarceti adı kitap üzerinden hazırlanmıştır.Klarceti (Gürcüce), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 647 , ISBN 978-9941-0-8969-5 Bugünkü Artvin ili sınırları içinde kalan yerlerden götürülüp Gürcistan'ın Acara ve Guria bölgelerinde yetiştirilen ve Gürcistan Ampelografisi'nde yer alan asma cinsleri de bu listeye eklenmiştir. № Adı Renk 1 Aheleki (ახელეკი) / Akalek Beyaz 2 Saray üzümü Beyaz 3 Suereki (სუერეკი) / Sörek Siyah 4 Tshenisdzudzu (ცხენისძუძუ) / Atmemesi Siyah 5 Ali Çelebi Beyaz 6 Şavropi (შავროპი) / Şavrop Siyah 7 Çilapa Kırmızı 8 Gorgouli (გორგოული) / Görgavur Beyaz 9 Şıra üzümü Siyah 10 Köm Söken Siyah 11 Cğe (ჯღე) Siyah 12 Orcohuli (ორჯოხული) / Orcukul Beyaz 13 Saperavi (საფერავი) / Saparev Siyah 13 Rkatsiteli (რქაწითელი) Beyaz 14 Turvandi (თურვანდი) / Turfanda Beyaz 15 Sirklevi (სირკლევი) Siyah 16 Haltruri (ხალთური) Siyah 17 Derviş Ali Beyaz 18 Melis Kudi (მელის კუდი) Beyaz 19 Hevarduli (ხევარდული) Beyaz 20 Butko (ბუტკო) Siyah 21 Tskaltetruli (წყალთეთრული) Beyaz 22 Fındık üzümü Beyaz 23 Şişvela (შიშველა) Siyah 24 Parmak Hatun Beyaz 25 Siyah Livanura (შავი ლივანურა) Siyah 26 Beyaz Livanura (თეთრი ლივანურა Beyaz 27 Klarculi (კლარჯული) Beyaz 28 Hopaturi (ხოფათური) Beyaz 29 Şavşura (შავშურა) Beyaz 30 Adesa (ადესა) Siyah ==Kaynakça== Kategori:Türk üzüm çeşitleri Kategori:Gürcü üzüm çeşitleri Kategori:Kırmızı şarap üzüm çeşitleri Kategori:Beyaz şarap üzüm çeşitleri Kategori:Artvin