Eski Uygur Türkçesi

Eski Uygurca veya Eski Uygur Türkçesi, 9. yüzyıl ila 14. yüzyıl aralığında çeşitli devletlerde konuşulmuş ve yazılmış olan, Türki diller ailesinin Sibirya koluna mensup bir dil. Eski Türkçenin Göktürkçeden sonraki ikinci kısmını oluşturmuştur. Dil, isim benzerliğine rağmen, günümüzde Türki dillerin Çağatay grubuna ait modern Uygurca'nın atası olmamaktadır ve bu modern dilin Karahanlılar'ın konuştuğu dilden türediği düşünülmektedir. Ancak Kansu'da konuşulan Batı Yugurca'nın Eski Uygurca'dan türediğine inanılmaktadır. == Tarih == === Dönem === Bu dönemde Türk halkları birçok kültür ile etkileşim içine girmişlerdir. Bu durum dilin yapısında da kendisini göstermiştir. Yine bu dönemde, değişik kültürlerle etkileşimle birlikte, dilde ilk kez yabancı kaynaklı kelimeler girmeye başlamıştır. Sanskritçe, Soğdça, Toharca, Çince kelimeler bunlardan bazılarıdır.Ahmet Caferoğlu, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Enderun Kitabevi == Dil özellikleri == Uygurlardan kalan eserler dört gruba ayrılarak incelenebilir:Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 226, 272-283. ISBN 978-975-338-589-3 # Manici çevreye ait metinler. # Burkancı (Budist) çevreye ait metinler. # Hristiyan çevreye ait metinler (İncil çevirileri).Witek, John. “Christianity in China: Universal Teaching from the West.” In China and Christianity: Burdened Past, Hopeful Future, ed. Stephen Uhalley, Jr. and Xiaoxin Wu, 2001, p. 16.Sutin, Lawrence. All is change: the two-thousand-year journey of buddhism to the west, 2006, pp. 56-7. # Müslüman çevreye ait metinler. Eski Türkçenin gramerini yazmış olan Annemarie von Gabain, Uygur metinlerini y ve n ağzı olmak üzere iki ana ağız grubuna ayırır. KökTürkçedeki ń sesini n’ye çeviren metinler n ağzını, y’ye çeviren metinler y ağzını oluştururlar. Eski Uygur Türkçesi dönemi, yazı dili olarak Göktürkçeye dayanan, onun devamı olan bir dönemdir. Başka bir deyişle GökTürkçe ile Uygurca aynı yazı dilinin iki koludur. Eski Uygur Türkçesinde görülen az sayıdaki ses ve biçim farklılıklarından bir kısmı ağız farkından, bir kısmı da zaman farkından kaynaklanmaktadır. GökTürkçe ve Uygurca arasındaki asıl önemli fark, söz varlığında ortaya çıkar. GökTürkçenin söz varlığında Türkçe kökenli kelimeler hâkimdir; Çince veya Soğdakçadan girmiş olan alıntı kelimeler çok azdır. Göktürk metinlerinde bozkır yaşayışı, savaşçılık ve devlet düzeniyle ilgili kelimeler ağırlıktadır. Uygur metinlerinde ise Maniheizm ve Burkancılıkla ilgili kelimeler hâkimdir. Bunlar da Sanskritçe, Çince ve Soğdakçadan alınmıştır. Çok defa da kavramlara Türkçe karşılıklar bulunmuştur. Temel söz varlığı ise her iki dönem metinlerinde aynıdır. KökTürkçede sadece kişi, konçuy gibi insanla ilgili kelimelerde kullanılan +lAr çokluk eki, Eski Uygurcada her türlü isim, zamir ve sıfatta kullanılabilen, genel çokluk eki, hâline gelmiştir ve çokluk eki uyuma tabiidir.Erdem KONUR,"ESKİ UYGUR TÜRKÇESİNDEKİ BAZI EKLER VE BU EKLERİN ÖZELLİKLERİ ",Çukurova Üniversitesi Türkoloji Merkez == Söz varlığı == Morris Swadesh’in 100 temel kelimesinin Uygurcadaki karşılıklarından bazıları şöyledir: * ad: ad/at * ağaç: ıgaç/sögüt * balık: balık * diş: tiş * erkek: er/erkek * vermek: birmek Ahmet Caferoğlu'nun ,Eski Uygur Türkçesi sözlüğünde,günümüz Türkçe karşılıklarını da verdiği bazı kelimeler şunlardır: * töpü: tepe * til: dil * yastuk: yastık * köl : göl * bilig : bilgi == Alfabe == === Orhun alfabesi === GökTürkçe gibi, ilk yıllarında Orhun alfabesi ile kayda alınmıştır. Bu alfabede 38 harf vardır. Bunlardan dördü ünlü, otuz dördü de ünsüzdür. Üç tane de harf bileşiği vardır: lt, nç ve nt. Göktürk (Orhun) Alfabesi Kullanım Göstergeler Latin harf çevirisi (transliterasyon) ve IPA çevriyazısı (transkripsiyon) Ünlüler 20px A,E , 20px I,İ , , 20px O,U , , 20px Ö,Ü , , Ünsüzler Ünlü Uyumu (¹) — Kalın, (²) — İnce ünlüler ile 20px 20px B¹ (ab) B² (eb) 20px 20px D¹ (ad) D² (ed) 20px 20px G¹ (ag) G² (eg) 20px 20px L¹ (al) L² (el) 20px 20px N¹ (an) N² (en) 20px 20px R¹ (ar) R² (er) 20px 20px S¹ (as) S² (es) 20px 20px T¹ (at) T² (et) 20px 20px Y¹ (ay) Y² (ey) Sadece (¹) — /q/ Sadece (²) — /k/ 20px 20px K (ak) K (ek) Tüm ünlüler ile 20px -Ç 20px -M 20px -P 20px -Ş 20px -Z 20px -NG (eñ) Birleşik Sesler + Ünlü 20px İÇ, Çİ, Ç , , 20px IK, KI, K , , 20px 20px OK, KO, UK, KU, K , , , , ÖK, KÖ, ÜK, KÜ, K , , , , \+ Ünsüz 20px -NÇ 20px -NY 20px -LT , 20px -NT , Sözcük ayırma imi 20px yok (-) — Sadece sözcük sonunda === Eski Uygur alfabesi === Dosya:Uighur vert.gif == Metin örnekleri == \- SevgiliAhmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 230-231. ISBN 978-975-338-589-3 Transliterasyon: :Kasınçıgımın öyü kadgurar men; :Kadgurdukça :Kaşı körtlem, :Kavışıgsayur men. :Öz amrakımın öyür men, :Öyü evirür men ödü…çün :Öz amrakımın :Öpügseyür men. :Barayın tiser :Baç amrakım; :Baru yime umaz men :Bagırsakım. :Kireyin tiser :Kiçigkiyem; :Kirü yime umaz men :Kin yıpar yıdlıgım :Yaruk teŋriler :Yarlıkazunın. :Yavaşım birle :Yakışıpan adrılmalım :Küçlüg priştiler :Küç birzünin. :Közi karam birle :Külüşüpen külüşügin oluralım. Türkiye Türkçesi: :Yavuklumu düşünüp dertlenirim; :Dertlendikçe :Kaşı güzelim, :Kavuşmak isterim. :Öz sevgilimi düşünürüm, :Düşünüp dururum… :Öz sevgilimi :Öpmek isterim. :Gideyim desem :Güzel sevgilim; :Gidemem ki :Sadık yarim. :Gireyim desem :Küçücüğüm; :Giremem ki :Misk amber kokulum. :Işıklı tanrılar :Buyursun. :Yavaş huylum ile :Birleşip ayrılmayalım. :Güçlü melekler :Güç versin. :Gözü karam ile :Gülüşüp oturalım. == Ayrıca bakınız == * Irk Bitig * Uygur Kağanlığı * Uygurlar * Maniheizm * Budizm == Dış Bağlantılar == * Eski Uygurca çeviriyazım == Kaynakça == Kategori:Türk dili tarihi