Semerkant (roman)

Semerkant (Özgün adı: La Samarcande), Lübnan asıllı Fransız yazar Amin Maalouf'un yazdığı tarih ve dram türündeki bir romandır. Yapıt, İranlı şair ve gök bilimci Ömer Hayyam'ın Rubaiyat adlı elyazması eserinin 1072 yılında Semerkant'ta başlayan ve 1912'de Titanik'te biten hikâyesini ele almaktadır. Roman, ilk olarak Esin Talu Çelikkan tarafından Türkçeye çevrilmiştir. == Arka kapak == > == Üslup == Yazar, kitabında tüm olanları Benjamin adlı karakterin kendi > anlatısıyla aktarmış ve tarihe damgasını vuran üç önemli kişiyi (Ömer > Hayyam, Nizamülmülk ve Hasan Sabbah) ve 20. yüzyıl başlarında İran’da > gerçekleşen modernleşme çabalarını bu romanın esas teması olarak > oluşturmuştur. Ömer Hayyam'ın Cihan adlı kadın şairle yaşadığı aşk ve > Benjamin ile Şirin adlı kadın arasında geçen duygusal yakınlaşmalar, yine > yazar Maalouf'un usta kalemiyle tüm olaylar arasında eritilerek sunulmuştur. > == Özet == Ömer Hayyam ilk kez Semerkant şehrine geldiğinde henüz 24 > yaşındadır. Şehirde gezinirken bir grup bağnaz adamın, feylesof olmakla > suçladıkları yaşlı birisini acımadan dövdüklerini görür ve olaya müdahale > eder. Adamın, meşhur İslam bilgini ve hekimi İbn-i Sina'nın öğrencisi > olduğunu öğrenen Ömer, adamı korumaya çalışır. Bunun üzerine kargaşa çıkar > ve Ömer ile Façalı Surat denilen kavganın sorumlusu, Semerkant kadısı Ebu > Tahir'in huzuruna çıkartılır. Ebu Tahir, önceden tanıştığı Ömer ile gece > boyunca yalnız başına sohbet eder. Sohbetin sonlarına doğru Ebu Tahir, > Ömer'e yaprakları boş bir defter hediye eder ve en güzel rubailerini artık > bu deftere kaydetmesini istediğini söyler. Ömer defteri kabul eder. Olaylar > tatlıya bağlandıktan sonra Ömer ile Ebu Tahir, Semerkant'a gelen Karahan > hükümdarı Nâsır Han'ın huzuruna giderler. Nâsır Han kibirli, ama halkı > tarafından itibar görülen bir hükümdardır. Cömertliğinin bir göstergesi > olarak kendisine itaat eden, güzel sözler eden, hürmette bulunan kişilerin > ağzını altınla doldurur. Ömer ile konuştuktan sonra, onun da ağzını altınla > doldurmak ister; ancak Ömer oruçlu olduğunu söyleyip bunu reddeder. Ömer'den > ve onun keskin sözlerinden oldukça etkilenen Han ile Ömer arasında güzel bir > dostluk kurulur. Ömer'in aklı ise, bu ziyaret esnasında aniden gördüğü ve > adının Cihan olduğunu öğrendiği genç, peçeli ve şair bir kadındadır. > Kadından oldukça etkilenen Ömer, tüm gün onu düşünmekten kendini alıkoyamaz. > Han'ın ziyaretinden sonra Ebu Tahir'in ayarladığı bir evde kalan Ömer, gece > vakti Cihan'ın gizli bir şekilde evine girdiğini görür ve ikisi arasında o > vakitten itibaren bir aşk başlar. Cihan, sarayda yaşayan şair bir kadındır. > İkisi vakit buldukça buluşurlar, sabaha kadar yatarlar, sevişirler ve > birbirlerine önemli birtakım hadiseleri anlatırlar. O sıralarda Semerkant > sarayında en çok konuşulan konu Selçukluların durumuydu. Nispeten yeni > kurulmuş bir hanedan olmasına karşın savaş alanında gün geçtikçe ilerleyen > Selçuklu Türklerinin günün birinde Semerkant'a saldıracağı korkusu vardır. > Ömer, doğduğu şehir olan Nişabur'a yıllar önce saldırdıkları için > Selçukluları sevmemektedir ve Cihan'a onlardan bahseder: Tuğrul Bey'den, > Çağrı Bey'den, Selçukluların işgallerinden, Tuğrul'un Abbâsî halifesinin > kızıyla evlenmesinden, Alp Arslan'dan ve onun ölümünden günbegün konuşurlar. > Alp Arslan'ın bir savaş esiri tarafından öldürüldüğü haberi duyulunca Nâsır > Han, taziyelerini bildirmek üzere Ebu Tahir'e bir grupla birlikte yola > çıkmasını ister. Ömer de bu kafilenin içindedir. Taziye yerine varınca vezir > Nizamülmülk ile tanışırlar. Nizam, Hayyam'ı bir sene sonrası için > Selçuklu'nun başkenti Isfahan’a davet eder. Ömer Hayyam bu tanışmanın > ardından bir yıl geçince Isfahan'a doğru yola koyulur. Hayyam, yolculuğu > sebebiyle Kaşan kentinden geçerken bir kervansarayda konaklamak ister ve > burada Hasan Sabbah adında birisiyle tanışır; onunla bir gece aynı odayı > paylaşır. Birlikte şafak sökene kadar sohbet ederler. Hayyam’ın o güne kadar > tanıdığı en bilge kişi Hasan’dır. Hasan da Isfahan’a giderek Nizam’dan bir > iş istemeyi planlamaktadır. Hayyam, Isfahan’da Nizam’ın huzuruna çıktığında, > kendisinden sahib-i haber (casusların başı) olması istenir. Hayyam bir bilim > insanı olduğunu ve hafiye olamayacağını belirtir. Ancak Nizam’a, Hasan > Sabbah’ı önerir. Nizam, bu işe Hayyam’ı layık görmesine rağmen Hasan’ı kabul > etmek zorunda kalır. Hayyam, Selçuklu’nun mali desteği ile çalışmalarını > sürdürür. Hasan ise, Nizamülmülk’ün vazgeçemediği yardımcılarından biri olur > ve Nizam’a hizmet etmek yerine onun mevkiine geçmeye niyetlenir. Kısa sürede > onu Nizam’dan soğutmak için Melikşah’a yakınlaşır. Nizam ile Melikşah > arasına nifak sokmaya çalışır. En sonunda Melikşah'ın emrini gönüllü bir > şekilde kabul edip devletin hazinesini rapor etmeye niyetlenince, > Nizamülmülk tarafından planı ters tepilir. Sultan Melikşah, bu hatayı > affetmeyeceğini söyleyip Hasan'ı oracıkta idam etmeye kalkışsa da Hayyam, > Sultan'a onu öldürmemesini rica eder. Melikşah buna razı olur. En > nihayetinde Hasan, ülkeden kovularak sürgüne gönderilir. Hasan, emelleri > uğruna bir şekilde Selçuklulardan kurtulur, bir süre eğitim ve gezgin hayatı > sürdükten sonra mezhep ve kültürlerinin tehlike altında olduğunu düşünen bir > kısım Acem halkını cennet vaadi ile kandırır. Ünlü Haşşaşiyûn tarikatını > kurarak Alamut Kalesi'ne yerleşir. Hasan Sabbah’ın vaazlarıyla ve cennet > vaatleriyle sarhoş olan insanlar intihar saldırıları düzenlemeye başlar. Bu > kişilere fedai denilir ve Hasan Sabbah fedailerine, "Ölmek, öldürmekten > yücedir." deyip bu anlayış üzerinde eğitir. Her fedai, nüfuzlu bir kimseyi > öldürüp kaçmak yerine, olay yerinde halk tarafından öldürülmeyi bekler. > Böylece her fedai öldüğünde halktan onlarca kişi fedailer arasına katılır. > Hasan’ın amacı, bu tarikat yardımıyla Nizam ve Melikşah’tan intikam > almaktır. Nitekim müritleri ve Melikşah'ın sayesinde Nizam'ı suikast > girişimiyle öldürmeyi başarır. Nizam'dan otuz beş gün sonra da Nizam'ın has > adamları, onun ölümünde parmağı olduğunu düşündükleri için, intikam amacıyla > Melikşah'ı zehir aracılığıyla öldürürler. Yaşanan tüm bu kargaşalardan sonra > Hayyam, Nizamülmülk'e sıkı bağlı olan Vartan adındaki bir koruma yardımıyla > Selçuklu'nun başkenti Isfahan'dan ayrılır ve Merv şehrine gider. Bu > sıralarda Semerkant elyazması ile Rubaiyat adlı kitabı yazar. Bu kitap, bu > tarihî kişilerin hayatında çok önemli noktalarda rol oynamıştır. Bu > sıralarda Hasan Sabbah, yalnızlık duygusundan bunaldığı için eski dostu > Ömer'e bir mektup yazar ve onu Alamut Kalesi'ne ebediyen davet eder; ona her > türlü ilim desteğinde bulunacağını, kalede muazzam büyüklükte bir kütüphane > olduğunu da belirtir. Ömer oralı olmaz. Bunun üzerine Ömer'in elyazması, bir > gece ansızın Hasan'ın adamları tarafından kaçırılır ve Alamut Kalesi'ne > getirilir. Hasan bu kitabı kalede çok iyi muhafaza eder, ancak o ölünce de > sahipsiz kalır. Ömer Hayyam da tüm yaşananların üzerine doğum yeri olan > Nişabur'a çekilir ve 4 Aralık 1131 tarihinde orada son nefesini verir. > Elyazması ise, kalede yıllar boyunca kalır. 1256 yılına gelindiğinde Alamut > Kalesi, Hülâgû Han komutasındaki Moğol ordusu tarafından ele geçirilir, > yakılır ve meşhur Alamut kütüphanesi kül olur. Ancak içeriye önceden giren > Fars asıllı Moğol tarihçisi Cüveynî, Hayyam'ın elyazmasını yanmadan > kurtarmayı başarır. Ve o tarihten sonra yazma, kayıplara karışır. 19\. > yüzyılın sonlarına gelindiğinde, Ömer Hayyam’ın 1873 yılında dünyada yeniden > popüleritesi artmaya başlamıştır. Hasan Sabbah’la birlikte ortadan kaybolan > Rubaiyat’ın kopyaları da tüm dünyaya yayılmaya başlamıştır. Hayyam’a olan > hayranlıkları nedeniyle Lesage çifti yeni doğan oğulları Benjamin’e ikinci > bir isim olarak Omar (Ömer’in İngilizce yazımı) adını koymuşlardır. Benjamin > 15 yaşına gelince, kendi ismini taşıdığı Hayyam’ı merak ederek onu > araştırmaya ve Farsça öğrenmeye başlamıştır. Daha sonra Hayyam’ın zamanında > ve kendi çağında insanları o denli çok etkileyen “Rubaiyat”ın peşine > düşmüştür. Önce İstanbul’a gitmiş ve oradan da İran’a geçmiştir. Bu sırada > İran Şahı’nın torunu Şirin’le tanışmış ve ona aşık olmuştur. Benjamin, > İran’da birçok macera yaşayarak 1910’larda İran’daki modernleşme > hareketlerine katılmıştır. Sonunda Benjamin, Şirin’le birlikte Semerkant > elyazmasına ulaşarak Amerika’ya gitmek üzere İran’dan ayrılmıştır. Bunun > için önce İngiltere’ye gitmişler ve oradan da Titanic gemisine binerek > Amerika’ya doğru denize açılmışlardır. Ne yazık ki yaklaşık bin yıl önce > kaybolup, o anda yeniden ortaya çıkan “Rubaiyat”, Titanic’in batmasıyla > sonsuzluğa karışmıştır. Benjamin ve Şirin kurtularak başka bir gemiyle New > York’a ulaşmışlardır. Limandaki karışıklıkta tıpkı “Rubaiyat” gibi Şirin de > sonsuza dek kaybolmuştur. Maalouf yapıtında, ciddi şekilde ölümcülleştirilen > mezhep aidiyetini vurgulamak amacıyla bu üç önemli şahsı kullanmıştır. > Haşşaşiyûn tarikatındaki insanların diğer tüm aidiyetlerini (dil, vatan, > ırk, hatta din) bir kenara iterek kimliklerini sadece mezhepleri şiaya göre > belirlemiş ve mezhepleri farklı olduğu için kendi kardeşlerini bile > öldürebilecek birer katile dönüşmüşlerdir. Sonuç olarak Maalouf; 1900’lerde > Tebriz’deki durumu incelerken de Doğu'nun bir uyanış ve modernleşme sürecine > girmiş olduğu, İran’daki direnişe ve yenilikçilerin vermiş oldukları > uğraşlara dikkat çekmiştir. 20. yüzyıl başlarında İran’da gerçekleşen > modernleşme çabalarını iyi anlamak ve farklı bir bakış açısıyla > değerlendirebilmek için, bu kitaptan öğrenilecek ve dersler çıkarılacak > önemli tarihi ve siyasi olaylar bulunmaktadır. == Karakterler == Romanın > kurgusal karakterlerine ek olarak birçok tarihi şahıs konu edilmektedir. > Bunların başında Rubaiyat yazmasının yaratıcısı Ömer Hayyam gelir. Romanın > ikinci yarısının baş kahramanı olan Amerikalı orientalist Benjamin O. Lesage > ise kurgusal bir karakterdir. === Tarihi şahıslar === == Ayrıca bakınız == * > Haşhaşîler * Arapların Gözünden Haçlı Seferleri * Fedailerin Kalesi: Alamut > * Hülâgû Han * Rubaiyat == Kaynakça == === Alıntılar === *Amin Maalouf, > Semerkant, 1988, çeviren: Esin Talu Çelikkan, YKY 24. baskı; kapak *Amin > Maalouf, Semerkant, 2020, çeviren: Ali Berktay, YKY 97. baskı; kapak == Dış > bağlantılar == * Kitabın analizi Kategori:Amin Maalouf romanları > Kategori:Ömer Hayyam Kategori:1988 romanları Kategori:Fransız tarihî > romanları Kategori:11. yüzyılda geçen romanlar Kategori:Semerkand > Kategori:Yazarlar ile ilgili romanlar Kategori:1900'lerde geçen romanlar > Kategori:1910'larda geçen romanlar