Afganistan başbakanı

Afganistan başbakanı, resmi adıyla Afganistan İslam Emirliği başbakanı, Afganistan'ın hükûmet başkanıdır. Bu makam 1927 yılında Afganistan kralı tarafından atanan bir memur olarak oluşturulmuştur. Afganistan Krallığı'nın 1973'te sona ermesine kadar çoğunlukla danışman olarak görev yapmıştır. 1980'li yıllar boyunca bu pozisyon hükûmet başkanlığı olmuştur. Taliban rejimini deviren ABD istilasının ardından bu görev kaldırılmış ve 2004'ten 2021'e kadar süren bir başkanlık hükûmeti kurulmuştur. ABD'nin çekilmesinden ve Taliban yönetiminin yeniden kurulmasından sonra bu makam yeniden canlandırıldı. Başbakan ve hükûmet, yüce liderin talimatına tabidir. 7 Eylül 2021'de Afganistan'ın fiili kontrolünü elinde bulunduran Taliban yetkilileri, İslam alimi Hasan Ahund'u yakın zamanda yeniden kurulan Afganistan İslam Emirliği'nin yeni geçici hükûmetinde başbakan vekili olarak ilan etti. 17 Mayıs 2023'te yerine Abdul Kabir getirildi. == Makamın tarihi == === Krallık === Bakanlar Kurulunun başkanı başbakan değil, kraldı. Sadece onun yokluğunda başbakan, kralın vekiliydi. 1963 yılına kadar Kral Muhammed Zahir Şah, akrabalarını başbakan olarak atadı. Kral Zahir Şah da başbakanı görevden alma veya devretme yetkisine sahipti. 1963'ten itibaren bu, Afgan hükûmetinin başkanının başbakan olduğu ve hükûmetin bakanlarından oluştuğu ifade edilerek değiştirildi. Kral Zahir Şah ilk kez hükûmette önemli bir rol oynamadı ve onu seçilmiş bir otoriteye bıraktı. Ancak görev süreleri boyunca başka bir meslekle uğraşamayacakları da belirtilmiştir. 1964 Anayasası ayrıca başbakana kralın ölümü durumunda Seçim Kurulunu çağırma yetkisi verdi. Başbakan, Volesi Jirga'ya yalnızca hükûmetin genel politikası hakkında ve bireysel olarak öngörülen görevleri için yanıt verdi.Bu makale, kamu malı olan bu kaynaktan alınan metni içermektedir. Richard S. Newell (1997). Peter R. Blood (ed.). Afghanistan: A country study . Federal Research Division. The Constitutional Period, 1964-73. === Demokratik Cumhuriyet === Nisan 1978'de Muhammed Davud Han, Sevr Devrimi'ni başlatan bir darbe sırasında öldürüldü. Afganistan Demokratik Halk Partisi (ADHP) o yıl başbakanlık makamını yeniden canlandırdı ve 1980'ler boyunca makam yerinde kaldı. Cumhurbaşkanı, başbakanın atanmasından sorumluydu ve başbakan da Bakanlar Kurulunu atardı. Kurulun belirtilen amacı, iç ve dış politikaları oluşturmak ve uygulamak, ekonomik kalkınma planlarını ve devlet bütçelerini oluşturmak ve kamu düzenini sağlamaktı. 1987 Anayasası'na göre, hükûmeti kurmak için cumhurbaşkanının başbakanı ataması gerekiyordu. Başbakanın hükûmeti feshetme yetkisi vardı. Demokratik Cumhuriyet döneminde birkaç Afganistan cumhurbaşkanı da başbakan olarak görev yaptı. Sovyetlerin Afganistan'ı istilasıyla, başbakan artık hükûmetten sorumlu değildi. ADHP'nin genel sekreteri veya HAD'ın direktörü daha fazla yetkiye sahipti. Ayrıca, 1990 Anayasası, önceki belgelerde belirtilmeyen bir şekilde, yalnızca Afgan doğumlu vatandaşların görevde bulunmaya uygun olduğunu belirledi. === İslam Devleti === Muhammed Necibullah'ın hükûmetinin çöküşünden sonra bir geçiş devleti kuruldu. Böylece başbakanlık makamı bir kez daha Afganistan tarihinde önemli bir rol oynadı. Bu dönemde cumhurbaşkanı ve başbakan arasında sürekli bir sürtüşme vardı. Devlet çökmüştü ve 1992'den 1996'ya kadar etkin bir merkezi hükûmet yoktu. Böylece, pozisyon fiili olarak törensel haline geldi ve hükûmetten geriye kalanlarda çok az güç kaldı. === İslam Emirliği === Afganistan İslam Emirliği'nin Taliban güçleri 1996'da kontrolü ele geçirdiğinde unvan kaldırıldı. Taliban'ın lider yardımcısı, yönetimi boyunca genellikle başbakan olarak biliniyordu. Muhammed Rabbani'nin 2001'de ölmesiyle, Taliban ofisi canlandırmama kararı aldı. 2001'de Taliban yönetiminin sonuna kadar isyan halinde kalan Taliban'ın devirdiği hükûmetin Eylül 1997'ye kadar hükûmette bir başbakanı vardı, ancak pozisyon kaldırıldı. 7 Eylül 2021'de Taliban başbakanlık pozisyonunu geri getirdi. == Hükûmet başkanlarının listesi == (İtalik olarak yazılan tarihler görevin fiilen devam ettiğini göstermektedir) İsim Fotoğraf Doğum-Ölüm Görev başlangıcı Görev sonu Görevde geçirilen süre Siyasi parti Afganistan Krallığı (1926-1973) Şir Ahmed çerçevesiz|133x133pik –? 25 Ekim 1927 Ocak 1929 Bağımsız Şir Giyan çerçevesiz|133x133pik 1929'da öldü Ocak 1929 1 Kasım 1929 Bağımsız Muhammed Haşim Han bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mohammad_Hashim_Khan_-_NAC_- _PIC_1-E-222.jpg|139x139pik 1884-1953 1 Kasım 1929 9 Mayıs 1946 Bağımsız Emanet Levana çerçevesiz|133x133pik Bilinmiyor Bilinmiyor Şah Mahmud Han çerçevesiz|133x133pik 1890-1959 9 Mayıs 1946 7 Eylül 1953 Bağımsız Muhammed Davud Han bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sardar_Mohammed_Daud.jpg|140x140pik 1909-1978 7 Eylül 1953 10 Mart 1963 Bağımsız Muhammed Yusuf çerçevesiz|133x133pik 1917-1998 10 Mart 1963 2 Kasım 1965 Bağımsız Muhammed Haşim Maivandval bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mohammad_Hashim_Maiwandwal.jpg|100x100pik 1919-1973 2 Kasım 1965 11 Ekim 1967 Bağımsız İlerici Demokrat Parti Abdullah Yekta çerçevesiz|133x133pik 1914-2003 11 Ekim 1967 1 Kasım 1967 Bağımsız Muhammad Nur Ahmed Etemadi çerçevesiz|133x133pik 1921-1979 1 Kasım 1967 9 Haziran 1971 Bağımsız Abdul Zahir çerçevesiz|133x133pik 1910-1982 9 Haziran 1971 12 Kasım 1972 Bağımsız Muhammed Musa Şefik çerçevesiz|133x133pik 1932-1979 12 Kasım 1972 17 Temmuz 1973 Bağımsız Makam kaldırıldı (17 Temmuz 1973-27 Nisan 1978) Afganistan Demokratik Cumhuriyeti (1978-1992) Nur Muhammad Tereki bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nur_Muhammad_Taraki.png|135x135pik 1917-1979 1 Mayıs 1978 27 Mart 1979 Demokratik Halk Partisi Hafızullah Emin bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hafizullah_Amin.jpg|149x149pik 1929-1979 27 Mart 1979 27 Aralık 1979 Demokratik Halk Partisi Babrak Karmal çerçevesiz|133x133pik 1929-1996 27 Aralık 1979 11 Haziran 1981 Demokratik Halk Partisi Sultan Ali Keştmand çerçevesiz|133x133pik 1935- 11 Haziran 1981 26 Mayıs 1988 Demokratik Halk Partisi Muhammed Hasan Şark çerçevesiz|133x133pik 1925- 26 Mayıs 1988 21 Şubat 1989 Bağımsız Sultan Ali Keştmand çerçevesiz|133x133pik 1935- 21 Şubat 1989 8 Mayıs 1990 Demokratik Halk Partisi Fazıl Hak Halikyar çerçevesiz|133x133pik 1934-2004 8 Mayıs 1990 15 Nisan 1992 Demokratik Halk Partisi Vatan Partisi Afganistan İslam Devleti (1992-2002) Abdüssabur Ferid Kohistani çerçevesiz|133x133pik 1952-2007 6 Temmuz 1992 15 Ağustos 1992 Hizb-i İslami Gulbeddin Boş (15 Ağustos 1992-17 Haziran 1993) Gulbeddin Hikmetyar bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gulbuddin_Hekmatyar,_BBC_Persian_- _Sep_28,_2019.jpg|133x133pik 1947- 17 Haziran 1993 28 Haziran 1994 Hizb-i İslami Gulbeddin Arsala Rahmani Daulat çerçevesiz|133x133pik 1937-2012 28 Haziran 1994 1995 years İttihad-i Islami Ahmed Şah Ahmedzai çerçevesiz|133x133pik 1944-2021 1995 26 Haziran 1996 years İttihad-i Islami Gulbeddin Hikmetyar bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gulbuddin_Hekmatyar,_BBC_Persian_- _Sep_28,_2019.jpg|133x133pik 1947- 26 Haziran 1996 11 Ağustos 1997 Hizb-i İslami Gulbeddin Abdurrahim Gafurzai çerçevesiz|133x133pik 1947-1997 11 Ağustos 1997 21 Ağustos 1997 Bağımsız Afganistan İslam Emirliği (1996-2001) Molla Muhammed Rabbani çerçevesiz|133x133pik 1955-2001 27 Eylül 1996 13 Nisan 2001 Taliban Mevlevi Abdul Kabir çerçevesiz|133x133pik 1958- 16 Nisan 2001 13 Kasım 2001 Taliban Makam kaldırıldı (13 Kasım 2001-7 Eylül 2021) Afganistan İslam Emirliği (2021-günümüz) Molla Hasan Ahund bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hasan_Akhund.png|133x133pik 1945 1958 arası- 7 Eylül 2021 17 Mayıs 2023 Taliban Mevlevi Abdul Kabir çerçevesiz|133x133pik 1958- 17 Mayıs 2023 Görevde Taliban == Ayrıca bakınız == * Afganistan cumhurbaşkanı * Afganistan devlet başkanlarının listesi * Afganistan İslam Emirliği lideri * İcra Kurulu Başkanı (Afganistan) == Notlar == == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * Kategori:Afganistan listeleri Kategori:Afganistan'da siyaset Kategori:Afganistan başbakanları Kategori:İncelenmemiş çeviri içeren sayfalar