Yenisey

küçükresim|150px|Yenisey akarsuyunun havzası ve Baykal gölü Yenisey Nehri (Eski Türk dili: (𐰚𐰢) Kem,Tuvaca: Улуг-Хем, Uluğ-Hem; Hakasça: Ким суг, Kim sug, , Yeniséy; , Yenisey mörön; Buryatça: Горлог мүрэн, Gorlog müren)A.Ochir. "History of the Mongol Oirats" 1993 Arktik Okyanusu'na boşalan en büyük nehir sistemidir. Angora ve Selenga kolları ile birlikte dünyanın en uzun beşinci akarsuyu olma özelliğini taşır. == Coğrafya == Moğolistan'ın dağlarından doğarak, Sibirya'nın çok büyük bir alanını sulayarak Kuzey buz denizi tarafındaki Kara Denizi'ne sularını boşaltır. ; kolları Yenisey akarsuyunun en önemli kolları: solda — Kemçik, Kantegir, Abakan, Kem, Kas, Sım, Dubçes, Yeloguy, Turuhan, Küçük Heta, Ulu Heta, Graznuha (Yenisey kolu); sağda — Us (Yenisey kolu), Kebej, Tuba, Sıda, Sisim, Mana, Kan, Angara, Ulu Pit, Taşlık Tungus (Dulgu Katennğa), Bahta, Aşağı Tunguz, Küreyka, Hantayka, Dudinka.Yenisey akarsuyuna 500 kadar akarsu katılmakta olup toplam uzunluk 300 bin km.'den fazladır. Yenisey akarsuyunun en önemli iki kolu Angara ve Aşağı Tungus akarsularıdır. == Etimoloji == Yenisey kelimesinin Türki veya Tunguz dilleri kökenli olduğu düşünülmektedir. Bir teori Yenisey kelimesinin Eski Kırgız Türkçesinde bulunan "ene-say" kelimesinden türediğini ve "ene" kısmının ana, esas veya temel manasına gelirken "say" ekinin de nehir yatağı, vadi manalarına geldiğini savunmaktadır. Bir başka teori ise nehrin isminin Tunguz dil ailesine ait Evenki dilinde bulunan ve "büyük su" manasına gelen "Ionəssi" kökünden türetilmiş olabileceğini savunur. Tuvalar da akarsuya benzer biçimde "büyük akarsu" anlamına gelen Ulug-hem demektedirler. Nehir Türkler açısından tarihî önem de teşkil eder, birçok Türk ve Moğol devleti bu nehrin kenarlarında kurulmuştur. Türk soylu Tuva Cumhuriyetinin başkenti Kızıl şehri Yenisey akarsuyu kenarında kuruludur. == Literatürde geçtiği yerler== Orhun Yazıtlarından Bilge Kağan Yazıtında Yenisey akarsuyu veya onun kollarından birinin adı Kem (𐰚𐰢) akarsuyu olarak geçmektedir. Türk Dünyası'nın en ünlü yazarı Cengiz Aytmatovun eserlerinde Yenisey sıkça geçer. Beyaz Gemi adlı romanında bilhassa Yenisey dolayındaki Eski Türk kabilelerinden bahsederAytmatov'un eserlerinde Yenisey ırmağı http://www.mescere.net/kitaplik/1/BGe_4.htm . == Ulaşım == Yenisey akarsuyu üzerinde gemiler yolcu taşımaktadırlar. Tuva Cumhuriyetinde başkent Kızıl şehrinden tabiat turizmi için Toju'ya Yenisey akarsuyu üzerinden gemilerle gidilmektedir. == Çevresel kirlenmeler == 1950'lerde Krasnoyarsk-26'da madencilik ve kimya fabrikasının inşa edildikten sonra, silah sınıfı plütonyum (plütonyum-239) üretmek için iki doğrudan akışlı nükleer reaktör devreye alındı. Reaktörler doğrudan akışlı soğutmaya sahipti, yani reaktörün su alımı ve soğutulmasından sonra, arıtma yapılmayan su Yenisey'e geri boşaltıldı ve bu da Yenisey'in radyasyon kirlenmesine yol açtı. == Ayrıca bakınız == *Yenisey Yazıtları *Talas-Yenisey Yazıtları *Dünyanın en uzun nehirleri ==Yenisey havzası foto-galeri== Dosya:Yenisei Ob Kara Sea.jpg|Uydudan Yenisey akarsuyu Ob akarsuyu ile birlikte, Kuzey Buz Denizi'ndeki Kara deniz'e dökülürken Dosya:Слияние рек Енисей.jpg|Yenisey'in büyük kolları Piy-Hem ve Kaa-Hem akarsularının birleşişi Dosya:YeniseySayano.jpg|Sayan-Şüşen barajı tarafında biyosferik park Dosya:Vantovyjj most, the bridge in Krasnoyarsk, Russia, view from the left bank.jpg|Krasnoyarsk'ta bulunan ve nehirden geçen Vinogradovsky köprüsü Dosya:Yenisei basin 7.png|Yenisey havzası Dosya:Братский мост.JPG|Minusinsk ve Abakan arası Brat köprüsü Dosya:Азий Диптиң Төвү-2014.jpg|Asya'nın Ortası yeni obeliski, Tuva == Dipnotlar == == Dış bağlantılar == *Yenisey akarsuyu havzası harita ve bilgileri *Bratsk Barajı ve Angara akarsuyu fotoğrafları *Sayano-Shushenskaya Barajı *Krasnoyarsk Barajı *Yenisey Doğa Fotoğrafları (Krasnoyarsk bölgesi) Kategori:Rusya'daki nehirler Kategori:Moğolistan'daki nehirler Kategori:Kara Denizi'ndeki yeryüzü şekilleri Kategori:Fiziyografik vilayetler Kategori:Tıva'daki akarsular