Tifinag

Tifinag (64px|ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ Yeni Tifinag yazısı ile) başta Tuaregler olmak üzere bazı Berberiler tarafından dillerini yazmak için kullanılan yazıdır. Berberiler Kuzey Afrika'da Nil Vadisi'nin batısında yaşayan yerli halktır. Günlük iletişimde kullanılacak kadar yaygın değildir ancak genellikle politik ve sembolik olarak Berberi kimliğini vurgulamak için kullanılır. Tifinag Ircam adı verilen biraz değiştirilmiş şekli Fas ilkokullarında çocuklara Berberi dilini öğretmek için kullanılır. == Tifinag veya Neo-Tifinag? == Dilbilimciler ve tarihçiler bin yıllık Berberi ebcedi olan Tifinagi bu ebcedden türetilmiş, seslileri gösteren ve daha fazla sessiz içeren Neo-Tifinag'dan ayırmaya özen göstermektedirler. Eski Tifinag yazısı kuzey Cezayir, Tunus ve Afrika Sahrası'ndaki Tuareg bölgelerinde taşlara ve mezar taşlarına kazınmış olarak bulunmuştur. Neo-Tifinag ise 20. yüzyılda bir kısmı Avrupa'da bulunan Fas ve Cezayirli araştırmacılar tarafından geliştirilip bilgisayarlaştırılmıştır. == Tarihçe == Eski bir Tifinag versiyonu Kuzey Afrika'da yaşayan Berberi toplulukları tarafından daha yaygın olarak kullanılmakta idi. MÖ 300 ile MS 300 arasından kalmıştır. === Geleneksel Tifinag === Geleneksel olarak bu yazı son nida hariç hiçbir sesli içermez. Ancak sessizleri göstermek için bazı öneriler sunulmuştur. Bazı bölgelerde seslileri göstermek için Arapça sesli değişim işaretleri Tifinag karakterleri ile birleştirilmektedir. Nadiren bu yazı Tagdal (Songay dilleri) gibi diğer komsu dilleri yazmak için de kullanılmıştır. * İki varyantı vardır: doğu ve batı * Doğu varyantı bugün Cezayir ve Tunus olan bölgede kullanılmıştır. Fenike dili ve Libyaca olarak iki dilli yazıların keşfedilmesi yüzünden bugün en iyi çözülmüş varyanttır. * 24 harfin 22'si çözülmüştür. * Batı varyantı daha ilkeldir (Février [1964–1965]). Akdeniz sahilleri boyunca Kabiliden Kanarya Adalarına kadar bir bölgede kullanılmıştır. 13 ek harf içermektedir. * Libya-Berberi yazısı saf bir ebceddir, hiç sesli harf yoktur. * Ünsüz İkizleşmesi (Geminasyon) göstermez. * Aşağıdan yukarı doğrudur, sağdan sola hatta diğer sıralarda yazıldığı bulunmuştur. === Neo-Tifinag yazısı === INALCO'de profesör olan Salim Çakır, Neo-Tifinag'da bir değişim önermiştir (Tafsut 1990 #14). Son yıllara kadar Latin alfabesini veya Arap alfabesini tercih eden aktivistler yüzünden bu alfabeyi kullanan ne bir kitap ne de bir web sitesi yayınlanmıştır. Ancak web siteleri logoları ve kitap kapaklarında sembolik olarak Neo-Tifinag kullanımı oldukça popülerdir. Ancak Fas'ta Latin ve Arap yazısı arasında 'tarafsız' bir tutum alan kral 2003 yılında Tifinag yazısını kabul etmiştir. Bunun sonucu olarak okul kitapları bu yazı ile yazılmaya başlamış ve bazı okullarda eğitime başlanılmıştır. Fas dışında hiçbir remsi statüsü yoktur. İronik olarak Fas hükûmeti 1980'lerde ve 1990'larda bu yazıyı kullananları tutuklayıp hapse atmıştır.Rapport sur le calvaire de l’écriture en Tifinagh au Maroc Libya'da yetkililer, kararlı olarak Neo-Tifinag yazısını dükkanlar, ilanlar gibi halka açık yerlerde kullanımını ve gösterimini yasaklamaktadır. === Neo-Tifinag yazısı kod haritası === Neo-Tifinag, versiyon 4.1.0 dan itibaren Unicode U+2D30 ile U+2D7F arasında kodlanmıştır. 55 karakter tanımlanmıştır ancak tanımlanandan daha fazlası kullanılmaktadır. ISO 15924'te Tfng Neo-Tifinag'a atanmıştır. Unicode karakterleri (soldan saga) Code +0 +1 +2 +3 +4 +5 +6 +7 +8 +9 +A +B +C +D +E +F U+2D30 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px U+2D40 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px U+2D50 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px U+2D60 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px U+2D70 Çeşitli versiyonlar arası karakter karşılaştırma tablosu: Renk anahtari Renk Anlam Temel Tifinag (IRCAM) Geliştirilmiş Tifinag (IRCAM) Diğer Tifinag alfabeleri Modern Tuareg harfleri Kullanılmayacak Basit harfler (ve değistirici harf) {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="1" style="border:1px solid #CCCCCC;border-collapse:collapse" Kod Kabartma Unicode Transliterasyon Ad Latin Arap U+2D30 12px ⴰ a ا ya U+2D31 12px ⴱ b ب yab U+2D32 12px ⴲ b ٻ yab fricative U+2D33 12px ⴳ g گ yag U+2D34 12px ⴴ g ڲ yag fricative U+2D35 12px ⴵ dj ج Berber Academy yadj U+2D36 12px ⴶ dj ج yadj U+2D37 12px ⴷ d د yad U+2D38 12px ⴸ d د yad fricative U+2D39 12px ⴹ align="center" U+2D3A 12px ⴺ align="center" U+2D3B 12px ⴻ e ه yey U+2D3C 12px ⴼ f ف yaf U+2D3D 12px ⴽ k ک yak U+2D3E 12px ⴾ k ک Tuareg yak U+2D3F 12px ⴿ k ک yak fricative U+2D40 12px ⵀ h b ھ ب yah = Tuareg yab U+2D41 12px ⵁ h ھ Berber Academy yah U+2D42 12px ⵂ h ھ Tuareg yah U+2D43 12px ⵃ align="center" U+2D44 12px ⵄ (ε) ع yaε U+2D45 12px ⵅ kh (x) خ yax U+2D46 12px ⵆ kh (x) خ Tuareg yax U+2D47 12px ⵇ q ق yaq U+2D48 12px ⵈ q ق Tuareg yaq U+2D49 12px ⵉ i ي yi U+2D4A 12px ⵊ j ج yaj U+2D4B 12px ⵋ j ج Ahaggar yaj U+2D4C 12px ⵌ j ج Tuareg yaj Çift şekilli harfler {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="1" style="border:1px solid #CCCCCC;border- collapse:collapse" Kod Kabartma Unicode Transliterasyon Ad Latin Arap U+2D5C U+2D59 12px12px ⵜⵙ ts تس yats U+2D37 U+2D63 12px12px ⴷⵣ dz دز yadz == Kaynakça == Alfabe Kategori:Alfabeler Kategori:Tuaregler Kategori:Afrika'daki yazı sistemleri Kategori:Berberizm