Ubıhça

Ubıhça veya Vubıhça (Ubıhça: tʷaxəbza veya paxəbza) Kuzeybatı Kafkas dillerinden bir tanesiydi. 1992'de bu dili konuşan son kişi Tevfik Esenç'in yaşamını yitirmesiyle birlikte ölü dil hâline geldi. Alfabesi yoktur. == Etimoloji == Ubıh sözcüğü Adigece "Vub Irmağı aşağısında oturanlar" anlamına gelen Vıbıyıh deyiminden gelmiştir. Ubıh dili "Ubuh", "Ubih", "Ibıh", "Wıbıh", "Vubıh" ya da "Wubıh" gibi değişik biçimlerde de yazılmaktadır. Adigece özgün telaffuz biçimi "Vıbıh" ya da "Wıbıh" iken diğerleri Rusça telaffuzundan aktarmadır. Ubıhlar ise kendilerine "Kıyıda oturanlar" anlamına gelen Pehı ya da Tahe adını vermiş, dillerine de "Karadeniz kıyısında oturanların dili" anlamına gelenleri yani Pehıbze ya da Tahebze demişlerdir. Bze Ubıh ve Adige dillerinde "dil" demektir. == Sesbilim == ===Standart Ubıhçanın sesbilimi=== Standart Ubıhçanın ünsüz envanterinin Uluslararası Fonetik Alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir: Çiftdudaksıl Dişyuvasıl Artdişyuvasıl Damaksıl Artdamaksıl Küçükdilsil Gırtlaksıl öndilsil kapalı öndilsil uçdilsil - yut. - dud. yan. - dud. - dud. dam. - dud. yut. dam. - dud. yut. yut. & dud. Patlamalı ötümsüz ötümlü dışgırtlaksıl Patlamalı sürtünmeli ötümsüz ötümlü dışgırtlaksıl Sürtünmeli ötümsüz ötümlü dışgırtlaksıl Genizsil Sürtünmesiz Titrek Ubıhça 84 ünsüze karşın [a] ve [ə] olmak üzere yalnız iki ünlüye sahiptir. ===Karacalar ağzının sesbilimi=== Balıkesir'in Karacalar köyünde yaşayan Osman Güngör tarafından konuşulan ve farklı özellikler gösteren bir Ubıhça ağzı, 1960'lı yıllarda Georges Dumézil tarafından belgelenmiştir. Karacalar Ubıhçasının ünsüz envanterinin Uluslararası Fonetik Alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir: Dudaksıl Dişyuvasıl Artdişyuvasıl Damaksıl Artdamaksıl Küçükdilsil Gırtlaksıl öndilsil kapalı öndilsil uçdilsil yum. güç. yut. yum. dud. yan. yum. dud. yum. dud. yum. güç. dud. güç. dud. yum. güç. dud. güç. dud. yut. dam. Patlamalı ötümsüz ötümlü dışgırtlaksıl Patlamalı sürtünmeli ötümsüz ötümlü dışgırtlaksıl Sürtünmeli ötümsüz ötümlü dışgırtlaksıl Genizsil Sürtünmesiz Titrek == Gramer == === İsimler === ==== Çoğulluk ==== Ubıh isimleri çoğulluğu belirtmez ve çoğulluk gösteren tek durum ilişki eki olan -/na/ 'dır. Ancak çoğulluk fiilin köküyle (ör. /akʷən blas/ 'o arabanın içindedir' ve /akʷən blaʒʷa/ 'onlar arabanın içindedir') veya eklerle (ör. /akʲˈan/ 'gidiyor' ve /akʲˈaːn/ 'gidiyorlar') belirtilebilir. ==== Kesinlik ==== Belirlilik artikeli /a/- önekidir (/atət/ 'o adam"). Direkt olarak bir belirsizlik edatı bulunmamasına karşın Türkçedeki "-in biri" edatının karşılığı olan /za/-(kök)-/ɡʷara/ kalıbı bulunmaktadır. (ör. /zanajnʃʷɡʷara/ 'gencin biri') === İsmin hâlleri === Ubıhça'da iki adet temel hâl, dört adet temel olmayan hâl vardır. Temel haller şunlardır: ilişkisel, mutlak. Temel olmayan hâller ise şunlardır: zarf, bulunma, enstrümantal ve enstrümantal-komitatif. İsmin hâlleri tekil çoğul ilişkisel - - mutlak - zarf - bulunma - enstrümantal - enstrümantal-komitatif - ==== İlişkisel hâl ==== Bu durum; ergatif, genitif ve datif işlevi görür. Tekillikte -/n/, çoğunlukta -/nə/. Bu hal, çoğulluk farkı barındıran tek haldir. sətʷ aməzən jəbjaq'a sə-tʷ a-məzə-n Ø-jə-bja-q'a benim-baba.MUTLAK artikel-çocuk-ergatif onu-o-gör-geçmiş zaman babam çocuğu gördü ==== Mutlak hâl ==== Yalın kökle belirtilir. Geçişsiz fiilin nesnesini, geçişli fiilin direkt öznesini belirtir. (ör. /tət/ 'bir adam') sətʷ akʲ'aq'a sə-tʷ a-kʲ'a-q'a benim-baba.MUTLAK o-git-geçmiş zaman babam gitti ==== Zarf hâli ==== -/n(ə)/; ismin durum, değişim ve oluş durumlarını bildiren ektir ==== Bulunma hâli ==== Türkçedeki karşılığı -de/-da olan - ekidir. ==== Enstrümantal hâl ==== -, işin yapılmasına araç olan nesneyi belirtir. ==== Enstrümantal-Komitatif hâl ==== -, "ile" manasına gelir. ===== Diğer ekler ===== Sentetik datif oldukları kaydedilen ancak kendi başlarına birer hâl olmayan bir çift sonek de vardır: -/laːq/ '-a doğru' ve -/ʁaːfa/ 'için. ör. /aχʲə```laːq``` aːstadaw/ 'onu prense göndereceğim'. === Sıfatlar === Sıfatlar isme eklenerek sonek gibi davranırlar: /tʃəbʒəja/ 'biber' kelimesi /pɬə/ 'kırmızı' kelimesiyle beraber /tʃəbʒəjapɬə/ 'kırmızı biber' olur. === Zamirler === Serbest kişilik zamirleri 1\. Şahıs 2. Şahıs 3. Şahıs Normal Şakacı Tekil Standard Ali Bilaş Çoğul Standard Tevfik Esenç Osman Güngür "Standart" zamirler, hızlı konuşma nedeniyle belirli konuşmacıların kullandığı varyasyonlarla birlikte görüntülenir. Tüm konuşmacılar Tevfik Esenç'in /ʃaɬa/ kullanımını kınadılar ancak Esenç'in tüm kayıtları ne olursa olsun /ʃaɬa/ içeriyor. ==== İyelik ==== İyelik ekleri 1\. Şahıs 2. Şahıs 3. Şahıs Normal Şakacı Tekil \- Çoğul İyelik ekleri, kendi çoğul eklerine sahiptir. . ʃawtʃə ʃ(ə)-aw-tʃə bizim-çoğul-at atlarımız === Fiiller === ==== Uzlaşım ==== 1\. yalın dışı hâlin belirteçleri, bir ismin ilişkisel bi önekten önceki uzlaşımını belirtmekle sınırlıdır ve 1. yalın dışı hâlin belirteçleri, yanlışca bulunma ve yönsel öneklerle değil, aynı zamanda basit yalın dışı veya datif, argümanlarla da uzlaşımı belirtmek için kullanılır. Adıl görevi gören uzlaşım belirteçleri Mutlak (1 ve2.) yalın dışı Ergatif 1\. Şahıs tekil ~ ~ çoğul ~ ~ 2\. Şahıs tekil çoğul ~ ~ tekil şakacı 3\. Şahıs tekil çoğul İkinci kişi , atıfta bulunulan kişinin bir kadın olduğunu veya konuşmacının sözünü keserek yorum yaptığını göstermek için kullanılan arkaik bir zamirdir. Son konuşmacıların erkek olması nedeniyle dilin ölümünden önce yok oldu. Üçüncü kişi uzlaşım belirteçleri, izlemesi gereken kurallar nedeniyle adil bir varyasyona sahiptir. mutlak belirteçler Belirteç Kural Örnek Cümlede başka üçüncü şahıs nesnesi yoktur. "o dedi" – "onu gördüm" Sonraki belirteç de 3. şahıs olduğunda görünür. "X, Y'ye vurdu" 'nin nadir bir allofonudur ve genellikle sonraki belirteç vurgu taşıdığında belirir. "X, Y'yi kazıyor" Sonraki belirteç 3. çoğul şahıs olduğunda belirir. "onlara X'i veriyoruz" Çoğul belirteçler, tekil 'nın silinebileceği ancak çoğul silinemeyeceği durumalr dışında, tekil kurallarla aynı kurallara tabidir. ==== Dinamik Fiil Çekimi ==== Dinamik Ubıh fiilleri iki gruba ayrılır: basit zamanları içeren Grup I ve türetilmiş muadil zamanları içeren Grup II. Sadece Karacalar lehçesi aşamalı zaman kullanır ve çoğul bilinmemektedir. Tekil-çoğul ayrım, özne, ergatif, tekil veya çoğul olduğunda kullanılır. Köşeli parantezler yutulmuş ünlüleri gösterir; parantez, sapın isteğe bağlı kısımlarını gösterir; ve kolon bir morfemin sınırını gösterir. fiil çekimi Grup I Tekil Çoğul Geçmiş - - Mişli geçmiş - - Şimdiki - - Gelecek I - - Gelecek II - - (Aşamalı) - ? Grup II Geçmiş zamanın hikâyesi - - ~ -/qʼa:na:jtʼ/ Şimdiki zamanın hikâyesi - - Şartlı I - - Şartlı II - - ===== Basit Geçmiş Zaman ===== Basit geçmiş zamanlı fiil tekil durumda - ile ve çoğul durumda - ile çekimlenir. Örnekler: * – söylemek → o söyledi * – yemek → o yedi * – bilmek → o bildi * – gitmek → o gitti Çoğulluk Şahıs Ubıhçası Manası Tekil 1. Şahıs Yedim 2\. Şahıs Yedin 3\. Şahıs Yedi Çoğul 1. Şahıs Yedik 2\. Şahıs Yediniz 3\. Şahıs Yediler ===== Mişli Geçmiş Zaman ===== Tekil durumlarda - ile, çoğul durumlarda - ile çekimlenir. Örnekler: * – söylemek → demiş * – yemek → yemiş * – bilmek → bilmiş * – gitmiş → gitmiş Çoğul Şahıs Ubıhçası Manası Tekil 1. Şahıs Yemişim 2\. Şahıs Yemişsin 3\. Şahıs Yemiş Çoğul 1. Şahıs Yemişiz 2\. Şahıa Yemişsiniz 3\. Şahıs Yemişler ===== Şimdiki Zaman ===== Tekilde -, çoğulda - ile çekimlenir. Örnekler: * – söylemek → söylüyor * – yemek → yiyor * – bilmem → biliyor * – gitmek → gidiyor Çoğulluk Şahos Ubıhçası Manası Tekil 1. Şahıs Yiyorum 2\. Şahıs Yiyorsun 3\. Şahıs Yiyor Çoğul 1. Şahıs Yiyoruz 2\. Şahıs Yiyorsunuz 3\. Şahıs Yiyorlar ===== Gelecek I ===== Tekilde -, çoğulda -. Kesinlik, dolaysızlık, yükümlülük veya niyet duygusu taşır. Örnekler: * – söylemek → söyleyecek * – yemek → yiyecek * – bilmek → bilecek * – gitmek → gidecek Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası Tekil 1. Şahıs Yiyeceğim 2\. Şahıs Yiyeceksin 3\. Şahıs Yiyecek Çoğul 1. Şahıs Yiyeceğiz 2\. Şahıs Yiyeceksiniz 3\. Şahıs Yiyecekler ===== Gelecek II ===== Tekilde -, çoğulda -. Geleceğin genel bir duygusunu ve aynı zamanda teşvik edici bir duyguyu iletir: (gidelim!). Örnekler: * – söylemek → söyleyecek * – yemek → yiyecek * – bilmek → bilecek * – gitmek → gidecek Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası Tekil 1. Şahıs Yiyeceğim 2\. Şahıs Yiyeceksin 3\. Şahıs Yiyecek Çoğul 1. Şahıs Yiyeceğiz 2\. Şahıs Yiyeceksiniz 3\. Şahıs Yiyeceksiniz ===== Geçmiş Zamanın Hikayesi ===== Tekil, -, çoğul -. Örnekler: * – söylemek → söylemişti * – yemek → yemişti * – bilmek → bilmişti * – gitmek → gitmişti Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası Tekil 1. Şahıs Yemiştim 2\. Şahıs Yemiştin 3\. Şahıs Yemişti Çoğul 1. Şahıs Yemiştik 2\. Şahıs Yemiştiniz 3\. Şahıs Yemişlerdi ===== Şimdiki Zamanın Hikayesi ===== Tekil -, çoğuk -. Örnekler: * – söylemek → söylüyordu * – yemek → yiyordu * – bilmek → biliyordu * – gitmek → gidiyordu Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası Tekil 1. Şahıs Yiyordum 2\. Şahıs Yiyordun 3\. Şahıs Yiyordu Çoğul 1. Şahıs Yiyorduk 2\. Şahıs Yiyordunuz 3\. Şahıs Yiyordular ===== Şartlı I ===== Tekil -, çoğul -. Örnekler: * – söylemek → söylerdi * – yemek → yerdi * – bilmek → bilirdi * – gitmek → giderdi Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası Tekil 1. Şahıs Yerdim 2\. Şahıs Yerdin 3\. Şahıs Yerdi Çoğul 1. Çoğul Yerdik 2\. Şahıs Yerdiniz 3\. Şahıs Yerdiler ===== Şartlı II ===== Tekil -, çoğul -. Örnekler: * – söylemek → söyleyecekti * – yemek → yiyecekti * – bilmek → bilecekti * – gitmek → gidecekti Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası Tekil 1. Şahıs Yiyecektim 2\. Şahıs Yiyecektin 3\. Şahıs Yiyecekti Çoğul 1. Şahıs Yiyecektik 2\. Şahıs Yiyecektiniz 3\. Şahıs Yiyecektiler ==== Durgun Fiil Çekimi ==== Tüm lehçe ve konuşmacılarda yalnızca iki durgun zaman vardır: geçmiş ve şimdiki zaman. Tekil Çoğul Şimdi - - Geçmiş - - ==== Görünüş ==== Ubıh zaman sistemindekilerin dışında beş temel görünüş vardır: rutin, yinelemeli, kapsamlı, aşırı ve potansiyel. Bir konuşmacı, kiplerle birlikte daha karmaşık yönleri iletmek için bu yönlerden birini diğeriyle birleştirebilir. Görünüş Ek ('yemek') ('içmek') Ubıhça Türkçe Ubıhça Türkçe Rutin - Hep yerim Hep içerim Yinelemeli - Yine içiyorum Yine içiyorum Kapsamlı - Hepsini yiyorum Hepsini içiyorum Aşırı - Çok yiyorum Çok içiyorum Potansiyel - Yiyebiliyorum İçebiliyorum ==== Ruh hâli ==== Ubıhça'da on bir farklı ruh hâli vardır. Gösteren; doğrudan, kibar ve empatik olmak üzere üç türü bulunan zorunluluk; potansiyel ve sinir bozucu olarak ayrılmak üzere istek; irrealis ve realis olarak ayrılmak üzere koşullu; ikili ve karmaşık olarak ayrılmak üzere soru. ===== Gösteren ===== Bunun için bir belirteç yoktur. ===== Zorunluluk ruh hâlleri ===== Zorunluluğun iki biçimi vardır: resmi, daha kibar bir zorunluluk ve doğrudan, kısa bir zorunluluk. ====== Doğrudan ====== Doğrudan zorunluluk genellikle tekil kip belirteçinin ihmal edilmesidir wəkʲʼa wə-kʲʼa sen-git Git! ====== Kibar ====== Bu, fiil köküne bir - soneki eklenerek oluşturulur. Ancak bu bazen atlanır. ====== Empatik ====== Bu, zorunlu bir fiilin sonuna - eklenerek oluşturulur. ===== İstek ruh hâlleri ===== Mevcut iki istem form vardır: potansiyel ve sinir bozucu istek. ====== Potansiyel ====== Fiil köküne - soneki veya 'dan sonra gelen bir /aχ/ sonekiyle oluşturulur. ====== Sinir bozucu ====== \- soneki. ===== Şartlı ruh hâlleri ===== Realis ve irrealis olarak ayrılır. ====== Realis ====== \- soneki. ====== İrrealis ====== \- soneki. ===== Soru ruh hâlleri ===== Açık sorular - ile, kapalı sorular - ile oluşturulur. ==== Varlık Koşaçları ==== Tekil Çoğul Manası durgun hareketli durgun hareketli (küçük bir nesne için) oturma pozisyonunda olmak ya da (büyük bir nesne için) ayakta duruyor olmak asılmış olmak, asılı duruyor olmak yatıyor durumda olmak ==== Zarf-fiiller ==== Ubıh, karmaşık cümleleri iletmek için serbest bir zarf-fiil kullanımına sahiptir. Zarf-fiil Manası ~ Birincil fiil ile anlık eylem. Birincil fiil ile devam eden eylem. ile benzer ancak fiilin doğada devam ettiğini veya uzadığını ima eder. ~ 'Vasıtasıyla' gibi enstrümantal benzeri çağrışımlar. İstenenin ne olduğunu belirtmek için sadece ('istemek') ile kullanılır. ~ Mutlak belirteçe benzer ve "X ve sonra Y" hissine sahiptir. Genellikle bu kullanıldığında fiillerde kip kullanılmaz. Koşullu veya hafif bir zorunlu güç oluşturur. Genellikle Gelecek I ve Gelecek II zamanlarına eşlik eder. Her zaman Gelecek I'e eşlik eder. Son derece nadirdir, bu yüzden nüansı bilinmemektedir. Bir hedef duygusu vardır ve işaretlediği fiilin gerekli olduğunu, ancak görevin yerine getirilmediğini ve tamamlandığını ima eder. == Tarihçe == Ubıh dili, 1864'te Ubıhların diğer Çerkes toplulukları ile birlikte Türkiye'ye sürülmelerinden önce, Çerkesya'nın Karadeniz kıyısında, kuzeyde Şahe (Şex-Шэх) Irmağından güneyde Adler'e değin uzanan bir alana yayılmış Ubıhlar tarafından konuşulmuştur. Fransız Lullié'ye göre, 1846'da sadece 1-2 köy halkı tarafından konuşulmaktaydı.Prof. Dr. Sumru Özsoy, Nart dergisi, sayı 50 eki, Ankara, 2006, s.44. Lavrov'a göre de Ubıhların bir bölümü, Ubıhça dışında Adığece ve Ciget Abhazcasını benimsemişti.L. İ. Lavrov, Vubıkhlar Hakkında Etnografik Bir Araştırma, Kafkasya Gerçeği, sayı 8, Samsun, 1992, s.47. === Osmanlı'ya göç === 1864'te Osmanlı Türkiyesi'ne yapılan göçler sonucu Ubıhların bir bölümü, diğer Çerkeslerle birlikte, Kuzey Anadolu ve Balkan topraklarına yerleştirildi, boşaltılan yerler ise gerilla tipi direnişlerin temizlenmesinden yani 1880 yılından sonra Rus yerleşimine tahsis edildi.Jineps gazetesi, Eylül 2006 Ek-1, Şubat 2007. 1864'te Orta Laba Irmağı soluna yerleştirilen ya da saklandıkları dağlardan sağ kurtulup Kuban Irmağı civarına yerleşmiş olan Ubıhların çoğu ise, Rus yönetiminin baskıları sonucu, özellikle 1878 yılından sonra, diğer Adigelerle birlikte Türkiye'ye göç etmiştir. Bunun sonucunda Kafkasya'da artık bir Ubıh yerleşimi kalmamıştır. Kafkasya'da kalmış Ubıh sayısı 1880'de 80'e düşmüş, bu Ubıhlar da, oralardaki Şapsığ ve diğer Adigelere karışmışlardır. Örneğin İlk Adige Cumhuriyeti Devlet Başkanı Aslan Carıme Ubıh asıllıdır. Balkanlara yerleştirilen Ubıhların tamamı, 1878 Berlin Antlaşması gereğince, diğer Çerkeslerle birlikte, Osmanlı'nın Asya ve Afrika'daki topraklarına göç etti. Ubıhça konuşmakta olan küçük kalıntı gruplar da şimdiki Kocaeli'nin Maşukiye köyü ile Sakarya ilinin Sapanca ilçesinin Kırkpınar ve Yanık köylerine yerleşti. Ayrıca daha fazla sayıda olmak üzere Manyas'ta yerel halkın Boğaz, Adigelerin Psışha dedikleri Kocaçay Irmağı vadisi boyunca yukarı doğru sıralanan Hacıyakup (hepsi Ubıh), Işıklar (birkaç hanesi Ubıh), Değirmenboğazı (hepsi Ubıh idi), Darıca (200 hane içinde en son 20 hanesi Ubıh kalmıştı) ve Hacıosman (Ubıhça adı: Lek'uaşe, hepsi Ubıh) köylerine yerleştiler. Ubıhların tamamı Adigece, azı da Adigece ile birlikte Ubıhça konuşuyordu. Kafkasya'da iken üç dil (Adige, Ubıh ve Ciget dili) konuşan Ubıhlar da vardı. === Tükeniş === Ubıhça en son Hacıosman köyü yaşlıları arasında konuşuluyor, diğer köylerin yaşlıları arasında biliniyor, ama artık konuşulmuyordu. Hacıosman köyünden olup Ubıh dilini konuşan son birey olarak kabul edilen Tevfik Esenç'in 8 (7?) Ekim 1992'de ölmesiyle de Ubıh dili bir ölü dil olarak sınıflandırılmaya başlandı. Bugün sadece Adigece konuşmakta olan Ubıhlar, Sakarya, Balıkesir, Bilecik, Sinop, Samsun, Kahramanmaraş ve birçok ilde Adigelerle beraber yaşamaktadır. Ubıh dili üzerine Dirr, Dumézil, Mészaros, Vogt ve Özsoy gibi dilbilimciler çalışmalarda bulunmuşlardır.Nart dergisi, sayı 50 eki. Ubıh dilinin Abhaz-Adige dil grubu içindeki konumu ise halen araştırılmaktadır.Dr. Vuçujıko Zek'oğ, Marje dergisi, tanıtım sayısı, s.37-38.Dr. Vuçujıko Zek'oğ, Nart dergisi, sayı 8, s.13. == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * http://www.omniglot.com/writing/ubykh.htm Kategori:Kuzeybatı Kafkas dilleri Kategori:Doğal diller Kategori:Asya kökenli ölü diller