Türkiye Cumhuriyeti Anayasası

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası veya 1982 Anayasası, Türkiye'nin 9 Kasım 1982'den bu yana geçerli olan anayasasıdır. 12 Eylül Darbesi sonrasında askerî yönetimin emriyle Danışma Meclisi tarafından hazırlanmış, 23 Eylül 1982 tarihinde Danışma Meclisi tarafından ve 18 Ekim 1982 tarihinde Millî Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilmiş, 7 Kasım 1982 Pazar günü yapılan halk oylaması sonucu yüzde 91,37 oranında kabul oyu ile kabul edilmiştir. Anayasa'nın ilk üç maddesinin değiştirilmesi ve değiştirilmesinin önerilmesi dördüncü madde ile yasaklanmıştır. Anayasa, bugüne kadar yirmi bir kez değişikliğe uğramıştır. Anayasa'da 7 kısım, 177 madde ve 16 geçici madde bulunmaktadır. == Tarihçe == === 12 Eylül Askeri Müdahalesi === 12 Eylül Askeri Müdahalesi, Türkiye'de 12 Eylül 1980 tarihinde gerçekleşen bir askeri darbedir. Bu olay, ülkede devam eden kriz ortamı sırasında Türk Silahlı Kuvvetleri'nin yönetime el koymasıyla gerçekleşmiştir. Müdahale, 27 Mayıs 1960'ta gerçekleşen askeri müdahaleden farklı bir şekilde, "emir ve komuta zinciri içinde ve emirle" gerçekleştirilmiştir. 27 Mayıs 1960'ta gerçekleşen askeri müdahalede, küçük ve orta rütbeli subaylardan oluşan bir grup, yönetimi ele geçirmişti. Ancak 12 Eylül 1980'de Türk Silahlı Kuvvetleri, genelkurmay başkanı ve kuvvet komutanlarının liderliğinde, kendi hiyerarşisi içinde bir bütün olarak yönetime el koymuştur. Bu askeri müdahale, Türkiye'nin siyasi ve sosyal yapısında derin etkiler bırakmıştır. Müdahale sonrasında birçok siyasi parti kapatılmış, siyasi faaliyetler askıya alınmış ve binlerce kişi gözaltına alınmış veya tutuklanmıştır. Anayasa'nın askıya alınmasıyla birlikte askeri yönetim tarafından hazırlanan "1982 Anayasası" kabul edilmiştir. 12 Eylül Askeri Müdahalesi, Türkiye'nin tarihinde önemli bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Olayın nedenleri, süreci ve sonuçları, ulusal ve uluslararası düzeyde birçok akademik çalışma ve tartışma konusu olmuştur. Yönetime el koyanlar “Millî Güvenlik Konseyi” adlı organı oluşturmuştur. Bu Konsey, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nurettin Ersin , Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun’dan oluşmuştur. 12 Eylül Askerî Müdahalesinin amacı, Millî Güvenlik Konseyinin 1 numaralı Bildirisinde şöyle açıklanmıştır: “Girişilen Harekatın amacı, ülke bütünlüğünü korumak, millî birlik ve beraberliği sağlamak, muhtemel bir iç savaşı ve kardeş kavgasını önlemek, Devletin otoritesini ve varlığını yeniden tesis etmek ve demokratik düzenin işlemesine mani olan sebepleri ortadan kaldırmak”. === Anayasa düzeni hakkında kanun === Yasama: 12 Eylül Askeri Müdahalesi sonucunda ortaya çıkan yeni rejimin hukuki çerçevesi, Milli Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilen 27 Ekim 1980 tarihli ve 2324 sayılı "Anayasa Düzeni Hakkında Kanun" ile belirlenmiştir. Anayasa Düzeni Hakkında Kanun'un 2. maddesi, yasama yetkisini Milli Güvenlik Konseyi'ne vermiştir. Bu maddeye göre, 1961 Anayasası'na göre Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne ait olduğu belirtilen görev ve yetkiler 12 Eylül 1980 tarihinden itibaren Milli Güvenlik Konseyi tarafından kullanılacaktır. Yürütme: Anayasa Düzeni Hakkında Kanun'un 2. maddesi, Cumhurbaşkanlığına ait yetkileri aynı zamanda devlet başkanlığı görevini üstlenmiş olan Milli Güvenlik Konseyi Başkanı'na vermiştir. Anayasa Düzeni Hakkında Kanun, yürütmenin diğer kanadı olan Bakanlar Kurulu hakkında bir hüküm içermemektedir. Ancak bu dönemde, Bülent Ulusu başbakanlığında sivillerden oluşan bir Bakanlar Kurulu kurulmuştur. Bakanlar Kurulu'nun programı Milli Güvenlik Konseyi tarafından görüşülerek 30 Eylül 1980 tarihinde Hükümete güven verilmiştir. Yargı: Anayasa Düzeni Hakkında Kanun, yargı organına dokunmamıştır. Bu dönemde normal mahkemeler, Danıştay ve Anayasa Mahkemesi faaliyetlerine devam etmiştir. Ancak Anayasa Düzeni Hakkında Kanun, yargısal denetimi önemli ölçüde sınırlamıştır. Kanuna göre, Milli Güvenlik Konseyi tarafından yayımlanacak kanunların Anayasaya aykırılığı iddiası ileri sürülememektedir. Bu durumda, Anayasa Mahkemesi sadece bu kapsam dışında kalan konularda çalışabilmektedir. Ayrıca, Danıştay'ın denetim yetkisi de büyük ölçüde kısıtlanmıştır. Milli Güvenlik Konseyi bildiri ve kararlarına, Bakanlar Kurulu kararnamelerinin ve üçlü kararnamelerin yürütülmesinin durdurulması ve iptali istemiyle dava açılamamaktadır (madde.5). Benzer şekilde, Kanunun 5. maddesi de "12 Eylül 1980 tarihinden sonra, Bakanlarca ve Bakanların yetki verdiği görevlilerce kamu personeli hakkında uygulanan ve uygulanacak olan işlemlerin ve alınan kararların yürütülmesinin durdurulması istemi ileri sürülemez" hükmünü içermektedir. Bu düzenlemeler, 12 Eylül Askeri Müdahalesi sonucunda ortaya çıkan yeni rejimin hukuki temellerini oluşturmuştur. Bu dönemde Türkiye'deki siyasi, yasal ve idari süreçlerde önemli değişiklikler yaşanmıştır. ==== 1961 Anayasasının durumu ==== "Anayasa Düzeni Hakkında Kanun"un 1. maddesi şu şekildedir: "9 Temmuz 1961 tarihli ve 334 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile değişiklikleri, aşağıdaki maddelerde belirtilen istisnalar saklı kalmak üzere, yeni bir Anayasa kabul edilip yürürlüğe girinceye kadar yürürlüktedir." Milli Güvenlik Konseyi, 1961 Anayasası'nı tamamen ortadan kaldırmamıştır. Sadece bazı yasama ve yürütme yetkileri üzerinde değişiklikler yapmıştır. 1961 Anayasasının diğer hükümlerinin yürürlükte kaldığı sonucuna ulaşılabilir. Ancak, yürürlükte kalan bu hükümlerin "anayasal değerlerini" yitirdiği kabul edilmelidir. Bu durum, anayasa hukukunun genel teorisinde "devrimlerin etkisiyle anayasasızlaştırma" olarak adlandırılmaktadır. Bu teoriye göre, anayasanın siyasi nitelikte olmayan, hukuki, cezai, idari, mali nitelikteki hükümleri devrimlerden etkilenmez. Diğer bir deyişle, bu hükümler, devrimden sonra açık veya kapalı bir şekilde kaldırılmadıkça yürürlükte kalır. Ancak devrimle birlikte bu hükümler, anayasal değerlerini yitirir ve olağan bir yasa hükmüne dönüşür. Yani, artık bu hükümler için "anayasanın üstünlüğü" ilkesi geçerli değildir ve olağan yasa koyucu bu hükümleri istediği gibi değiştirebilir. Özet olarak, devrim bu hükümleri tamamen kaldırmamış, ancak teknik olarak anayasa hükmü olmaktan çıkarmış ve anayasasızlaştırmıştır. Bu durumu doğrulayan 2324 sayılı Kanun'un 3. maddesi ise şu şekildedir: "Milli Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilen ve yayımlanan bildiri ve karar hükümleri ile yayımlanacak kanunların Anayasaya aykırılığı iddiası ileri sürülemez." Aynı Kanunun 6. maddesi ise daha da açık bir şekilde ifade etmektedir: "Milli Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilen ve yayımlanan bildiri ve kararlar ile Konseyce kabul edilen ve yayımlanacak kanunların, 9 Temmuz 1961 tarihli ve 334 sayılı Anayasa hükümlerine uymayanları Anayasa değişikliği olarak, kanunlara uymayanları da kanun değişikliği olarak yayımlandıkları tarihte yürürlüğe girer." Bu da göstermektedir ki, Milli Güvenlik Konseyi sadece bu konuda değil, sonraki işlemlerinde de 1961 Anayasasının yürürlükte kalan hükümlerini değiştirebileceğini kabul etmiştir. Bu hüküm, Milli Güvenlik Konseyi'nin asli kurucu iktidar yetkilerini üstlenmiş bir organ olduğunu göstermektedir. === Kurucu Meclis hakkında kanun === 29 Haziran 1981 tarih ve 2485 sayılı “Kurucu Meclis Hakkında Kanun” ile yeni bir anayasa hazırlamakla görevli bir Kurucu Meclis kurulmuştur. Kurucu Meclis'in görevleri, 29 Haziran 1981 tarihli ve 2485 sayılı Kurucu Meclis Hakkında Kanun'un 2. maddesinde belirtilmiştir. En önemli görevi yeni anayasa taslağını hazırlamaktır. Ayrıca, Siyasi Partiler Kanunu ve Seçim Kanunu gibi yasaların hazırlanması da Kurucu Meclis'in sorumluluğundadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulana kadar yasa yapma, değiştirme ve kaldırma yetkilerini kullanmak da Kurucu Meclis'in görevidir. Kurucu Meclis, Milli Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisi olmak üzere iki bölümden oluşur (madde 1). Milli Güvenlik Konseyi'nin kimlerden oluştuğu yukarıda belirtilmiştir. küçükresim|Danışma Meclisi'nin logosu Danışma Meclisi, 160 üyeden oluşmaktadır. Bu üyelerin 40'ı doğrudan Milli Güvenlik Konseyi tarafından seçilirken, 120'si ise her ilin valisi tarafından belirlenen adaylar arasından Milli Güvenlik Konseyi tarafından seçilir (madde 3). Danışma Meclisi üyeleri halk tarafından seçilmez, doğrudan veya dolaylı olarak Milli Güvenlik Konseyi tarafından "atanmış" kişilerdir. Danışma Meclisine üye olabilmek için 30 yaşını doldurmuş olmak, yükseköğrenim yapmış olmak ve 11 Eylül 1980 tarihinde herhangi bir siyasi partiye üye olmamış olmak gibi şartlar aranmıştır (madde 4). Bu iki bölüm arasında asıl yetkiye sahip olan Milli Güvenlik Konseyi'dir. Kurucu Meclis Hakkında Kanun'un 25. maddesine göre, Milli Güvenlik Konseyi, Danışma Meclisi'nden gelen kanun tasarılarını aynen veya değiştirerek kabul veya reddedebilir. Milli Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilen metin, Resmi Gazete'de yayımlanarak yasalaşır. Anayasa metninin hazırlanması sürecinde de son söz Milli Güvenlik Konseyi'ne aittir. Kanunun 26. maddesine göre, Danışma Meclisi tarafından kabul edilen Anayasa metni, Milli Güvenlik Konseyi tarafından aynen veya değiştirilerek kabul edilebilir. === Anayasa'nın hazırlanması ve kabul edilmesi süreci === Danışma Meclisi, öncelikle kendi üyeleri arasından 15 üyeden oluşan bir Anayasa Komisyonu seçti. Bu komisyon, 23 Kasım 1981 tarihinde çalışmalarına başladı ve hazırladığı Anayasa taslağını 17 Temmuz 1982 tarihinde Danışma Meclisi'ne sundu. Danışma Meclisi'nin görüşmelerinin ardından taslak, 23 Eylül 1982 tarihinde kabul edildi. Tasarı, 18 Ekim 1982 tarihinde Milli Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilerek, halkoylamasına sunulmak üzere 20 Ekim 1982 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlandı. 7 Kasım 1982 Pazar günü yapılan halkoylaması sonucunda tasarı, %91.37 oranında "evet" oyu alarak kabul edildi. Halk tarafından kabul edilen Anayasa, 9 Kasım 1982 tarihinde 2709 sayılı Kanun olarak Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Bu oran 1961 Anayasasının yüzde 61,5 olan "evet" oylarına göre çok yüksek bir kabul düzeyini yansıtmaktadır. Bu yüksek kabul oranının sebepleri arasında MGK'nin partilerüstü görünümü, medyanın sıkı denetim altında tutulması, siyasi partilerin kapatılmış olması, 12 Eylül 1980 öncesinin halkta derin izler bırakması, şiddet olaylarına tepki, eski siyasi iktidarlara güvensizlik ve referandum sonucunun "hayır" çıkması hâlinde olacakların belirsizliği sayılabilir. 6 Kasım 1983'te milletvekili genel seçimleri yapıldı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık Divanı da 6 Aralık 1983'te oluştu. Bu tarihte, Anayasanın 177. maddesi gereği, Milli Güvenlik Konseyi'nin ve Danışma Meclisi'nin hukuki varlıkları sona ermiştir. == İçerik == Anayasa sekiz kısımdan oluşur. Bunlar şu şekildedir: Başlangıç, Genel Esaslar, Temel Haklar ve Ödevler, Cumhuriyetin Temel Organları, Mali ve Ekonomik Hükümler, Çeşitli Hükümler, Geçici Hükümler ve Son Hükümler. Başlangıç Anayasa metnine dahildir. *Başlangıç kısmı Anayasanın dayandığı temel görüş ve ilkeleri belirtir ve Anayasa metnine dahildir. Anayasa'nın nasıl yorumlanacağını ve yurttaşların vatan ve millet sevgisine emanet ve tevdi olunduğunu ifade eden bölümüdür. *Genel Esaslar ise devlet ile ilgili tanımları içerir ve "Türk Milleti" olarak tanımlanan vatandaşların egemenlik haklarından anayasal devlet organlarına verdiği yetkileri tanımlar. İlk üç madde 4. maddede belirtildiği üzere değiştirilemez, değiştirilmesi teklif dahi edilemez. *Temel Haklar ve Ödevler *Cumhuriyetin Temel Organları olarak belirlenmiş ve kuvvetler ayrılığı prensibi ile hareket etme zorunluluğu olan Yasama, Yürütme ve Yargı organlarına verilen yetkileri ve bunların görevlerini tanımlar. *Malî ve Ekonomik Hükümler devletin hareket edeceği temel mali ekonomik politikaları ve kuralları belirler. *Çeşitli Hükümler kısmında Başlangıç'ta da belirtilen İnkılâp kanunlarının korunması ile ilgili durum daha önceki anayasalarda yer alan kanunlar sıralanarak detaylı biçimde açıklanır. *Geçici Hükümler kısmında anayasa değişiklikleri sırasında ortaya çıkan geçici durumlar yer alır. *Son Hükümler Anayasa değişikliğinin nasıl yapılabileceğini ve bu anayasa metni içeriği ile ilgili teknik bilgileri içerir. == Genel bakış == === Birinci bölüm: Kuruluş ilkeleri === alt=text|küçükresim|220x220pik|Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin arması Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Türkiye'nin laik (2.1) ve demokratik (2.1) bir cumhuriyet (1.1) olduğunu ve egemenliğini (6.1) kayıtsız şartsın milletten aldığını belirtmektedir. Egemenlik, Türk Milleti'nden gelir ve bu egemenlik Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne yetki verir. 4\. Madde, Cumhuriyet'in ilk üç maddesinde tanımlanan kurucu ilkelerin değiştirilmesine ilişkin herhangi bir önerinin kabul edilemez olduğunu ve bu ilkeleri değiştirmeyi teklif dahi edememe durumunu tanımlar. Aynı zamanda önsöz, Atatürk'ün milliyetçilik ilkesini de anarak Cumhuriyet'in "maddi ve manevi refahını" hedeflemektedir. Türkiye devletinin temel niteliği laiklik (2), sosyal devlet (2), hukukun üstünlüğü (10), Cumhuriyet yönetimi (1), Cumhuriyet ve Türk Milleti'nin bölünmezliği (3.1) olarak tanımlanmıştır. Bu şekilde, seküler demokrasi ilkelerine dayanan bir bütünleşik ulus-devletin kurulması amaçlanmaktadır. Devletin Temel Amaç ve Görevleri Madde 5'te tanımlanmıştır. Anayasa, devletin Yasama Yetkisi (7.1), Yürütme Yetkisi (8.1) ve Yargı Yetkisi (9.1) arasında güçler ayrılığını kurmaktadır. Hukukçulara göre yasama ve yürütme organları arasındaki güçler ayrılığı gevşek bir şekilde tanımlanırken, yürütme organı ile yargı organı arasındaki ayrılık daha katı bir şekildedir. === İkinci bölüm: Hak ve özgürlükler === Anayasa'nın İkinci Kısmı, temel hak ve özgürlükleri içeren "hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması"nı düzenlemektedir. Bu kapsamda aşağıdaki haklar ve özgürlüklerin güvence altına alındığı belirtilmektedir: * Madde 17: Kişisel Dokunulmazlık, Bireyin Maddi ve Manevi Varlığı (yaşama hakkı) * Madde 18: Zorla Çalıştırmanın Yasaklanması * Madde 19: Kişisel Hürriyet ve Güvenlik (kişinin güvenliği) * Madde 20: Bireysel Hayatın Gizliliği * Madde 21: Konut Dokunulmazlığı * Madde 22: İletişim Özgürlüğü * Madde 23: İkamet ve Seyahat Özgürlüğü * Madde 24: Din ve Vicdan Özgürlüğü * Madde 25: Düşünce ve Düşünceyi Açıklama Özgürlüğü * Madde 26: İfade ve Düşüncenin Yayılma Özgürlüğü * Madde 27: Bilim ve Sanat Özgürlüğü * Madde 35: Mülkiyet Hakkı Anayasa'nın Beşinci Maddesi, Türk devletinin varoluş nedeninin, "bireyin maddi ve manevi varlığının gelişimi için gerekli koşulları sağlamak" olduğunu belirtmektedir. Bu hakların birçoğu, Türkiye'nin Aralık 1948'de onaylayan ilk uluslararası insan hakları beyannamelerinden biri olan Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi gibi uluslararası insan hakları beyannamelerine dayanmaktadır. ==== Hukukun önünde eşitlik ==== Türkiye laik bir devlet olarak kuruluştan yanı sıra, Anayasanın 10. Maddesinde, vatandaşlarının eşitliği konusunda kesin sınırlar çizmektedir. Bu madde, "dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inançlar veya dini inançlar" temelinde herhangi bir ayrımcılığı yasaklamakta ve vatandaşların yasalar önünde eşitliklerini garanti etmektedir. Fransız Devrimi'nin ulus ve cumhuriyet ideallerine dayanarak, Madde 3, "Türk Devleti, toprakları ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir" ifadelerini tanımlar. Madde 66 ise Türk vatandaşlığı bağıyla Türk devletine bağlı olan herkesin Türk olduğunu tanımlamaktadır. ==== İfade özgürlüğü ==== Madde 26 ifade özgürlüğünü, Madde 27 ve 28 basın özgürlüğünü, Madde 33 ve 34 dernek kurma özgürlüğünü ve toplantı, protesto ve gösteri özgürlüğünü sağlar. ==== Sınıfsal ayrım ==== Hukuki açıdan sınıflar önemsiz kabul edilir (A10). Anayasa, işçilerin "izin almadan" sendika kurma hakkını ve "sendikaya üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme hakkını" teyit eder (A51). Madde 53 ve 54, işçilerin toplu sözleşme yapma ve grev hakkını teyit eder. === Üçüncü bölüm: Temel organlar === ==== Yasama gücü ==== Yedinci madde, egemen halkın tek ifade organı olarak bir tek meclisli parlamentonun kurulmasını sağlar. Anayasanın Altıncı maddesi, "egemenliğin tamamen ve kayıtız şartsız olarak millette olduğunu" ve "Türk Milleti'nin, Anayasa'da belirlenen prensiplere uygun olarak yetkili organlar aracılığıyla egemenliğini kullanacağını" teyit eder. Aynı madde, egemenliğin "hiçbir bireye, gruba veya sınıfa" devredilemeyeceğini ve "Anayasa'dan kaynaklanmayan herhangi bir devlet yetkisinin hiçbir kişi veya kurum tarafından kullanılamayacağını" belirtir. 80. madde (A80), ulusal egemenlik prensibini teyit eder: "Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, yalnızca kendi seçim bölgelerini veya temsilcilerini değil, bütün Milleti temsil ederler". Üçüncü Bölüm, Birinci Kısım (75-100. maddeler), Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin yasama organı olarak seçim ve işleyiş kurallarını, seçilme koşullarını (A76), milletvekillerinin dokunulmazlığını (A83) ve izlenmesi gereken genel yasama prosedürlerini belirler. 87 ve 88. maddelere göre, hem hükümet hem de meclis kararname çıkarabilir, ancak yasaları yalnızca meclis çıkarabilir (A87) ve Türkiye Cumhuriyeti'nin diğer egemen devletlerle yaptığı anlaşmaları onaylayabilir (A90). Cumhurbaşkanı, 2007 yılına kadar parlamento tarafından seçilen, 2007 yılında yapılan anayasa değişikliğindene ardından halkoylaması ile seçilen ve "Türkiye Cumhuriyeti'ni ve Türk Milleti'nin birliğini" temsil eden ve 2017 yılına kadar törensel, 2017 yılından sonra yürütme yetkisinde etkin bir rol olan Devlet Başkanıdır (A104). ==== Yargı ==== Dokuzuncu madde, "yargı yetkisinin Türk Milleti adına bağımsız mahkemeler tarafından kullanılacağını" teyit eder. Dördüncü Bölüm, mahkemelerin işleyişiyle ilgili kuralları sağlar ve tam bağımsızlıklarını garanti altına alır (A137-140). Yargı, sadece yürütme ve yasama organlarından bağımsız olmasıyla değil, aynı zamanda İdari Yargı ve Adli Yargı olarak iki kuruluşa ayrılarak, kuvvetler ayrılığı prensibine uygun olarak faaliyet gösterir. İdari Yargı için en yüksek mahkeme Danıştay'dır (A155), Adli Yargı için ise Yargıtay en yüksek mahkemedir (A154). Dördüncü Bölüm, İkinci Kısım, Anayasa Mahkemesi'nin yasaların ve hükümet kararnamelerinin Anayasa'ya uygunluğunu inceleyen bir mahkeme olarak var olmasına izin verir. Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaşkanı, hükümet, milletvekilleri (A150), bir sanık veya davacı tarafından bir anayasa sorunu gündeme getirilen herhangi bir yargıç tarafından başvurulan davaları inceler (A152). Anayasa Mahkemesi, hem yasa yürürlüğe girmeden önce hem de girdikten sonra inceleme hakkına sahiptir ve tüm yasaları veya kararnameleri tamamen iptal edebilir ve gelecekteki tüm durumlar için uygulanmalarını yasaklayabilir (A153). ==== Yürütme organı ==== Sekizinci maddeye göre, yürütme yetkisi 2017 yılına kadar Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu'na aitti, 2017 yılından sonra yetki tamamen Cumhurbaşkanlığına verildi. Üçüncü Bölüm, Birinci Kısım, İkinci Bölüm (Madde 109-116), eskiden Başbakan ve Bakanlar Kurulu'nun onaylanması ve işleyişi için kuralları belirlemekteydi (A109). Üçüncü Bölüm, İkinci Kısım, Dördüncü Bölüm, merkezi idarenin ve cumhuriyetin önemli bazı kurumlarının, örneğin üniversitelerin (A130-132), yerel yönetimlerin (A127), temel kamu hizmetlerinin (A128) ve ulusal güvenliğin (A117-118) işleyişini düzenler. 123. madde, "idarenin teşkilat ve işleyişinin merkezileşme ve yerel yönetim ilkelerine dayandığını" belirtmektedir. ===== Ulusal güvenlik ===== Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK), Cumhurbaşkanı'nın Başkomutanlık sıfatıyla emrine tabidir. TSK Genelkurmay Başkanı, görevlerini yerine getirirken eskiden Başbakan'a karşı sorumluydu, 2017 yılından sonra Cumhurbaşkanına karşı sorumludur. Başbakan da diğer Bakanlar Kurulu üyeleriyle birlikte parlamentoya karşı sorumluydu, fakat bu durum 2017 anayasa değişiklikleri ile kaldırıldı ve tamamen Cumhurbaşkanlığı makamına bağlandı (A117). Milli Güvenlik Kurulu, TSK'nın Genelkurmay Başkanı ve dört ana komutanı ile Bakanlar Kurulu'nun seçkin üyelerinden oluşan bir danışma kurulu olup "devletin ulusal güvenlik politikasını" geliştirmekle görevlidir (A118). === Anayasa değişiklikleri === Madde 175'te, Anayasa'nın kendi değiştirilme ve düzeltilme süreci de belirtilmiştir. Değişikliklerin yapılabilmesi için ya halk oylaması ya da Meclis'te 2/3 çoğunluğun oyu gerekmektedir. Anayasa'nın bir revizyonu, 13 Eylül 2010 tarihinde oylamaya katılan 39 milyon kişiden yüzde 58 onay alarak kabul edildi. Bu değişiklik, Meclis'in bir dizi yüksek mahkeme hakimini atama yetkisine sahip olmasını sağlamakta, askeri mahkeme sisteminin sivil nüfus üzerindeki gücünü azaltmakta ve insan haklarını iyileştirmektedir. Değişiklikler ayrıca, 1980'lerin başında gerçekleşen askeri darbenin eski liderlerine kendilerine bağışladıkları dokunulmazlığı kaldırmaktaydı. Türkiye'nin başkanlık sistemine geçmesini sağlayan 2017 anayasa değişikliği referandumunun %51'e yakın bir oy oranıyla kabulü sonucu anayasada köklü bir revizyona gidilmiştir. Başlangıçtaki metin toplamda yirmi bir kez değişikliğe uğramıştır. Değişikliklerin tarihi ve ilgili kanunlar/kararlar şunlardır: * 17 Mayıs 1987 tarih ve 3361 sayılı Kanun, * 8 Temmuz 1993 tarih ve 3913 sayılı Kanun, * 23 Temmuz 1995 tarih ve 4121 sayılı Kanun, * 18 Haziran 1999 tarih ve 4388 sayılı Kanun, * 13 Ağustos 1999 tarih ve 4446 sayılı Kanun, * 3 Ekim 2001 tarih ve 4709 sayılı Kanun, * 21 Kasım 2001 tarih ve 4720 sayılı Kanun, * 27 Aralık 2002 tarih ve 4777 sayılı Kanun, * 7 Mayıs 2004 tarih ve 5170 sayılı Kanun, * 21 Haziran 2005 tarih ve 5370 sayılı Kanun, * 29 Ekim 2005 tarih ve 5428 sayılı Kanun, * 13 Ekim 2006 tarih ve 5551 sayılı Kanun, * 10 Mayıs 2007 tarih ve 5659 sayılı Kanun, * 31 Mayıs 2007 tarih ve 5678 sayılı Kanun, * 9 Şubat 2008 tarih ve 5735 sayılı Kanun, * Anayasa Mahkemesi'nin 5 Mayıs 2008 tarih ve 2008/16 Esas, 2008/116 Karar sayılı sayılı kararı, * 7 Mayıs 2010 tarihli ve 5982 sayılı Kanun, * Anayasa Mahkemesi'nin 7 Temmuz 2010 tarih ve 2010/49 Esas, 2010/87 Karar sayılı kararı, * 20 Mayıs 2016 tarih ve 6718 sayılı Kanun, * 21 Ocak 2017 tarih ve 6771 sayılı Kanun == Anayasanın başlıca özellikleri == === Kazuistik Yöntem === 1982 Anayasası, devletin temel kuruluşunu ve temel hakları ana hatlarıyla belirleyen bir "çerçeve anayasa" değil, ayrıntılı düzenlemeler içeren bir "düzenleyici anayasa" olarak tanımlanır. Bu anayasa, her konuyu ayrıntılarıyla düzenlemek amacı taşır ve "kazuistik yöntem" ile hazırlanmıştır. Benzer şekilde, 1961 Anayasası da 1982 Anayasası'na göre daha kısa ve daha az kazuistik özellik gösterir. Bu durum, Türk siyasal kültürünün "kanuncu" niteliğine sahip olmasından kaynaklanır. Aşırı düzenleyici bir anayasanın dezavantajları olduğu düşünülür, çünkü değişen ihtiyaçlara uyum sağlamada zorluk yaşayabilir. Bu durumda anayasa değişikliği gerekebilir, ancak anayasa değişikliği zor ve nitelikli çoğunluk gerektiren bir süreç olduğundan zorluklar ortaya çıkabilir. Bu durumda, anayasa tartışmaları gündemi işgal eder ve siyasal sistemin istikrarını bozabilir. === Katılık === 1982 Anayasası, diğer kanunlara göre daha zor değiştirilebilen, "katı" veya "sert" bir anayasadır. Anayasanın değiştirilmesi sürecini ayrıntılı bir şekilde ele alacağız. Ancak, hemen belirtmek gerekir ki, 1982 Anayasası, 1961 Anayasası'na kıyasla daha katı bir yapıya sahiptir. İlk olarak, 1982 Anayasasında değiştirilmesi yasak olan hükümlerin sayısı artırılmıştır. İkinci olarak, anayasa değişikliği sürecine 1961 Anayasası'nda olmayan bir "onay" aşaması eklenmiştir. Cumhurbaşkanı, onaylamadığı Anayasa değişikliklerini halkoylamasına sunabilme yetkisine sahiptir. === Geçiş dönemi === 1982 Anayasası, bir geçiş dönemini öngörmüştür ve bu dönem, Anayasanın altıncı kısmında yer alan geçici hükümlerle düzenlenmiştir. Bu hükümler, genel anayasa sistemiyle ayrı bir yapıya sahiptir ve aşağıda özetlenmiştir: # İlk Cumhurbaşkanının, Anayasanın halkoylaması sonucu kabul edilmesiyle birlikte seçilmesi (geçici madde 1). # Millî Güvenlik Konseyinin altı yıllık bir süre için Cumhurbaşkanlığı Konseyi haline dönüşmesi (geçici madde 2). # Altı yıllık bir süre için Cumhurbaşkanının, anayasa değişikliklerini bir defa daha görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri göndermesi durumunda, aynı değişikliğin kabul edilebilmesi için dörtte üç çoğunluğunun oyunun gerekliliği (geçici madde 9). # 12 Eylül öncesi siyasal partilerin bazı yöneticileri ve parlamentoları hakkında beş veya on yıl süreyle siyasal faaliyet yasağı getirilmesi (geçici madde 4). Bu madde, 6 Eylül 1987 tarihli halkoylamasıyla kaldırılmıştır. === Güçlü yürütme === Dünyadaki genel eğilime uygun olarak 1982 Anayasası devlet yapısı içinde yürütme organını güçlendirmiştir. 1982 Anayasası bu güçlendirmeyi, bir yandan Cumhurbaşkanının yetkilerini artırarak, diğer yandan da, Bakanlar Kurulu içinde de Başbakana üstün konum vererek sağlamaya çalışmıştır. === Tıkanıklıkları giderici çözüm yolları === 1982 Anayasası siyasal sitemde ortaya çıkan tıkanıklıkları giderici çözüm yolları öngörmüştür. Bu yollardan bazıları şunlardır: # 1982 Anayasası, Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin yenilenebilmesi yetkisini belirli şartlarda Cumhurbaşkanına vermiştir (madde 116). Bu sayede, hükümetin belirli bir süre içinde kurulamaması nedeniyle ortaya çıkan krizler çözülebilmektedir. Benzer bir hüküm 1961 Anayasasında olsaydı, 1970'li yıllarda meydana gelen birçok hükümet krizi çözülebilirdi. # 1961 Anayasası döneminde Cumhurbaşkanı seçiminde tıkanıklıklar ortaya çıkmıştır. 1980'de Cumhurbaşkanı altı ay boyunca seçilememişti. Bu tıkanıklığı önlemek için 102. maddeye şu hüküm eklenmiştir: "Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile gizli oyla seçilir... Üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu sağlanamazsa üçüncü oylamaya geçilir, üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğunu sağlayan aday Cumhurbaşkanı seçilmiş olur. Üye tamsayısının salt çoğunluğu sağlanamazsa dördüncü oylama yapılır. Bu oylamada en çok oy alan iki aday arasında seçim yapılır. Üye tamsayısının salt çoğunluğu sağlanamazsa Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimleri yenilenir." Bu hüküm sayesinde, 1961 Anayasası döneminde Cumhurbaşkanının seçilememesi gibi bir tıkanıklık oluşması mümkün değildir. # 1961 Anayasası döneminde Meclis Başkanlığı seçimlerinde üye tamsayısının salt çoğunluğu şartı nedeniyle tıkanıklıklar yaşanmıştır. 1982 Anayasası, bu sorunu çözmek amacıyla 94. maddeye şu çözümü getirmiştir: "Başkan seçimi gizli oyla yapılır. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki ve üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu aranır. Üçüncü oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapılır; dördüncü oylamada en fazla oy alan üye Başkan seçilmiş olur. Başkan seçimi aday gösterme süresinin bitiminden itibaren on gün içinde tamamlanır." # 1982 Anayasası, Cumhuriyet Senatosunu kaldırarak tek meclis sistemi benimsemiştir. Bu değişiklik, kanun yapma sürecini kısaltmıştır. # 1961 Anayasası'na göre Meclislerin toplantı yeter sayısı, üye tamsayısının salt çoğunluğuydu. Bu hüküm nedeniyle 1961 Anayasası döneminde Meclis çalışmaları zaman zaman mümkün olmamıştır. Bu tıkanıklığın önüne geçmek için 1982 Anayasası, toplantı yeter sayısını üye tamsayısının üçte birine düşürmüştür. # 1982 Anayasası, siyasi partilerin Mecliste grup kurabilmeleri için gereken milletvekili sayısını 10'dan 20'ye çıkarmıştır. Bu değişiklik, grupların Meclis çalışmalarını engelleyici şekilde kullanma olasılığını azaltmıştır. # Bu tür kurum ve kurallar, parlamentodaki tıkanıklıkları önleme amacını güden ve Anayasa hukuku literatüründe "rasyonelleştirilmiş parlamentarizm" olarak adlandırılan bir yaklaşımı yansıtmaktadır. Ergun Özbudun tarafından belirtildiği gibi, 1982 Anayasası bu açıdan "rasyonelleştirilmiş parlamentarizm" eğilimini göstermektedir. === Daha az katılımcı demokrasi modeli === 1982 Anayasası, 1961 Anayasası'na göre daha az "katılımcı" bir demokrasi modelini benimsemiştir. Aynı zamanda, siyasetten uzaklaşmayı amaçlayan bir depolitizasyonu bir ölçüde hedeflemiştir. Ergun Özbudun'un tespitlerine göre, "siyasal faaliyetin sadece siyasal partiler ve seçilmiş devlet organları eliyle yürütülmesi suretiyle, ülke düzeyinde belli ölçüde bir depolitizasyon sağlanması isteği, Anayasa'nın ilk şeklinde mevcut çeşitli hükümlere yansımıştır. Bunlar şu şekilde özetlenebilir": # "Siyasî partiler yurt dışında teşkilâtlanıp faaliyette bulunamaz, kadın kolu, gençlik kolu ve benzeri şekilde ayrıcalık yaratan yan kuruluşlar meydana getiremez, vakıf kuramazlar" (m.68/6). Bu hüküm, 23 Temmuz 1995 tarihinde kabul edilen 4121 sayılı Kanun ile değiştirilen 68'inci maddeye ait yeni şekilde bulunmamaktadır. # "Siyasî partiler, kendi siyasetlerini yürütmek ve güçlendirmek amacıyla dernekler, sendikalar, vakıflar, kooperatifler ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve bunların üst kuruluşları ile siyasî ilişki ve işbirliği içinde bulunamazlar. Bunlardan maddî yardım alamazlar" (m.69/2). Bu hüküm, 23 Temmuz 1995 tarihinde kabul edilen 4121 sayılı Kanun ile değiştirilen 69'uncu maddeye ait yeni şekilde bulunmamaktadır. # "Siyasî amaçlı grev ve lokavt, dayanışma grev ve lokavtı, genel grev ve lokavt, işyeri işgali, verim düşürme ve diğer direnişler yapılamaz" (m.54/7). # "Dernekler..., siyasî amaç güdemezler, siyasî faaliyette bulunamazlar, siyasî partilerden destek göremez ve onlara destek olamazlar, sendikalarla, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve vakıflarla bu amaçla ortak hareket edemezler". Bu hüküm, 23 Temmuz 1995 tarihinde kabul edilen 4121 sayılı Kanun ile değiştirilen 33'üncü maddeye ait yeni şekilde bulunmamaktadır. # "Dernekler, vakıflar, sendikalar ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları kendi konu ve amaçları dışında toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleyemezler" (m.34/son). # "Meslek kuruluşları, kuruluş amaçları dışında faaliyet gösteremezler; siyasetle uğraşamazlar, siyasî partiler, sendikalar ve derneklerle ortak hareket edemezler. Siyasî partiler, sendikalar ve sendika üst kuruluşları; meslek kuruluşları ve üst kuruluşları organlarının seçimlerinde aday gösteremezler ve belirli adayların leh veya aleyhlerinde faaliyette bulunamazlar ve propaganda yapamazlar" (m.135/3,4). Bu hüküm, 23 Temmuz 1995 tarihinde kabul edilen 4121 sayılı Kanun ile değiştirilen 135'inci maddeye ait yeni şekilde bulunmamaktadır. == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * TBMM'de Türkiye Cumhuriyeti Anayasası * 1982 ANAYASASININ HAZIRLANMASI - Kemal Gözler, Türk Anayasa Hukuku, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000, s.93-103 * K. Gözler, Türk Anayasa Hukuku sitesi, www.anayasa.gen.tr Kategori:Türkiye anayasaları Kategori:12 Eylül Darbesi Kategori:1982'de Türkiye