Küçük ünlü uyumu

Küçük ünlü uyumu ya da düzlük-yuvarlaklık kuralı, Türkçedeki ses uyumlarından biri. Öz Türkçe sözcüklere ait ortak bir özelliktir. == Kurallar == Küçük ünlü uyumunun iki kuralı vardır. === Düzlük Kuralı (a, e, ı, i > a, e, ı, i) === Bir sözcüğün herhangi bir hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa bunu izleyen tüm hecelerde de düz ünlü bulunmalıdır: * anlaşmak, yanaşmak, kayıkçı, ısırmak, ılıklaşmak, seslenmek, yelek, bilek, çilek vb. === Yuvarlaklık Kuralı (o, ö, u, ü > a, e, u, ü) === Bir sözcüğün herhangi bir hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa bunu izleyen ilk hecede geniş düz (a, e) veya dar yuvarlak (u, ü) ünlü bulunmalıdır: * boyunduruk, çocuk, odun, yorgunluk, yoklamak, vurmak, yumurta vb. ==== Not ==== Düzlük kuralına göre bir düz ünlüden sonraki tüm ünlüler düz olmalıdır. Ancak yuvarlaklık kuralında her hece, kendinden bir sonraki hecedeki ünlü ile karşılaştırılır. Örnek: * b _u_ y _u_ racakmış (yuvarlaklık kuralına uyuyor: yuvarlak - dar yuvarlak) *buy _u_ r _a_ cakmış (yuvarlaklık kuralına uyuyor: yuvarlak - geniş düz) * buyur _a_ c _a_ km _ı_ ş (düzlük kuralına uyuyor) bağlantı=|13x13pik|in-left: 1em Küçük ünlü uyumuna uyuyor. Yukarıdaki örnekte olduğu gibi her yuvarlak ünlü sadece kendinden sonraki ünlü ile karşılaştırılır. Sözcükte bir düz ünlüye rastlandıktan sonra ondan sonraki tüm ünlülere bakılır. == İstisnalar == === Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Ekler === Türkçede bazı yapım ve çekim ekleri küçük ünlü uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmez. Bu eklerden -gil, -mtırak ve -ki ekleri bazen küçük ünlü uyumunu bozar: * bununki, Gülsümgiller Şimdiki zaman kipi eki -yor ise eklendiği "tüm" sözcüklerde küçük ünlü uyumunu bozar: * okuyor, geliyor, izliyoruz, boyuyorlar vb. === Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Sözcükler === Bazı Türkçe sözcükler küçük ünlü uyumuna uymaz: * avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavur-, kavuş-, savur-, yağmur vb. === Küçük Ünlü Uyumu Aranmayan Sözcükler === Türkçeye yabancı dillerden geçen pek çok sözcük küçük ünlü uyumuna uyar. Buna rağmen alıntı sözcüklerde bu kural aranmaz: * daktilo, doktor, motor, kabul, kitap, konsolos, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur vb. === Diğer Durumlar === "O" ve "ö" harfleri sadece ilk hecede bulunabilir. Bu harflerin başka hecelerde bulunduğu tüm sözcükler küçük ünlü uyumunu ihlal eder: * bidon, ozon, yürüyorum, baron, donör vb. Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı kelimelere getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar: * kavun-u, konsolos-luk, muzır-lık, müzik-çi, yağmur-luk vb. -ken, -leyin ve -daş ekleri ünlü değişimi geçirmemekle birlikte, eklendikleri "tüm" sözcüklerde küçük ünlü uyumuna uyar: * boyarken, akşamleyin, gönüldaş vb. * == Büyük ve küçük ünlü uyumlarının birlikte değerlendirilmesi == Türkçede bir sözcüğün hem büyük hem de küçük sesli uyumuna uyması için herhangi bir ünlü harften sonra şu harflerden birinin gelmesi gerekir: Büyük ünlü uyumu: a, ı, o, u > a, ı, o, u ve e, i, ö, ü > e, i, ö, ü Küçük ünlü uyumu: a, e, ı, i > a, e, ı, i ve o, ö, u, ü > a, e, u, ü Her iki uyuma da uyan sözcükler: a'dan sonra a veya ı > kayık, balık, kapı, odayı e'den sonra e veya i > kedi, enik, köpeği, evde, eşi ı'dan sonra a veya ı > ırak, bıçak, Ağrı'ya i'den sonra e veya i > niyet, bilet, eziyet o'dan sonra a veya u > oda, ozan, Bor'a ö'den sonra e veya ü > özel, öykü, görüş, öneri u'dan sonra a veya u > uzak, uzay, uzun, umut, umudu ü'den sonra e veya ü > üşenmek, üşümek, üzüm, görücüye == Kaynakça == Kategori:Türkçedeki ses uyumları