Askerî darbe

Askerî darbe, bir ülkede silahlı kuvvetler mensuplarının silah zoru ile ülke yönetimine el koyması. Hükûmetlerin, ekonomik ve sosyal sorunları çözmekte başarısız oldukları iddiası cuntacılar tarafından askerî darbelerin başlıca sebebi olarak gösterilir. Zaman zaman ordu tarafından hükûmetlere verilen muhtıralar da darbe benzeri sonuçlar doğurabilir. Darbeciler genellikle, ordunun yapacakları eyleme karşı tarafsız kalmasını fırsat bilip iktidarı ele geçirerek lideri devirir; radyo ve televizyon gibi iletişim kanallarını işgal ederek hükûmet daireleri üzerinde otorite kurar, elektrik santralleri gibi temel altyapı tesislerini ve birçok kurumu kontrol altına alır. == Askerî darbe sonrası hükûmet şekilleri == Darbe sonrasında ordu, kurulacak hükûmetin şekli sorunuyla karşı karşıya kalır. Latin Amerika'da darbeden sonra değişik rütbede askerlerden oluşan cunta yönetimi oldukça yaygındır. Afrika'da ve Türkiye'de ise cunta ile birlikte çalışacak devrimci bir meclis oluşturma ve bu meclis üyelerinin de cunta tarafından seçilmesi yöntemi yaygın olarak kullanılır. 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 Darbeleri ile yönetimi ele geçiren cuntalar olan Millî Birlik Komitesi ve Millî Güvenlik Konseyi ülkeyi mutlak biçimde yönetmiş, aynı zamanda Kurucu Meclis ve Danışma Meclisi adıyla cunta tarafından seçilen sivil temsilcilerin olduğu ancak MBK ve MGK karşısında bir hayli zayıf meclisler oluşturulmuştur. == Dünyada darbeler == Darbeler siyaset tarihinin uzun zamandır bir parçasıdır. Örneğin Roma İmparatoru Jül Sezar bir darbe kurbanı olmuştur ve bazı Roma imparatorları iktidara darbeyle gelmiştir. 1799'da Napolyon da Fransa'da iktidarı bir darbeyle ele geçirmişti. Antik Yunan ve Hindistan kentlerinde darbeler fazlasıyla yaygındı. Askerî darbeler 20. yüzyılda yaygın biçimde Latin Amerika'da Arjantin, Şili, Asya'da Birmanya (Myanmar), Afrika'da ve Avrupa'da Yunanistan, Asya'da Türkiye gibi özellikle gelişmekte olan ülkelerde gözlemlenmiştir. 20\. asrın sonlarına doğru darbeler başta gelişmekte olan ülkeler olmak üzere dünyada bir hayli yaygınlaştı: Latin Amerika'da, Asya'da, Afrika'da, Avrupa'da. 1980'lerden sonra darbeler daha az sıklıkta görülmeye başlandı. Hükûmetlerin sosyal ve ekonomik sorunları çözmekte yaşadıkları sorunlar ve dolayısıyla ortaya çıkan yeni sorunlar bu darbelerin başlıca sebeplerini oluşturmaktadır. === Şili === Bütün bu görünür sebeplerin yanında darbeler ayrıca güçlü devletler tarafından zayıf ve küçük devletler üzerindeki emellerini gerçekleştirmede etkili bir silah olarak kullanılmaktadır. Bunun en canlı örneği Şili'de Salvador Allende hükûmetinin devrilmesi ve Allende'nin öldürülmesiyle sonuçlanan darbedeki ABD ve CIA etkisinde görülebilir. === Venezuela === 2002'de Venezuela'da oy çokluğu ile seçilmiş olan Hugo Chavez'e karşı ABD destekli bir darbe yapıldı; darbe başarılıydı ama hemen yıkıldı. Darbenin etkisi Chavez yanlısı halk gösterileri, ordunun Chavez yanlısı tutumu sebebiyle kolayca ortadan kalktı. Chavez darbeden 2 gün sonra yeniden iktidarı ele geçirdi, askerî cunta dağıtıldı. Bunun gibi durumlarda halk gösterilerinin darbeleri ters çevirebileceği ve istedikleri liderleri geri getirip iktidara oturtabilecekleri anlaşılmış oldu. Hatta bu olaydan sonra Chavez'e yönelik halk desteğinin daha da artması darbeden istenilen sonucun tam aksine bir gelişme oldu. === Türkiye === küçükresim|Türkiye'de 15 Temmuz 2016 Türk darbe girişiminin ardından darbe karşıtı protestocular. Türk Silahlı Kuvvetleri, iç güvenliğin tehdit altında olduğunu ifade ederek zaman zaman sivil yönetime müdahale etmiştir. Bu müdahalelerde temel hukuki dayanak, Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu'nun 35. maddesinde yer alan, "Madde 35 - Silahlı Kuvvetlerin vazifesi; Türk yurdunu ve Anayasa ile tayin edilmiş olan Türkiye Cumhuriyetini kollamak ve korumaktır." hükmü olmuştur. Ancak 12 Eylül Darbesi'nin yargılanması için hazırlanan iddianamede bu maddenin darbeye meşruiyet kazandırmayacağı ve hiçbir kanun maddesinin Anayasa’nın üzerinde olamayacağının altı çizildi. Devlet düzeninin temel kurumlarından TBMM'yi ve tüm hak ve özgürlükleri ortadan kaldırmak için 35. maddeyi gerekçe göstermenin hukuka aykırılığa kılıf bulma gayreti olduğu aktarıldı.Kanlı 1 Mayıs, Maraş ve Çorum darbe için yapıldı Türkiye'de 1950 yılında demokratik seçimlerle çok partili hayata geçiş yapıldıktan sonra, millet iradesine dayanan demokratik düzen neredeyse her on yılda bir askerî müdahalelerle kesintiye uğradı. Ordu, 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 tarihlerinde darbe ile yönetime el koyarken 12 Mart 1971 ve 28 Şubat 1997 tarihlerinde hükûmeti istifaya zorladı. Ayrıca sonuncusu 15 Temmuz 2016'da olmak üzere pek çok başarısız darbe girişimi ve ayaklanma da yaşandı. ==Tarihte darbe yaşanmış ülkeler== ===Afrika=== * Cezayir:1965–1976,1992–1994 * Benin:1963–1964,1965–1968,1969–1970,1972–1975 * Burkina Faso:1966–1977,1980–1991 * Burundi:1966–1974,1976–1979,1987–1992 * Orta Afrika Cumhuriyeti:1966-1.979,1981-1986,2003-2005, 2013-2014 * Çad:1975-1979,1982-1989 * Komorlar:1999–2002 * Kongo Demokratik Cumhuriyeti:1965-1971, 1971-1997 * Kongo Cumhuriyeti:1968–1969,1977–1979 * Fildişi Sahili:1999–2000 * Mısır: 1953-1956,2011-2012,2013-Günümüz * Ekvator Ginesi:1979–1987 * Etiyopya: 1974-1987 * Gambiya:1994-1996 * Gana:1966-1969,1972-1975,1975-1979,1981-1993 * Gine:1984-1990,2008-2010 * Gine-Bissau:1980-1984,1999,2003,12.04.2012-11.05.2012 * Lesotho:1986–1993 * Liberya:1980-1984 * Libya:1969-1977,1977-2011 * Madagaskar:1972–1976 * Mali:1968-1992,21 Mart 2012-12 Nisan 2012 * Moritanya:1978-1979,1979-1992,2005-2007,2008-2009 * Nijer:1974-1989,1996,1999,2010-2011 * Nijerya:1966-1975,1975-1979,1983-1985,1985-1993,1993-1998,1998-1999 * Ruanda:1973-1975 * São Tomé ve Príncipe:1978, 1988,1995,2003 * Sierra Leone: 1967-1968,1992-1996,1997-1998 * Somali:1969-1976,1980-1991 * Sudan:1958-1964,1969-1971,1985-1986,1989-1993 * Togo:1967–1979 * Uganda:1971-1979,1985-1986 ===Kuzey ve Güney Amerika=== * Arjantin:1930-1932,1943-1946,1955-1958,1966-1973,1976-1983 * Bolivya:1839-1843,1848,1857-1861,1861,1864-1872,1876-1879,1899, 1920-1921,1930-1931,1936-1940,1946-1947,1951-1952,1964-1966,1970-1982,1998-2002 * Brezilya:1889-1891,1930-1946,1964-1985 * Şili:1924-1925,1927-1931,1973-1990 * Kolombiya:1953–1958 * Kosta Rika:1868-1870,1876-1882,1917-1919 * Küba:1933,1952-1959 * Dominik Cumhuriyeti:1899,1930-1961 * Ekvador:1876-1883,1935-1938,1947,1963-1966,1972-1979 * El Salvador:1885-1911,1931-1979 * Guatemala:1944-1945,1954-1957,1957-1966,1970-1986 * Haiti:1950,1956-1957,1957-1990,1991-1994 * Honduras:1956-1957,1963-1971,1972-1982 * Meksika:1876,1877-1880,1884-1911 * Nikaragua:1937-1956,1967-1979 * Panama:1968-1989 * Paraguay:1940-1948,1954-1989 * Peru:1842–1844,1865–1867,1872,1879–1881,1914–1915,1930–1931,1948–1950, 1962–1963,1968–1980 * Surinam:1980-1988 * Uruguay:1865–1868,1876–1879,1933–1938,1973–1985 * Venezuela:1858–1859,1859–1861,1861–1863,1908–1913,1922–1929,1931–1935i1948–1958 ===Asya, Pasifik ve Ortadoğu=== * Azerbaycan:1993,1995 * Bangladeş:1975–1981,1982–1986 * Myanmar:1962-1974, 1988-2011-2021 * Kamboçya:1970-1975 * Tayvan:1912-1928, 1928-1949 * Fiji:1987,2000,2006-devam ediyor * Endonezya:1967-1998 * İran:1923-1925, 1950-1951, 1953-1957, 1978-1979 * Irak:1933-1935, 1937-1938, 1949-1950, 1952-1953, 1958-1963, 1963-1979 * Güney Kore:1961-1963,1980 * Laos:1959–1960 * Pakistan:1958–1971, 1977–1988, 1999–2008 * Filipinler:1972-1981 * Suriye:1949, 1951-1954, 1963-1972 * Tayland:1933-1945, 1946-1973, 1976-1988, 1991-1992, 2006-2008, 2014-günümüz * Güney Vietnam: 1963–1967 * Yemen Arap Cumhuriyeti: 1962–1967, 1974–1982, 2014-2015 ===Avrupa=== * Bulgaristan: 1934-1935/ 1944-1946 * Fransa:1940–1944 * Yunanistan:1925-1926/1936-1941/1967-1974 * İtalya:1943-1945 * Polonya:1926-1935/1981-1983 * Portekiz:1926-1933/1933-1974 * Romanya:1940-1944 * Rusya:1918-1920 * İspanya:1923-1930/1936-1975 * Türkiye: 1960-1961/1980-1983/2016 == Yakın tarihte darbeyle işbaşına gelen darbeciler == Yıl Ülke Darbeci 1960 Türkiye Cemal Gürsel 1960 Güney Kore Hoe Jeong 1963 Suriye Luay el-Attasi 1967 Yunanistan Yorgo Papadopulos 1968 Irak Saddam Hüseyin 1969 Libya Muammer Kaddafi 1970 Umman Kâbus bin Seyd El Ebu Seyd 1970 Suriye Hafız Esad 1973 Şili Augusto Pinochet 1978 Pakistan Ziya ül Hak 1979 Ekvator Ginesi Teodoro Obiang Nguema Mbasogo 1980 Türkiye Kenan Evren 1980 Güney Kore Chun Duhwan 1984 Gine Lansana Conté 1985 Uganda İdi Amin 1987 Burkina Faso Blaise Compaoré 1987 Tunus Zeynel Abidin Bin Ali 1988 Myanmar Than Shwe 1989 Sudan Ömer el-Beşir 1991 Gürcistan Tengis Kitovani 1994 Gambiya Yahya Jammeh* 1994 Sırbistan Ratko Mladiç* 1995 Katar Hamad bin Halife es-Sani 1999 Pakistan Pervez Müşerref 2003 Orta Afrika Cumhuriyeti François Bozizé* 2006 Fiji Frank Bainimarama 2008 Moritanya Muhammed Veled Abdül Aziz 2009 Madagaskar Andry Rajoelina 2009 Honduras Roberto Micheletti 2013 Mısır Abdülfettah El Sisi 2014 Tayland Prayuth Chan-ocha 2019 Venezuela Juan Guaido 2020 Mali Asimi Goita 2021 Sudan Abdülfettah el-Burhan 2021 Myanmar Min Aung Hlaing == Ayrıca bakınız == * Diktatörlük * Otokrasi * Totalitarizm * Suikast * Kendi kendine darbe * Generalissimo * Sabotaj == Kaynakça ==