Süryani alfabesi

Süryani alfabesi, MÖ 2. yüzyıldan itibaren Mardin'de Süryanice için kullanılan bir alfabedir. Bu yazı sistemi, Arami alfabesinden türeyen Sami ebcedlerden biri olup Fenike, İbrani ve Arap alfabesi ile bağlantılıdır. == Bilgi == Süryani ebcedi, Arap alfabesi gibi sağdan sola yazılan bir yazı sistemidir. Yine Arap alfabesindeki gibi bazı harfler kelime içinde bir sonraki harfe bağlanır, bazıları bağlanmaz. Alfabe 22 harftan ibaret olup bunların tümü ünsüz harflerdir. Ünlü sesleri okuyan kişi tarafından okurken tamamlanır ya da doğru okunuşu gösteren harekelerle belirtilir. Yine Arap alfabesine benzer şekilde, ünsüz harflerden üç tanesinin ünsüz özelliklerinin dışında ünlü özellikleri de vardır. Bu tür harflere dilbilimde Matres Lectionis denir. Bunlar: alfabenin ilk harfi olan Alef (ܐ), ünsüz olarak bir gırtlak sesi temsil ediyorken, kelimenin başında ya da sonunda yer aldığında aynı zamanda ünlü görevi görebilir. Vav harfi (ܘ), v ünsüzüyken, aynı zamanda o ve u seslerini temsil edebilir. Benzer şekilde, Yud harfi (ܝ) y ünsüzüyken, aynı zamanda i ve e seslerini temsil edebilir. Süryani alfabesinin aynı zamanda ebced hesabı vardır. == Süryani alfabesinin çeşitleri == küçükresim|300px|11. yy.'dan kalma Süryani dilinde kitap Süryani alfabesinin üç temel çeşidi bulunur. En eski ve klasik çesidine () denir. Bu ismin Yunanca (strongylē, 'yuvarlatılmış'Hatch, William (1946). An album of dated Syriac manuscripts. Boston: The American Academy of Arts and Sciences, Gorgias Press 2002 yeni baskı, s. 24. ISBN 1-931956-53-7.) sözcüğü ya da (, 'İncil yazısı'Nestle, Eberhard (1888). Syrische Grammatik mit Litteratur, Chrestomathie und Glossar. Berlin: H. Reuther's Verlagsbuchhandlung. [İngilizce çevirisi: Syriac grammar with bibliography, chrestomathy and glossary, çev. R. S. Kennedy. Londra: Williams & Norgate 1889. s. 5].) ile ilgili olduğu varsayılıyor. Estrangelā yazı çeşidi artık Süryanice yazılar için kullanılan genel yazı çeşidi olmadığı halde, 10. yy.dan beri zaman zaman yeniden canlandırldığı dönemler oldu. Bu yazı örneğin bilimsel yayınlarda (örn. Leiden Üniversitesi'nin Peshitta versiyonundahttp://books.google.de/books?id=7zbIDEDnKAMC Leiden Üniversitesi tarafından yayınlanan, Eski Ahit'in Süryanice metni, Google Books üzerinden genel erişime sunulmuştur.), unvan veya yazıtlarda sık sık kullanılır. Bazı eski metin ve yazıtlarda her harfin sola birleşik yazılması mümkünken, bazı harflerin (özellikle ve Mem harflerinin) farklı çeşitlerine rastlanmak mümkün. Batı Süryani lehçesi genellikle (, 'sıra') yazısıyla yazılır. Bu yazı çeşidine (, 'basit'), 'Maruni' ya da 'Yakubi' yazısı da denir (ancak Yakubi denmesinde aşağılayıcı bir anlam vardır). Bu yazıdaki harflerin çoğu belirgin bir şekilde Estrangelā yazısından farklı olup daha sade ve yumuşatılmış bir görünüme sahiptir. En erken Süryani metinlerde italik bir yazı çeşidine rastlansa da, önemli metinler daima Estrangelā yazısıyla yazılırdı. Sekizinci yüzyıldan itibaren daha sade olan Sertā yazısı yaygınlaştı, muhtemelen parşömen kullanımında daha ekonomik olduğu için. (Arap alfabesinin öncüsü olan) Nebati alfabesi bu Süryani el yazısına dayanır. Batıda kullanılan yazı çeşidi genellikle hareke olarak üstte veya altta küçük Yunan harfleri ile işaretlenir. Bu harfler şunlardır: * Büyük alfa (), sesini temsil eder, a ya da ă ile gösterilir (, ), * Küçük alfa (), sesini temsil eder, ā ya da â ile gösterilir (, ; olarak telaffuz edilir ve Batı Süryani lehçesinde o ile gösterilir), * Küçük epsilon (), sesini temsil eder, e ya da ĕ ile gösterilir, ve , sesini temsil eder, ē ile gösterilir ( , ) * Büyük eta (), sesini temsil eder, ī ile gösterilir (, ) * Büyük upsilon () ve küçük omikron () harflerinden oluşan bir işaret, sesini temsil eder, ū ya da u ile gösterilir (, ). Doğu Süryani lehçesi genellikle Süryani alfabesinin (, 'Doğu') biçimiyle yazılır. Bu yazı biçimine (, 'konuşma diline ait', bazen de 'çağdaş' olarak çevrilir) ya da 'Asuri' (İbrani alfabesi ile karıştırılmamalı), 'Keldani' ve hatalı olarak 'Nesturi' de denir (son anılan terim aslında Pers İmparatorluğu'nda yaşayan doğu kilisesi mensupları için kullanılır). Doğu yazısı, Estrangelā ile batı yazısı arasında bir yazı biçimidir. Doğu yazı biçiminde, ünlüleri belirtmek için harflerin üzerinde veya altında daha eski bir yazı sisteminden alınan noktalama işaretleri kullanılır: * Bir harfin üzerinde ve altında birer nokta sesini temsil eder, a ya da ă ile gösterilir (, ), * Bir harfin üzerinde yan yana iki nokta sesini temsil eder, ā ya da â ile gösterilir (, ), * Bir harfin altında yan yana iki nokta sesini temsil eder, e ya da ĕ ile gösterilir (, ya da , ; Doğu Süryani Lehçesinde çoğunlukla sesi ile telaffuz edilir ve i ile gösterilir), * Bir harfin altında diyagonal iki nokta sesini temsil eder, ē ile gösterilir (, ya da , ), * Yanına nokta konan bir Yōḏ harfi sesini temsil eder, ī ya da i ile gösterilir (, ), * Altına nokta konan bir Waw harfi sesini temsil eder, ū ya da u ile gösterilir (, ya da , ), * Üzerine nokta konan bir Waw harfi sesini temsil eder, ō ya da o ile gösterilir (, ya da , ). Doğu lehçesinde ünlüleri belirtmek için kullanılan noktalama sisteminin İbrani yazı sisteminde kullanılan Nikkud işaretlerinin oluşumunda rol oynadığı sanılıyor. Nil havzası, Doğu Akdeniz bölgesi ve Mezopotamya'dan oluşan Bereketli Hilal denen bölgede baskın dil olarak Arapça yaygınlaşınca, Arapça metinlerin Süryani yazısıyla yazılması yaygın olmuştu. Bu yazılara genellikle Karşuni ya da Garşuni () denir. Garşuni bugün Çağdaş Aramice konuşanlar tarafından mektuplarda kullanılır. == Tablo Özeti == Süryani alfabesi bağsız (münferit) halleriyle gösterilen aşağıdaki harflerden oluşur. Kāp̄, Mīm ve Nūn harfleri tek başına genellikle başlangıç şekilleri ile sondaki şekillerin birleşimi halinde gösterilir (bkz. aşağı). ’Ālap̄, Dālaṯ, Hē, Waw, Zayn, Ṣāḏē, Rēš ve Taw (ve erken Estrangelā metinlerde Semkaṯ harfiCoakley, J. F. (2002). Robinson's paradigms and exercises in Syriac grammar (5th ed.). Oxford University Press. S. 141. ISBN 978-0-19-926129-1.) kelimenin içinde müteakip harflere bağlanmaz. Bu harfler yıldız (*) işareti ile gösterilmiştir. Harfin adı Harf (Unicode karakteri) Sesi Sayısal değeri İbrani karşılığı Arap karşılığı Transliterasyon UFA * () veya sessiz 1 () sert: yumuşak: (veya , ) sert: yumuşak: veya 2 () sert: yumuşak: (veya , ) sert: yumuşak: 3 , * () sert: yumuşak: (veya , ) sert: yumuşak: 4 * () 5 * () ünsüz: mater lectionis: veya (veya or ) ünsüz: mater lectionis: veya 6 * () 7 () , , or 8 , () 9 () ünsüz: mater lectionis: (veya ) ünsüz: mater lectionis: veya 10 () sert: yumuşak: (veya , ) sert: yumuşak: 20 () 30 () 40 () 50 () 60 () 70 () sert: yumuşak: (veya , ) sert: yumuşak: 80 * () 90 () 100 * () 200 () (veya ) 300 * () sert: yumuşak: (veya , ) sert: yumuşak: 400 , == Harfler == Harf (klasik) (doğu) Normal form Final connected Final unconnected Normal form Final connected Final unconnected Dosya:Aramaic alap.svg Dosya:SyriacAlaph.png Dosya:SyriacAlaph2.png 1 Dosya:aramaic beth.png Dosya:aramaic beth c.png Dosya:SyriacBeth.png Dosya:SyriacBeth2.png Gāmal Dosya:aramaic gamal.png Dosya:aramaic gamal c.png Dosya:SyriacGamal.png Dosya:SyriacGamal2.png Dosya:aramaic daleth.png Dosya:SyriacDalath.png Hē Dosya:aramaic heh.png Dosya:SyriacHe.png Waw Dosya:aramaic waw.png Dosya:SyriacWaw.png Zayn Dosya:aramaic zain.png Dosya:SyriacZayn.png Dosya:aramaic kheth.png Dosya:aramaic kheth c.png Dosya:SyriacKheth.png Dosya:SyriacKheth2.png Dosya:aramaic teth.png Dosya:aramaic teth c.png Dosya:SyriacTeth.png Dosya:SyriacTeth2.png Dosya:aramaic yodh.png Dosya:aramaic yodh c.png Dosya:SyriacYodh.png Dosya:SyriacYodh2.png Dosya:aramaic kap.png Dosya:aramaic kap c.png Dosya:aramaic kap f.png Dosya:SyriacKaph.png Dosya:SyriacKaph2.png Dosya:SyriacKaph3.png Dosya:aramaic lamadh.png Dosya:aramaic lamadh c.png Dosya:SyriacLamadh.png Dosya:SyriacLamadh2.png Mīm Dosya:aramaic meem.png Dosya:aramaic meem c.png Dosya:SyriacMeem.png Dosya:SyriacMeem2.png Nūn Dosya:aramaic noon.png Dosya:aramaic noon c.png Dosya:aramaic noon f.png Dosya:SyriacNun.png Dosya:SyriacNun2.png Dosya:SyriacNun3.png Dosya:aramaic simkath.png Dosya:aramaic simkath c.png Dosya:SyriacSimkath.png Dosya:SyriacSimkath2.png / Dosya:SyriacSimkath3.png ‘Ē Dosya:aramaic ain.png Dosya:aramaic ain c.png Dosya:Syriac'E.png Dosya:Syriac'E2.png Pē Dosya:aramaic payin.png Dosya:aramaic payin c.png Dosya:SyriacPe.png Dosya:SyriacPe2.png Dosya:aramaic tsade.png Dosya:SyriacSadhe.png Dosya:aramaic qoph.png Dosya:aramaic qoph c.png Dosya:SyriacQop.png Dosya:SyriacQop2.png Rēš Dosya:aramaic resh.png Dosya:SyriacResh.png Šīn Dosya:aramaic sheen.png Dosya:aramaic sheen c.png Dosya:SyriacSheen.png Dosya:SyriacSheen2.png Taw Dosya:aramaic taw.png Dosya:SyriacTaw.png 1 In the final position following Dālaṯ or Rēš, ’Ālap̄ takes the normal form rather than the final form. === Birleşimler === Name (klasik) (doğu) Unicode character(s) Açıklama Normal form Final connected Final unconnected Normal form Final connected Final unconnected Dosya:aramaic lamadh alap.png 30px ܠܐ ve birleşik metnin sonunda Dosya:aramaic taw alap.png Dosya:SyriacAlaph.png Dosya:SyriacTaw.png Dosya:SyriacTawAlaph.png Dosya:SyriacTawAlaph2.png / Dosya:SyriacTawAlaph3.png ܬܐ and combined metnin sonunda Dosya:SyriacHeYodh.png ܗܝ and combined metnin sonunda 20px ܬܝ and combined metnin sonunda == Fonemler == In modern usage, some alterations can be made to represent phonemes not represented in classical orthography. A mark similar in appearance to a tilde, called Majlīyānā (), is placed either above or below a letter in the Madnḥāyā variant of the alphabet to change its phonetic value (see also: Geresh): * Added to Gāmal: to (voiced postalveolar affricate) * Added to Kāp̄: to (voiceless postalveolar affricate) * Added to Zayn: to (voiced postalveolar fricative) * Added to Šīn: to In addition to foreign sounds, a marking system is used to distinguish (, 'hard' letters) from (, 'soft' letters). The letters Bēṯ, Gāmal, Dālaṯ, Kāp̄, Pē, and Taw, all plosives ('hard'), are able to be spirantized into fricatives ('soft'). The system involves placing a single dot underneath the letter to give its 'soft' variant and, in some usages, a dot above the letter to give its 'hard' variant (though no mark at all may be used to indicate the 'hard' value): Name Plosive Translit. IPA Name Spirant Translit. IPA Notes Bēṯ b Bēṯ rakkīḵtā ḇ or çoğu modern lehçelerde şeklini almıştır. Gāmal g Gāmal rakkīḵtā ḡ Dālaṯ d Dālaṯ rakkīḵtā ḏ Kāp̄ k Kāp̄ rakkīḵtā ḵ Pē p Pē rakkīḵtā ya da ᵽ or is not found in most modern Eastern dialects. Instead, it either is left unspirantized or sometimes appears as . Pē is the only letter in the Eastern variant of the alphabet that is spirantized by the addition of a semicircle instead of a single dot. Taw t Taw rakkīḵtā ṯ The mnemonic bḡaḏkᵽāṯ () is often used to remember the six letters that are able to be spirantized. The degree to which letters can be spirantized varies from dialect to dialect as some dialects have lost the ability for certain letters to be spirantized. For native words, spirantization depends on the letter's position within a word or syllable, location relative to other letters and vowels, and other factors. Foreign words do not follow the rules for spirantization. == Unicode halinde Süryani alfabesi == Süryani karakterlerinin Unicode aralığı U+0700 ... U+074F arasındadır. 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F 700 ܀ ܁ ܂ ܃ ܄ ܅ ܆ ܇ ܈ ܉ ܊ ܋ ܌ ܍ ܎ ܏ 710 ܐ ܑ ܒ ܓ ܔ ܕ ܖ ܗ ܘ ܙ ܚ ܛ ܜ ܝ ܞ ܟ 720 ܠ ܡ ܢ ܣ ܤ ܥ ܦ ܧ ܨ ܩ ܪ ܫ ܬ ܭ ܮ ܯ 730 ܰ ܱ ܲ ܳ ܴ ܵ ܶ ܷ ܸ ܹ ܺ ܻ ܼ ܽ ܾ ܿ 740 ݀ ݁ ݂ ݃ ݄ ݅ ݆ ݇ ݈ ݉ ݊ ݋ ݌ ݍ ݎ ݏ Süryani yazılarında kullanılan kısaltmalar özel bir kontrol karakteri olan Syriac Abbreviation Mark (Süryani Kısaltım İşareti) (U+070F) ile gösterilebilir. == HTML kod tablosu == === ’Ālap̄ Bēṯ === ܕ ܓ ܒ ܐ &#1813; &#1811; &#1810; &#1808; ܚ ܙ ܘ ܗ &#1818; &#1817; &#1816; &#1815; ܠ ܟܟ ܝ ܛ &#1824; &#1823; &#1821; &#1819; ܥ ܣ ܢܢ ܡܡ &#1829; &#1828; &#1826; &#1825; ܪ ܩ ܨ ܦ &#1834; &#1833; &#1832; &#1830; ܬ ܫ &#1836; &#1835; === Ünlü ve değişmeyen karakterler === ܲ ܵ &#1842; &#1845; ܸ ܹ &#1848; &#1849; ܼ ܿ &#1852; &#1855; ̈ ̰ &#776; &#816; ݁ ݂ &#1857; &#1858; ܀ ܂ &#1792; &#1794; ܄ ݇ &#1796; &#1863; ==Ayrıca bakınız== * Süryaniler listesi * Ebced * Alfabe * Arami alfabesi * Aramice * Mandaca * Moğolca * Soğdca * Süryanice * Uygurca * Yazı sistemleri tarihi ==Kaynakça== * Coakley, J. F. (2002). Robinson's paradigms and exercises in Syriac grammar (5th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926129-1. * Hatch, William (1946). An album of dated Syriac manuscripts. Boston: The American Academy of Arts and Sciences, reprinted in 2002 by Gorgias Press. ISBN 1-931956-53-7. * Michaelis, Ioannis Davidis (1784). Grammatica Syriaca. * Nestle, Eberhard (1888). Syrische Grammatik mit Litteratur, Chrestomathie und Glossar. Berlin: H. Reuther's Verlagsbuchhandlung. [translated to English as Syriac grammar with bibliography, chrestomathy and glossary, by R. S. Kennedy. London: Williams & Norgate 1889]. * Nöldeke, Theodor and Julius Euting (1880). Kurzgefasste syrische Grammatik. Leipzig: T.O. Weigel. [translated to English as Compendious Syriac Grammar, by James A. Crichton. London: Williams & Norgate 1904. 2003 edition: ISBN 1-57506-050-7]. * Phillips, George (1866). A Syriac grammar. Cambridge: Deighton, Bell, & Co.; London: Bell & Daldy. * Robinson, Theodore Henry (1915). Paradigms and exercises in Syriac grammar. Oxford University Press. ISBN 0-19-926129-6. * Thackston, Wheeler M. (1999). Introduction to Syriac. Bethesda, MD: Ibex Publishers, Inc. ISBN 0-936347-98-8. == Dipnotlar == == Dış bağlantılar == * Süryanice Alfabe * Unicode Entity Codes for the Syriac Script * Download Syriac fonts Kategori:Ebced yazı sistemleri Kategori:Süryani dilleri Kategori:Süryani alfabesi Kategori:Alfabeler Kategori:Tur Abdin Kategori:Süryanice