Sinek

Sinek, iki kanatlılar ya da çift kanatlılar (Diptera) denen böcek takımından eklembacaklıların ortak adıdır. İki kanatlılar takımında yer alan sinekler arasında sivrisinek, tatarcık, karasinek ve büvelek adıyla ön plana çıkarlar ve başkalaşım geçirirler. Dünya genelinde 177 familyada toplanan 120 000 tür bulunur. biyocoğrafik bölgesinde 120 familya ve 29 579 tür, Türkiye’de ise 63 familya ve 1170’den fazla tür vardır. == Vücut yapıları == küçükresim|sol|200px|I: baş; II: göğüs; III: karın; 1: prescutum; 2: anterior spiracle; 3: scutum; 4: basicosta; 5: calypters; 6: uzuv; 7: kanat damar; 8: kanat; 9: karın segmenti; 10: haltere; 11: posterior spiracle; 12: uyluk kemiği; 13: kaval kemiği; 14: spur; 15: ayak bileği; 16: propleuron; 17: prosternum; 18: mesopleuron; 19: mesosternum; 20: metapleuron; 21: metasternum; 22: bileşik göz; 23: arista; 24: duyarga; 25: maxilary palps; 26: alt dudak; 27: dudakçık; 28: pseudotracheae; 29: tip Vücutları çok fazla kitin içermediği için yumuşaktırlar. Yapı bakımından iki büyük gruba ayrılır: * Nematocera (sivrisinekler) alt takımından iki kanatlıların vücudu zarif, ince yapılı, uzun üyeli ve çoğu diğer alt takımdan daha küçüktür. * Brachycera (sinekler ya da karasinekler) alt takımından iki kanatlıların vücudu tıknaz, kuvvetli yapılı, kısa üyeli ve çoğu diğer alt takımdan daha büyüktür. Hepsi delici-emici ya da yalayıcı-emici ağız tipine sahiptir. Tam başkalaşımlı (holometabol) olduklarından larvaları ("kurt ya da kurtçuk") hem görünüş hem de yaşam tarzı bakımından erginlerinden oldukça farklıdır. Sarı, kahverengi, yeşil ya da siyah renkler, yapı ve pigment renklerdiir. Cyclorrhapha grubundan sinekler duyargalarının üst kısmında yarım daire şeklinde bir yarık taşımasıyla tanınırlar. Puptan çıkmaya hazırlanırken, bu yarıktan vücut sıvısıyla dolmuş bir kese dışarıya doğru şişirilerek pupun patlatılması sağlanır. Başkalaşımdan sonra bu kese tekrar başın içine çekilir ve yerinde sadece kavisli bir iz kalır. Taksonomide bu iz çok önemlidir. küçükresim|Portekiz'de çekilmiş ve ön ilâ arka bacaklarıyla kanatlarını ve başını temizleyen bir et sineği. Sineğin çok serî hareketlerini daha iyi göstermek için kayıt yarı hızda gösterilmektedir. İki kanatlılar takımını diğer böcek takımlarından ayıran en önemli farkı yapı, arka kanatların değişime uğramasıyla oluşan ve denge görevi gören (halter) adlı ucu topuzlu yapıdır. Bu yapı ayrıca biraz farklı biçimde Strepsiptera takımında da bulunur. == Görme == küçükresim|230px|Sinek başı küçükresim|250px|Sineğin bacağı Birçoğunda gözler büyüyerek başın büyük bir kısmını kaplamıştır. Gözlerin büyüklüğü ve yeri, familyaya ve eşeylere göre farklıdır. Dişilerin birleşik gözleri alında oldukça ayrı kalmasına karşın, erkeklerinde birbirine değer. Gözlerin yaygın rengi kırmızıdan koyu kahverengine kadar değişir ve bu renkler, bordo, koyu yeşil, kırmızı bantlarla bölünerek, göze çok güzel bir renklenme verirler. Mağaralarda yaşayanlarında gözler körelmiştir. Üçgen şeklinde dizilmiş üç nokta göz sadece ışığın algılanmasından sorumludur; fakat şekil göremezler. Karasineğin (Musca domestica) duyu organlarının en hayret verici ve göz kamaştırıcı olanı, karmaşık bir yapıya sahip olan gözleridir. Karasineğin başındaki altı göz, ortalama 400 bin ommatidden (gözcük) meydana gelen gelişmiş bir görme sistemidir. Her bir gözcük ayrı bir noktayı gördüğünden, görüntü beyinde bir araya getirildikten sonra bir mânâ çıkartılır. Yani her gözcük bir gözün bütün özelliklerine sahiptir. Hatta bu özelliği sayesinde arkasını da görebilir. Küçük olduklarından ve 2 mm yakınındaki bir cismi net olarak görebildiğinden, ayrı bir merceğe ihtiyaç yoktur. Bu gözlerin bir üstünlüğü de görme hızından gelir. İnsan gözü saniyede 20 ilâ 50 açık- koyu renk değişimini fark edebilirken, karasinekte bu, saniyede yaklaşık 200 defaya çıkar. == Üreme == küçükresim|200px|Havada çifleşen sinekler (Simosyrphus grandicornis) küçükresim|100px|Karasinek larvası küçükresim|100px|Sivrisinek larvası Üzüm salkımı ya da saçak şeklinde olan yumurtalıklarında meydana gelen, uzun-oval, çok defa üzerinde yapılaşmalar olan yumurtalarını tek tek ya da topluca bırakırlar. Bazı sinekler, özellikle asalak olanlar, larva doğururlar (larvipar) ve dışarı çıkan larvalar hemen pup olur. Larvalar başkalaşım gösteren bütün böceklerde olduğu gibi, erginlerine hiç benzemezler. Kural olarak sinek larvalarının ("kurt ya da kurtçuk") gelişmesinde birbirlerinden deri değiştirme ile ayrılan 3-4 evre vardır. Pup evresi sivrisineklerde ve ilkel sineklerde mumya pup tipidir. Buna karşılık Cyclorrhapha grubundan sineklerde, puplar sondan bir önceki, yani üçüncü devrede meydana gelen bir pup derisi (puparium) içinde bulunur ve bu tipe çıngıraklı pup denir. == Solunum == küçükresim|sol|200px|Bir yaban arısı yakaladığı sinek ile beslenirken Trake sistemi erginlerde iyi gelişmiştir. Karasinek (Musca domestica), kanatlarını saniyede 200 defa çırparken, dinlenme esnasında harcadığı enerjinin yaklaşık 100 katı bir enerji harcar. Aktif uçuş, çok enerji gerektiren bir fiil ve ancak düzenli oksijen temini ile mümkün olabilir. Karın bölgesine dizilen düzinelerce açıklıktan (stigma) rahatlıkla nefes alıp verebilir. Bu gözeneklerden giren hava, daha küçük kanalcıklara ayrılan borularla hücrelere muntazam bir şekilde iletilir. Sinek, bir yere konduğu zaman, karın kaslarını kasarak, içeriye hava pompalar. Uçma esnasında buna gerek duymaz. Çünkü, saniyede 200 defa çırpılan kanatlar, zaten kâfi miktarda hava girmesini sağlarlar. Böylece sinek, nefes alıp vermek için ayrı bir enerji sarf etmez. == Beslenme == Besin olarak sıvı maddeleri alırlar. Sıvının emilmesi, besin kanalının ön kısmında bulunan iki emme pompası ile gerçekleşir. Genellikle besinler yemek borusuna ince bir kanalla bağlı olan büyük hacimli kursakta depolanır. Saprofaj beslenmeden iç asalaklık (endoparazitizm)'a kadar bütün geçiş kademesini gösteren türleri vardır. == Uçuş == Sinekler uçuş için yön tayini ve kontrolünde belirleyici rol oynayan organlarını büyük bir titizlikle son bir defa gözden geçirir. Sonra sanki uçuş takımlarının son kontrolünü yaparak uçuşa geçecek pilot gibi, ön tarafındaki denge organlarını (halter) ayarlar ve uçuş pozisyonunu alır. Son olarak, antenlerinin ucundaki alıcılar (reseptör) vasıtasıyla, rüzgârın şiddetine ve yönüne göre kalkış açı ve hızını ayarlar ve nihayet havalanır. Bu hazırlıklar çok çok kısa bir zamanda cereyan eder. Uçuşa geçer geçmez kısa sürede hızlanabilir ve giderek yaklaşık saatte 10 km gibi bir hıza erişir. Kısa antenli, iri gözlü, 6– 8 mm kadar boya sahip olan karasineğin (Musca domestica) ağzı küt uçlu hortuma benzer. Hortumun ucu süngerimsi bir yastık şeklinde olup, üzerinde ince kanalcıklar halinde birçok delik bulunur. Göğüs kısmının iki yanında yer alan ve bir bölümü vücudun içine gömülü olan bu kanatlar, sinirlerle bölünmüş, çok ince bir zardan meydana gelir. Bunlar birbirinden bağımsız da hareket edebilir. Ancak uçuş esnası hariç. Uçuş esnasında, tek kanatlı uçaklarda görüldüğü gibi, tek bir eksen üzerinde gidip gelirler. Bu kanatların hareketini sağlayan kaslar, sinek uçmaya başlar başlamaz kasılır, inişe geçtiğinde de gevşer. Uçuşa geçerken, sinirlerin denetimindeki bu kas ve kanat hareketleri, bir zaman sonra otomatik hale gelir. Karasinek kanatlarını son derece hızlı çırpar. Bu çırpış ona, uçuşta kararlılık sağlar. == Sınıflandırma == Sinekler (Diptera), Strepsiptera (yelpaze kanatlılar), Mecoptera (akrep sinekleri) ve Siphonaptera (pireler) takımlarıyla birlikte Antliophora adı altında bir üst grupta toplanırlar. Bu grup Lepidoptera (pul kanatlılar) ve Trichoptera (kundak böcekleri) takımlarıyla birlikte Panorpida adı altında daha büyük bir grup oluşturur. === Sivrisinekler === küçükresim|260px|Anopheles gambiae [[Dosya:Chironomidae.male.1.jpg|küçükresim|260px|Blaps]|Chironomidae ]] küçükresim|220px|Ağzıyla baloncuk yapan bir sinek [[Dosya:Halteres- Tipule.jpg|küçükresim|260px|Blaps]|Tipulidae]] [[Dosya:Aedes aegypti bloodfeeding detail proboscis CDC Gathany.jpg|küçükresim|260px|Blaps]|Sivrisinek gözü]] * Alt takım: Nematocera (Sivrisinekler) ** İnfratakım: Axymyiomorpha *** Familya: Axymyiidae ** İnfratakım: Culicomorpha *** Üst familya: Culicoidea **** Familya: Dixidae **** Familya: Corethrellidae **** Familya: Chaoboridae **** Familya: Culicidae *** Üst familya: Chironomoidea **** Familya: Thaumaleidae **** Familya: Simuliidae **** Familya: Ceratopogonidae **** Familya: Chironomidae ** İnfratakım: Blephariceromorpha *** Familya: Blephariceridae *** Familya: Deuterophlebiidae *** Familya: Nymphomyiidae ** İnfratakım: Bibionomorpha *** Familya: Anisopodidae *** Familya: Bibionidae *** Familya: Bolitophilidae *** Familya: Cecidomyiidae *** Familya: Diadocidiidae *** Familya: Ditomyiidae *** Familya: Hesperinidae *** Familya: Keroplatidae *** Familya: Lygistorrhinidae *** Familya: Mycetophilidae *** Familya: Pachyneuridae *** Familya: Rangomaramidae *** Familya: Sciaridae ** İnfratakım: Psychodomorpha *** Familya: Canthyloscelididae *** Familya: Perissommatidae *** Familya: Psychodidae *** Familya: Scatopsidae ** İnfratakım: Ptychopteromorpha *** Familya: Ptychopteridae *** Familya: Tanyderidae ** İnfratakım: Tipulomorpha *** Familya: Cylindrotomidae *** Familya: Limoniidae *** Familya: Pediciidae *** Familya: Tipulidae *** Familya: Trichoceridae === Karasinekler === küçükresim|250px|Dioctria atricapilla [[Dosya:2010-04-06 (50) Wollschweber, large bee fly, Bombylius major.JPG|küçükresim|250px|Blaps]|Bombylius major ]] [[Dosya:Empis April 2010-1.jpg|küçükresim|250px|Blaps]|Empis opaca]] [[Dosya:Fannia canicularis from CSIRO.jpg|küçükresim|250px|Blaps]|Fannia canicularis]] küçükresim|250px|Silvius alpinus [[Dosya:Tabanus.bovinus.male.jpg|küçükresim|250px|Blaps]|Tabanus.bovinus ]] [[Dosya:Stratiomys maculosa-2.jpg|küçükresim|250px|Blaps]|Stratiomys maculosa]] [[Dosya:Chloromyia formosa 20020603.jpg|küçükresim|250px|Blaps]|Chloromyia formosa]] [[Dosya:Coenomyia.ferruginea2.-.lindsey.jpg|küçükresim|250px|Blaps]|Coenomyia ferruginea]] küçükresim|250px|bir sinek türü * Alt takım: Brachycera (Karasinekler) ** İnfratakım: Asilomorpha *** Familya: Asiloidea *** Familya: Empidoidea *** Familya: Nemestrinoidea ** İnfratakım: Muscomorpha *** Seksiyon: Aschiza **** Üst familya: Platypezoidea ***** Familya: Phoridae ***** Familya: Opetiidae ***** Familya: Ironomyiidae ***** Familya: Lonchopteridae ***** Familya: Platypezidae **** Üst familya: Syrphoidea ***** Familya: Syrphidae ***** Familya: Pipunculidae *** Seksiyon: Schizophora **** Alt seksiyon: Acalyptratae ***** Üst familya: Conopoidea ****** Familya: Conopidae ***** Üst familya: Tephritoidea ****** Familya: Lonchaeidae ****** Familya: Pallopteridae ****** Familya: Piophilidae ****** Familya: Platystomatidae ****** Familya: Pyrgotidae ****** Familya: Richardiidae ****** Familya: Tephritidae ****** Familya: Ulidiidae (Otitidae) ***** Üst familya: Nerioidea ****** Familya: Cypselosomatidae ****** Familya: Micropezidae ****** Familya: Neriidae ****** Familya: Pseudopomyzidae ***** Üst familya: Diopsoidea ****** Familya: Diopsidae ****** Familya: Gobryidae ****** Familya: Megamerinidae ****** Familya: Nothybidae ****** Familya: Psilidae ****** Familya: Somatiidae ****** Familya: Strongylophthalmyiidae ****** Familya: Syringogastridae ****** Familya: Tanypezidae ***** Üst familya: Sciomyzoidea ****** Familya: Coelopidae ****** Familya: Dryomyzidae ****** Familya: Helosciomyzidae ****** Familya: Ropalomeridae ****** Familya: Huttoninidae ****** Familya: Heterocheilidae ****** Familya: Phaeomyiidae ****** Familya: Sepsidae ****** Familya: Sciomyzidae ***** Üst familya: Sphaeroceroidea ****** Familya: Chyromyidae ****** Familya: Heleomyzidae ****** Familya: Sphaeroceridae ****** Familya: Nannodastiidae ***** Üst familya: Lauxanioidea ****** Familya: Celyphidae ****** Familya: Chamaemyiidae ****** Familya: Eurychoromyiidae ****** Familya: Lauxaniidae ***** Üst familya: Opomyzoidea ****** Familya: Agromyzidae ****** Familya: Anthomyzidae ****** Familya: Asteiidae ****** Familya: Aulacigastridae ****** Familya: Clusiidae ****** Familya: Fergusoninidae ****** Familya: Marginidae ****** Familya: Neminidae ****** Familya: Neurochaetidae ****** Familya: Odiniidae ****** Familya: Opomyzidae ****** Familya: Periscelididae ****** Familya: Teratomyzidae ****** Familya: Xenasteiidae ***** Üst familya: Ephydroidea ****** Familya: Camillidae ****** Familya: Curtonotidae ****** Familya: Diastatidae ****** Familya: Ephydridae ****** Familya: Drosophilidae ***** Üst familya: Carnoidea ****** Familya: Acartophthalmidae ****** Familya: Australimyzidae ****** Familya: Braulidae ****** Familya: Canacidae ****** Familya: Carnidae ****** Familya: Chloropidae ****** Familya: Cryptochaetidae ****** Familya: Inbiomyiidae ****** Familya: Milichiidae ****** Familya: Tethinidae **** Alt seksiyon: Calyptratae ***** Üst familya: Muscoidea ****** Familya: Anthomyiidae ****** Familya: Fanniidae ****** Familya: Muscidae ****** Familya: Scathophagidae ***** Üst familya: Oestroidea ****** Familya: Calliphoridae ****** Familya: Mystacinobiidae ****** Familya: Oestridae ****** Familya: Rhinophoridae ****** Familya: Sarcophagidae ****** Familya: Tachinidae ***** Üst familya: Hippoboscoidea ****** Familya: Glossinidae ****** Familya: Hippoboscidae ****** Familya: Mormotomyiidae ****** Familya: Nycteribiidae ****** Familya: Streblidae ** İnfratakım: Stratiomyomorpha *** Familya: Pantophthalmidae *** Familya: Stratiomyidae *** Familya: Xylomyidae ** İnfratakım: Tabanomorpha *** Familya: Athericidae *** Familya: Austroleptidae *** Familya: Oreoleptidae *** Familya: Pelecorhynchidae *** Familya: Rhagionidae *** Familya: Spaniidae *** Familya: Tabanidae ** İnfratakım: Vermileonomorpha *** Familya: Vermileonidae ** İnfratakım: Xylophagomorpha *** Familya: Xylophagidae == Dipnotlar == == Kaynakça == * Prof. Dr. Ali Demirsoy (1992), Yaşamın Temel Kuralları (Entomoloji) Kategori:Carl Linnaeus tarafından adlandırılmış taksonlar