Uzay Yarışı

Uzay Yarışı (İngilizce: Space Race), Amerika Birleşik Devletleri ile Sovyetler Birliği arasında 20. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşen resmî olmayan uzay rekabetidir. Kökeni, II. Dünya Savaşı'ndan sonra iki ülke arasında balistik füze temelli nükleer silahlanma yarışına dayanmaktadır. Uzaya uydu, roket ve sonda yollamak, insan göndermek, Ay'a insan indirmek gibi çabalar içermektedir. Bu yarış, aynı zamanda ABD ile SSCB arasındaki Soğuk Savaş'ın (1947-1991) bir parçasıdır. Uzay Yarışı, yapay uyduların öncü fırlatmalarını, Ay'a, Venüs'e ve Mars'a robotik uzay sondalarını ve alçak Dünya yörüngesinde ve nihayetinde Ay'da insanlı uzay uçuşunu getirmiştir. Yarışın başlangıcı, II. Dünya Savaşı'ndan kalma roket teknolojisine, savaştan sonra ortaya çıkan uluslararası gerginliğe ve Sovyetler Birliği'nin 4 Ekim 1957 tarihinde Sputnik 1 adlı ilk yapay uyduyu fırlatmasına dayanmaktadır.Schefter (1999), pp. 3-5 Yarış, SSCB'nin 12 Nisan 1961'de Vostok 1'in yörünge uçuşu ile Yuri Gagarin'i, yani ilk insanı uzaya göndermesiyle ivme kazandı.Siddiqi (2003a), p. 460 Bu olayları, sonraki birkaç yıl içinde Sovyetler Birliği tarafından elde edilen bir dizi başka ilkler izledi. Yuri Gagarin'in uçuşu, ABD başkanı John F. Kennedy'nin 25 Mayıs 1961'de ABD Kongresi'nde, on yıldan önce "Ay'a bir insan indirme ve onu sağ salim Dünya'ya döndürme" hedefini taahhüt ederek riskleri artırmasına yol açtı. Her iki ülke de süper ağır kaldırma fırlatma araçları geliştirmeye başladı. SSCB, 1963'te Valentina Tereşkova'yı, yani ilk kadını uzaya gönderince, ABD gözünü Ay'a dikti. ABD, Ay'a üç kişilik bir yörünge aracı ve iki kişilik bir iniş gönderecek kadar büyük olan Saturn V'i başarıyla konuşlandırdı ve Başkan Kennedy'nin Ay'a iniş hedefine Temmuz 1969'da Apollo 11 uçuşuyla ulaştı. Bu olay, Amerikalıların, bu yarıştaki tüm Sovyet başarılarını gölgede bıraktığına inandıkları tekil bir başarı oldu. Ancak bu görüş, "uzaya ilk insanı göndermeyi" çok daha büyük bir başarı olarak nitelendiren bazı kimselerce tartışılmaktadır.Both the Apollo 11 Moon landing and the ASTP have been identified as the end of the Space Race, SSCB, iki mürettebatlı Ay programı yürüttü, ancak N1 roketlerini ABD'den önce fırlatıp Ay'a inmeyi başaramadı ve sonunda ilk uzay istasyonu programı olan Salyut'a ve Venüs'e ilk inişlere odaklanmak için bunu iptal etti. Bu sırada ABD, Ay'a beş Apollo mürettebatı daha indirdi ve diğer dünya dışı cisimleri robotik olarak keşfetmeye devam etti. Nisan 1972'de ortak bir Apollo-Soyuz Test Projesi anlaşmasıyla bir yumuşama dönemi yaşandı. Bu durum, Temmuz 1975'te bir ABD astronot ekibinin bir Sovyet kozmonot ekibiyle Dünya yörüngesinde buluşması ve uluslararası bir yanaşmanın ortak geliştirilmesiyle sonuçlandı. Sovyetler Birliği'nin 1991'deki çöküşü, sonrasında ABD ve yeni kurulan Rusya Federasyonu'nun 1993'te Uluslararası Uzay İstasyonu programı üzerinde anlaşmaları, Soğuk Savaş rekabetinin bir parçası olan Uzay Yarışı'nın tam anlamıyla sona ermesine neden oldu. == Tarihi == === Zaman çizelgesi === DateFormat=dd/mm/yyyy Period = from:31/12/1956 till:31/12/1975 Define $now = 06/01/2006 Define $atla = at:end # Boş satır için Define $bilinmezgun = 15 # gün bilinmiyorsa ImageSize= width:800 height:auto barincrement:24 TimeAxis = orientation:horizontal PlotArea = right:5 left:5 bottom:60 top:5 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:3 Colors = id:bg value:white id:sp value:rgb(1,0.7,0.6) legend:Sovyet_Programları id:ap value:rgb(0.6,0.7,1) legend:Amerikan_Projeleri id:op value:rgb(0.6,1,0.5) legend:Ortak_(ASTP) id:salyut value:rgb(0.8,1,0.7) id:lightline value:rgb(0.9,0.9,0.9) id:lighttext value:rgb(0.5,0.5,0.5) id:server value:rgb(0.8,0.8,0.9) id:current value:rgb(0.9,0.9,0.9) BackgroundColors = canvas:bg ScaleMajor = gridcolor:lighttext unit:year increment:1 start:01/01/1957 BarData = barset:classic barset:nix PlotData= width:15 textcolor:black barset:classic shift:(5,-5) anchor:from fontsize:s color:sp from:04/10/1957 till:06/04/1960 text:"Sputnik" color:sp from:12/04/1961 till:19/06/1963 text:"Vostok" color:sp from:12/10/1964 till:18/03/1965 text:"Voskhod" color:sp from:23/04/1967 till:31/12/1975 text:"Soyuz" barset:nix color:sp from:19/04/1971 till:11/10/1971 text:"Salyut_1" barset:break color:sp from:04/04/1973 till:28/05/1973 text:"Salyut_2" barset:break color:sp from:25/06/1974 till:24/01/1975 text:"Salyut_3_ve_4" barset:break color:sp from:26/12/1974 till:31/12/1975 barset:nix shift:(5,-5) anchor:from fontsize:s color:ap from:31/01/1958 till:24/08/1958 text:"Explorer" color:ap from:05/05/1961 till:15/05/1963 text:"Mercury" color:ap from:23/03/1965 till:15/11/1966 text:"Gemini" color:ap from:21/02/1967 till:07/12/1972 text:"Apollo" color:ap from:14/05/1973 till:31/12/1975 text:"Skylab" barset:nix color:op from:01/01/1975 till:31/07/1975 text:"ASTP" # color:current from:$now till:end === Askerî çalışmaların etkileri === Roketler yüzyıllardır bilim insanlarının ve amatörlerin ilgisini çekmiştir. Çinliler roketi 11. yüzyılın başlarında silah olarak kullanmışlardır. Rus bilim insanı Konstantin Tsiolkovski 1880'lerde sıvı yakıtlı roketlerin uzaya ulaşabilme ihtimali üzerinde durmuş ancak bu fikir ilk kez 1926 yılında Amerikalı bilim insanı Robert H. Goddard tarafından gerçeğe dönüştürülebilmiştir. === Almanya'nın katılımı === 1920'lerin ortasında Alman bilim insanları uzun mesafeli uçuşlar yapabilecek, sıvı yakıtla çalışan roketler üzerinde çalışmalara başladılar. 1932'de Wehrmacht'ın önde gelenlerinden Reichswehr, yüksek hızda top ateşi sağlayabilen roketlere yöneldi. Wernher von Braun, yüksek hedefleri olan bir roket bilimciydi. Nazi Almanyası'nın II. Dünya Savaşı'nda kullanması için benzer roketler geliştirmeye çalıştı. Von Braun'un çalışmalarının temeli, Robert Goddard'ın araştırmasına dayalıdır. Alman V-2 füzesi 1942'de fırlatılan ve uzaya ulaşma amacı taşıyan ilk roket oldu. 1942'de ise Almanya 300 km menzile ve 1.000 kg savaş başlığı taşıma kapasitesine sahip V-2 füzelerinin üretimine başladı. Wehrmacht II. Dünya Savaşı sırasında V-2'lerden binlercesini müttefik ülkelere fırlatmış, devasa tahribat ve ölüme sebep olmuştur. Ancak V2'lerin üretimi esnasındaki ölümler, V2'nin sebep olduğundan daha fazladır. II. Dünya Savaşı'nın sonlarına yaklaşılırken askerî ve bilimsel anlamda Sovyet, İngiliz ve Amerika Birleşik Devletleri güçleri, Alman roket programı Peenemünde'den teknoloji ve personel çalma konusunda yarış içindeydiler. SSCB ve İngiltere'nin de bazı başarılar elde etmesiyle birlikte, bu yarıştan en kazançlı çıkan Amerika Birleşik Devletleri oldu. Birçoğu Nazi Partisi üyesi çok sayıda Alman roket bilimcisi (von Braun da dahil) bu sırada Amerika Birleşik Devletleri'ne iltica etti. == Yapay uydular == === Sputnik === 4 Ekim 1957'de SSCB Sputnik 1'i başarıyla fırlatıp yörüngesine yerleştirdi ve böylece Uzay Savaşı başladı. Askeri ve ekonomik suçlamalar yüzünden Sputnik Amerika'da korkuya ve politik tartışmalara sebep oldu. Diğer yandan Sputnik'in fırlatılışı Sovyetler tarafından bilim ve mühendislik alanlarındaki gelişimin bir simgesi olarak görülmüştür. Sovyetler Birliği'nde, Sputnik'in fırlatılışı ve sonrasındaki uzay programları halkın büyük ilgisini çekti. Ülkenin teknoloji alanında kazandığı bu başarılar, savaştan sonra yavaş yavaş yaralarını sarmakta olan halk için büyük cesaret kaynağıydı. Sputnik'in başarıyla yörüngeye oturmasını sağlayan R-7 roketini tasarlayan başmühendis Sergey Korolyov (veya Korolyev) çalışmalarını gizlilik içinde sürdürmüştür. Sputnik'in başarısından önce Amerika Birleşik Devletleri kendi teknolojisinin her alanda üstün olduğunu varsayıyordu. ABD, Sputnik'in başarısının ardından, teknoloji alanında kaybetmiş olduğu üstünlüğü tekrar kazanmak için büyük çaba sarf etmiş, yeni von Braun'lar ve Korolyov'lar yetiştirmek umuduyla okul müfredatını yenilemiştir. Bu tepki günümüzde Sputnik krizi olarak bilinir. Sputnik yüzünden korkan ve cesareti kırılan Amerika Birleşik Devletleri halkı sonraki projelerden âdeta büyülendi. Okul çocukları bile fırlatılışları takip etmeye başladı, roketlerin maketlerini yapmak hobi oldu. Başkan Kennedy halkı motive etmek ve kuşkuya düşen halkın uzay programlarını desteklemesini sağlamak amacıyla konuşmalar yapmaya başladı. Sputnik'in fırlatılışından yaklaşık 4 ay sonra, Amerika Birleşik Devletleri ilk uydusu olan Explorer 1'i fırlattı. Bu arada Cape Canaveral'da fırlatılış sırasında birçok başarısızlık yaşandı. Fırlatılan ilk uyduların çoğu bilimsel amaçlıydı. Sputnik ve Explorer 1, ülkelerinin Uluslararası Jeofizik Yılı'na (International Geophysical Year) katkı amacıyla fırlatılmıştı. Sputnik atmosferin üst tabakasının yoğunluğunun belirlenmesinde, Explorer 1 ise uçuş dataları sayesinde James Van Allen'in Van Allen kuşağının keşfinde kullanıldılar. === İletişim uyduları === İlk iletişim uydusu olan Project SCORE, 18 Kasım 1958 tarihinde Başkan Eisenhower'ın yılbaşı mesajı olarak fırlatıldı. Uzay Yarışı sırasında, iletişim uydularıyla ilgili gerçekleştirilen diğer önemli projeler ise şöyleydi: * 1962: Telstar: İlk "aktif" iletişim uydusu * 1972: Anik 1: İlk yerel iletişim uydusu (Kanada) * 1974: WESTAR: ABD'nin ilk yerel iletişim uydusu * 1976: MARISAT: İlk mobil iletişim uydusu == Canlılarla uçuşlar == === Hayvanlı uçuşlar === Birleşik Devletlerin ele geçirdiği Alman V-2 roketleriyle fırlatılan meyve sinekleri ile 1946'da uzaya hayvan gönderen ilk bilimsel çalışma yapıldı. 1957'de SSCB'nin Sputnik 2 uçuşu ile yörüngeye gönderilen ilk canlıysa Laika adındaki köpek oldu. O tarihte geri getirecek yeterli teknolojinin henüz bulunmaması nedeniyle, uzaya ulaştıktan bir süre sonra Laika aşırı sıcaklık ve stresten öldü. 1960'ta ise Belka ve Strelka başarıyla Dünya yörüngesine ulaşıp geri dönebildiler. Amerika Afrika'dan ithal ettiği şempanzelerle uzaya insan göndermeden önce çalışmalar yaptı. Yine Sovyetler 1968 yılında Zond 5'le uzaya kaplumbağalar göndermiş, ayın etrafını dolaşan ilk canlı uçuşu gerçekleştirmiştir. === İnsanlı uçuşlar === Sovyetler Birliği, Vostok serisi uzay araçları ile uzaya ilk insanı göndermeyi başardı. Yuri Gagarin 12 Nisan 1961'de Vostok 1 aracıyla yaptığı uçuşla Dünya yörüngesine başarıyla ulaşan ilk insan olmuştur. Bu olayın yıldönümü Rusya'da ve birçok ülkede hâlâ kutlanmaktadır. Vostok serisi uzay araçlarını, Sovyet uzay programının başındaki Sergey Korolyov ve ekibi tasarlamıştır. Vostok'lar önce sınama uçuşlarında uzaya gönderilen köpek ve mankenleri sağ salim dünyaya geri getirmeyi başardı. Öte yandan, ilk Sovyet kozmonotlarının eğitim programı sürdürülüyordu. Tüm hazırlıkların tamamlanması üzerine, 12 Nisan 1961'de içinde Yuri Gagarin'in bulunduğu Vostok 1 uzaya gönderildi. Vostok 1, dünya yörüngesinde 108 dakikada tam bir tur attıktan sonra Gagarin'i Sovyet topraklarına indirdi. Şüphesiz ki insanlı Sovyet uzay programı insanlık tarihinin en önemli ve cesur girişimlerinden biriydi. Vostok projesi, uzay yarışında Sovyetler'in öncülüğünü perçinlemekle birlikte, Amerika Birleşik Devletleri için tam bir sürpriz değildi. Yakın zamanda yayımlanan tarihi CIA raporları, Amerika Birleşik Devletleri yönetiminin insanlı Sovyet projesinden uzun süredir haberdar olduğunu iddia etmektedir. ABD, Sovyetlerin bu atağı karşısında kendi projesini hızlandırdı ve 25 Nisan 1961'de ilk astronotu Mercury-Redstone 3 aracıyla uzaya gönderdi. Ancak Vostok 1'in aksine Mercury 3 aracı yörüngeye giremedi, atmosferin dışına çıktıktan hemen sonra geri döndü. Ayrıca Mercury 3, Vostok 1'e göre daha dar ve küçük bir araçtı. Amerika Birleşik Devletleri'nin yörüngeye girebilen ilk insanlı uçuşu, ancak bir yıl sonra, John Glenn yönetimindeki Mercury 4 aracı ile gerçekleşti (20 Şubat 1962). Sovyetler, kazandıkları bu ivme ile uzay yarışında başka ilklere de imza attı. Valentina Tereşkova 16 Haziran 1963'te Vostok 6'yla uzaya gönderilen ilk kadın oldu. SSCB'nin Voskhod 2 programında Aleksei Leonov, 18 Mart 1965'te ilk uzay yürüyüşünü gerçekleştirdi. Ancak bu görev neredeyse bir felaketle sonuçlandı. Yetersiz retroroket ateşinden dolayı Leonov'un bulunduğu kapsül hedeften 1.600 km ötede yere inebildi. Bu başlangıcın ardından gerek Sovyetler, gerekse Amerikalılar uzaya insanlı uçuşlar yapmayı sürdürdüler. Uzay yarışının bu ilk döneminde Sovyetler üstünlüklerini sürdürdü. Bu dönemdeki bazı "ilk"ler şunlardır: * Vostok 1 - 12 Nisan 1961. Uzayda ilk insan. * Vostok 2 - 8 Ağustos 1961. Uzayda ilk tam gün. * Vostok 3 - 11 Ağustos 1962 ve Vostok 4 - 12 Ağustos 1962. Uzayda ilk iki araçlı uçuş. İki uzay aracı arasında ilk telsizli iletişim. * Vostok 5 - 14 Haziran 1963. 20. yüzyılın en uzun tek kişilik uçuşu (5 gün). * Vostok 6 - 16 Haziran 1963. Uzayda ilk kadın. (Valentina Tereşkova) Tamamını görmek için Uzayda İlkler Tablosuna göz atın... Vostok serisinin ardından, Sovyetler üç insanı aynı anda uzaya gönderebilen Voskhod programına başladı. Ancak Voskhod, üç kişi için genişletilmiş bir Vostok kapsülünden başka bir şey değildi ve ciddi bir teknolojik gelişme göstermiyordu. Ayrıca son derece sıkışık şekilde kabine yerleşen üç kozmonotun güvenlikte olmadığı anlaşıldığından, Voshkod programı iki uçuştan sonra iptal edildi. Sovyetler bu başarıları gerçekleştirirken Amerika Birleşik Devletleri de boş durmadı ve uzay teknolojisini geliştirdi. Ay'a insan gönderme projesine hazırlık olarak, uzayda yörünge değiştirerek manevra yapabilen Gemini serisi araçları hazırladı ve uzaya gönderdi. Gemini araçları, Sovyet araçlarına göre daha az "ilk" gerçekleştirmiş olmakla birlikte, daha üstün teknolojiye sahipti. Zira Vostok ve Voskhod araçları uzayda manevra yapma ve kenetlenme yeteneğine sahip değillerdi. Sovyet kozmonotları, otomatik işleyen kendi araçlarının yolcusu durumunda iken, Amerikalı astronotlar, araçlarını idare eden pilotlardı. Bu tecrübe ve teknoloji farkı, Ay'a iniş projesinde Amerika Birleşik Devletleri'ne üstünlük sağlayacaktır. === Ay'a iniş === Uzay Yarışı'nın başlangıcında Sovyetlerin sağlamış olduğu açık üstünlüğe karşı, Amerika Birleşik Devletleri bir karşılık verme arayışına girdi. 1961'de başkanlık koltuğuna oturan Kennedy, seçim kampanyası boyunca uzay çalışmalarına önem vereceğini açıkça belirtmişti. Seçimi kazandıktan kısa süre sonra Kongre'de yaptığı konuşmada Sovyetlere karşı seçtiği hedefi açıkladı: :Bence milletimiz, bu onyıl bitmeden Ay'a bir insan indirme ve onu sağ salim Dünya'ya geri getirme hedefine kendini adamalıdır. Ay'a insan indirme ve geri getirme hedefine ulaşmak için başlatılan projeye Apollo adı verildi. Apollo Programı, Kennedy yönetiminin hem sol hem de sağ kanattaki politikacıların eleştirilerine karşı kendini savunmasına olanak sağlıyordu. Apollo'nun avantajları şunlardı: * Seçimde, anahtar eyaletlere ekonomik yararları vardı. * Kennedy tarafından 1960 seçimlerinde belirtilen "füze boşluğunu" kapatıyordu. * Teknik ve bilimsel açılardan yararları vardı. sağ|200px|küçükresim|Yerdoğumu, 22 Aralık 1968 (NASA) NASA müdürü James E. Webb ile yapılan bir sohbette, Kennedy şöyle dedi: :Yaptığımız her şey Ay yolunda Rusları geçmek için.. Yoksa bu kadar parayı harcamamamız gerekir, çünkü ben uzayla ilgilenmiyorum. Bu bedeli karşılayacak tek şey Sovyetleri yenip, geride kaldığımız birkaç yılı sonlandırmak. Tanrı'nın da yardımıyla, onları geçtik... Kennedy ve Johnson halkın görüşünü yönlendirerek Apollo programına 1963'te %33 olan güveni 1965'te %58'e çıkardılar. Johnson'ın 1963'te başkan olmasından sonra devam eden desteği, programın başarılı olmasını sağladı. Kennedy, Sovyet ve Amerika Birleşik Devletleri astronotlarının aya inişleri ve hava durumu analizi yapan uyduların geliştirilmesi konularındaki programları birleştirmek amacıyla Sovyetlere teklif götürdü. Ancak Kruşçev, o zaman için Amerika'ya göre üstün olan Rus uzay teknolojisinin çalınması konusunda gösterdiği hassasiyet sebebiyle bu teklifi geri çevirdi ve Sovyetler kendi insanlı Ay projelerini yürüttüler. Bunun üzerine ABD, Ay'a iniş projelerini tek başına geliştirmeye başladı. Bunun için öncelikle uzayda manevra yapabilen araçların geliştirilmesi gerekiyordu. ABD, Gemini serisi araçları uzaya gönderdi ve bu araçların manevra ve kenetlenme konusunda başarı göstermesinin ardından, Apollo Projesi'ne başlandı. Sovyetlerin insansız uzay roketlerinin Ay'a daha önce ulaşmış olmasına rağmen, 20 Temmuz 1969'da Ay'a adım atan ilk insan Amerikalı Neil Armstrong oldu. Apollo 11 görevinin komutanı olan Armstrong bu tarihî anda yaklaşık 500 milyon kişi tarafından izlendi. 20. yüzyılın en önemli olaylarından biri kabul edilen insanoğlunun Ay'a ayak basışını Armstrong şu kelimlerle dile getirmiştir: Bir insan için küçük, fakat insanlık için büyük bir adım. (Neil Armstrong'un Ay'a ilk adımı sırasındaki ses kaydı (İngilizce)) Sovyetler, insanın Ay'a ayak basması hakkında çelişkili duygular yaşadılar. Sovyet Lideri Kruşçev ne başka bir güç tarafından saf dışı bırakılmak ne de böyle büyük maliyetli bir projeyi başlatmak istemişti. 1963 Ekim'inde Sovyetler, kozmonotlarının Ay'a uçuş hakkında herhangi bir hazırlık yapmadığını ancak yarıştan çekilmediğini belirtti. Sovyet yönetimi ancak 1964'te (Amerika Birleşik Devletleri yönetiminden üç yıl sonra) Ay'a iniş konusunda kesin karar alabildi. Amerika Birleşik Devletleri'nin aksine, SSCB'de uzay çalışmalarını yöneten merkezî bir organizasyon yoktu. Sovyetler'de çeşitli tasarım büroları, çoğu kez birbiriyle rekabet içinde çalışıyordu. Sovyetlerin en büyük tasarım bürosu OKB-1'in baştasarımcısı olan Korolyov aya iniş görevlerinde kullanılmak üzere insan taşıyabilecek kapasite sağlamak için Soyuz uzayaracını ve onu Ay'a taşıyacak dev N1 roketlerini geliştirmeye başladı. Beri yandan, başka bir tasarım bürosu, Çelomey yönetimindeki OKB-52, yeni bir roket (Proton) ve uzay aracı (Zond) tasarlamaya başlamıştı. sağ|200px|küçükresim|Amerikalı uzayadamı Aldrin Ay'da, 20 Temmuz 1969 Sovyetler'in en tecrübeli tasarımcısı Korolyov'un 1965'teki erken ölümü ve 1967'de Soyuz'un ilk fırlatılışında yaşanan başarısızlıkla Sovyetlerin Ay'a iniş programı çözülmeye başladı. Sonunda Ay'a iniş yapacak aracı tasarlayıp görev alacak uzayadamlarını seçtiler. Ancak N1 roketinin denemesinde art arda yaşanan başarısızlıklar, insanlı inişin önce ertelenmesine, sonra da iptaline sebep oldu. Sovyetler, bu başarısızlıktan sonra Ay programlarının varlığını uzun süre inkâr ettiler. Hatta Ay'a insan indirmenin çok riskli ve pahalı olduğunu, uzayadamlarının hayatını böyle gereksiz bir macera için riske atamayacaklarını ve kaynaklarını halklarının refahı için harcamayı tercih ettiklerini açıklayarak bir karşı-propaganda yaptılar. Buna göre, Sovyetler, robotlar kullanarak Apollo Programı'nın sonuçlarına daha ucuza ve uzayadamlarını riske atmadan ulaşabileceklerdi. Bu iddialar doğrultusunda, Ay'a gerçekten robotlar göndererek toprak örnekleri almayı da başardılar. Luna 16 robotu 24 Eylül 1971'de Ay'dan aldığı örneklerle dünyaya döndü. SSCB'nin Ay'a insan indirmek konusunda Amerika Birleşik Devletleri ile gerçek bir rekabete girdiği ancak 1990'lı yıllarda ortaya çıktı. Ay'a iniş, uzay yarışının en çok rekabet yaşanan önemli kilometre taşıydı. Bu aşamada ABD, Kennedy'nin "1960'lı yıllar bitmeden Ay'a insan indirme" hedefini gerçekleştirerek Sovyetler'e karşı kesin bir zafer kazanmış oldu. Sovyetler'in uzay yarışının bu en kritik safhasında kaybetmesinin başlıca nedenleri şunlardır: * Sovyet yönetiminin maddi destek ve kararlılığının Amerika Birleşik Devletleri'ne göre 3 yıl daha geç ortaya çıkması. * Amerika Birleşik Devletleri Ay projesinin merkezî bir örgütçe (NASA) yönetilmesi, buna karşılık Sovyetlerde böyle bir örgütün bulunmaması, kaynakların rakip tasarım bürolarına dağılması. * Dâhi Sovyet tasarımcı Korolyov'un erken ölümü. * Amerika Birleşik Devletleri'nin projeye aktardığı kaynağın görece daha yüksek olması. * Amerikan proje yönetiminin ve kalite kontrol sistemlerinin üstünlüğü. === Uzay istasyonları === küçükresim|sağ|Skylab uzay istasyonu Ay yarışını kaybeden Sovyetler'in önünde uzay yarışını sürdürmek için başlıca iki seçenek bulunuyordu: * Mars'a insan göndermek: Prestij açısından en uygun seçenek olmakla birlikte, 1970'lerin başlarında maddi ve teknolojik açıdan Ay'a insan göndermekten çok daha zor bir hedefti. * İnsanlı uzay istasyonları: Maddi ve teknolojik açıdan büyük zorluk getirmese de, prestij açısından sonucu çok güçlü olmayacaktı. Sovyetler daha ucuz ve mütevazı seçenek olan uzay istasyonlarını seçtiler. Bu konudaki çalışmalar 1960'ların ortasında başlamıştı. 19 Nisan 1971'de ilk insanlı uzay istasyonu olan Salyut 1'i uzaya gönderdiler. 6 Haziran 1971'de ilk mürettebat bir Soyuz kapsülü içinde istasyona ulaştı. Sovyetler 1980'lere kadar 7 Salyut istasyonunu yörüngeye gönderiler. Bu istasyonlar görece basit, ucuz, ancak etkili ve güvenli uzay platformları olarak hizmet verdi. Salyut 7, 1991 yılına kadar yörüngede kalmayı başardı. Salyut'lara 30'dan fazla uzay uçuşu ile 70'ten fazla mürettebat gitti. Bu uçuşlarda uzayın insan organizmasına etkileri üzerine değerli bilgiler ve tecrübeler edinildi, uzayda kalma rekorları kırıldı. Bu bilgilerden daha sonraki MIR ve Uluslararası Uzay İstasyonu projelerinde yararlanıldı. Ayrıca, uzayda neredeyse sürekli olarak Sovyet vatandaşlarının bulunması da sağlanmış oldu. Ay'a insanlı inişin ardından Amerika Birleşik Devletleri de uzay istasyonu projesiyle ilgilenmeye başladı. Böylece Sovyetler'in uzay istasyonu projesine cevap verilmiş olacaktı. Ayrıca, son uçuşları iptal edilen Apollo Projesi'nden elde kalan Satürn roketlerinden yararlanmak, böylece maliyetleri düşürmek mümkün olacaktı. Amerika Birleşik Devletleri'nin ilk (ve hâlen tek) uzay istasyonu olan Skylab, 14 Mayıs 1973'te uzaya gönderildi. İstasyona ilki 25 Mayıs 1973'te olmak üzere üç seferde toplam dokuz uzayadamı gönderildi. Skylab, "uzay laboratuvarı" anlamına gelen bir İngilizce tamlamadır. Skylab'ın çalışmaları, ismine uygun olarak bilimsel konularda yoğunlaşmıştır. İstasyonda 2.000 saatten fazla bilimsel deney çalışması yapılmıştır. 1979 yılında Avustralya kıtasında çöle düşmüştür, bazı parçaları hâlen NASA'da sergilenmektedir. === Apollo - Soyuz Test Projesi (ASTP) === küçükresim|sağ|Apollo - Soyuz kenetlenmesinin temsili resmi, 17 Haziran 1975 Apollo - Soyuz Test Projesi'nin, rakip tarafları bir araya getirerek sembolik olarak uzay yarışını sona erdirdiği söylenir. Ortak bir Amerikan-Sovyet uçuşu için görüşmeler 1969'da başladı. Bu uçuşta Salyut ve Skylab istasyonlarının kullanılması önerileri reddedildi. Bunun yerine, uzayda acil kurtarma operasyonları için hem Amerikan hem Sovyet uzay araçlarına uygun bir kenetlenme mekanizması geliştirildi. 1970'te projenin çalışma grubu oluşturuldu. Mayıs 1972'de konuyla ilgili Amerikan-Sovyet antlaşması imzalandı. 17 Haziran 1975'te Amerikan Apollo ve Sovyet Soyuz araçları kenetlendi. Uzayadamları bazı seremonilerden sonra birbirlerinin uzay gemilerine geçerek incelemeler ve muhtelif deneyler yaptılar. ASTP, uzayda milletlerarası bir kurtarma çalışması yapılması için gerekli teknolojinin gelişmesini sağladı ve bir prova görevi üstlendi. Ancak uzay çalışmalarının geneli düşünüldüğünde, bir iyi niyet gösterisi olmaktan öteye gidemedi. Bu tür bir kurtarma operasyonunu gerektirecek herhangi bir durum ortaya çıkmadı. ASTP, Apollo uzay aracının son uçuşu oldu. ABD, insanlı uçuşlara altı yıl ara verdi ve ancak 1981'de uzay mekiği ile tekrar başladı. == Sonuç == Uzay yarışının başarısı, gerçekleştirilen "ilk"lerle ölçülür. Yarışın ilk döneminde Sovyetler "ilk uzay aracı", "uzayda ilk canlı", "uzayda ilk insan" ve "uzayda ilk kadın" gibi unutulmaz ilklere imza attı. Amerika Birleşik Devletleri yönetimi ise Sovyetler'e karşılık vermek için kararlılığını ortaya koyduğunda, ülkenin geniş kaynakları ve yönetim örgütlenmesinin gerçek potansiyeli ortaya çıkmıştır. Amerika Birleşik Devletleri sadece Ay'a ilk ayak basan ülke olmakla kalmayıp, bunu 9 yıl gibi görece kısa bir proje sonucunda başarmıştır. Uzay yarışında ilklere imza atmakta SSCB'nin gerisine düşen Amerika Birleşik Devletleri Ay'a ilk ayak basan ülke olmasının en önemli ilk olduğu propagandasını yaparak uzay yarışında öne geçtiğini savunmuştur. Korolyov'un tasarımı olan Soyuz uzayaraçları, uzay yarışı bittikten çok sonra, 21. yüzyılda da kullanılmaya devam edilerek güvenilirliğini kanıtladı. Özellikle beş Uzay Mekiği'nden ikisinin kazalarda yok olmasının ardından Soyuz, Uluslararası Uzay İstasyonu'nun başlıca personel taşıma aracı haline geldi. Uzay Yarışı için gerekli teknolojinin prematüre, alelacele geliştirildiğini, bu nedenle kaynakların gereksiz yere harcandığını ve personelin tehlikeye atıldığını öne sürenler vardır. Gerçekten de, mesela Ay'a iniş projesi dokuz yıl içinde değil de otuz yılda gerçekleşseydi, harcanması gereken kaynak önemli ölçüde azalabilecekti. Bu görüşe karşı, uzay yarışı sayesinde bilimsel ve teknik gelişmenin hızlandığını ve insanlığa yararlı teknolojilerin erkenden ortaya çıktığını söyleyenler de vardır. Uzay Yarışı sırasında gerçekleşen ölümler, bu konudaki teknolojinin acele geliştirildiğini söyleyenleri haklı çıkarmaktadır. Sovyetler, ABD'yi Ay projesinde gereksiz risk almakla suçlamış olmakla birlikte, kaza ve ölümlerin her iki tarafta da olması, Sovyetlerin de yarışı kazanmak uğruna güvenliği geri plana attığını göstermektedir. Uzay Yarışı boyunca görev sırasında meydana gelen ölümlü kazalar şunlardır: * Amerika Birleşik Devletleri / Apollo 1: 27 Ocak 1967'de uzay aracı yerdeyken çıkan yangında uzay adamları Virgil "Gus" Grissom, Edward White ve Roger Bruce Chaffee yanarak öldü. * SSCB / Soyuz 1: 23 Nisan 1967'de dünyaya dönen uzay aracının paraşütleri açılmadı ve içinde uzay adamı Vladimir Komarov olduğu halde yere çakıldı. * SSCB / Soyuz 11: 30 Haziran 1971'de uzay aracının havası bir hata sonucu uzaya boşaldı ve uzay adamları Vladislav Volkov, Georgi Dobrovolski ve Viktor Patsayev hayatlarını kaybetti. küçükresim|sağ|400px|Yıllar itibarıyla uzaya fırlatılan araç sayıları. Uzay Yarışı, iki mühendislik yaklaşımının yarışı da olmuştur: ABD, uzay araçlarında karmaşık ve birbirini yedekleyen sistemler oluşturmuştur. Böylece Amerika Birleşik Devletleri uzay araçları daha geniş yelpazeli görevlere uyum sağlayabilir hale gelmiştir. Nitekim Apollo 13 kazası, birbirini yedekleyen sistemlerin çokluğu sayesinde can kaybı olmadan atlatıldı. SSCB ise nispeten daha basit ve denenmiş sistemlerin tekrar kullanımına dayalı bir yaklaşım geliştirmiştir. Sistemlerin basit olması, hata olasılığını azalttığından ve maliyetleri düşürdüğünden uzay çalışmalarında tercih edilir. Yarışın bitmesinin başlıca nedenleri şunlardır: * Tarafların yarışı sürdürmekteki isteksizliği. * 1973'teki petrol krizi sonrasında batı ekonomilerindeki tasarruf gereklilikleri. * Sovyet ekonomisinin yaşadığı güçlükler nedeniyle kaynak ayırma zorluğu. * Uzay yarışını sürdürmek için gerçekleştirilebilecek hedeflerin gitgide daha zorlaşması ve pahalılaşması. Uzay yarışı sonrasında taraflar uzay çalışmalarına "kendi yollarında" devam ettiler. Aralarındaki prestij yarışı büyük ölçüde sona erdi. Bununla birlikte, teknolojik yarışın tam olarak sona erdiği söylenemez. Sovyetler Amerika Birleşik Devletleri'nin uzay mekiği projesinin hayati önemde olduğuna karar vermiş, bu nedenle kaynaklarını kendi mekiklerini geliştirmek için harcamıştır. Ayrıca Amerika Birleşik Devletleri'nin Yıldız Savaşları projesi de Sovyetler'de büyük endişe yaratmış ve buna karşı kendi uzay savunma sistemlerini geliştirmeye gayret etmişlerdir. == Uzayda "ilk"ler tablosu == Tarih Açıklama Ülke Görev adı 04.10.1957 İlk yapay uydu 20px| SSCB Sputnik 1 03.11.1957 Uzayda ilk canlı 20px| SSCB Sputnik 2 04.01.1959 Güneş yörüngesine oturan ilk yapay uydu 20px| SSCB Luna 1 07.08.1959 Dünya'nın uzaydan çekilen ilk fotoğrafı 20px| ABD Explorer 6 14.09.1959 Ay'a giden ilk uzay aracı 20px| SSCB Luna 2 07.10.1959 Ay'ın arka yüzünün ilk fotoğrafı 20px| SSCB Luna 3 12.04.1961 Uzayda ilk insan - Yuri Gagarin 20px| SSCB Vostok 1 11.08.1962 Uzayda aynı anda birden fazla uzay aracı, randevu, uzayda ilk telsizli iletişim 20px| SSCB Vostok 3 ve 4 16.06.1963 Uzayda ilk kadın - Valentina Tereşkova 20px| SSCB Vostok 6 12.10.1964 Birden fazla mürettebatlı ilk uzay aracı 20px| SSCB Voskhod 1 18.03.1965 İlk uzay yürüyüşü - Aleksey Leonov 20px| SSCB Voskhod 2 23.03.1965 Uzayda yörünge değiştirebilen ilk insanlı araç 20px| ABD Gemini 3 01.03.1966 Başka bir gezegene inen ilk sonda - Venüs 20px| SSCB Venera 3 16.03.1966 İki uzay aracının ilk kenetlenmesi 20px| ABD Gemini 8 24.12.1968 Ay yörüngesinde insanlı ilk uçuş 20px| ABD Apollo 8 20.07.1969 Ay'da ilk insan - Neil Armstrong 20px| ABD Apollo 11 23.04.1971 İlk uzay istasyonu 20px| SSCB Salyut 1 14.11.1971 Başka bir gezegenin yörüngesine giren ilk sonda - Mars 20px| ABD Mariner 9 15.07.1975 Milletlerarası ilk uçuş 20px| ABD 20px| SSCB Apollo - Soyuz Test Projesi == Yakın tarih ve son gelişmeler == küçükresim|Columbia Uzay Mekiği'nin motor ateşlemesinden saniyeler sonra, 1981 (NASA) Hızını yitirmesine rağmen, insanoğlunun uzayı keşfetme arzusu Uzay Yarışı'nın bitiminden uzun bir süre sonra bile - bugün hâlen devam etmektedir. ABD, 12 Nisan 1981'de yani Gagarin'in uçuşunun 20.yılında tekrar kullanılabilir bir uzay aracı (Uzay Mekiği) göndererek yeni bir ilki gerçekleştirdi. 15 Kasım 1988'de ise SSCB ilk ve tek hem otomatik hem de tekrar kullanılabilir mekiği fırlattı. Bu iki ülke ve diğer ülkeler hâlen insansız uzay roketleri, teleskopları ve uydularını uzaya göndermeye devam etmişlerdir. İkinci bir Uzay Yarışı ihtimali, 20. yüzyılın sonlarında Avrupa Uzay Ajansı'nın Ariane 4 ile ticari amaçlı roket fırlatışlarında lider konuma gelmesiyle baş gösterdi. AUA'nın uzay araştırmalarındaki çabaları Mars'a en geç 2030 yılına kadar insan göndermeyi hedefleyen Aurora programıyla doruk noktasına ulaştı ve bu doğrultuda birçok görev gerçekleştirildi. Amerika Birleşik Devletleri Başkanı George W. Bush 2004 yılında Mars'a 2030 yılına kadar insan göndermeyi hedeflediklerini ve Mürettebat Taşıma Aracı (Crew Exploration Vehicle - CEV) adlı yeni bir uzayaracı geliştirdiklerini açıkladı. Böylece önde gelen iki uzay ajansı aynı hedefi seçmiş oluyordu. 2005 yılı itibarıyla Rusya ile takım kuran AUA, rakibi NASA'ya nazaran büyük bir avantaja sahip oldu. Amerika Birleşik Devletleri'nin CEV'ine karşılık AUA ise CEV'in benzeri bir araç olan Kliper'in ilk uçuş denemesini 2011 yılında gerçekleştireceğini açıkladı. Kliper projesi için ancak 2006 yılında fon sağlanabildi. == Kaynakça == === Ek kaynaklar === * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * Pekkanen, Saadia M. "Governing the New Space Race." AJIL Unbound 113 (2019): 92–97. online , role of international law. * * * * * * * * * * * * * * Kategori:Soğuk Savaş Kategori:Amerika Birleşik Devletleri'nde bilim ve teknoloji Kategori:Sovyetler Birliği'nde bilim ve teknoloji Kategori:Amerika Birleşik Devletleri-Sovyetler Birliği ilişkileri Kategori:Dwight D. Eisenhower'in başkanlığı Kategori:John F. Kennedy'nin başkanlığı Kategori:Lyndon B. Johnson'un başkanlığı Kategori:Richard Nixon'un başkanlığı Kategori:Gerald Ford'un başkanlığı Yarışı Yarışı Kategori:Teknoloji yarışları