Muhammes

Muhammes, beş dizelik bölümler halinde söylenen nazım şeklidir. Bir muhammesin ilk beşliğindeki son dizenin, aynı beşlikteki diğer dört dize ile kafiyeli olması şart değildir. Beşlik sayısı bir kayda bağlı değildir. Bend sayısı 4-8 arasında değişir. Aruz ölçüsüyle yazılır. İlk bendin 5 dizesi birbirleriyle, sonraki bendlerin son bir ya da iki dizesi ilk bend ile uyaklıdır. Son bir ya da iki dize, her bendin sonunda aynen tekrarlanıyorsa bu muhammese "muhammes-i mütekerrir", bu dizelerin ilk bend ile yalnızca uyak yönünden uyuştuğu muhammeslere ise "muhammes-i müzdeviç" adı verilir. Muhammeslerde çoğunlukla felsefi düşünceler, tasavvuf konuları ele alınır. En çok Muhibbi (Kanuni Sultan Süleyman) eser vermiştir. Muhammes her konuda yazılabilir. Felsefî bir fikir, bir düşünce, bir dünya görüşü, övgü, aşk, sevgiliyi özleyiş muhammeslerin konusu olabilir. Son bendde şair­ler mahlaslarını söylerler. Muhammesler de murabbâlar gibi edebiyatımızda çok kullanılan musammatlardandır. Hemen her şair bu nazım şeklini denemiştir. Bu arada Fuzulî (ölm. 1556) ve Taşlıcalı Yahya Bey (ölm. 1582), divanlarında, İbrahim Hakkı (ölm. 1772), Esrar Dede (ölm. 1797), Şeyh Gâlib (ölm. 1797-98), Hoca Neş’et (ölm. 1807-08), Enderunlu Vâsıf (ölm. 1824-25) gibi şairlerin di­vanında ikisi münâcât ve na’t olan ve Şeref Hanım (ölm. 1861)’da muhammes vardır. Muhibbi(Kanini Sultan Süleyman - ölm. 1566) 18 muhammesle bu nazım şeklini en çok kullanan şairlerdendir. == Muhammeslerde kafi­ye == Muhammes, “beşli” demektir.5 dizelik bentlerden oluşur. Edebiyatta beş mısralık bendlerden oluşan nazım şekline de Muhammes denilmektedir. Genellikle 4-8 bend arasında yazılmışlardır. Az görülmekle birlikte daha uzun, 12-13 bende kadar uzayan muhammesler de vardır. Muhammeslerde kafi­ye örgüleri şöyledir: === Muhammes-i müzdevic === aaaaa / bbbba / cccca (Örnek 1) Ten bozuldu eşk-i çeşm-i hûn- feşânumdan menüm Köydi can gönlümdeki sûz-ı nihânumdan menüm Tâ eser var cism ü cân-ı nâtüvânumdan menüm Gâm kem etmez göz ü gönlüm cism ü canumdan menüm Bu başumdan savulup ol gitse yanumdan menüm. Meyl-i vasi eğmiş kadümi çeng-i bezm-i yâr tek Reglerüm sızlar el ursam çeng üzere târ tek Çeng ne mümkin kim ide zârlıg men zâr tek Bes ki memlûyem hevâ-yı aşka mûsikâr tek Min figân her dem çıkar her üstühânumdan menüm. Ey hayâlün halveti nakd-ı revânum mahzeni Gözyaşı olur revân her dem hayâl itsem seni Lutf umup senden ser-i kuyunda tutdum meskeni Gel gözüm nûru Fuzulî tek çok ağlatma meni İncimez mi hâtırun munca figânımdan menüm. (Fuzûlî) === Muhammes-i mütekerrir === aaaaa / bbbba / cccca (Örnek 2) Şâdmân olsun ki sultan oglı sultândur gelen Bahr u berrün pâdişâhı Al-i Osmândur gelen Nâlb-i şer-i Muhammed zıll-ı Yezdândur gelen Şark u garbı seyr iden hurşîd-i rahşândur gelen Alemün sâhibkırânı Hân Süleymândur gelen Bir kemîne bendesini Mısra sultân eyleyen Kerbelâ seyrini her dervişe âsân eyleyen Sâyeveş düşmenlerin hâk ile yeksan eyleyen Dembedem bağnn Kızılbaşun kızıl kan eyleyen Âlemün sâhibkırânı Hân Süleymândur gelen Sâhib-i seyf ü kalem şâh-ı ulu’l-elbâb olan Âlemi feth eylemekde mihr-i âlem-tâb olan Evliyâullah içinde zübde-i aktâb olan Rûy-ı ma’nâda bugün ser-leşker-i ashâb olan Alemün sâhibkırânı Hân Süleymândur gelen (Yahya Bey) === Tardiyye kafiyeli === aaaaa / bbbaa / cccaa (Örnek 3) Son iki mısrası nakarat olan muhammeslere edebi­yatımızda çok az rastlanmıştır. Bu kafiye şekilleri dışında, daha çok Tanzimattan sonra görülen değişik kafiye düzenlerinde: “aaaaa / b b b a a / c c c a “ kafiyeli, “aaaav / b b b b v / ccccv” tardiyye kafiyeli ya da murabbâlarda da olduğu gibi “aaaaa bbbbb ccccc” şeklinde de her bendi ayrı kafiyeli muhammesler de yazılmıştır. Örnek 3: aaaaa / bbbaa / cccaa Eyler ise sana bu çarh-ı felek gaddarlık Kuşanup gaddâreni göster ana cebbârlık Hatm olupdur mushaf-ı hüsnünde meh-ruhsârlık Pâdişehlerde müsellemdür sana hünkârlık Gelmedi mislün cihâna feyz olaldan varlık. Kullanın saf saf turup şol dem ki şöhret göstere Atılup top u tufeng ftl ıcybet göstere Erlik oldur bekleye yirin şecâ’at göstere Pâdişehlerde müsellemdür sana hünkârlık Gelmedi mislün cihâna feyz olaldan varlık. Bir nefesde cem-i küffârı perîşân eyledün Ceng-i tâbûrun selâtin içre destân eyledün Rûhını Sultan Murâdun şâd u handân eyledün Pâdişehlerde müsellemdür sana hünkârlık Gelmedi misliin cihâna feyz olaldan varlık. (Nev’i) == Kaynakça == == Dış kaynaklar== * Pala, İskender (1999 27.bas. 2016), Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, İstanbul:Kapı Yayınları, ISBN 9758950218, Sayfa:390-391 * İpekten, Haluk (1994, 14.bas.2011), Eski Türk Edebiyatı Nazım şekilleri ve Arûz, İstanbul:Dergah Yayınları, ISBN 9759953539 * Dilçin, Cem (1983) Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Ankara:Türk Dil Kurumu Yayınları ISBN 9789751604897 * Muallim Nâci, (haz. M. A. Yekta Saraç), (2004) Edebiyat Terimleri: Istılahât-ı Edebiyye, İstanbul: * Tural, Sadık Kemal (ed.) (2001, 2003, 2004, 2005, 2006), Türk Dünyası Edebiyat Terimleri ve Kavramları Ansiklopedik Sözlüğü 5 Cilt, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, ISBN 3990000025722 == Dış bağlantılar == * Kılıç, Filiz ve Pala, İskender (2010) "Musammat", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. c.31 say.233-235 Online: Kategori:Bentlerle kurulan Divan nazımı