Ardanuç livası

Ardanuç livası veya Ardanuç sancağı, Osmanlı Devleti'nin Gürcülerden ele geçirdiği topraklarda kurduğu idari birimlerden biridir.Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013, s. 60, ISBN 978-605-5708-85-6. Ardanuç livası, kurulduğu sırda Kemhis (Kamhis), Tavusker ve Ardanuç nahiyelerini kapsıyordu. Daha sonra İşhan nahiyesi de bu üç nahiyeye eklendi. Uzun süre Çıldır Eyaleti'ne bağlı olan Ardanuç livasının sınırları 19. yüzyılın ilk yarısında iyice küçülmüş ve yaklaşık olarak bugünkü Ardanuç ilçesi sınırlarına çekilmişti. ==Tarihçe== Osmanlı Devleti, İskender Paşa komutasındaki bir orduyla 1551 yılında, bu tarihte Samtshe-Saatabago adlı Gürcü devletinden Ardanuç Kalesi'nin ele geçirdi. Ardından bu kalenin etrafında ele geçirdiği toprakları Ardanuç livası adı altında idari bir birime dönüştürdü. Livanın kuruluşu tarihi kesin olarak bilinmemektedir. İlk kez 1553 tarihli Osmanlı kaydında adı geçen Ardanuç livası, Kemhis (Kamhis), Ardanuç ve Tavusker nahiyelerinden oluluyordu. Kemhis veya Kamhis adı, bazı kaynaklarda yanlış biçimde "Cahis" olarak okunmuştur. 1554 yılında Sinan Bey adlı kişi bu livanın sancakbeyi idi. Kayıtlarda 1555 yılında Mehmed Bey, 1558 yılında ise Hasan Bey sancakbeyi olarak geçmektedir. Sancakbeyinin bu kadar sık değişmesi, Ardanuç livasının "yurtluk ve ocaklık" olarak verilmediğini göstermektedir. Ardanuç livası, kurulduğu tarihte Erzurum Eyaleti'ne bağlanmıştı.Klarceti (Gürcüce), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 26 ISBN 978-9941-0-8969-5 Ardanuç livası, 1574 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterine göre, Ardahan livası ile Oltu livasının yanında bağımsız bir sancaktı. Bu sırada Ardanuç livası, Ardanuç nahiyesi dışında, İşhan, Kemhis ve Tavusker nahiyelerini kapsıyordu.Klarceti (Gürcüce), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 27 ISBN 978-9941-0-8969-5 Ardanuç livası veya Ardanuç sancağı 1580 yılında Çıldır Eyaleti'ne bağlandı. Çıldır Eyaleti’ne bağlıyken tutulmuş olan 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç adlı Osmanlı tahrir defterine göre 101 köy ve mezrayı kapsıyordu. Bunlar arasından 58 köy, yaklaşık olarak bugünkü Ardanuç ilçesi topraklarını kapsayan Ardanuç nahiyesinde bulunuyordu.Klarceti (Gürcüce), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 34-35 ISBN 978-9941-0-8969-5 Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi salma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında da Ardanuç sancağı Çıldır Eyaleti'ne bağlıydı. Bu tarihte sancak, yaklaşık olarak kuruluşundaki Ardanuç nahiyesinin sınırlarına sahipti. 1835 nüfus defterine göre Ardanuç sancağı 48 yerleşim yerini kapsıyordu. Oysa 1574 ve 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterlerine göre Ardanuç nahiyesi 58 yerleşim yerinden oluşuyordu. Ancak 1574 tarihli deftere göre 8 köy, 1595 tarihli deftere göre ise 10 köy botu ve bir köy de kayıtlarda yer almamıştı.Mamaia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze - Tao (Gürcüce), Batum, 2020, s. 26. ISBN 978-9941-25-828-2Faruk Taşkın - Ali İrfan Kaya, Ardanuç Nüfus Defterleri (1835), Ankara, 2018, s.13, ISBN 978-605-288-814-8 Büyük çoğunluğu Gürcüce olan bu köylerin adları Osmanlıca farklı yazılmış, Osmanlıca yazılışları da araştırmacılar tarafından farklı biçimlerde okunmuştur. 1835 tarihli Ardanuç sancağı nüfus defterini yayımlamış olan Faruk Taşkın ve Ali İrfan Kaya'nın da Ardanuç Nüfus Defterleri (1835) adlı kitapta ve "1835 Nüfus Sayımına Göre Ardanuç Sancağının Demografik Yapısı" adlı makalede bu yer adlarını farklı biçimlerde okumuş olduğu görülmektedir.Faruk Taşkın - Ali İrfan Kaya, "1835 Nüfus Sayımına Göre Ardanuç Sancağının Demografik Yapısı" 2019, s. 105-107.Faruk Taşkın - Ali İrfan Kaya, Ardanuç Nüfus Defterleri (1835), Ankara, 2018, s.17-18, ISBN 978-605-288-814-8 Ardanuç sancağı, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Rusların hâkimiyetine girdi. Rus idaresinde bu bölge Artvin sancağına (okrug) bağlı bir kaza (uçastok) idi. Ardanuç kazası, 51 yerleşmeyi kapsıyordu. Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Ruslar bölgeden çekilince, eski adıyla Ardanuç sancağı ve yeni adıyla Ardanuç kazası (uçastok) toprakları bağımsız Gürcistan'ın bir parçası haline geldi. 1921 yılında Gürcistan hükûmeti bu bölgeyi Ankara Hükümeti'ne bıraktı ve eski Ardanuç livası toprakları bu şekilde Türkiye'ye katıldı. ==Ardanuç livası köyleri== Faruk Taşkın ve Ali İrfan Kaya'nın yayımladığı Ardanuç Nüfus Defterleri (1835) adlı yayıma göre, 1835 yılında sınırları iyice küçülmüş olan Ardanuç sancağı 48 yerleşmeyi kapsıyordu. Gürcüce Osmanlıca (1835)Faruk Taşkın - Ali İrfan Kaya, Ardanuç Nüfus Defterleri (1835), Ankara, 2018, ISBN 978-605-288-814-8 Rusça (1886) Türkçe (1925)Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 2010, s. 141-143, ISBN 978-9944-197-52-6 Aharşia (ახარშია) Ahaşyan / Aharşiyan Aharşia (Ахаршиа / Ахаричиа) Akarsu Ahiza (ახიზა) Ahıza Ahiza (Ахиза) Ferhatlı Anakerdi (ანაქერდი) Anagirt / Anagert Anakert (Анагерт) Cevizlik Ançgora (ანჩგორა) Ancgöre Ançkora (Анчкора) Anaçlı Ançi (ანჩი) Anc Anç (Анч) İncili Araveti (არავეთი) Aravit Aravet (Аравет) Torbalı Artanucis Tsihe (არტანუჯის ციხე) Ardanuç Kalası Ardanuç kasabası (местечко Ардануч) Ardanuç Batsa (ბაცა) Basa Batsa (Баца) Yolüstü Bica (ბიჯა) Bice Bica (Биджа) Tütünlü Cara / Carada (ჯარა / ჯარადა) Carade / Cara Çara (Чара) Çıralar Cuğo (ჯუღო) Zuğo / Cuğo Cuğo ((Жуго) Petekli Çidili (ჭიდილი) Çidil Çidil (Чидил) Bağlıca Diagarmuçi (დიაგარმუჩი) Diyagarmuç / Diyagamuç Diakurmuç (Диакурмуч) Karlı Eşknari (ერშქნარი) Ereşkenar İşhanar (Ишханар) Ekşinar Goleşeni (გოლეშენი) Geleşid Gilyaşen / Gyulyaşen (Гиляшен / Гюляшен) Güreş Goraşeti (გორაშეთი) Göreşit Goroşet / Goraşet (Горошет) Kutlu Gümüşhane (გუმუშჰანე) Gümüşhane Gumişhane (Гюмишхане) Gümüşhane Harauli (ხარაული) Haravul Haraul (Хараул) Harmanlı Havti (ხავთი) Haravet / Havet Heva (Хева) Boyalı Hemogordi (ხემოგორდი) Hamkürot Hemogret (Хемогрет) Hamurlu Hertvisi (ხერთვისი) Hertvis Hertvis (Хертвис) Konaklı Heva (ხევა) Hive Heva (Хева) Geçitli Kaptahori (კაპტახორი) Kabirahur Kantahor / Kaptahor (Кантахор / Каптахор) Peynirli Karsnia (კარსნია) Karsniya Hemogret (Хемогрет) Kapıköy Kaşıkçı (ქაშიქჩი) Kaşıkçı Kaşuhti (Кашухти) Kaşıkçı Klarceti (კლარჯეთი) Gilarcit Klarcet (Кларджет) Bereket Kontromi (კონტრომი) Kontrom Kontrom (Контром) Yolağzı Longothevi (ლონგოთხევი) Longothev Longothevi (Лонготхеви) Bulanık Matsalaheti (მაწალახეთი) Mazalahet Matsalahet (Мацалахет)) Naldöken Metsagili (მეწაგილი) Mezegil Metsagil (Мецагиль) Müezzinler Mukeri (მუქერი) Müker / Mükir Muker (Мукер) Tepedüzü Norgiali (ნორგიალი) Norgiyal Norgiel (Норгиель) Çakıllar Opizçala (ოპიზჭალა) Obicala Opisçala (Описчала) Gökçe Ortizi / Ortvizi (ორთიზი / ორთვიზი) Ortiz Ortiz (Ортиз) Örtülü Petobani (ორთიზი / ორთვიზი) Petoban Petoban (Петобан) Hisarlı Sagara / Sağara (საგარა / საღარა) Sakara / Sakarya Sagara (Сагара) Sakarya Sahre (სახრე) Sıha / Sağre Sahre (Сахре) Ovacık Samtskari (სამწყარი) Samızgar Samtsar / Samtshar-Tskali (Самсхар / Самсхар-Цхали) Aşağıırmaklar ve Yukarıırmaklar Soliana (სოლიანა) Solyana Soliana (Солиана) Yaylacık Svagara (სვაგარა) Suagare Suagara (Суагара) Soğanlı Şavgulari (შავგულარი) Şavgülar Şavgular (Шавгуляр) Aşıklar Tanzoti (ტანძოთი) Danzot / Tanzut Tanzot (Танзот) Aydın Unishevi (უნისხევი) Unho Unushev (Унусхев) Kızılcık Usoti (უსოთი) Usot Usot (Усот) Tosunlu Ustameli (უსტამელი) Ustamil / Ustamel Ustamel (Устамель) Ustalar Vardalia (ვარდალია) Vardalya Vartelia (Вартелиа) Beratlı Vartheli (ვართხელი) Varthil Varheli (Вартхели) Meşeköy Zağaria (ზაღარია) Zinkare / Zegerya - Zekerya == Ayrıca bakınız == * Ardanuç * Ardanuç nahiyesi ==Kaynakça== Kategori:Artvin tarihi Kategori:Ardanuç