Türk Kurtuluş Savaşı'nda Türk basını

Kurtuluş Savaşı'nda Türk basını, Mondros Mütarekesi ile Lozan Antlaşması arasında fiilen dört yıl süren (1919-1922) Türk Kurtuluş Savaşı esnasında İstanbul ve Anadolu'da yayımlanan gazete ve dergilerin siyasi tutumlarını ele alan bir konudur. == Arka plan == Osmanlı İmparatorluğu, I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkınca toprakları İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmeye başlamıştı. Ülke bütünlüğünü korumak için Kuvâ-yi Milliye, Mîsâk-ı Millî sınırları içinde çok cepheli siyasi ve askeri bir mücadeleye girişti. 1919-1922 yılları arasında gelişen ve Türk Kurtuluş Savaşı (İstiklâl Harbi, Türk İstiklâl Harbi ya da Millî Mücadele) adı verilen ve Ankara Hükûmeti'nin galibiyetiyle sonuçlanan bu çetin mücadele 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi ile başlar ve 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması ile resmen sona erer. Bu dönem zarfında hem İstanbul hem de Anadolu'da çıkan gazete ve dergilerin önemli bir kısmı Ulusal Bağımsızlık Savaşı'nın yanında yer almıştır. Mondros Mütarekesi şartları gereği işgâl atında olan İstanbul basını, uygulanan sansür nedeniyle başlangıçta Mustafa Kemal Paşa, Kuvâ-yi Milliye, Millî Mücadele ve Türkiye Büyük Millet Meclisi konularında yazılara yer verememişlerdi. Bazı gazeteler ise açıkça Millî Mücadele karşısında tavır almışlar, işgâlci emperyalist devletlerin görüşlerini ve çıkarlarını savunmuşlar, halkı işgâle karşı koymama hususunda ikna etmeye çalışmışlardı. Bunlardan bazıları yabancı devletlerin manda idaresine girilmesini savunuyorlardı. Bu tür gazetelere dönemin adından hareketle Mütareke Basını adı verilmiştir. Mütareke döneminde hem İstanbul hem de Anadolu'da çıkan azınlık gazeteleri İmparatorluğun parçalanması için büyük çaba gösterdiler, İmparatorluk topraklarının işgâlini alkışladılar, manda yönetimini desteklediler, Kuvva-yı Milliye'yi 'sorumsuz çeteler' olarak nitelendirdiler.(alıntı:Türkiye 1923 - 1973 Ansiklopedisi) == Millî Mücadele'nin yanında yer alan basın == === İstanbul basını === Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Ahvâl İstanbul Gazete Süresi belirsiz Akbaba İstanbul Mizah gazetesi Haftada iki defa Kurucuları Yusuf Ziya Ortaç ve Orhan Seyfi Orhon Akşam İstanbul Gazete Günlük Necmettin Sadak, Kazım Şinasi ve Ali Naci (Karacan) Alay İstanbul Mizah Gazetesi Haftalık Ercüment Ekrem Talu ve Aka Gündüz Asildar İstanbul Gazete Günlük Asker Hocası İstanbul Gazete 15 günde bir Aydede İstanbul Gazete Haftalık Âyine İstanbul Mizah dergisi Aydınlık İstanbul Gazete Haftalık Beşer ve Tabiat İstanbul Gazete Haftalık Bugün İstanbul Gazete Aylık Büyük Mecmua İstanbul Dergi 15 günde bir Cadı İstanbul Mizah Gazetesi Haftada iki defa Ceride-i Havadis İstanbul Gazete Günlük Ceride-i Şikâyât İstanbul Gazete Haftalık Dergâh İstanbul Dergi 15 günde bir Dersaadet İstanbul Gazete Günlük Diken İstanbul Gazete Haftalık Edebî Mecmua İstanbul Dergi Haftalık Efkâr-ı Umumiye İstanbul Gazete Haftada iki defa Fırtına İstanbul Gazete Haftalık Güleryüz İstanbul Gazete Haftalık Sedat Simavi Habl-i Metin İstanbul Dergi Haftalık Hâdisât İstanbul Gazete Günlük Halk Sadâsı İstanbul Gazete Günlük Hukuk-ı Beşer İstanbul Gazete Günlük İdrâk İstanbul Gazete Günlük İfhâm İstanbul Gazete Günlük İkdam İstanbul Gazete Günlük Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Hüseyin Cahit (Yalçın), Hüseyin Rahmi İleri İstanbul Gazete Günlük Celal Nuri İleri İstiklâl İstanbul Gazete Süresi belirsiz Karagöz İstanbul Mizah dergisi Haftada iki defa II. Meşrutiyet'ten 1955 yılına kadar tam 4785 sayı yayımlandı. Mondros Mütarekesi (1918) sonrasında Kurtuluş Savaşı'nı destekledi. Memleket İstanbul Gazete Günlük Millî Mecmua İstanbul Dergi 15 günde bir Minber İstanbul Gazete Günlük Müşterek Gazete İstanbul Gazete Günlük Resimli Gazete İstanbul Gazete Haftalık Sebîlü'rreşâd İstanbul-Kayseri-Ankara Dergi Süresi belirsiz Mehmet Akif (Ersoy) Servet-i Fünun İstanbul Gazete-Dergi Haftalık Tanin İstanbul Gazete Günlük Hüseyin Cahit Tercüman-ı Hakikat İstanbul Gazete Günlük Tevhid-i Efkâr (Tasvir-i Efkâr) İstanbul Gazete Günlük İbrahim Şinasi Türk Dünyası İstanbul Gazete Haftalık Vakit İstanbul Gazete Günlük Ahmet Emin Yalman, Mehmet Asım Us Vatan İstanbul Gazete Günlük Yarın İstanbul Dergi Haftalık Yeni Mecmua İstanbul Dergi Haftalık === Anadolu basını === Adana Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Ferda Adana Gazete Haftada iki defa Hayat Adana Gazete Haftada üç defa Millî Mefkure Adana Dergi 15 günde bir Tok Söz Adana Gazete Günlük Adapazarı Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Adapazarı Adapazarı Gazete Haftalık Afyon Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Afyon'da Nur Afyon Dergi Aylık İkâz Afyon Gazete Günlük Söz Birliği Afyon Gazete Süresi belirsiz Amasya Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Amasya'da Emel Amasya Gazete Haftalık Ankara Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Ana Türk Yurdu Ankara Dergi 15 günde bir Anadolu Duygusu Ankara Dergi 15 günde bir Anadolu Terbiye Mecmuası Ankara Dergi Aylık Anadolu'da Peyâm-ı Sabah Ankara Gazete Haftalık Anadolu'da Yeni Gün Ankara Gazete Günlük Yunus Nadi Bey (Gazete sonradan Cumhuriyet adını alacaktır) Anavatan Mecmuası Ankara Dergi 15 günde bir Bozkurt Ankara Dergi Haftalık Hâkimiyet-i Milliye Ankara Gazete Günlük TBMM’nin yarı resmi organıdır. Zengin yazar kadrosunda Ruşen Eşref (Ünaydın), Dr. Adnan (Adıvar), Mahmut Esat (Bozkurt), Yusuf Akçora ve Dr. Tevfik Rüştü (Aras) Kavânîn Mecmuası Ankara Dergi Süresi belirsiz Mefkure Ankara Dergi Haftalık Millî Ordu Ankara Dergi Aylık Şark'ın Sesi Ankara Gazete Günlük Anadolu'da Kalem Ankara Gazete Haftalık Ardahan Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Yeşil Yuva Ardahan Dergi Aylık Aydın Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Aydın İli Aydın Gazete 2 günde bir Bakü Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Azerbaycan Bakü Gazete Süresi belirsiz Balıkesir Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Doğru Söz Balıkesir Gazete Haftalık İzmir'e Doğru Balıkesir Gazete Haftada iki defa Mustafa Necati Bey (y) Zafer-i Millî Balıkesir Gazete Haftada üç defa Batum Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Sadâ-i Millet Batum Gazete Haftada üç defa Bolu Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Dertli Bolu Gazete Haftalık Gamlı Bolu Dergi Haftalık Millî Gaye Bolu Dergi 15 günde bir Türkoğlu Bolu Gazete Süresi belirsiz Bursa Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Arkadaş Bursa Gazete Süresi belirsiz Bursa Mecmuası Bursa Dergi 15 günde bir Ertuğrul Bursa Gazete Haftalık Hakikat Bursa Gazete Haftada üç defa İntibah Bursa Gazete Günlük Kardeş Bursa Gazete Haftalık Millet Yolu Bursa Gazete Haftada iki defa Peyâm-ı Sabah Bursa Sadece bir sayı çıktı Çankırı Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Halk Yolu Çankırı Dergi 15 günde bir Daday Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Nazikter Daday Gazete Haftalık Diyarbakır Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Küçük Mecmua Diyarbakır Dergi Haftalık Edirne Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Arda Edirne Gazete Haftada iki defa İtilâf Edirne Gazete Günlük Paşaeli-Trakya Edirne Gazete Haftalık Elazığ Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Satvet-i Milliyye Elazığ Gazete Haftalık Erzurum Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Albayrak Erzurum Gazete Haftada iki defa Süleyman Necati (Güneri) Eskişehir Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Ahrar Eskişehir Gazete Haftalık Hatif Eskişehir Gazete Süresi belirsiz İmdad Eskişehir Gazete Süresi belirsiz İstiklâl Eskişehir Gazete Haftalık Metanet Eskişehir Gazete Süresi belirsiz Giresun Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Gedikkaya Giresun Gazete Haftalık Işık Giresun Dergi 15 günde bir Karadeniz Giresun Gazete Haftalık Yeni Giresun Giresun Gazete Haftada üç defa İnebolu Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Güzel İnebolu İnebolu Gazete Haftalık İzmir Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Ahenk İzmir Gazete Günlük Akdeniz İzmir Gazete Haftalık Anadolu İzmir Gazete Günlük Antalya'da Anadolu İzmir Gazete Günlük Cumartesi İzmir Gazete Haftalık Efe İzmir Gazete Süresi belirsiz Halka Doğru Mecmuası İzmir Dergi 15 günde bir Hilâl İzmir Gazete Günlük Hukuk-ı Beşer İzmir Gazete Günlük Islahat İzmir Gazete Günlük Sulh ve Selâmet İzmir Gazete Günlük Şark İzmir Gazete Günlük Yeni İzmir İzmir Dergi 15 günde bir Kastamonu Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Açıksöz Kastamonu Gazete Günlük Hüsnü Bey, İsmail Hakkı (Uzunçarşılı), İsmail Habib (Sevük) ve Mehmet Akif Ersoy Gençlik Kastamonu Dergi 15 günde bir Kastamonu Kastamonu Gazete Haftalık Kayseri Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Kayseri Gazetesi Kayseri Gazete Haftalık Misâk-ı Millî Kayseri Gazete Günlük Konya Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Babalık Konya Gazete Haftada iki defa Hak Yolu Konya Dergi 10 günde bir Halk Konya Gazete Günlük İntibah Konya Gazete Haftada 6 gün Öğüt Konya Gazete Günlük Abdülgani Ahmet (Doyran) Manisa Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Wilson Manisa Gazete Süresi belirsiz Maraş Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Amâl-i Milliye Maraş Gazete Haftada iki defa Merzifon Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Tecelli Merzifon Gazete 15 günde bir Moskova Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Kızıl Şark Moskova Dergi Aylık Muğla Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Menteşe Muğla Gazete Haftada iki defa Ordu Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Azim Ordu Gazete Haftada iki defa Güneş Ordu Dergi 15 günde bir Muvaffakiyet-i Milliyye Ordu Gazete Haftada iki defa Ordu Bucak Ordu Gazete Haftada iki defa Pozantı Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Yeni Adana Pozantı Gazete Günlük Samsun Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Ahâli Samsun Gazete Süresi belirsiz Aks-i Sadâ Samsun Gazete Haftada üç defa Fırtına Samsun Gazete Haftalık Hayat Samsun Gazete Günlük Samsun'da Hilâl Samsun Gazete Haftada iki defa Sarıkamış Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Varlık Sarıkamış Gazete Haftada iki defa Selanik Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Nefir Selanik Gazete Haftalık Sivas Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Birlik Sivas Gazete Haftalık Dilek Sivas Gazete 15 günde bir Gaye-i Milliye Sivas Gazete Günlük İrâde-i Milliye Sivas Gazete Günlük Kurucusu: Mustafa Kemal.Masar Müfit (Kansu) Sofya Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Ahâli Sofya Gazete Günaşırı Trabzon Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Fecir Trabzon Dergi 15 günde bir Güzel Trabzon Trabzon Gazete Haftada üç defa Hak Trabzon Gazete Süresi belirsiz İkbâl Trabzon Gazete Haftada iki defa İstikbal Trabzon Gazete Haftada iki defa Zafer Trabzon Dergi Haftalık == Millî Mücadele'nin karşısında olan basın == === İstanbul basını === Mondros Mütarekesi sırasında Millî Mücadele aleyhinde yayın yapan basına Mütareke Basını da deniyordu. Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Alemdar İstanbul Gazete 1909-1922. İngiltere yanlısı. Yazarları Refi Cevat (Ulunay), Rıza Tevfik Peyam-ı Sabah İstanbul Gazete 1913-1922. İngiliz yanlısı. Başyazarı Ali Kemal İstanbul İstanbul Gazete Sait Molla Ümit İstanbul Dergi Refik Halit (Karay), Tarık Mümtaz === Anadolu basını === Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Ferda Adana Fransız yanlısı. 1918-1921 arasında çıktı. Sahibi Ali İlmî. Adana Postası Adana Gazete Günlük Kurucusu Giritli İlhami. Fransızlar gidince gazete de kapandı. Rehber Adana Gazete Haftalık Selanikli Ata Derviş tarafından yayımlandı. Fransızlar finanse ediyordu. Selamet Trabzon Ömer Fevzi. İrşat Balıkesir İmtiyaz sahibi Kadızade Hulusi. Trabzon'da "Selamet" gazetesini çıkartan Ömer Fevzi oradan kaçarak geldiği Balıkesir'de işgâl komutanlığının himayesinde "İrşat"ı da çıkarmaya başladı. Köylü İzmir Mehmet Refet, Mehmet Sezai. Gazete başlangıçta ulusalcı çizgideyken, Yunan işgâli sonrasında önce kapatıldı sonra işgâl yanlısı yayın yapma şartıyla tekrar çıkartılmasına izin verildi. Halk arasında "Jurnal Köylü" adı takılmıştı. Zafer Kastamonu İstanbul Hükûmeti yanlısı gazete, Kastamonu vilayetinin Kuvâ-yi Milliye’ye tam destek verme kararının ardından yayınını durdurmuştur. == Azınlıkların kontrolündeki basın == Osmanlı İmparatorluğu topraklarında yaşayan azınlıkların ilk kez kendi dillerinde gazete çıkarmaları 1831 yılına rastlar. İlk gazete "Takvimi Vahayi"dir. 1839 yılında Tanzimat'ın ilân edilmesiyle bu yayınların sayısı çok artmıştır. Bu gazeteler Ermenice, Rumca, eski İspanyolca (Museviler çıkartıyordu) dışında Arapça, Farsça ve Fransızca olarak da yayımlanmışlardır. 1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilânından sonra bu yayınlardaki hareketlilik daha da artmıştır. Genelde kendi cemaatleri ile ilgili haberlere ve kültürel faaliyetlere yer veren bu gazeteler arasında belli ideolojilerin sözcülüğünü yapanlar olsa da genellikle bu yayın organları Mondros Mütarekesi'ne kadar Osmanlı siyasetinden ayrılmadılar. Mütareke döneminde hem İstanbul hem de Anadolu'da çıkan azınlık gazeteleri İmparatorluğun parçalanması için çaba gösterdiler, İmparatorluk topraklarının işgâlini alkışladılar, manda yönetimini desteklediler, Kuvva-yı Milliye'yi 'çeteler' olarak nitelendirdiler. Tamamı Millî Mücadele'nin karşısında olan azınlık basını şunlardır: İstanbul İstanbul'daki Rum gazeteleri Türklerin İstanbul'dan çıkarılması gerektiğini yazıyorlardı. Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Pontos İstanbul Gazete 1919'da çıkmaya başlayan Rumca gazete Trabzon'da bir Rum devletinin kurulmasını destekliyordu. Rönesans İstanbul Gazete Ermenice gazete. Sadece Orta Anadolu Türklere ait olabilir diyordu. Osmanlı Hükûmeti'nin sözcülüğünü yapıyor, Kuvâ-yi Milliye'yi 'sorumsuz çeteler' olarak nitelendiriyordu. Journal d'Orient (Doğu Gazetesi) İstanbul Gazete Albert Karasu'nun çıkardığı Musevi gazetesi. Musevilerin azınlık hakları korunmak kaydıyla herhangi bir manda yönetimine evet diyordu. İzmir İzmir'de çıkan Rum gazeteleri Aydın Vilayeti'nin Yunanistan'a bırakılması için kampanyalar açtılar. Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar Telgrafos İzmir Gazete Patris İzmir Gazete Amolthia Kozmoz İzmir Gazete Estia İzmir Gazete Trabzon Trabzon'da çıkan Rum gazeteleri İzmir'in işgâline alkış tuttular. Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro/notlar E pota Trabzon Gazete Rum gazetesi. Pharos İanadolis (Anadolu Feneri) Trabzon Gazete Rum gazetesi. Adana Ermeniler tarafından yayımlanan gazetelerin tamamı 1921 yılında kapanmıştır. Bunların bir tanesi ("Adana") Ermeni harfleriyle Türkçe basılırken diğerleri Ermenice basılıyordu. Yayının adı Merkezi Türü Sıklık Kurucusu/kadro Toros Adana Gazete Ermenice Kilikya Adana Gazete Ermenice Hayistan Adana Gazete Ermenice Azadamard Adana Gazete Ermenice Adana Adana Gazete Ermeni harfleriyle Türkçe Davros Adana Gazete Ermenice Haygagan Tsayn Adana Gazete Ermenice Art Adana Gazete Ermenice Sakank Adana Gazete Ermenice Ararat Adana Gazete Ermenice Nor Aşharn Adana Gazete Ermenice Kilikya Surhantay Adana Gazete Ermenice Nor Serunt Adana Gazete Ermenice == Ayrıca bakınız == * Mütareke basını * Türk Kurtuluş Savaşı == İlgili kitaplar == * "Kuvayi Milliye'den Günümüze Türk Basını" (70. Yılında Cumhuriyet Basını), Orhan Koloğlu, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993, Ankara. ISBN 9751713560. == Kaynakça == Kategori:Türkiye'de basın Kategori:Osmanlı gazeteleri Kategori:Türkiye gazeteleri Kategori:Osmanlıca gazeteler Kategori:Türkçe gazeteler Kategori:Yayımı sona eren Türkiye gazeteleri Kategori:1920'de Türkiye Kategori:1921'de Türkiye Kategori:1922'de Türkiye Kategori:1923'te Türkiye Basın Kategori:İki savaş arası dönem