Latinceden Rumenceye ses değişiklikleri

==Kaba Latince dönemi== === Iotacization === Kaba Latince'de, diğer ünlü izleyen kısa ve yarı ünlüle değiştirildi. Daha sonra, 'den önce olan ünsüzleri palatalize edildi. * Lat. puteum > *putju > Rum. puţ, fakat: * Lat. rōgātiōnem > *rogatjone > *rogačone > Rum. rugăciune ('dua') * Lat. hordeum > *ordju > *ordzu > Rum. orz ('buğday'), fakat: * Lat. deorsum > *djosu > *džosu > Rum. jos ('aşağı') * Lat. socium > *sokju > Rum. soţ ('dost', 'koca') * Lat. cāseum > *kasju > Rum. caş ('bir peynir çeşidi') * Lat. vīnea > *vinja > * > Rum. vie * Lat. mulierem > *muljere > * > Rum. muiere ('kadın') Labial ünsüzler değişmezdi: * Lat. rubeum > *robju > Rum. roib === Ünlüler === Latince ünlüler a, o ve u değişmezdiler: * Lat. mare > Rum. mare ('deniz') * Lat. pālum > *paru > Rum. par ('direk') * Lat. focum > *focu > Rum. foc ('ateş') * Lat. pōmum > *pomu > Rum. pom ('meyve veren bir ağaç') * Lat. multum > *multu > Rum. mult ('çok') * Lat. tū > Rum. tu ('sen') Latince'de kısa bir u, (ama m ve b'den önce gelen de) o haline geldi. * Lat. *autumna (from autumnus) > *tomna > Rum. toamnă ('sonbahar') * Lat. *rubeum > *robju > Rum. roib Bazan Latince'de uzun bir ō u haline geldi: * Lat. cohortem > *cōrtem > Rum. curte e ve i ünsüzleri aşağıdaki değişlikler yaptılar: * kısa, vurgulu e * haline geldi * kısa, vurgusuz e, uzun ē ve kısa i *e haline geldi * uzun ī değişmez (i) Meselâ: * Lat. pellem > * > Rum. piele ('deri') * Lat. signum > *semnu > Rum. semn ('simge') * Lat. vīnum > *vinu > Rum. vin ('şarap') === Ünsüzler === Yalnız ünsüzlerde, büyük değişiklikler yoktu. * Lat. quattuor > *quattro > Rum. patru ('dört') * Lat. equa > * > *jepa > Rum. iapă ('kâbus') * Lat. lingua > *lemba > Rom. limbă ('dil') * Lat. quid > *ke > Rum. ce ('ne') * Lat. quandō > *kando > *kându > Rum. când ('ne zaman') * Lat. sanguis > *sange > Rum. sânge ('kan') Diğer değişiklikler: ct > pt, gn > mn ve x > ps. Daha sonra, ps s haline gelerek kolaylaştırıldı. * Lat. factum > *faptu > Rum. fapt ('olgu') * Lat. signum > *semnu > Rum. semn ('simge') * Lat. coxa > *copsa > Rum. coapsă ('kalça'), fakat: * Lat. laxō > *lapso > *lasu > Rum. las ('bırakıyorum') === Sözcük sonundaki ünsüzler === Bütün sözcük sonundaki ünsüzler kayboldu. == Proto-Rumence'ye kadar == === 'l' rotasizmi === Ünlüler aralarındakı l r oldu. * Lat. gelu > Rom. ger ('frost') * Lat. salīre > Rom. a sări (sărire) ('sıçramak') === Palatalizasyon === * Lat. testa > * > *tjesta > *ţesta > Rom. ţeastă ('kafatası') * Lat. decem > * > *djeke > *dzeče > Rom. zece ('on') * Lat. servum > * > *sjerbu > Rom. şerb ('serf') * Lat. dīcō > *dziku > Rom. zic ('söylüyorum') === Vurgusuz ünlüler hafifletmesi === Vurgusuz a ă oldu ya vurgusuz o u oldu. Then ă became e after palatal sounds. Unstressed o was kept in some words due to analogy. * Lat. capra > Rom. capră ('goat') * Lat. vīnea > *vinja > * > * > Rom. vie ('bağ') * Lat. fōrmōsum > Rom. frumos ('güzel') === Backing of e === The vowel e was changed to ă when preceded by a labial consonant and followed by a back vowel in the next syllable (i.e. it stayed e when the following vowel was i or e): * Lat. mēnsam > *mesa > *măsă > Rom. masă ('table'), fakat * Lat. mēnsae > *mese > Rom. mese ('masalar') * Lat. vēndō > *vendu > *văndu > *vându > Rom. vând ('satıyorum'), fakat * Lat. vēndis > *vendi > *vendzi > *vindzi > Rom. vinzi ('satıyorsun') == Yeni değişiklikler == Bu değişiklikler bütün lehçelerinde değil. Some belong to the standard language, while some do not. === Changing of voiced affricates into the corresponding fricatives === Cenûbî lehçelerde ve Standart Rumence'de, dz kaybedildi, z sesine dönüştü: * dzic > zic ('söylüyorum') * lucredzi > lucrezi ('çalışıyorsun') The affricate dž became j only when hard (i.e. followed by a back vowel): * gioc > joc ('oyun'), fakat: * deget ('parmak') did not change. === Insertion of a glide /j/ between 'â' and soft 'n' === This affects only a few words: * pâne > pâine ('ekmek') * câne > câine ('köpek') It also explains the plural mână - mâini ('el(ler)'). This is also specific to southern dialects and the standard language; in other regions one may hear câne etc. === 'ş', 'ţ' ve 'dz' sertliği === Şimâlî lehçelere ilgilendirir. İnce vokalleri kalınlarıyla değişir: * şi > şî ('ve') * ţine > ('tutuyor') * dzic > ('söylüyorum') == Ayrıca bakınız == * Latince * Rumence * Romen dilleri Kategori:Rumence Kategori:Latince