Rize (il)

küçükresim|sağ|270px|Rize Rize, Türkiye'nin kuzeydoğusunda yer alan ve Karadeniz'e sahili olan bir ildir. Karadeniz Bölgesi'nde yer alan Rize'nin, batısında Trabzon, doğusunda Artvin, güneybatısında Bayburt, güneyinde Erzurum illeri bulunur. Türkiye'nin en çok yağış alan ilidir. En önemli ürünü çaydır. Rize'de yaz mevsimi ılık geçer. Sonbahar ve kış mevsimleri ise yağışlı geçer. Doğu Karadeniz Bölgesinde yer alan Rize, bölgenin en baskın karakteristik özelliklerini gösterir. Anadolu'nun diğer bölgelerinden coğrafi yapısıyla olduğu gibi kültürel yapısı ile de ayrılır. Dik yamaçlı vadileri, dağları, buzul gölleri, zümrüt yeşili yaylaları, kemer köprüleri, kaleleri ve coşkun akan dereleri ile bir turizm beldesidir. == Tarihçe == Rize'nin tarihi öncesi hakkında bilgilerimiz sınırlıdır. Yöreye hakim olan orman dokusu nedeniyle, Rize'nin tarih çağları ile ilgili bilgilere ışık tutacak arkeolojik bulgular da bu güne kadar ortaya çıkarılamamıştır. Rize'nin tarihi ancak komşu illerin ve bölgelerin tarihleri ile bağlantılı olarak ele alınabilmiştir. Rize ilinin adı ile ilgili olarak değişik görüşler ileri sürülmüştür; Yunanca pirinç anlamına gelen Rhisos, Rumcada "Rıza" olarak dağ eteği anlamında kullanılmıştır. Osmanlıca'da ise "Rize" ufak kırıntı, döküntü anlamındadır. Ayrıca Erzincan'ın Sakalar dönemindeki "Eriza" olan adının başındaki "e" sesinin düşmesi ile adaş olarak Rize için de kullanıldığı ifade edilmektedir. Osmanlı döneminde liman, nahiye ve kaza merkezi olarak önemini korumuştur. 1640 yılında buraya gelen Evliya Çelebi, Rize’den şöyle söz etmiştir: “Trabzon’a bağlı deniz kıyısında bahçeli güzel bir yerdir”. Osmanlı döneminde Batum Kalesi muhafızı Tuzcuoğlu Memiş Ağa (1814-1817) ve Trabzon ağalarının isyanı (1835) gibi isyanlar olmuş ve bastırılmıştır. Rize 19. yüzyılda önemli bir kaza merkezidir. Berlin Antlaşması ile (1878) Lazistan sancağının merkezi olan Batum Rusya’ya bırakılınca Rize Trabzon Vilayetine bağlı sancağın merkezi olmuştur. == Coğrafya == === Yeryüzü şekilleri === Doğu Karadeniz kıyı sıradağları yayının kuzey yamacında yer alan Rize toprakları genel ifade ile dağlık ve engebelidir. ==== Dağlar ==== * Kaçkar (3.937 m) * Barut (3.251 m) * Ziglat (3.511 m) * Verçenik (3.711 m) * Hipot (3.560 m) ==== Akarsular ==== Doğudan Batıya: * Fındıklı Deresi * Arılı Deresi * Fırtına Deresi * Pazar Suyu * Büyükdere * Taşlıdere * İyidere * ikizdere deresi === Jeolojik özellikleri === Doğu Karadeniz dağlık sistemine dahil olan Rize arazisi esas itibarıyla Paleozoik zaman (I. zaman) bir temel üzerinde ve Kretase'de (III. zaman ara devresi) başlayan büyük orojenezle (dağ oluşumu) yüzeye çıkmış Granodiorit ve kertase flişlerinden ibaret olmakla birlikte yer yer Neojen depolarına da rastlanır. Bütün kıyı kesimi yüzeyde üst Kretase serisi volkanik örtü ve tüflerin fazlalığı ile dikkati çeker. Kıyıya yakın yamaçlarda ise Kretase sedimanları yaygın olmakla beraber, bu sedimanların üzeri yer yer Eosen fliş serileri tarafından örtülmüştür. Yüksek dağlık sahada ise daha çok magmatik elemanlar hakim durumdadır. Granit, andezit ve bazalt kütleleri yüksekliği 3000 m’yi aşan hemen her yerde hakim durumdadır. Yörede alüvyonlara, büyük akarsu vadilerinin denizden itibaren en çok 10 km’ye kadar olan kesimlerinde rastlanır. === İklim === Rize’de yazları serin kışları ılık ve her mevsim yağışlı bir iklim görülür. Elli yıl boyunca yapılan rasat sonuçlarına göre Rize’nin yıllık sıcaklık ortalaması 14 °C'den biraz fazla olarak tespit edilmiştir. Bu süre içinde kaydedilen en düşük sıcaklık -7 °C derece olup, en yüksek sıcaklık ise 38 C° derecedir. En soğuk ay olan Ocak ayının sıcaklık ortalaması 6,7 C° derece, en sıcak ay olan Temmuz ayının sıcaklık ortalaması ise 22,2 C° derecedir. Ocak en az -5,6 C° derece, Temmuz en fazla 32,5 °C derece olduğu Rize’de yıllık sıcaklık salınımı 25,8 °C derecedir. Bu haliyle Rize, denizsel iklimlerin karakteristik özelliğini taşır. Rize’de aylık ortalama sıcaklık eğrisi bütün yıl 5 °C derecenin üzerinde seyretmekte olup, sadece 4 ayın sıcaklık ortalaması 10 °C derecenin altındadır ve Rize çok nemli bir şehirdir. === Yaylalar === Rize'nin iç kesimlerinde, zengin orman dokusu civarında yer alan yaylalarda mevcut altyapıyı kullanarak yapılabilecek fazla yatırım gerektirmeyen bir turizm çeşididir. Bu aktivite için gerekli potansiyel tüm yaylalarda mevcut olup, Ayder, Anzer, Çat, Elevit, Handüzü gibi yaylalarda yapılmaktadır. Rize’nin güneyindeki Kaçkar Dağları ile yüksek dağların eteklerinde birbiriyle bağlantılı birçok yayla vardır. Bütün bu yaylalar yaz mevsiminde turistler tarafından ziyaret edilir. Bu yaylaların hemen hemen hepsinde de ot biçme şenlikleri yapılmaktadır. Bu şenliklere katılmak mümkün olduğu gibi, yayla eteklerindeki yamaçlarda rehberlerle birlikte doğa yürüyüşü yapma imkânı da bulunmaktadır. == Mutfak kültürü== Rize mutfak kültürü son dönemlerde, halk kültürünün genelinde olduğu gibi dönüşümler geçirse de, özellikle köylerde geleneksel yapısını korumayı sürdürür. Bölgedeki tarım alanlarının darlığı ve iklim koşulları nedeniyle sınırlı sayıda sebze ve meyve yetiştirilmektedir. Tarım alanları daha çok “çay” ve 1990’larla birlikte kısmen “kivi” yetiştiriciliğine ayrılmış durumdadır. Arıcılık ve bal üretimi (Anzer balı, Deli bal) hala yaygınlığını sürdürürken, pekmez üreticiliği de (üzüm pekmezi, armut pekmezi/balı) devam etmektedir. Rize kavurması, Rize Fırın Sütlacı, Çayeli kuru fasulyesi bölgede meşhur olan tatlardır. Muhlama, turşu tavalı, Laz böreği, mısır ekmeği, karalahana çorbası/yemeği ya da haşlaması, vurma veya ezme lahana, karalahana sarması, pepeçura, pekmezli kabak, hamsili pilav, hamsi kuşu, hamsikoli, enişte lokumu, kabak sütlacı en çok tüketilen yemeklerdir. Yöre mutfağının başlıca ham maddeleri mısır (mısır unu), kara lahana, fasulye, kabak gibi sebzelerin yanı sıra, Karadeniz denince akla ilk gelenlerden olan hamsidir. Bununla birlikte hayvansal gıdalar da (et ve süt ürünleri) Rize mutfağını zenginleştiren ve tamamlayan unsurlardandır. Yılın büyük bölümünde kapalı ve yağışlı bir havaya sahip olan Rize’de yiyeceklerin güneşte kurutularak saklanması pek mümkün olmadığından turşu ve salamura yapımı da ön plana çıkar. == Yönetim == 2020 yılında TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 12 İlçe, 18 belediye, bu belediyelerde 208 mahalle ve ayrıca 347 köy vardır.https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale;=tr TUİK 4 Şubat 2020 verileri) İllerde protokolde ilk sırada yer alan Vali, merkezi yönetimi temsil eder ve Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Büyükşehir dışındaki illerde yerel yönetim, şehirler düzeyindedir. Belediye Başkanı, belediye sınırları içinde kalan seçmenin oy çokluğu ile seçilir. Ayni seçmen İlçe Belediye Meclisi için de oy kullanarak ilçelerin belediye meclislerini oluşturur. İldeki bütün seçmenler ayrıca il genel meclisi için de oy kullanarak, İl Genel Meclisinin oluşumunu sağlarlar. İl genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde, onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır İl genel meclisi ve belediye meclisi üye sayıları ilçe nüfusuna göre, kontenjandan kalan sayıların partilere dağılımı ise D'Hondt Sistemine göre belirlenir (Kanun:2972-Madde:23) İl Genel Meclisi, İl Özel İdaresinin karar organıdır, başkanını üyeleri arasından gizli oyla seçer. Ayrıca, İl Genel Meclisi kendi içinden gizli oyla bir yıl görev yapacak 5 kişilik İl Encümenini seçer. Merkezi yönetim, Vali ve İl Müdürlerinden oluşur. İl Özel İdaresi (İl Genel Meclisi ve İl Encümeni) seçilmişlerden oluşur, ancak Vali başkanlığında görev yapar. Yerel yönetim ise belediye başkanları ve belediye meclislerinden oluşur. Rize Valisi, 1972-Artova doğumlu Kemal ÇEBER’dir. 7 Kasım 2018 tarihinde Emniyet Genel Müdür Yardımcısı iken atanmıştır. Rize Belediye Başkanı, 1969-Rize doğumlu Rahmi Metin (AK Parti), 31 Mart 2019 seçimlerinde %72,99 oy oranıyla seçilmiştir. 2019 Türkiye yerel seçimleri sonuçlarına göre Rize İl Genel Meclisi üye sayısı, 25 AK Parti, 2 MHP, 2 CHP ve 1 İYİ Parti olmak üzere 30’dur.Rize Belediye Meclisi ise 28 AK Parti, 1 CHP ve 2 MHP olmak üzere 31 üyeden oluşur. 2018 Genel seçimleri sonucu, Rize'yi temsilen TBMM'e AK Parti'den 3 milletvekili (Hayati Yazıcı, Osman Aşkın Bak, Muhammed Avcı) seçilmiştir. === İlin milletvekilleri === === Yerel Seçimler === Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Rize Belediye Başkanları Yıl Belediye Başkanı Parti Oy Oranı 1984 Bülent Koç ANAP %43,57 1989 Memiş Ali Usta DYP %33,67 1994 Şevki Yılmaz RP %39,51 1999 Hızır Hop ANAP %48,35 2004 Halil Bakırcı AK Parti %52,21 2009 Halil Bakırcı AK Parti %47,00 2014 Reşat Kasap AK Parti %67,80 2019 Rahmi Metin AK Parti %72,29 === Genel Seçimler === Yıl Parti Oy Oranı 1983 ANAP ℅40,04 1987 ANAP %31,00 1991 ANAP %47,55 1995 ANAP %54,46 1999 ANAP %43,00 2002 AK Parti ℅44,19 2007 AK Parti %53,70 2011 AK Parti %68,91 Haziran 2015 AK Parti %66,40 Kasım 2015 AK Parti %75,40 2018 AK Parti %64,80 == Nüfus == Güncel Nüfus Değerleri (TÜİK 6 Şubat 2023 verileri ) Rize ili nüfusu: 344.016'dir. Bu nüfusun % 72,9'ı şehirlerde yaşamaktadır (2022 sonu). İlin yüzölçümü 3.835 km2'dir. İlde km2'ye 90 kişi düşmektedir. (Bu sayı merkezde 601’dir.) İlde yıllık nüfus % 0,48 oranında azalmıştır. Nüfus artış oranı en yüksek ve en düşük ilçeler: Merkez ilçe (% 1,09)- Güneysu (-% 7,19) 6 Şubat 2023 TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 12 İlçe, 18 belediye, bu belediyelerde 208 mahalle ve ayrıca 347 köy vardır. 2022 yılı sonunda Rize ili ve ilçelerinin yerleşim yeri ve nüfusla ilgili sayısal bilgileri km2 İlçe Nüfus 2021 Nüfus 2022 Nüfus Artışı % Belediye Sayısı Mahalle Sayısı Köy Sayısı Köy Nüfusu Şehir nüfusu Şehirde oturan % Alanı km2 km2'ye düşen kişi Ardeşen 42.542 42.572 0,07 2 30 40 7.912 34.660 81,42 376 113 Çamlıhemşin 6.929 6.911 -0,26 1 10 24 5.122 1.789 25,89 897 8 Çayeli 43.478 42.865 -1,42 3 35 54 13.354 29.511 68,85 442 97 Derepazarı 7.057 6.847 -3,02 1 7 11 3.131 3.716 54,27 28 245 Fındıklı 16.487 16.448 -0,24 1 8 23 5.377 11.071 67,31 383 43 Güneysu 16.066 14.952 1 8 21 8.210 6.742 45,09 159 94 Hemşin 2.482 2.356 -5,21 1 4 8 989 1.367 58,02 134 18 İkizdere 6.409 6.176 -3,70 1 7 29 4.332 1.844 29,86 855 7 İyidere 8.609 8.446 -1,91 1 9 7 3.236 5.210 61,69 28 302 Kalkandere 13.511 12.903 -4,60 1 12 22 6.363 6.540 50,69 107 121 Merkez 150.414 152.056 1,09 4 66 60 21.958 130.098 85,56 253 601 Pazar 31.678 31.484 -0,61 1 12 48 13.256 18.228 57,90 173 182 Rize 345.662 344.016 18 208 347 93.240 250.776 72,90 3.835 90 == Ulaşım == Türkiye'nin her yerinden Rize’ye kara yolu bağlantısı vardır. Doğu Karadeniz sahil şeridi üzerinde yer alan Rize’de ulaşım kara yolu ile sağlanmaktadır. Liman bağlantısı tamamen endüstriyel amaçlar için kullanılır. Turistik amaçlı geziler dışında denizyolu ile sivil taşıma yapılmamaktadır. Demiryolu ağı ve hava limanı şehirde mevcut değildir. Hava yolu ile ulaşım, Pazar-Çayeli arasındaki Rize-Artvin Havalimanı'ndan sağlanmaktadır. Sivil havayolu sektöründe yaşanan gelişmeler neticesinde kentin göç vermiş olduğu büyük şehirlerle olan ulaşım bağlantısı kara yolu ulaşımından çok havayolu ulaşımına kaymıştır. Batıda 76 km ile Trabzon'a, güneyde 251 km ile Erzurum'a, doğuda ise 159 km ile Artvin'e ve 109 km ile de Sarp Sınır Kapısı’na kara yolu ile bağlantılıdır. Doğu Karadeniz limanları içerisinde gelişmeye en müsait topoğrafik konumda olan liman, Rize Limanı'dır. Liman, konumu itibarı ile kara yolu hatlarına bağlı olup; Trabzon, Hopa, Rusya limanları ve İkizdere-Erzurum üzerinden İran bağlantısı ile Karadeniz Bölgesinin en kestirme transit yol merkezidir. == Konum == Konum Bilgileri İlçe Kuruluş Yılı İçişleri Bakanlığı- İller İdaresi Genel Müdürlüğü Alanı km² Rakım mt. Merkeze kmKarayolları Genel Müdürlüğü Ulaşan Yollar Rize Merkez 253 11 /-23, , , , , Ardeşen 1953 376 5 47 /-24, Çamlıhemşin 1960 897 311 65 Çayeli 1944 442 10 19 /-23, Derepazarı 1990 28 8 9 /-23, , , Fındıklı 1948 383 11 63 /-24, Güneysu 1987 159 169 15 Hemşin 1990 134 315 49 İkizdere 1945 855 556 50 İyidere 1990 28 7 15 /-23, Kalkandere 1959 107 167 21 Pazar Cumh.önce 173 34 38 /-23, , RİZE 1935 3.835 == Spor == 2018-2019 Sezonu sonunda, futbol takımı Çaykur Rizespor, Süper Lig'i 11.sırada tamamladı. 3. Ligdeki Pazarspor’un yanı sıra Bölgesel Amatör Lig'de 2, kadın futbol liginde 1 takımı ligde kalmıştır. Erkekler voleybol 1. Liginde Fındıklıspor grup 8. si olmuştur. Voleybol kadınlar 2. Liginde, Pazar Kaçkar Sağlık Koleji küme düşerken, Çaykur Rizespor ve Fındıklı Tenis Doğa ve Su Sporlar takımları ligde kalmıştır. Hentbol süper ligindeki Ardeşen GSK, kadın takımı ligi 3.sırada tamamlamıştır. Süper ligin diğer takımı Pazarspor'un hakları dondurulmuştur. Güneysuspor erkek takımı süper lige yükselmiştir. Erkekler hentbol 2. Liginde Rize GSK da yer almaktadır. Ziraat Türkiye Kupası'nda Pazarspor 4.turda, Çaykur Rizespor 5.turda elenmişlerdir. Hentbol Kadınlar Türkiye Kupası'nda Ardeşen GSK, yarı finalde Kastamonu Bld.spor'a yenilerek Kupa 3.sü olmuştur. Önemli spor tesisleri: Çaykur Didi Stadyumu (15.332), Yenişehir Spor Salonu (3.000) ve Rize Olimpik yüzme Havuzu (1.000)'dur. === Doğa sporları === Rafting gibi Akarsu Sporları, Dağcılık, Trekking gibi Yürüyüş Sporları, Heliski ve Jeep Safari gibi Doğa Sporları bölgede özellikle turizm açısından yaygındır. === İlin milletvekilleri === == Fotoğraflar == Ağaran Şelalesi.JPG| Rize'de gün batımı.JPG| Ayder yaylası-2.jpg| Çayeli-Sırt köyü.JPG| Rain forest.jpg| Ayder-2.jpg| Anzer yaylası.JPG|Anzer Yaylası Rizenin güzellikleri.jpg|Rize'de gün batımı == Ayrıca bakınız == * Kolhis * Rize ilindeki yerleşim yerleri listesi == Kardeş şehirler == * Bursa, Türkiye * Kakegawa, Japonya == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * Rize Valiliği * Rize Belediyesi * Rize il kültür ve Turizm Müdürlüğü *Rize İl Tarım ve Orman Müdürlüğü *Rize İl Özel İdaresi *Rize Recep Tayyip Erdoğan Eğitim ve Araştırma Hastanesi *Rize Gezi Rehberi *Rize Müftülüğü *Rize - İş kur *Rize Gençlik ve Spor İl Müdürlüğü *Rize İl Halk Kütüphanesi *T.C Rize Valiliği AB ve Dış İlişkiler Bürosu