Toju ağzı

Kuzeydoğu ağzı veya Toju ağzı Tuva Cumhuriyetinin kuzeydoğusunda, Biyhem akarsuyunun üst havzasında, Toju bölgesinde söyleşilen, Tuva ağzılarının arasında en sade, bozulmamış ve eski Tuva Türkçesine en yakın ağızdır. Toju bölgesinin ulusu Toju yerine Todu demektedirler. Tuva Cumhuriyetinde Toju ağzı günümüzde artık çok az kişi toplam 5000 kişi söyleşmektedir. Toora-hem, İy, Adır-Kejik yerleşimlerinde ve yaylaklarda yaşayanlar tarafından konuşulur. Halkı geyik (ivi) ve avcılık yapar. Tuva'nın öbür bölgelerinden çok uzak olan bu bölge diğer ağızlara göre biraz daha farklıdır. Tuva Türklerinden bazı araştırmacılar Toju ağzını da iki topluluğa ayırır. Akarsu boyu konuşması ve tayga (ormanlıktakilerin) konuşması. == Yazı dili == küçükresim|sağ|300px|Tıva'nın kuzeydoğu ve güneydoğu bölümünde (Toju ve Tere- Höl bölgelerinde) Toju ağzı konuşulur küçükresim|sağ|300px|Tere-Göl bölgesi küçükresim|sağ|300px|Toju bölgesi Tuva Türkçesinin genel kabul görmüş ve yazı dili olmuş ağzı, Kızıl ve dolayı olan orta bölük ağzıdır. Dolayısıyla yazı dili bir merkez ağzından gelişmiştir denebilir. === Özellikler === Başlıca özellikleri şöyledir. Parantez içi resmî Tuva Türkçesidir. * Söz başındaki i- yerine e, e yerine i gelebilmektedir. inik (enik), ijik (eşik). Bu durum Türk ağızlarında çoğunlukla görülen bir haldir. * Sözdeki ı ile u sesleri değişebilmektedir, buzaa (resmî dilde bızaa, İstanbul Türkçesinde buzağı). * Rusçadan geçen sözlerin başına ünlü ses gelir. Irayon (rayon, bölge, ilçe). * Söz başındaki m- sesleri b- sesi olur. Bal'gaş (Ma'lgaş), borzuk (morzuk), booldurga(moldurga), bo'zur(mo'zur). * Söz başındaki h- sesi k- sesiyle söylenir. kol (resmî Tuvaca: hol, Türkçe: kol ), karagan (haragan), kerim (herim), kürüyek (hüürek). * Tayga (orman yöresindekiler) resmî Tuva Türkçesinde ç- ile başlayan sözleri eski Tuva dili gibi y- ile başlatırlar. yañgıs (resmî Tuvaca: çañgıs, Türkçe: yalnız), yanında (çanında), yançık (çançık), yaak (çaak, yanak demektir), yoon (çoon), yem (çem), yiir (çiir), yodur (çodur), yımçak (çımçak, yumuşak demektir), yok (çok, hayır demektir)Ş.Ç. Sat; Tıva Dialektologiya, 1987, Kızıl şehri, sayfa 73. Yaa (yeni), yemnenir (yemek yemek)Tuvinskaya dialektologiya i Türkskaya runika. Zoya Çadamba. Tuvinskiy institut gumanitarnıh isspedovaniy. Kızıl-2015. s. 20. * Resmî Tuva dilindeki y- ile başlayan sözler ç- şeklinde söylenir. çadıı (yadıı), ço'zu (yo'zu),, çora (yora). Bu tür söyleniş öteki ağızlarda da dinlenilmektedir. == Ayrıca bakınız == * Toju Tuvaları * Toju (il) * Tojuların ay adları * Türk halkları * Tuva Devlet Üniversitesi * Tuva nüfusu * Bay-Tayga (il) * Tuva Türkçesi * Tuva Türkleri * Tuvalılar listesi * Toora-Hem * Duhaca * Duhalar * Tofalar * Sayan dilleri * Kaa-Hem (il) * Turan (şehir) == Kaynakça == == Tuva Türkçesi ve Tuva ağızları ile ilgili çalışmalar == * Bičeldey K. A. _Фарингализация в тувинском языке_ (Pharyngealisation in the Tuvan language). Kyzyl: Tipografija tyvinskogo gosudarstvennogo universiteta, 1999. * Chadamba, Z. B. _Тоджинский диалект тувинского языка_ (The Tozhu dialect of the Tuvan language). Kyzyl: Tuvknigoizdat, 1974. * Dambyra, I. D. _Vokalizm kaa-xemskogo govora v sopostavlenii s drugimi govorami i dialektami tuvinskogo jazyka_ [Vocalism of the vernacular of Kaa-Xem in comparison with other vernaculars and dialects of the Tuvan language]. Novosibirsk, ID "Sova", 2005. * Doržu, M. D. _Бай-тайгинский говор в системе диалектов тувинского языка_ [The vernacular of Bay-Tayga in the dialect system of the Tuvan language]. Kyzyl: Tuvinskoe knižnoe izdatel'stvo, 2002. * Katanov, N. F. _Опыт исследования урянхайского языка с указанием главных родственных отношений его к другим языкам тюркского корня_ (Preliminary investigation of the Uriankhai language, with indications of its main genetic affiliations with other languages of Turkic stock). Kazan: 1903. PDF pt. 2 * Mart-ool, K. B. _5-9 Класстарга тыва дылды башкылаарының методиказы_ (Tyvan Language Teacher's Methodology for Classes 5-9). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 2002. ISBN 5765502296 * Mongush, D. A. (ed.). _Тыва орфографияның болгаш пунктуацияниң дүрүмнери_ (Tyvan Orthography and Punctuation Rules). Kyzyl: Respublika Tipografijazy, 2001. ISBN 5926700191 * Mongush, D. A., & Sat, Sh. Ch. _Совет үеде тыва дылдың хөгжүлдези_ (Development of the Tuvan language during the Soviet period). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 1967. * Poppe, Nikolaus. Über einige Vokalentsprechungen in mongolischen Lehnwörtern im Tuvinischen. _Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft_ 118, 131-123. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 1968. PDF *Pomorska, Marzanna. On the phonetical adaptation of some Russian loanwords in Tuvinian. _Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego = Universitas Jagellonica, Acta scientiarum litterarumque_ 1164, Prace Jȩzykoznawcze 117, 93-102. Kraków: 1995. PDF * Sat, Shuluu Chyrgal-oolovich. _Тыва дылды келгениниң шинчилеп төөгүзүнүң очериги_ (An overview of the history of the study of the Tuvan language). Kyzyl: Tuvinskoe knizhnoe izdatel'stvo, 1964. * Sat, Shuluu Chyrgal-oolovich. _Формирование и развитие тувинского национального литературного языка_ (Formation and development of the Tuvan national literary language). Kyzyl: Tuvinskoe knizhnoe izdatel'stvo, 1973. * Seren, P. S. _Тере-хольский диалект тувинского языка_ [The Tere-Xol dialect of the Tuvan language]. Abakan: Izd-vo Xakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. H. F. Katanova, 2006. * Tatarincev, B. I. _Смысловые связи и отношения слов в тувинском языке_ (Semantic connections and relations of words in the Tuvan language). Moscow: Nauka, 1987. * Ulamsurèngijn Cècègdar'. _Obrazcy folklora i reči kobdoskix tuvincev_ [Samples of the folklore and speech of the Tuvans of Kobdo]. Kyzyl: Tuvinskoe knižnoe izdatel'stvo, 2003. == Dış bağlantılar == * Tuva - Todu dili * Чадамба-3-б-тоджинский-диалект- тувинского-языка_ecfbc9df69f.htmlСамоучитель тувинского языка "Поговорим по- тувински" -Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей * Тоджинский диалект * Z. Çadamba * О кек-мончакском языке * Toju diyalektiğinde avcılık ile ilgili sözler, Suvandii N. D Kategori:Türk dilleri Kategori:Tuva Türkçesi Kategori:Lehçeler Kategori:Tuva'da kültür Kategori:Sibirya