İstanbul'daki sinagoglar listesi

İstanbul'daki sinagoglar, ilk olarak Bizans döneminde şehre gelen Musevilerin dinî gereksinimleri için kurdukları ibadethanelerdir. Kayıtlarda, İstanbul'da ilk sinagoğun MS 318 yılında, bakırcılıkla uğraşan Musevilerin yoğun olarak yaşadığı Halkopratia semtinde inşa edildiği geçmektedir. (WebCite® ) (WebCite® ) Bu sinagog, II. Theodosius döneminde kiliseye çevrilse de, şehrin çeşitli noktalarında sinagoglar her dönemde varlığını sürdürmüştür. İstanbul'un 1453 yılında Türkler tarafından ele geçirilmesinin ardından da, Museviler İstanbul'daki varlıklarını sürdürmüşlerdir. Osmanlı İmparatorluğu'nun 1492 yılında İspanya'dan sürgün edilen Musevilere sığınma hakkı vermesiyle, Osmanlı topraklarındaki Musevi nüfusu büyük oranda artmıştır. (WebCite® ) Türkiye'de cumhuriyet ilan edildikten sonra, ülkenin dört bir yanındaki pek çok Musevi, İstanbul'a yerleşmiştir. Günümüzde Türkiye'de 20 bin dolaylarında Musevi olduğu sanılmaktadır. Bunların 18 bin kadarı İstanbul'da yaşamaktadır. İstanbul'daki Musevilerin büyük çoğunluğu İspanya kökenli Sefaradlar olup, 500 kadar da Aşkenaz bulunmaktadır. (WebCite® ) Türk Musevilerinin yasal temsilciliğini Türkiye Hahambaşılığı üstlenmiştir. Hahambaşılığın merkezi İstanbul'da bulunmaktadır. Hahambaşılığın otoritesini tanımayan ve özerk bir cemaat oluşturan Karayların sayısı ise 80 dolaylarındadır. Tüm Türkiye'de olduğu gibi, İstanbul'da da sinagoglar vakıf statüsündedir. İstanbul'da Musevi cemaatinin ibadetlerini gerçekleştirebilmesi için sürekli hizmet veren 20 sinagog vardır. Bunlardan 3'ü, yalnızca yaz aylarında açılmaktadır. İstanbul'un en eski sinagogları, 15. yüzyıldan beri ara verilmeksizin kullanılan Ahrida ve Yanbol sinagoglarıdır. İstanbul'da Musevi cemaatinin kullanımına ayrılan 8 gömü alanı vardır. Bunlar, Kuzguncuk, Hasköy, Ortaköy, Ulus, Şişli, Bağlarbaşı Acıbadem ve Kilyos'ta bulunmaktadır. 1991 yılında cemaate tahsis edilen Kilyos'taki mezarlık alanı, cemaatin en yeni gömü alanıdır. (WebCite® ) (WebCite® ) == Mimari özellikleri == İstanbul'daki sinagoglar mimari açıdan büyük farklılıklar göstermektedir. Sinagogların mimari özellikleri, inşa edildikleri dönemin beğeni ve akımlarına göre değişiklik gösterebilmektedir. Göçmen sinagoglarında, göç edilen bölgenin mimari özelliklerinden esintiler görülür. Uzun yıllar boyunca depremler ve yangınlar nedeniyle sık sık zarar gören sinagoglar, kimi zaman aslına sadık kalınarak; çoğu zaman da büyük değişikliklere gidilerek onarılmış ya da yeniden yapılmıştır. Sinagoglar, düzgün dikdörtgen ya da dört köşe olurlar. Pek çoğu ahşap ve yığmataş kullanılarak yapılmıştır. Hemen hemen hepsinin çatıları tümüyle ahşaptır. Hemen hiçbirinde kubbe ögesi yoktur. Genel olarak Musevilerin yoğun yaşadığı semtlerde kurulurlar. Sinagogların dış duvarları süsten ve gösterişten uzaktır. Genelde bir avlu ya da bahçe içinde bulunurlar. Avluda ibadet öncesi el yıkamak için yapılmış bir çeşme bulunur. Avlu, yüksek duvarlarla dışarıdan soyutlanır. Avlunun dışarıya açılan girişinde Davut yıldızı motifi ve sinagoğun İbranice adının işlendiği yazıta sık rastlanır. == Adlandırma gelenekleri == İstanbul ile ilgili en kapsamlı kaynaklardan olan Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi'nin sinagoglarla ilgili bölümünde İstanbul'un sinagogları, adlandırılma biçimleri bakımından 5 ana başlık altında işlenmiştir. Bu grupların birincisini, bulundukları semt ya da mekâna göre adlandırılan sinagoglar oluşturulmaktadır. İstanbul sinagoglarının çoğunluğu bu grupta bulunmaktadır. Örneğin Bakırköy, Caddebostan ve Yeniköy sinagogları bulundukları semtin adını, Zülfaris Sinagogu bulunduğu sokağın adını (Bugünkü Perçemli Sokağı, eski Zülfaris Sokağı), Çorapçı Han Sinagogu ise bulunduğu yapının adını almıştır. İkinci gruptaki sinagoglar, adlarını kurucularının ya da cemaatinin kökenlerinden almaktadır. Bu sinagogların büyük bölümü Bizans döneminden kalmıştır ya da 1492 göçünden sonra kurulmuştur. Makedonya, Ohri göçmenlerinin kurduğu Ahrida Sinagogu; Bulgaristan, Yanbolu göçmenlerinin kurduğu Yanbol Sinagogu, günümüzde terk edilen Selaniko (Selanik) ve Verya (Veria) sinagogları bu grup altında değerlendirilebilir. İstanbul sinagoglarının adlandırılmasında üçüncü grubu, adlarını kurucularının ya da cemaatlerinin mesleklerinden alan sinagoglar oluşturmaktadır. Bu tür adlandırmalara İstanbul sinagoglarında çok ender rastlanmaktadır. Galata'daki Terziler Sinagogu ve uzun süre önce terk edilen Hasköy'deki Kumaş Tacirleri Sinagogu bu grup sinagoglarına örnektir. Dördüncü grupta adını, kendilerini kuran ya da yapımında emeği geçen ailelerden alan sinagoglar vardır. Bu tür sinagogların sayısı da oldukça azdır. Büyükada'daki Hesed Le Avraam Sinagogu bu gruba dâhil edilebilir. Bu ad, sinagoğun yapılması için arsasını bağışlayan Avram Arslan Efendi'ye atfen sinagoga verilmiştir. Beşinci grupta ise felsefi, efsanevi, mesaj veren adlar taşıyan sinagoglar bulunmaktadır. Ortaköy'deki Etz Ahayim Sinagogu (Hayatağacı Sinagogu), Haydarpaşa'daki Hemdat İsrael Sinagogu (İsrailoğlu'nun Şefkati), Galata'daki Neve Şalom Sinagogu (Barış Vahası) bu grupta yer alır. == Liste == Türkçe adı İbranice adı Bulunduğu yaka Konum Yapım yılı Durum Ahrida Sinagogu אכרידה‎ Ahrida Avrupa Yakası Balat 15. yüzyılın başları Aktif (WebCite® ) Aşkenaz Sinagogu האשכנזי‎ בית הכנסת Beyt HaKnesset HaAşkenazi Avrupa Yakası Galata 1900 (WebCite® ) Aktif (WebCite® ) Bakırköy Sinagogu Yok Avrupa Yakası Bakırköy 19. yüzyılın sonları Yalnızca Şabat ayinlerine açık Bet Avraam Sinagogu בית הכנסת בית אברהם Beyt HaKnesset Beyt Avraham Avrupa Yakası Sirkeci 1920'ler (WebCite® ) Aktif Bet İsrael Sinagogu בית הכנסת בית ישראל Beyt HaKnesset Beyt İsrael Avrupa Yakası Osmanbey 1920'ler Aktif Bet Nissim Sinagogu בית הכנסת בית ניסים Beyt HaKnesset Beyt Nisim Anadolu Yakası Kuzguncuk 1840'lar Aktif (WebCite® ) Bet Yaakov Sinagogu בית הכנסת בית יעקב Beyt HaKnesset Beyt Yaakov Anadolu Yakası Kuzguncuk 1878 Cumartesi sabahları Şabat ayinlerine açık Bet Yaakov Sinagogu בית הכנסת בית יעקב Beyt HaKnesset Beyt Yaakov Prens Adaları Heybeliada 1953 Yaz aylarında aktif Burgazada Sinagogu Yok Prens Adaları Burgaz Adası 1968 Yaz aylarında aktif (WebCite® ) Caddebostan Bet El Sinagogu Yok Anadolu Yakası Caddebostan 1961 Aktif Etz Ahayim Sinagogu בית כנסת החיים Beyt Knesset HaHayim Avrupa Yakası Ortaköy ilk:1707'den önce (WebCite® ) ikinci:1941 Aktif Hemdat İsrael Sinagogu בית הכנסת חמדת ישראל Beyt HaKnesset Hemdat Yisrael Anadolu Yakası Haydarpaşa 1899 Aktif Hesed Le Avraam Sinagogu בית הכנסת חסד לאברהם Beyt HaKnesset Hesed Le Avraham Prens Adaları Büyükada 1 Eylül 1904 (WebCite® ) Yaz aylarında aktif İtalyan Sinagogu בית הכנסת האיטלקי Beyt HaKnesset Haİtalki Avrupa Yakası Galata ilk: 1800'ler ikinci: 1931 Cumartesi şabat ayinlerine açık Kal Kadoş Çorapçı Han Sinagogu Yok Avrupa Yakası Sirkeci 1880'ler Aktif Karaim Sinagogu בית הכנסת קראית Beyt HaKnesset Karait Avrupa Yakası Hasköy 16. yüzyıldan önce (WebCite® ) Yalnızca özel günlerde açık Maalem Sinagogu בית הכנסת מעלם Beyt HaKnesset Ma'alem Avrupa Yakası Hasköy 1960'lar Aktif Neve Şalom בית הכנסת נווה שלום Beyt HaKnesset Neve Şalom Avrupa Yakası Galata 25 Mart 1951 Aktif Şaar Aşamayim Sinagogu בית הכנסת שער השמים Beyt HaKnesset Şaar Haşamayim Avrupa Yakası Kemerburgaz 21 Eylül 2006 (WebCite® ) Aktif Yanbol Sinagogu Yok Avrupa Yakası Balat ilk: Bizans dön. ikinci: 18. yüzyıl (WebCite® ) Aktif Yeniköy Sinagogu Yok Avrupa Yakası Yeniköy 1800'lerin sonu Şabat ayinlerinde açık Zülfaris Sinagogu Yok Avrupa Yakası Karaköy 1671'den önce (WebCite® ) 2001'de müzeleştirildi == Terk edilen sinagoglar == Adı Bulunduğu yaka Konum Yapım yılı Kapanış yılı Kapanış sebebi Çana Sinagogu Avrupa Yakası Fener Bizans dön. 1958'den sonra Azalan nüfus Çıksalın Sinagogu Avrupa Yakası Çıksalın 19. yüzyılın ikinci yarısı 1950 1998 Terkedildi Yıkıldı Darülaceze Sinagogu Avrupa Yakası Okmeydanı (Darülaceze binası) 25 Mayıs 1905 Darülaceze'nin Musevi sakini bulunmadığından kapalı tutulmaktadır Eliav Sinagogu Avrupa Yakası Fener Bilinmiyor Bakımsızlık Ezger Sinagogu Avrupa Yakası Hasköy 19. yüzyılın ilk yarısı 28 Temmuz 1948 Cemaatin yokluğu Geruş Sinagogu Avrupa Yakası Balat Bilinmiyor (Muhtemelen 1492) 1911 Yangın Hevra Sinagogu Avrupa Yakası Balat Bilinmiyor 17 Mayıs 1874 Yangın İştipol Sinagogu Avrupa Yakası Ayvansaray ilk: 1694 ikinci: 1899 16 Eylül 1987 Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulu’na devredildi Kasturya Sinagogu Avrupa Yakası Balat Fatih Sultan Mehmet dön. 1937 Terkedildi Kenesset Sinagogu Avrupa Yakası Galata 1923'te kiralandı 1982 Bina sahipleri arasında çıkan anlaşmazlık Mayor Sinagogu Avrupa Yakası Hasköy Bilinmiyor (300 ila 500 yıl önce) Or Hodeş sinagogu Avrupa Yakası Galata 1897 1985 Satıldı Parmakkapı Sinagogu Avrupa Yakası Hasköy Bilinmiyor 1804'ten sonra Azalan nüfus Pol Hadaş Sinagogu Avrupa Yakası Balat Bilinmiyor Cemaat azlığı ve bakımsızlık Pol Yaşan Sinagogu Avrupa Yakası Balat Bilinmiyor 1950 1985 Bakımsızlıktan terk edildi Satıldı Selaniko Sinagogu Avrupa Yakası Balat Fatih Sultan Mehmet dön. 1975 Çatı çökmesi Sinyaro Sinagogu Avrupa Yakası Hasköy 1660 Yangın Terziler Sinagogu Avrupa Yakası Galata 8 Eylül 1894 1960 1998 Azalan nüfus Sanat galerisine dönüştürüldü Unkapanı Sinagogu Avrupa Yakası Unkapanı 1698 18 Temmuz 1985 Haliç ve çevresini düzenleme projesi gereğince yıkıldı Verya Sinagogu Avrupa Yakası Balat Bilinmiyor 1890 Yangın == Musevi mezarlıkları == İstanbul'da Musevi cemaatine tahsis edilmiş 9 mezarlık alanı vardır. Bunlardan Kuzguncuk, Hasköy ve Ortaköy mezarlıklarının geçmişi, 16. ve 17. yüzyıllara kadar dayanmaktadır. Beyoğlu ilçesinde yer alan Hasköy Mezarlığı, İstanbul'da Musevilere ait en büyük mezarlık alanıdır. Ulus'ta, Sefarad ve Aşkenaz cemaatine ait olmak üzere iki ayrı mezarlık vardır. Şişli ile Mecidiyeköy arasındaki gayrimüslim mezarlığında Ermeni ve Rum cemaatiyle birlikte, İtalyan Musevi cemaatine de bir bölüm ayrılmıştır. Musevi bölümü mezarlığın batısında yer almaktadır. Bunların yanı sıra, Anadolu Yakası'nda Bağlarbaşı ve Acıbadem semtlerinde de birer Musevi mezarlığı vardır. İstanbul'daki Musevi mezarlıkları genellikle bir sinagoğun çevresinde kuruludur. Ancak günümüzde bu gelenek büyük ölçüde kaybolmuş ve mezarlık çevrelerindeki sinagoglardan bazıları yıkılmıştır. İstanbul'daki Musevi mezarlıkları zaman zaman deprem, şiddetli yağışlar ve bakımsızlık gibi nedenlerle tahrip olmuştur. Tehlikeye açık hâle gelen mezarlıklar kimi zaman ideolojik saldırılara maruz kalmıştır. Kimi mezarlıklar, içinden ya da çevresinden yol geçirilmesi nedeniyle istimlâke uğramıştır. (WebCite® ) Çok eski mezarlıklar ise şehirleşme alanları açmak amacıyla taşınmış ya da yok edilmiştir. Günümüzde Musevi cemaatine ayrılan en yeni mezarlık alanı Sarıyer'in Kilyos köyünde bulunmaktadır. 1991 yılında cemaate verilen mezarlık alanında düzenleme ve parselasyon çalışmaları bitirilmesiyle, gömü işlemlerine 2010 yılının başında başlanmıştır. Ortaköy, Hasköy, Bağlarbaşı, Ulus Sefarad, Ulus Aşkenaz ve Kilyos mezarlıklarının yönetimi ve bakım işleri Neve Şalom Sinagogu Vakfı tarafından düzenlenmektedir. (WebCite® ) == İlgili görseller == Dosya:Istanbul Ashkenazi Sinagogue Interior.JPG|İstanbul Aşkenazi Sinagoğu, Galata Dosya:Adalar 6974.jpg|Bet Yaakov Sinagoğu, Heybeliada Dosya:Etz Ahayim Synagoge.jpg|Etz Ahayim Sinagoğu, Ortaköy Dosya:Karaite Synagogue.jpg|Karaim Sinagoğu, Hasköy Dosya:Maalem sinagog2.jpg|Maalem Sinagoğu, Hasköy Dosya:Mayor Synagogue street.jpg|Mayor Sinagoğu, Hasköy Dosya:Zulfaris synagogue jewish museum turkey ehal.jpg|Zülfaris Sinagoğu, Beyoğlu == Ayrıca bakınız == * Türkiye'deki sinagoglar listesi * Türkiye'de Yahudilik == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * Musevi Cemaati Türkiye Hahambaşılığı resmî sitesi * Türk Yahudi Toplumu ve Yahudi Kültürünü Tanıtma Projesi resmî sitesi * 500. Yıl Vakfı Türk Musevileri Müzesi Sinagoglar Kategori:Ortodoks sinagoglar Kategori:Türkiye'deki yapı listeleri