1965 Türkiye genel seçimleri

250px|küçükresim 1965 Türkiye genel seçimleri, 10 Ekim 1965 tarihinde yapılan bu genel seçimler ile TBMM 13. dönem milletvekilleri seçildi. İlk kez Millî bakiye sisteminin uygulandığı bu seçimlerde, Türkiye tarihinde ilk defa bir sosyalist parti olan Türkiye İşçi Partisi milletvekili çıkararak meclise girdi. == Seçim öncesi == 28 Kasım 1964’te yapılan genel kongrede Adalet Partisi Genel Başkanlığına seçilen Süleyman Demirel hızlı bir muhalefete başladı. Meclisteki diğer partilerle anlaşarak İsmet İnönü'nün bağımsızlarla kurduğu azınlık hükûmetini düşürmeyi başardı. 13 Şubat 1965'te, 1961 Kasım'ından itibaren dört senede art arda üç ayrı hükûmet kuran İnönü'nün başkanı olduğu 28. Hükümet'in TBMM'ye sunduğu 1965 mali yılı bütçe tasarısı, yapılan oylama sonucunda 197'ye karşılık 225 oyla reddedildi. İnönü oylamanın neticesinin açıklanmasından hemen sonra istifa etti. İnönü'nün istifasından sonra liderlerle bir araya gelen Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel tarafsız bir başbakan aradı ve görevi o sırada Kayseri'den bağımsız senatör olan Suat Hayri Ürgüplü'ye verdi. Ürgüplü'nün başkanlığında, Adalet, Yeni Türkiye, Cumhuriyetçi Köylü Millet ve Millet partilerinin katılımıyla kurulan koalisyon hükûmetinde, Adalet Partisinin yeni genel başkanı Demirel başbakan yardımıcısı oldu. Ürgüplü hükûmeti seçimlere kadar görevde kaldı. == Seçim sistemi == 1965 yılının başlarında, Adalet Partisi'nin muhalefet etmesine rağmen, CHP ve meclisteki diğer partilerin iş birliği ile partilerin seçimlerde aldıkları oy oranlarıyla TBMM'de kazandıkları sandalye sayılarının oranlarının birbirine çok yakın olmasını sağlayacak Millî bakiye sistemi getirildi. 306 sayılı Milletvekili Seçim Kanunu’nun 32. maddesinde yapılan değişiklik ile seçim çevresi barajı kaldırıldı ve 1965 seçimleri milli bakiye sistemi ile yapıldı. Her seçim çevresindeki artık oyların ülke düzeyinde değerlendirilmesi amacıyla geliştirilmiş millî bakiye sistemine göre her seçim çevresindeki geçerli oylar toplamı, o seçim çevresinin çıkaracağı milletvekili sayısına bölünerek “seçim sayısı” bulunur. Her parti listesinin aldığı geçerli oy sayısında “seçim sayısı” ne kadar varsa, o parti o seçim çevresinde o kadar milletvekilliği kazanmış olur. Her partiye ait geriye kalan geçerli oylar, seçimin yapıldığı bütün seçim çevrelerini içine alan “millî seçim çevresi” içerisinde toplanır. Bu toplam, seçim çevrelerinde açık kalan milletvekilliklerinin toplamına bölünerek “millî seçim sayısı” bulunur. Yani, artık oylar boşta kalan sandalye sayısına bölünür. Daha sonra her partinin millî seçim çevresi içindeki geçerli oy toplamı millî seçim sayısına bölünür ve bu sayıya göre milletvekillikleri bölüştürülür. Bu işlem sonucunda yine doldurulamamış milletvekillikleri kalırsa; bunlar, partiler arasında boş kalan geçerli oyların büyüklük sırasına göre partiler arasında bölüştürülür. Milli Bakiye sistemi, seçmenlerin verdikleri oylar seçim çevrelerinde etkili olmasa dahi ülke genelinde etkili olacağı için, küçük partilerin de temsil oranını artıran bir sistemdir. Cumhuriyet tarihinde milli bakiye sistemi ile yapılan tek seçim 1965 seçimleridir. == Seçim süreci == 1961 Anayasası'nda Millet Meclisi seçimlerinin «dört yılda bir», ara seçimlerinin «her iki yılda bir Cumhuriyet Senatosu seçimiyle birlikte» yapılması öngörüldüğü için TBMM 13. dönem milletvekilliği seçimi 10 Ekim 1965'te düzenlendi. Seçim takivimi 3 Ağustos tarihinde başladı. 1965 seçimlerine gidilirken Cumhuriyet Halk Partisi siyasal yelpazedeki yerini 'ortanın solu' ifadesi ile tanımlayarak Türkiye İşçi Partisi'ne kayabilecek tabanını korumaya çalıştı. Adalet Partisi, “heyecanlı anti-komünizm sloganlarına dayanan” bir seçim kampanyası yürüttü. Milli bakiye sistemi bir partinin çoğunluk elde etmesine çok az ihtimal vermesine karşın 10 Ekim 1965'te yapılan seçimlerde AP, diğer sağ partilerin -özellikle de kendisi gibi Demokrat Parti'nin mirasçısı olan Yeni Türkiye Partisi'nin- tabanlarını eritip yüzde 53 oy ve 240 milletvekili ile tek başına iktidar olmayı başardı. CHP yüzde 28,7 oy ile 134 milletvekili, MP yüzde 6 oy ile 31 milletvekili, YTP yüzde 3,7 oy ile 19 milletvekili, TİP yüzde 2,9 oy ile 15 milletvekili, CKMP yüzde 2.2 oy ile 11 milletvekili kazandı. Cumhuriyet döneminde Meclise girebilen ilk sosyalist parti olan Türkiye İşçi Partisi (TİP), 54 ilde, yüzde 3'le 15 milletvekili kazanarak Meclis'te grup kurdu. Demirel 27 Ekim 1965'te, 27 Mayıs darbesinden (1960) sonraki ilk tek parti hükûmetini kurarak Türkiye’nin 12. başbakanı oldu. Adalet Partisi'nin çoğunlukta olduğu mecliste, 1968 yılında Seçim Kanunu değiştirilerek D'Hondt sistemi geri getirildi. == Sonuçlar == 1965 genel seçimlerinin sonuçları:1950 - 1977 Yılları Arası Seçim Çevresine Göre Milletvekili Genel Seçimi Sonuçları , ysk.gov.tr Toplam Sandık Toplam Seçmen 13.679.753 Toplam Kullanılan Oy 9.748.678 Toplam Geçerli Oy 9.307.563 Katılım Oranı (%) 71,3 Milletvekili Sayısı 450 küçükresim|247x247pik Parti Parti Genel Başkan Oy % +/– Sandalye +/– Adalet Partisi Süleyman Demirel 4.921.235 52,9 18,1 240 82 Cumhuriyet Halk Partisi İsmet İnönü 2.675.785 28,8 8,0 134 39 Millet Partisi Osman Bölükbaşı 582.704 6,3 31 Yeni Türkiye Partisi Ekrem Alican 346.514 3,7 10,0 19 46 Bağımsızlar Bağımsızlar 296.528 3,2 2,4 1 1 Türkiye İşçi Partisi Mehmet Ali Aybar 276.101 3,0 14 Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi Alparslan Türkeş 208.696 2,2 11,7 11 43 Toplam Toplam Toplam 9.307.563 100 450 230px|küçükresim|sağ|Cumhuriyet Halk Partisi'nin il bazında oy oranlarını gösteren harita == İllere göre seçim sonuçları == İllere göre 10 Ekim 1965 genel seçim sonuçları; İl Mv Sayısı AP % CHP % MP % YTP % Diğerleri % Toplam Adana 12 133.799 53,9 88.229 35,6 8.628 3,5 3.289 1,3 14.063 5,7 248.008 Adıyaman 4 29.309 41,8 18.711 26,7 - - 8.437 12,0 13.675 19,5 70.132 Afyon 7 91.565 62,3 27.206 18,5 16.828 11,5 2.727 1,9 8.632 5,8 146.958 Ağrı 3 14.746 20,9 13.173 18,6 670 0,9 30.270 42,8 11.819 16,7 70.678 Amasya 4 38.687 42,4 18.743 20,6 19.715 21,6 - - 13.996 15,3 91.141 Ankara 21 218.821 46,5 141.919 30,2 66.813 14,2 7.325 1,6 35.418 7,4 470.296 Antalya 7 92.690 66,6 35.808 25,7 4.162 3,0 - - 6.553 4,7 139.213 Artvin 3 36.983 60,8 23.375 38,5 - - - - 429 0,7 60.787 Aydın 8 130.247 72,3 37.771 21,0 5.408 3,0 - - 6.733 3,7 180.159 Balıkesir 11 152.847 62,9 69.040 28,4 8.406 3,5 2.855 1,2 9.986 4,1 243.134 Bilecik 2 29.793 56,9 16.315 31,2 2.526 4,8 - - 3.716 7,1 52.350 Bingöl 2 9.866 25,3 13.942 35,7 1.476 3,8 12.079 30,9 1.709 4,4 39.072 Bitlis 2 18.644 49,2 6.608 17,4 532 1,4 3.955 10,4 8.139 21,5 37.878 Bolu 6 79.537 59,3 29.921 22,3 11.265 8,4 7.806 5,8 5.700 4,2 134.229 Burdur 3 26.944 52,1 18.975 36,7 - - 2.147 4,1 3.695 7,1 51.761 Bursa 11 189.515 68,6 63.891 23,1 8.589 3,1 2.525 0,9 11.866 4,3 276.386 Çanakkale 5 75.863 63,4 32.099 26,8 5.067 4,2 - - 6.661 5,6 119.690 Çankırı 4 44.151 56,4 12.546 16,0 15.603 19,9 - - 5.963 7,7 78.263 Çorum 7 73.486 50,7 35.066 24,2 18.456 12,7 9.899 6,8 8.013 5,6 144.920 Denizli 7 86.887 61,2 44.929 31,6 4.391 3,1 2.248 1,6 3.523 2,5 141.978 Diyarbakır 7 31.936 28,8 25.695 23,2 1.867 1,7 25.599 23,1 25.659 23,1 110.756 Edirne 4 53.736 56,4 29.180 30,6 6.309 6,6 1.489 1,6 4.621 4,8 95.335 Elazığ 5 38.111 48,6 31.014 39,6 - - 3.147 4,0 6.068 7,8 78.340 Erzincan 4 31.013 43,8 20.389 28,8 - - 2.774 3,9 16.690 23,5 70.866 Erzurum 9 95.875 55,8 43.854 25,5 13.265 7,7 10.197 5,9 8.591 5,0 171.782 Eskişehir 6 81.711 59,6 36.873 26,9 8.636 6,3 2.632 1,9 7.334 5,3 137.186 Gaziantep 7 76.799 51,7 56.133 37,8 3.788 2,6 4.412 3,0 7.350 4,9 148.482 Giresun 6 71.686 54,9 39.780 30,5 6.869 5,3 6.590 5,1 5.523 4,2 130.448 Gümüşhane 4 32.983 41,1 23.011 28,6 - - 5.706 7,1 18.619 23,2 80.319 Hakkâri 1 1.373 5,5 9.338 37,5 253 1,0 13.710 55,1 205 0,8 24.879 Hatay 7 66.956 57,5 36.342 31,2 2.376 2,0 3.731 3,2 7.083 2,5 116.488 Isparta 4 48.868 63,8 17.640 23,0 - - 10.086 13,2 - - 76.594 İçel 7 89.569 59,5 48.358 32,2 6.265 4,2 1.950 1,3 4.271 2,8 150.413 İstanbul 31 331.447 53,2 185.479 29,7 30.471 4,9 5.781 0,9 70.358 11,3 623.536 İzmir 17 251.189 62,2 120.337 29,8 11.461 2,8 - - 20.961 5,2 403.948 Kars 9 58.361 37,3 53.706 34,3 4.519 2,9 15.169 9,7 24.626 15,8 156.381 Kastamonu 7 90.738 61,5 29.315 19,9 14.385 9,7 4.888 3,3 8.246 5,6 147.572 Kayseri 8 91.769 54,3 58.025 34,3 10.530 6,2 - - 8.796 5,2 169.120 Kırklareli 4 53.104 60,6 27.123 31,0 3.541 4,0 - - 3.838 4,4 87.606 Kırşehir 3 14.074 24,9 10.912 19,3 28.766 50,8 - - 2.830 5,0 56.582 Kocaeli 5 58.931 55,5 31.622 29,8 9.192 8,7 1.315 1,2 5.136 4,8 106.196 Konya 16 169.612 54,2 78.308 25,0 29.389 9,4 4.967 1,6 30.851 9,9 313.127 Kütahya 6 81.850 63,7 25.059 19,5 14.187 11,0 3.019 2,3 4.418 3,5 128.533 Malatya 6 38.350 31,0 63.310 51,2 4.352 3,5 3.530 2,9 14.049 11,4 123.591 Manisa 11 160.713 65,2 61.760 25,1 15.553 6,3 - - 8.468 3,4 246.494 Maraş 6 55.640 48,2 27.609 23,9 11.329 9,8 4.099 3,5 16.854 14,6 115.531 Mardin 6 26.828 22,6 26.611 22,5 - - 14.567 12,3 50.439 42,6 118.445 Muğla 5 67.805 61,9 35.586 32,5 - - - - 6.080 5,5 109.471 Muş 3 10.149 18,3 10.615 19,1 4.418 8,0 7.568 13,6 22.728 41,0 55.478 Nevşehir 3 28.660 47,3 15.497 25,6 16.408 27,1 - - - - 60.565 Niğde 5 47.080 45,6 26.228 25,4 11.135 10,8 4.362 4,2 14.423 14,0 103.228 Ordu 8 79.845 53,2 54.275 36,2 - - 5.783 3,8 10.191 6,8 150.094 Rize 4 51.530 62,3 18.692 22,6 7.883 9,5 1.608 1,9 3.031 3,7 82.744 Sakarya 6 71.625 57,3 26.334 21,1 8.521 6,8 13.159 10,5 5.400 4,3 125.039 Samsun 11 130.874 56,0 73.031 31,2 18.019 7,7 - - 11.947 5,1 233.871 Siirt 4 22.310 36,7 21.798 35,8 1.192 2,0 8.995 14,7 6.558 10,8 60.853 Sinop 4 26.742 34,7 20.763 26,9 11.660 15,1 - - 17.905 23,3 77.070 Sivas 11 82.060 39,4 69.172 33,2 14.683 7,1 10.318 5,0 31.805 15,2 208.038 Tekirdağ 4 54.100 58,7 30.206 32,8 3.751 4,1 - - 4.003 4,4 92.060 Tokat 7 75.494 50,0 55.329 36,6 - - 9.974 6,6 10.298 6,8 151.095 Trabzon 9 90.380 53,8 62.789 37,4 10.747 6,4 - - 3.965 2,4 167.881 Tunceli 2 10.985 26,8 13.705 33,5 - - 8.916 21,8 7.302 17,8 40.908 Urfa 7 41.486 34,9 36.307 30,5 - - 10.833 9,1 30.215 25,5 118.841 Uşak 3 31.187 55,1 18.737 33,1 - - - - 6.641 11,7 56.565 Van 4 21.585 30,2 32.276 45,2 - - 14.067 19,7 3.510 4,9 71.438 Yozgat 6 53.761 40,1 34.689 25,8 29.514 22,0 2.977 2,2 13.233 9,9 134.174 Zonguldak 9 145.975 65,6 54.706 24,6 8.935 4,0 3.034 1,4 9.917 4,5 222.567 Türkiye 450 4.921.235 52,87 2.675.785 28,75 582.704 6,26 346.514 3,72 781.325 8,4 9.307.563 == Kaynakça == Kategori:Türkiye'de genel seçimler