Celâl Şengör

Ali Mehmet Celâl Şengör (d. 24 Mart 1955, İstanbul), Türk yer bilimcidir. Yapısal yer bilimi ve tektonik dallarındaki çalışmaları ile tanınmaktadır. Şerit kıtaların dağ kuşaklarının yapısına etkisini ortaya koymuş ve Kimmer Kıtası adını verdiği bir şerit kıta keşfetmiştir. ABD Ulusal Bilimler Akademisi, Amerikan Felsefe Topluluğu, Rus Bilimler Akademisi ve Sırp Bilimler ve Sanatlar Akademisi üyesidir. Mehmet Fuad Köprülü'den sonra Rus Bilimler Akademisi'ne seçilmiş ikinci Türk profesördür. 2010 yılında, Alman Jeoloji Derneği tarafından Gustav Steinmann Madalyası'na layık görülmüştür. Fransa, Birleşik Krallık, Avusturya ve Amerika Birleşik Devletleri'nde misafir öğretim üyesi olarak çalışmalarda bulunan Şengör, 1988 yılında Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesinden şeref bilim doktoru unvanına sahip oldu. 1990 yılında Avrupa Akademisi'ne kabul edilen Şengör, aynı yıl Avusturya Jeoloji Servisi muhabir üyesi, 1991'de ise Avusturya Jeoloji Derneği şeref üyesi oldu. Yine 1991'de Kültür Bakanlığının Bilgi Çağı Ödülü'nü kazandı. 1992'de İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Genel Jeoloji Ana Bilim dalında profesörlüğe yükseldi. Celâl Şengör, 23 Mart 2022 tarihinde İstanbul Teknik Üniversitesi'nde son dersini vererek 24 Mart 2022 tarihinde emekliye ayrılmıştır. ==Hayatı == Celâl Şengör, 24 Mart 1955 tarihinde, Asım Şengör (1928–2018) ve Günseli Güler Şengör (1933–2012)'ün, Rumeli göçmeni bir ailenin çocuğu olarak İstanbul'da doğdu. === Eğitimi === Eğitimine Şişli Terakki Lisesi'nin ilkokulunda başladı, ancak 5. sınıfta öğretmeni ile tartışması üzerine okuldan atıldı. Daha sonra Bayezid İlkokulu'na kaydedildi ve ilkokulu orada tamamladı. İlkokuldan mezun olduktan sonra kimi özel okulların sınavlarına girse de hiçbirini kazanamadı ve -Şengör'ün söylediğine göre kayırmayla- Işık Lisesi Ortaokulu'na girdi. Ortaokulu Işık'ta bitirdikten sonra 1969'da Robert Lisesi'nin sınavlarını kazandı. 1973'te mezun oldu. Robert Koleji bitirdikten sonra öğrenimine devam etmek üzere ABD'ye gitti. 1972'de Houston Üniversitesinde lisans eğitimine başladı, 2,5 yıl sonra (1976) Albany'ye yatay geçiş yaptı. 1978'de Albany'de bulunan New York Eyalet Üniversitesinin jeoloji bölümünü tamamladı. Aynı üniversitede 1979 yılında "Geometry and Kinematics of Continental Deformation in Zones of Collision: Examples from Central Europe and Eastern Mediterranean" (Tr. Çarpışma Alanlarında Kıtasal Bozulmanın Geometri ve Kinematiği: Orta Avrupa ve Doğu Akdeniz'den Örnekler) teziyle yüksek lisans derecesi aldı. 3 yıl sonra (1982) yine aynı kurumda "The geology of the Albula Pass area, eastern Switzerland in its Tethyan setting: Palaeo-Tethyan factor in Neo-Tethyan opening" adlı doktora teziyle doktora eğitimini tamamladı. ===Bilimsel kariyeri=== 1981'de İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi, genel jeoloji kürsüsünde asistan olarak görev yapmaya başladı. 1984 yılında Londra Jeoloji Topluluğu'nun Başkanlık Ödülü'nü, 1986'da TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü aldı. Aynı yıl İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Genel Jeoloji ana bilim dalında doçent oldu. 1988'de Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesinden fahri bilim doktoru (Docteur ès sciences honoris causa) derecesi aldı. Academia Europaea'ya 1990 yılında kabul edildi ve derneğin ilk Türk üyesi oldu. Aynı yıl Avusturya Jeoloji Servisi muhabir üyesi, 1991 yılında ise Avusturya Jeoloji Derneği fahri üyesi oldu. Yine 1991 yılında Kültür Bakanlığının "bilgi çağı ödülü"nü kazandı. 1992 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Genel Jeoloji ana bilim dalında profesörlüğe terfi etti. 1993 yılında Türkiye Bilimler Akademisinin en genç kurucu üyesi oldu ve akademi konseyine seçildi. Aynı yıl TÜBİTAK Bilim Kurulu üyesi oldu. 1994 yılında Rusya Doğa Bilimleri Akademisi üyeliğine, Fransız ve Amerikan jeoloji dernekleri fahri üyeliğine seçildi. Ayrıca kendisine Fransız Fizik Derneği ve École Normale Supérieure Vakfı tarafından Rammal Madalyası verildi. Şengör 1997 yılında, Fransız Bilimler Akademisi tarafından yerbilimleri dalında büyük ödül (Lutaud Ödülü) ile ödüllendirildi. 1998 Mayıs ayı içerisinde Şengör, Collège de France'ta misafir profesör olarak bir kürsü hakkı elde etti. Burada "19'uncu yüzyılda tektoniğin gelişmesine Fransız jeologlarının katkısı" konulu bir ders verdi ve 28 Mayıs 1998'de Collège de France'ın madalyasını aldı. 1999'da Londra Jeoloji Topluluğu kendisini Bigsby Madalyası ile ödüllendirdi. 2000 yılının Nisan ayında Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Bilimler Akademisi yabancı üyeliğine seçilen ilk Türk oldu.Celâl Şengör 2000 yılında Altaylar üzerinde yaptığı çalışmalar nedeniyle ABD Ulusal Bilimler Akademisine üye seçildi. Rusya Bilimler Akademisine Fuad Köprülü'den sonra seçilen ikinci Türk'tür. Ayrıca 2013 yılında Leopoldina Doğa Araştırıcıları Akademisi üyeliğine seçilmiştir. Şengör, yer biliminde özellikle yapısal yerbilim ve tektonik dallarındaki çalışmaları ile ün yapmıştır. Şerit kıtaların dağ kuşaklarının yapısına etkisini ortaya koymuş ve Kimmer Kıtası adını verdiği bir şerit kıta keşfetmiştir. Orta Asya’nın yerbilimsel yapısını ortaya çıkarmış, kıta-kıta çarpışmasının ön ülkeleri nasıl etkilediği konusunu çözmüştür. Yücel Yılmaz ile birlikte, levha tektoniği içinde Türkiye'nin yerini değerlendiren ve gönderme klasiği hâline gelen bir makale yazmıştır. Yerbilimi ve tektonik konularında 6 kitap, 175 bilimsel makale, 137 tebliğ özeti, pek çok popüler bilim makalesi, tarih ve felsefe ile ilgili de iki kitap ve 300’e yakın deneme yazısı yayımlamıştır. ABD, Rusya, Avrupa ve Almanya'nın bilimler akademisine üye olan Şengör'ün yayımlanmış 1826 makalesi vardır ve bu makalelere 12658 gönderme yapılmıştır. Bunların 1997-1998 yılları arasında Cumhuriyet Bilim Teknik dergisindeki "Zümrütten Akisler" köşesinde çıkmış olanları Yapı Kredi Yayınları tarafından 1999'da "Zümrütnâme" başlığı altında kitaplaştırılmıştır. sağ|küçükresim|220px|Şengör, Paris Ulusal Doğa Tarihi Müzesi'nde Tyrannosaurus rex'in kısa kollarını açıklarken (2005). Fransa, Birleşik Krallık, Avusturya ve Amerika Birleşik Devletleri'nde misafir öğretim üyesi olarak çalışmalarda bulunan Şengör, Collège de France dışında Birleşik Krallık'ta Oxford (Royal Society Araştırıcı bursuyla), ABD'de Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü (Moore Distinguished Scholar olarak) ve Avusturya'da Salzburg Lodron-Paris Üniversitesinde misafir profesörlük yapmıştır. Şengör ayrıca pek çok uluslararası dergide editör, yardımcı editör ve yayın kurulu üyeliği yapmıştır ve yapmaktadır. Celal Şengör, ileri düzeyde İngilizce, Fransızca ve Almanca bildiğini söylemekle birlikte; Felemenkçe, İtalyanca, Portekizce, İspanyolca ve Osmanlı Türkçesini okuyabildiğini de söylemiştir. == Şengör'ün yer biliminde yaptığı çalışmalar == Şengör yer biliminde özellikle yapısal yerbilim ve tektonik dallarındaki çalışmaları ile ün yapmıştır. Bu konuda 17 kitap, 395 bilimsel makale, 217 tebliğ özeti, 74 popüler bilim makalesi; tarih ve felsefe ile ilgili popüler 13 kitap ve 500'ü geçen deneme yazısı yayımlamıştır. ResearchGate verilerine göre makaleleri 37,863 kez alıntılanmıştır. Bunların 1997-1998 yılları arasında Cumhuriyet Bilim Teknik dergisindeki “Zümrütten Akisler” köşesinde çıkmış olanları Yapı Kredi Kültür Sanat Yayınları tarafından 1999’da Zümrütnâme başlığı altında kitaplaştırılmıştır. 2003 yılında ise ikinci deneme kitabı Zümrüt Ayna başlığıyla yayımlanmıştır. Yaşam öyküsü 2010 yılında Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları Nehir Söyleşi serisinde Bir Bilim Adamının Serüveni başlığı altında yayımlanmıştır. Şengör ayrıca pek çok uluslararası dergide editör, yardımcı editör ve yayın kurulu üyeliği yapmıştır ve yapmaktadır. Şengör, 1980 yılında yaklaşık 250-150 milyon yıl öncesi aralarında bir kara parçası keşfetmiş ve bu kara parçasına Kimmer Kıtası adını vermiştir. Bu kıta Avrasya Superterran'ına bağlı olup Alp ile eski Kimmerid dağlarını süper-orojenez ile birleştirip Şengör'ün Tetisid süper orojenez sistemi adını verdiği ve Neo-Tetis ile Paleo- Tetis'i ayıran 150 milyon yıl önce de Paleo-Tetis'i kapatan bir kıta olarak tanımlamıştır. == Özel hayatı == === Ailesi === Şengör 1986 yılında Oya Maltepe ile evlenmiştir. Tek çocuğu olan oğlu Hakkı Celalettin Asım Şengör 1989 yılında dünyaya gelmiştir. === Jeoloji merakı === Jeolojiye olan merakının nasıl başladığı, "Bir Bilim Adamının Serüveni" adlı kitapta, Şengör’ün "Ben jeolojiyi küçük yaştan yani Jules Verne’in Arzın Merkezine Seyahat kitabını okuduğum günden itibaren sevmeye başladım. Hemen arkasından Denizler Altında Yirmi Bin Fersah’ı okudum. Onu da okuduktan sonra kendi kendime, ‘Adam olmak demek, Jules Verne’in tarif ettiği gibi olmak demektir’ diye düşündüm. Bana jeolojiyi Jules Verne sevdirdi..." şeklindeki ifadeleriyle anlatılmıştır. Bir röportajında kendisine ait kütüphanesinde 30.000'in üzerinde kitabı olduğunu söylemiştir. === Sağlık durumu === Celâl Şengör'e hafif Asperger Sendromu teşhisi konulmuştur ve bunu şu sözlerle anlatmaktadır: "Ben de hafif Aschberger ile teşhis edilmiş bir insanım. Ve bu özelliğime şükran borçluyum. Otistik olmasaydım bilimde elde ettiğim başarıları elde edemezdim."Hafif Bir Otistiğim. Imza: Celal Şengör . Aylin Anne, Hürriyet, 18 Ekim 2014. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2017 === Politik düşüncesi === Şengör'e göre monarşi yargı bağımsızlığını tamamıyla sağlaması nedeniyle ideal yönetimdir. === Dinî inancı === Şengör, katıldığı programlarda birçok kez ateist olduğunu söylemiştir. === Etnik kökeni === Şengör, katıldığı Tarih Notları adlı programda kökenini şu şekilde açıklamıştır: "Babaanneme bakıyorum; mavi göz, sapsarı saç, şahane bir endam; Sırp kızı. Gayet açık. Dedeme bakıyorum; tipik bir Arnavut, Sırp karışımı var belli. Anneanneme bakıyorum, tipik bir Helen. Hepsi de Türk. Pasaportlarında Türk yazıyor. (...) Bugün ben kendimi Türk milliyetçisi olarak tanımlarım. (...) Benim damarlarımda bir damla Türk kanı yok, ağabey. (...) Atatürk'ün milliyetçiliği, kardeşim. (...) Biz göçmen miyiz? Ya, biz burayı kuranlarız be! Biz olmasak Türkiye Cumhuriyeti olmayacaktı belki. Sevr'e hapsolmuş oturuyor olacaktık, değil mi? Ben burayı savunmak istiyorum. Çünkü biz vatan kaybetmiş insanların çocuklarıyız.""Damarlarımda bir damla Türk kanı yok ama ..." . OdaTV, 3 Kasım 2018. Erişim tarihi: 15 Şubat 2020 == Tartışmalar == === Kanuni Sultan Süleyman hakkında ifadeleri=== Celâl Şengör zaman zaman yaptığı tarihi ve siyasi açıklamalarla gündeme gelmiştir. Şengör, 8 Mart 2018 tarihinde dünyanın ilk atlası olarak bilinen el yazması “Tabula Peutingeriana” isimli eserin tanıtım toplantısında, Piri Reis’in hayatındaki en büyük talihsizliği Kanuni Sultan Süleyman gibi bir salağın zamanında doğmuş olmasıdır. Fatih zamanında Piri Reis olaydı inanır mısınız bugün bizim sömürge imparatorluğumuz vardı. ifadelerini kullanmıştır. Daha sonra "Kanuni salağın tekiydi." diyen Prof. Şengör, Bir deneydi ama özür dilerim. ifadelerini kullandı. Celâl Şengör’ün Azerbaycan’da bir grup öğrenciyle sohbet ettiği sırada söylediği En cahil Türkler Müslüman olan Türklerdir. Osmanlı Devleti, benim kanaatimce, Türk tarihinin en alt noktasıdır. Yani orada Osmanlılar, ne eğitime önem verdiler ne bir şeye önem verdiler. ifadeleri, bilim camiasının ve tarihçilerin tepkisini çekti. Bunlardan birisi olan, Marmara Üniversitesi'nden Prof. Dr. Mustafa Küçükaşçı, Böyle bir sonuca ulaşmak bilim tarihine aykırı. Bu konuda yeterli araştırma var mı ki bu sonuca ulaşılsın. Anadolu’da yaşayan halkların dilleri, sosyal durumları, imar durumları hakkında yeterli bilgi sahibi değiliz. Araştırma yok bu konuda. Türkler Anadolu’ya gelmeden önce kaç eğitim kurumu vardı, Türkler geldikten sonra kaç medrese açıldı? Anadolu’ya gelen bilim insanlarının Maveraünnehir’den geldiğini biliyorduk. Son dönemdeki araştırmalar Irak’tan da çok sayıda ilim irfan sahibi insanın geldiğini ortaya koyuyor. Tarih perspektifiyle bu değerlendirmeyi yapmak lazım. Türkler İslamiyet ile birlikte medenileşti, şehirleşti. İslamiyete girmeseler göçebe topluluk olarak kalırdı. İslamiyet Arapları da medenileştirdi. Yakın zamanda kaybettiğimiz Prof. Dr. Haluk Dursun’un sözüdür; milletler edep ile devletler erkan ile ayakta durur. Osmanlılar bunun en güzel örneğidir.” yorumuyla Şengör'ün bu sözlerini eleştirmiştir. Öte yandan İlber Ortaylı, Şengör için "geniş bir tarih bilgisi vardır" demiştir. İlber Ortaylı ayrıca, Şengör'ün bu konudaki yorumları hakkında "Celal Şengör'ü Türkiye'den kovalamayı düşünüyorsanız çok ayıp edersiniz." diyerek Şengör'ü savundu. === Taciz iddiaları === 16 Eylül 2021 tarihinde ortaya çıkan bir videosunda "Bir öğrencim o kadar kızdırdı ki; eteğini kaldırdım, kıçına bir tokat attım. Kendisi dehşete düştü. Baktım böyle bakıyor bana. Bana bak dedim baban bunu yaptı mı dedim. Bana babam bile bunu yapmadı dedi. Heh dedim eksik kalmış, şimdi tamamlandı" ifadelerini kullanmıştır. Şengör'ün bu ifadeleri kamuoyunda taciz olarak yankı bulmuştur. Öğrencisinin kamuya yansıyan bir şikayeti olmamıştır. İstanbul Teknik Üniversitesi rektörlüğü, Şengör hakkında idari soruşturma başlattığını açıkladı. Yapılan soruşturma neticesinde idari ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilmiştir. Şengör 23 Mart 2022'de İTÜ'den yaş nedeniyle emekliye ayrılmıştır. == Üye olduğu yerler == *Rusya Bilimler Akademisi *ABD Ulusal Bilimler Akademisi *Avusturya Bilimler Akademisi *Amerikan Felsefe Cemiyeti *Sırp Bilimler ve Sanatlar Akademisi *Leopoldina Alman Milli Bilimler Akademisi *Amerika Jeofizik Birliği == Çalıştığı üniversiteler == * Collège de France, Fransa – "Misafir Profesör" * Oxford Üniversitesi, İngiltere – "Misafir Profesör" * Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü, ABD – "Misafir Profesör" * Salzburg Üniversitesi, Avusturya – "Misafir Profesör" * İstanbul Teknik Üniversitesi – "Öğretim Üyesi" == Kitapları == * "Zümrütname" (Yapı Kredi Yayınları, 1999) * "Hasan Ali Yücel ve Türk Aydınlanması" (TÜBİTAK Yayınları, 2001) * "Zümrüt Ayna: Bilimsel Düşünce Üzerine Denemeler" (Yapı Kredi Yayınları, 2003) * "Yaşamın evrimi fikrinin Darwin döneminin sonuna kadarki kısa tarihi" (İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları, 2004) * "99 Sayfada İstanbul Depremi" (İş Bankası Kültür Yayınları, 2006) * "Bilgiyle Sohbet - Popüler Bilim Yazıları" (İş Bankası Kültür Yayınları, 2014) * "Dahi Diktatör" (Ka Kitap, 2014) * "Aptalı Tanımak" (Ka Kitap, 2015) * "Newton Neden Türk Değildi?" (Ka Kitap, 2015) * "Bir Toplum Nasıl İntihar Eder?" (Ka Kitap, 2016) * "Cehennemdeki Üniversiteliler" (Ka Kitap, 2016) * "Bilimin Büyüsü" (İnkılap Kitabevi, 2019) * "İstanbul Depremi" (İş Bankası Kültür Yayınları, 2006) === Hakkında === * "Bir Bilim Adamının Serüveni - Celal Şengör Kitabı" (Söyleşi: Sefa Kaplan) (İş Bankası Kültür Yayınları, 2010) === Katkıda bulundukları === * "Pîrî Reis 1513 Dünya Haritası" (Boyut Yayıncılık, 2013) == Ödülleri == Yurt dışında birçok üniversitede bulunmuş olan Prof. Şengör, birçok uluslararası ödülün de sahibidir. Ayrıca, TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü kazanan en genç bilim insanıdır. Ödüllerinin bazıları: * Londra Jeoloji Topluluğu, Başkanlık Ödülü (1984) * TÜBİTAK, Bilim Ödülü (1986) * Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesi, Şeref Bilim Doktoru (Docteur ès sciences honoris causa) (1988) * Kültür Bakanlığı, Bilgi Çağı Ödülü (1991) * Fransız Fizik Cemiyeti ve École Normale Supérieure Vakfı, Rammal Madalyası (1994) * Collège de France Madalyası (1998) * Londra Jeoloji Topluluğu, Bigsby Madalyası (1999) * Guztav-Steinman Madalyası (2010) * Arthur Holmes Madalyonu *Mary C. Rabbitt Jeoloji Tarihi ve Felsefesi Ödülü *Eduard-Suess Madalyası (2020) == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * Şengör'ün tüm yayınları * Yazarlar ve Kütüphaneleri Bölüm 10: Celal Şengör Kategori:Yaşayan insanlar Kategori:1955 doğumlular Kategori:İstanbul doğumlu bilim insanları Kategori:Din eleştirmenleri Kategori:Avusturya Bilimler Akademisi üyeleri Kategori:İngilizceden Türkçeye çeviri yapanlar Kategori:İslamcılık eleştirmenleri Kategori:İstanbul Teknik Üniversitesi öğretim üyeleri Kategori:Türk ateistler Kategori:Kurgusal olmayan eserler veren Türk yazarlar Kategori:Pozitivistler Kategori:Robert Lisesinde öğrenim görenler Kategori:Rusya Bilimler Akademisi'nin yabancı üyeleri Kategori:TÜBİTAK Bilim Kurulu üyeleri Kategori:TÜBİTAK Bilim Ödülü sahipleri Kategori:Türk antikomünistler Kategori:Türk ateist yazarlar Kategori:Türk monarşistler Kategori:Türk profesörler Kategori:Türk jeoloji akademisyenleri Kategori:Türk sekülaristler Kategori:Ulusal Bilimler Akademisi üyeleri Kategori:Yaratılışçılık eleştirmenleri Kategori:Türk eski Müslümanlar