İtalyanca

İtalyanca (italiano ya da lingua italiana), çoğunluğu İtalya ve İsviçre'nin güneyindeki Ticino kantonunda yaşayan 61 milyon kişi tarafından konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup bir Latin dilidir. İtalyan asıllı göçmenlerce Amerika Birleşik Devletleri'nde, Arjantin'de, Brezilya'da, Kanada'da ve Avustralya'da da sıkça konuşulur. Orta Çağ itibarıyla Halk Latincesi (Vulgar Latince) çeşitli dillere ayrılmıştır. Orta Çağ'ın sonunda Floransa şehrinin kültür ve edebiyat üstünlüğü etkisiyle, Toskana yazı dilinden bugünkü İtalyanca şekillenmiştir. Dilin gelişiminde Boccaccio, Dante Alighieri ve Petrarca gibi isimlerin Latince yerine Toskana ağzını kullanmalarının büyük etkisi vardır. Buna rağmen İtalyan dili, siyasi birliğin de uzun zaman tamamlanamamış olmasının da etkisiyle bölgeden bölgeye büyük farklılıklar taşır. Her bölgenin kendine özgü şivesi vardır. Buna ek olarak İtalyanca gibi Halk Latincesinden türemiş ancak İtalyancadan farklı ve karşılıklı anlaşılabilirlik göstermeyen 30 civarı dil de İtalyada bulunmaktadır. Çoğu İtalyanca konuşuru hem İtalyanca ve şivelerini, hem de kendi bölgesel dillerini (örneğin Sicilyaca veya Furlanca) konuşmaktadır. Diğer Latin dilleriyle (Fransızca, İspanyolca, Portekizce, Rumence, Katalanca gibi) büyük benzerlikler taşır. İtalyancayı iyi bilen birisi diğer Latin dillerini de kısa zamanda öğrenebilir. İtalyanca ve Sardunyaca, Latinceden en az farklılaşmış yaşayan diller olarak nitelendirilmektedir. İtalyanca, kelimelerin hemen hemen tamamının ünlü harfle bitmesi ve kesif vurgularıyla kendine özgü bir melodiye sahiptir. İtalyanca, Rönesans devrinde lingua franca görevini görmüş olduğundan diğer dilleri etkilemiştir ve özellikle müzik alanında terminoloji İtalyanca’dır. İtalyanca dünyanın sayılı melodik dillerinden biridir. küçükresim|275x275px|Avrupa'da İtalyancanın konuşulduğu yerler == Tarihçe == === Kökenleri === Orta Çağ'da Avrupa'da yerleşik yazı dili Latince'ydi ancak insanların büyük çoğunluğu okuma yazma bilmiyordu ve yalnızca bir avuç insan bu dili iyi biliyordu. İtalyan Yarımadası'nda Avrupa'nın çoğunda olduğu gibi çoğu yerel dilde konuşurdu. Yaygın olarak anıldıkları şekliyle bu lehçeler, resmi standartlar ve öğretilerden etkilenmeden yüzyıllar boyunca Halk Latincesi'nden gelişti. Bunlar hiçbir şekilde, kendisi bu yerel dillerden biri olarak başlayan standart İtalyanca'nın "lehçeleri" değil, İtalyanca'nın kardeş dilleridir. Karşılıklı anlaşılabilirlik, genel olarak Roman dillerinde olduğu gibi, İtalyancada da büyük farklılıklar gösterir. İtalya'nın Roman dilleri her seviyede (fonoloji, morfoloji,sözdizimi, sözlük, pragmatik) İtalyanca'dan büyük farklılıklar gösterebilir ve tipolojik olarak farklı diller olarak sınıflandırılır. ==Alfabe== İtalyan alfabesinde 21 harf bulunur. J, K, W, X ve Y harfleri İtalyancada kullanılmaz, sadece yabancı kelimelerde bulunur. : A B C D E F G H I L M N O P Q R S T U V Z a b c d e f g h i l m n o p q r s t u v z ===Okunuş=== * C harfi a, o, u harflerinin önünde bulunduğunda k [kʰ] olarak okunurken, e ve i harflerinden önce Türkçedeki ç [ʧ] gibi okunur. * Ch ve gh harfleri daima e ve i harflerinin önüne yazılır ve sırasıyla k ve g şeklinde okunurlar. * G harfi a, o, u harflerinin önünde normal g olarak okunurken, e ve i harflerinden önce Türkçedeki c [ʤ] harfi gibi okunur. * Gl, [ʎ] olarak, gn ise [ɲ] olarak okunur: “Taglia” (beden) talya olarak, “ogni” (her) onyi olarak okunur. * H harfi İtalyancada hiçbir zaman okunmaz. Eşsesli kelimelerde anlam karışıklılığını ortadan kaldırmak için kullanılır. Örneğin "anno" (yıl) ve "hanno" (sahip olmak fiilinin 3. çoğul şahıs çekimi). Yabancı kelimelerde de okunmaz, örneğin "hotel". * R harfi İtalyancada Türkçede olduğundan daha kuvvetli yuvarlatılır. * Z sesi "dz" olarak, zz ise "ts" olarak okunur: “Zucchero” (şeker) dzukkero, “pizza” ise pitsa olarak okunur. "C" ile "g" harfleri ve "Sc" kombinasyonu İtalyanca yazılışı Türkçe ses karşılığı Açıklama Örnek ca, co, cu "k" c harfinden sonra a, o, u harfleri gelirse okunuş değişmez casa (ev) kasa ce, ci "ç" c den sonra e veya i harfi gelirse k sesi ç sesine dönüşür città (şehir) çita Che, chi "k" c den sonra e veya i gelen kelimelerde k sesini zorunlu kılmak için araya h getirilir occhio (göz) okkio ga, go, gu "g" g harfinden sonra a, o, u harfleri gelirse okunuş değişmez gatto (kedi) gatto ge, gi "c" g den sonra e veya i harfi gelirse k sesi c sesine dönüşür gente (insanlar) cente ghe, ghi "g" h harfi araya getirildiğinde g sesini zorunlu kılar lunghezza (uzunluk) lungetza sca, sco, scu "sk" sc den sonra a, o, u harfleri gelirse okunuş değişmez scuola (okul) skuola sce, sci "ş" e ve i den önce sc gelirse ş olarak okunur scegliere (seçmek) şelyere sche, schi "sk" sc den sonra e veya i harfi gelen kelimelerde k sesini zorunlu kılmak için araya h getirilir scheletro (iskelet) skeletro ===Vurgu ve tonlama=== Çoğu İtalyanca kelimede vurgu sondan ikinci hecededir. Örneğin: adesso (şimdi), liceo (lise) Bazı kelimeler ise bu kurala uymaz ve vurgu kelimenin herhangi başka hecesinde bulunabilir. Örneğin: fragola (çilek), cinema (sinema) * Vurgusu son hecede olan kelimelerde ünlü harfler sola yatık olan grave imi (à, è, ì, ò, ù) ile gösterilir. Bu aksanlar vurguda istisnaları gösterip, kelimenin sadece son harfine eklenir. Kelimenin başında veya ortasında olan vurgular için grave imi kullanılmaz. Örneğin: caffè (kahve), lunedì (pazartesi) * İmi sağa yatık olan acute imi (é) ise kelimeye aksan verir ve İtalyanca da (istisnalar dışında) kelimenin sadece son harfinde bulunur. Örneğin: trentatré (otuz üç), perché (çünkü) * Bazı kelimelerde ise diyakritik işaretler anlam ayırımı için önem taşır. Örneğin: la (dişi belirteç) - là (orada) == Dilbilgisi == İtalyancada isimlerin tamamı erkek ya da dişi olarak betimlenir. Erkek kelimeler genellikle “-o” harfiyle, dişi kelimeler ise genellikle “-a” harfiyle biter. Erkek çoğul “-i”, dişi çoğul ise genellikle “-e” takısını alır. Dolayısıyla erkek çocuk “bambino”, kız çocuk “bambina”, erkek çocuklar “bambini”, kız çocuklar ise “bambine” olarak söylenir. Sıfatlar isimlerin cinsiyetine uyar. Bambino bello=Güzel erkek çocuk, Bambina bella=Güzel kız çocuk, Bambini belli= Güzel erkek çocuklar, Bambine belle=Güzel kız çocuklar. ===Belirteçler=== Erkek belirteç çoğul hâli Not Örnek il i sadece sessiz harflerden önce il palazzo / i palazzi (saray / saraylar) l' gli sesli harflerden önce l'ingresso / gli ingressi (giriş / girişler) lo gli s + sessiz harf ve "z", "ps", "gn" ve "y" harflerinden önce lo studente / gli studenti (öğrenci / öğrenciler) Dişi belirteç Çoğul hâli Not Örnek la le sessiz harften önce la pizza / le pizze (pizza / pizzalar) l' le sesli harften önce l'idea / le idee (fikir / fikirler) ===Fiiller=== İtalyancada fiiller şahıslara göre ve zamana göre çekilir. Bu şahıslar io (ben), tu (sen), lui (erkek o), lei (dişi o ya da Siz), noi (biz), voi (siz), loro (onlar) dur. Şimdiki zamanda (Presente) fiil kökünün sonuna konan eklerle şahıslar betimlendiğinden şahıs gizli özne olarak kalabilir: essere **(olmak) presente (şimdiki zaman) passato prossimo (geçmiş zaman) condizionale (şartlı kip) futuro (gelecek zaman) imperfetto trapassato prossimo io sono sono stato/a sarei sarò ero ero stato/a tu sei sei stato/a saresti sarai eri eri stato/a lui/ lei/ Lei è è stato/a sarebbe sarà era era stato/a noi siamo siamo stati/e saremmo saremo eravamo eravamo stati/e voi siete siete stati/e sareste sarete eravate eravate stati/e loro sono sono stati/e sarebbero saranno erano erano stati/e avere **(sahip olmak) presente (şimdiki zaman) passato prossimo (geçmiş zaman) condizionale (şartlı kip) futuro (gelecek zaman) imperfetto trapassato prossimo io ho ho avuto avrei avrò avevo avevo avuto tu hai hai avuto avresti avrai avevi avevi avuto lui/ lei/ Lei ha ha avuto avrebbe avrà aveva aveva avuto noi abbiamo abbiamo avuto avremmo avremo avevamo avevamo avuto voi avete avete avuto avreste avrete avevate avevate avuto loro hanno hanno avuto avrebbero avranno avevano avevano avuto presente (şimdiki zaman) passato prossimo (geçmiş zaman) imperfetto Parlo = konuşuyorum Ho parlato = konuştum Parlavo = konuşuyordum Parli = konuşuyorsun Hai parlato = konuştun Parlavi = konuşuyordun Parla = konuşuyor Ha parlato = konuştu Parlava=konuşuyordu Parliamo = konuşuyoruz Abbiamo parlato = konuştuk Parlavamo=konuşuyorduk Parlate = konuşuyorsunuz Avete parlato = konuştunuz Parlavate=konuşuyordunuz Parlano = konuşuyorlar Hanno parlato = konuştular Parlavano=konuşuyorlardı İtalyanca’da 4 geçmiş zaman, 1 şimdiki zaman, 1 gelecek zaman, 1 şart, 1 geçmiş şart olmak üzere pek çok zaman bulunur. Ancak zamanların bazıları gündelik konuşmada kullanılmaz.berloco2018 Bütün Hint- Avrupa dillerinde olduğu gibi cümle dizimi özne-yüklem-tümleç şeklindedir: * Luigi viene da casa (Luigi evden geliyor) * Parlo con te (Seninle konuşuyorum) == İtalyanca bir pasaj == İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Madde 1: : Dosya:Universal Declaration of Human Rights - ita - dan - Art1.ogg : Orijinal metin: "Tutti gli esseri umani nascono liberi ed eguali in dignità e diritti. Essi sono dotati di ragione e di coscienza e devono agire gli uni verso gli altri in spirito di fratellanza." : Türkçe: "Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler." == Bazı İtalyanca kelimeler == * sì - evet. * no - hayır. * ciao - merhaba. * grazie - teşekkür ederim. * prego - bir şey değil. * Come stai - Nasılsın? * Bene - iyi * Bello - güzel * per favore - lütfen * mi scusi - affedersiniz * buonanotte - iyi geceler * buongiorno - günaydın * buonasera - iyi akşamlar * arrivederci - hoşça kalın ===Çekirdek aile=== * il fratello - erkek kardeş/ağabey * la sorella - kız kardeş/abla * il padre/il papà - baba * la madre/la mamma - anne ===Birkaç ülke ve dilleri=== * Italia - İtalya * l’italiano - İtalyanca * Turchia - Türkiye * il turco - Türkçe * Inghilterra - İngiltere * l'inglese - İngilizce ==İtalyanca sayılar== * 1 - Uno * 2 - Due * 3 - Tre * 4 - Quattro * 5 - Cinque * 6 - Sei * 7 - Sette * 8 - Otto * 9 - Nove * 10 - Dieci * 11 - Undici * 12 - Dodici * 13 - Tredici * 14 - Quattordici * 15 - Quindici * 16 - Sedici * 17 - Diciassette * 18 - Diciotto * 19 - Diciannove * 20 - Venti * 21 - Ventuno * 22 - Ventidue * 23 - Ventitré * 28 - Ventotto * 30 - Trenta * 40 - Quaranta * 50 - Cinquanta * 60 - Sessanta * 70 - Settanta * 80 - Ottanta * 90 - Novanta * 100 - Cento * 200 - Duecento * 1000 - Mille * 2000 - duemila * 10000 - diecimila * 100000 - centomila * 1000000 - milione == Notlar == == Kaynakça == * * * == Dış bağlantılar == * İstanbul İtalyan Kültür Merkezi Kategori:Doğal diller