Şapsığlar

Şapsığlar (Rusça: шапсуги; Şapsığca: адыгэ, шапсыгъ), Kuzey Kafkasya'nın yerli halklarından olan Batı Çerkeslerine mensup topluluklardan biridir. Tarihi Şapsığya bölgesinde yaşıyorlardı. Bugün çoğunluğu, Krasnodar Krayı Tuapse rayonu ve Soçi'nin Lazarevsk rayonunda ve Rusya'ya bağlı Adıgey Cumhuriyeti’nde yaşar. Dilleri olan Şapsığca 1945 yılına kadar yazı ve edebiyat dili olmuştur. Eskiden onlardan ayrı olan Hakuçlar günümüzde resmî olarak Şapsığlardan kabul edilmektedir. Şapsığ Çerkeslerinden olan Ahlat Çerkeslerinin eskiden sekiz dokuz olan köy sayısı günümüzde bire (Adilcevaz'da) düşmüş olup çoğu Ahlat merkezde yaşamaktadır.Selçuk Balkar. Ahlat Çerkesleri - Kafkas Diasporası küçükresim|260px|Çerkes atlı savaşçısı. == Tarihsel topraklar == Yerli Kafkas halklarından biri olan Şapsığlar, Kuzey Kafkasya'da Karadeniz kıyısındaki en büyük topluluklardan biridir ve Çerkeslerin en büyük topluluklarından biri idi. 1864 yılı öncesinde kuzeyde Kuban nehrinden güneyde Şahe nehrine kadar uzanan geniş bir alanda yaşarlardı. Kuzeyde Kuban Irmağı boylarında, şimdiki Krasnodar kentine değin uzanan yöreye Büyük Şapsığ, Karadeniz kıyısındaki kesime de Küçük Şapsığ denirdi. Günümüzde Şapsığ etnik kimliği taşıyan insanlar, Karadeniz kıyısında kuzeyde Cubga, güneyde de Şahe nehirleri arasında bulunan bölgede yaşarlar. 1922'de Şapsığ halk temsilcilerinin kararıyla Rusya Sovyet Cumhuriyeti'ne bağlı Şapsığ Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.Cumhuriyetin nüfusu 50 bin idi ve 1864'te Türkiye'ye sürülmüş olan Çerkes-Şapsığların geri getirilmesini programına koymuştu.Cumhuriyet'in sınırları güneyde,Soçi'de dahil Abhazya'ya değin uzanan geniş bir alanı kapsıyordu.Ancak 1924'te Şapsığ Cumhuriyeti Moskova'dan onay alamadı,onun yerine toprakları daraltılmış bir Şapsığ Ulusal Rayonu oluşturuldu,rayon 1945'te kaldırıldı.Birçok Şapsığ ileri geleni cezalandırıldığı gibi,birçok Şapsığ da Sibirya'ya sürülerek telef edildi. Kafkas dağlarının kuzey eteklerinde Anthir, Abin, Afips, Bakan, Şips ve diğer akarsuların bulunduğu bölgeye ise Büyük Şapsığ denir. Büyük Şapsığ’dan arta kalmış olan dört köy (Afıpsıpe, Penehes, Haştuk ve Pseytuk) ile bir de Natuhay köyü Adıge Cumhuriyeti’nin Tahtamukay Rayonu’nda bulunuyor.Adıgey'deki Adıge olarak tanınıyor.Şapsığlar 1945-1999 yılları arasında etnik haklar tanınmamıştı. == Nüfus == Bazı verilere göre 1926’da Rusya’da 4 binin üzerinde Şapsığ yaşıyordu. 2010 yılı nüfus sayımına göre dağınık biçimde, Soçi ve Tuapse yörelerinde yaşayan Şapsığların toplam nüfusu 3882’dir.Ancak Şapsığların büyük bölümü,örneğin Tuapse Şapsığları, 2002 yılı nüfus sayımı sırasında, Şapsığ etnik kimliği ile kayda geçirilmemiştir. Karadeniz kıyılarında 2002'de 8376 (Soçi- 4854, Tuapse- 3522) Şapsığ-Çerkes nüfusu (aslında hepsi Şapsığ) kayda geçirilmişti. Şapsığların kendi ifadelerine göre Karadeniz kıyısındaki (Soçi ve Tuapse rayonundaki) Şapsığ nüfusu 2 bin kadardır. == Yerleşimler == Çerkesçe Transkripsiyon Rusça Жьыубгъу Jıwubĝ Джубга Ныджэ псыхъу Nıce psıȟ Новомихайловский Псыбэ Psıbe Псебе Агуй Шапсыгъ Aguy Şapsığ Агуй Шапсуг Агуяп Aguyap Агой ТIуапсэ Ṫuapse Туапсе ЦIэпс Šeps Цыпка Гъуакъу Ĝuaɋ Георгиевское КодэшъхьапI Kodeṩhaṕ Малое Псеушхо ШIоикъу Ş'oyiɋ Большое Псеушхо Нэжъыгъу Neĵıĝ Наджиго Мэкъупс Mequps Макопсе Ашап Aşap Аше Пчэныякъу Pçenıyaɋ Тихоновка Шъхьафит Ṩhafit Шхафит Хьаджыкъу Hacıɋ Хаджико Къэлэжъ Qeleĵ Калеж Шъоджэикъу Ṩoceyiɋ Лыготх Жэмси Jemsi Марьино ПсышIуап Psış'uap Лазаревское Тхьагъапшъ Thağapṩ Тхагапш Шэхап Şexap Головинка ШэхэкIэй Şexeḉey Большой Кичмай ШэхэкIэй цIыкIу Şexeḉey šıɋ Малый Кичмай Тыгъэмыпс Tığemıps Дагомыс Шъачэ Ṩaçe Сочи == Dil == Şapsığların dili, Çerkesce’nin Batı kolu kıyı grubu ağızlarından biridir. Çerkesce ise, Kafkas dillerinin Kuzeybatı Kafkas dilleri öbeğine bağlı bir dildir. == Din == Şapsığlar Sünni Müslüman'dır == Tarih == Şapsığlar, Kırım Hanlığı’na karşı savaşan diğer Çerkesleri desteklediler. Kafkas Savaşı’nda Çarlık Rusya’sının en radikal düşmanları arasında yer aldılar ve bu savaşta 1859 yılında Şeyh Şamil’e katıldılar. 1860 yılının hemen başında Meclis Şapsığların, Ubıhların ve Natuhayların birleşmesi kararını aldı. Savaştan yenilgiyle çıkılması ve Rus güçlerinin topraklarına girmesi üzerine, 1864’te Şapsığların ve Ubıhların çoğunluğu Osmanlı topraklarına göç etmek zorunda kaldı.Bu göçten sonra Kafkasya’da 2000 kadar Şapsığ kaldı. 1924 yılında Sovyet yönetimi Şapsığ Ulusal Bölgesi’ni kurdu. Tuapse Bölge'nin ilk yönetim merkeziydi.24 Mayıs 1945'te Şapsığ Ulusal Bölgesi Lazarevsk rayonuna dönüştürüldü. 1990 yılında Şapsığlar, Şapsığ Ulusal Bölgesi'nin kuruluşunu yeniden ilan ettiler, ancak bu bölge iki yıl sonra Rusya yönetimi tarafından lağvedildi. == Kültür == Geleneksel Şapsığ kültürü, Çerkes kültürünün parçasıdır. Şapsığlar, tarım, sığır ve at yetiştiriciliğiyle uğraşırlar. İslam öncesinde Şapsığlar, Çerkeslerin tanrıları olan Şıble (şimşek ve yıldırım tanrısı), Sozereş (bereket tanrısı), Yemiş, Ahin ve Hakustaş gibi tanrılara tapıyorlardı. == Şapsığ sülaleler == 19\. yüzyılın ortasında Şapsığlar 8 esas soya ayrılıyorlardı: Natho, Nataho, Goago, Yemu, Koble, Shopete, Sootoh ve Goaye. Bu soylar da büyük küçük birçok alt kola ayrılıyordu. Örneğin, Natho soyu 28 alt soya ayrılıyordu; Koble 50'den fazla koldan oluşuyordu, Psezuapse'deki Goayelerin 17 alt soyu vardı.V.L. ksenofontov 8yazan), Murat Papşu (çeviren). Şapsığlar . Nart dergisi Eski kabile isimleri ve boyları aşağıda görüldüğü gibidir: Çerkesçe Transkripsiyon Çerkesçe Transkr. Çerkesçe Transkr. Çerkesçe Transkr. Çerkesçe Transkr. Çerkesçe Transkr. Натхъомэ ялIакъохэр Natĥome yałaqoxer НэтIахъомэ ялIакъохэр Neṫaĥome yałaqoxer Коблы ялIакъохэр Koblı yałaqoxer Шъхьаптэхэ ялIакъохэр Ṩhantexe yałaqoxer Гъуагъо-Шъэотэхмэ ялIакъохэр Ĝağo-Ṩewotexeme yałaqoxer Гуаемэ ялIакъохэр Ġayeme yałaqoxer АкIэжъ Aḉeĵ (Aḱeĵ) Абир (Абыр) Abir Ацумыжъ Açumıĵ Абрэгь Abreg БжьашIо Bjaş'o БжыхьалI Bjıhał Ацокъу Açoɋ Алащэ Alaşe Бастэ Baste Егъум Yeğum Борэкъо Boreqo Гунай Gunay Багьэ Bage Бэус Bewus Батэ Bate Нэгъуцу Neğuç Гусэр Guser Дачъэ Daçe Бзыщ Bzış Гъурыжъ Ğurıĵ Бгъанэ Bğane ОгъулI Woğuł Джадэ Cade ЕкIуашъ Yeḱuaṩ БыркIэ Bırḉe (Bırḱe) Дыжьы Dıjı Джарым Carım Пцашэ Pšaşe Иныхъу Yinıȟ КIэсэбэжъ Ḉesebeĵ БэгъэгушIу Beğeguş'u Дэджэраджэ Decerace Дэбэхьу Debeĥu Тыркуао Tırķawo Къанщэжь Qanşej Къэрэджан Qerecan Джарым Carım Ешъуталъэ Yeṩutaĺe Дэгуф Deguf Хъуд Ĥud Къуаджэ Ɋace ЛIыхъужъ Łıĥuĵ Емызагъ Yemızağ КIакIыхъу Ḉaḉıĥu ЛIыф Łıf ХыдзэлI Xıźeł ЛIыхъужъыкъу Łıĥuĵıɋ Лъэцэрыкъу Ĺešerıɋ Ергъужъ Yerğuĵ МэзакIу Mezaǩ ЛIыхъужъ Łıĥuĵ Хьагъур Hağur Лъэпшъыкъу Ĺepṩıɋ Мэджаджэкъу Mecaceɋ КIуф Ḱuf Пэхъу Peĥu Наго Nago Хьахъу Haȟ Мышъэ Mıṩe Мэмэт Memet КIэхъу Çeĥu (Ḱeĥu) Тхыжъ Txıĵ Нащэ Naşe Хьэлъакъу Heĺaɋ Мэт Met Мэт Met ЛIыкIас Łıḉas (Łıḱas) Хьазыкъу Hazıɋ Нэгъужъ Neğuĵ Шъау Ṩaw ПсэкIэкI Pseḉeḉ Нэукъ Newuq Мэлыщ Melış Хьахъуратэ Haĥurate Нэпсэу Nepsew Шъхьэлахъо Ṩhelaĥo Тым Tım ПщыукI Pşıwuḉ Мэфэуд Mefewud Хьурым Hurım Псэукъо Psewqo Ушъый Yuṩıy Сабын (Сабыныкъу) Sabın (Sabınıɋ) Натхъо Natĥo ШIужъэкъу Ş'uĵeɋ Пэкожъ Pekoĵ Хъун Ĥun ТхьалI Thał НэмылIэкъу Nemıłeɋ Шъуагьэ Ṩuage РатIэкъу Paṫeɋ Хьатыщ Hatış Хьагъун Hağun Отэхь Woteh Шъхьабэ Ṩhabe ТIэшъу Ṫeṩu Цушъхьэ Çuṩhe ХьамтIэхъу Hamṫeȟ Сэхъут Seĥut ШъхьакIумыдэ Ṩhaḱumıde Тамухъ Tamuĥ ШIуцIэ Ş'uše Тхьэкъуахъо Theɋaĥo Тхьакъуахъо Thaɋaĥo Шъэгьашъ Ṩegaṩ Тыкъо Tıqo Тыу Tıw Шъэотэхьу Ṩewoteȟ Тыу Tıw Хъупщ Ĥupş Шыу Şıw Хьапый Hapıy ХъутIыжъ Ĥuṫıĵ ШэкIолI Şeḱoł Хьатх Hatx ХьамтIыжъ (ХьамтIэ) Hamṫıĵ (Hamṫe) Гугъожъ Guĝoj Хьатыу Hatıw Хьантыу Hantıw Шыумыжъ Şıwmıĵ Хьаратэ Harate ШэхэлI Şexeł Хьэтаужъ Hetawuĵ ШъэIужъу Ṩeuǰ Шъэумэн Ṩewmen ШэрэлI Şereł Шэуджэн Şewcen == Dış bağlantılar == * Şapsuğ sitesi (Rusça/Adıgece) * Şapsığlar Hakkında Genel Bilgiler == Kaynakça == * Leonti Lyulye, Çeviren: asil bir çerkes. Çerkesya, Tarihi Etnografik Makaleler 1857 - 1862 - 1866 Çiviyazıları S.52.53.54. Kategori:Kuban tarihi Kategori:Kafkasya tarihi Kategori:Rusya'daki etnik gruplar Kategori:İsrail'deki etnik gruplar Kategori:Ürdün'deki etnik gruplar Kategori:Türkiye'deki etnik gruplar Kategori:Krasnodar Krayı Kategori:Adigeler