Sıfat

Sıfat ya da ön ad;ön ad , Türk Dil Kurumu. Erişim: 30 Mayıs 2015 isimlerin ya da diğer sıfatların önüne gelerek onları miktar, sıra, konum, renk, biçim, bıraktığı izlenim gibi çeşitli yönlerden tanımlayan, tarif eden kelime türüdür. Sıfat ile nitelediği veya belirttiği ismin oluşturduğu kelime grubuna "sıfat tamlaması" denir. Sıfatlar genellikle diğer sıfatlardan veya isimlerden önce gelir. Varlıkları tarif eder, anlatıma zenginlik kazandırır ve çıkarılması durumunda cümle anlamsız hâle gelmez. Örneğin aşağıdaki cümlede altı çizili yazılmış olan sıfatların çıkartılması durumunda cümle hâlâ anlaşılır durumdadır: * _Büyük_ balkon kapılarından içeriye _ıhlamur kokulu hoş bir_ bahar havası geliyordu. -Orhan Pamuk, Masumiyet Müzesi Aşağıdaki örnekteki gibi bazı kullanımlarda sıfatın çıkartılması hangi varlıktan bahsedildiğinin anlaşılmasını imkânsız hale getirdiğinden, anlatım zenginliğinden ziyade anlam kaybına neden olur. *Okul futbol takımındaki _sarışın_ çocuk benim küçük kardeşim. Türkçede sıfat olarak kullanılan kelimelerin hemen hemen hepsi, farklı görevlerde de kullanılabilirler. Bu nedenle, örneğin "Kırmızı kelimesi bir sıfattır," gibi bir genelleme yapılamaz; kelimenin cümledeki görevi incelenir: * _Güzel_ havalarda gezintiye çıkarım. (sıfat) * _Kırmızı_ ceketimi giydim. (sıfat) * _Kırmızıyı_ giydim. (isim, bkz. adlaşma) * _Şu_ çocuk Özge'nin kardeşi. (sıfat) * _Şu_ , Özge'nin kardeşi. (zamir) * Yeni sıra arkadaşım çok _güzel_ piyano çalıyor. (zarf) Sıfatlar niteleme ve belirtme olmak üzere başlıca iki ana gruba ayrılırlar. == Niteleme sıfatları == Bir varlığın rengini, biçimini, boyunu, durumunu; kısaca "nasıl" olduğunu bildiren sıfatlardır. Niteleme sıfatları varlıkların bünyesinde bulunan yani "kalıcı" özelliklerini tarif ederler.Ergin 274 Teoride niteleme sıfatları sınırsız sayıdadır. * _kırık_ bardak * _sayın_ başkan * _uzun_ köprü * _yeşil_ araba * _yuvarlak_ masa * _yüksek_ duvarsayın Dil Derneği. Erişim: 1 Kasım 2011 ("Saygıdeğer" anlamında olduğu için sıfattır.) === Eklerle türetilen niteleme sıfatları === Türkçede "-li, -siz, -lik, -ci" gibi bazı yapım ekleri isim soylu kelimelerin sonuna gelerek niteleme sıfatı olarak kullanılmalarını sağlarlar.Yapım ekleri Türkçeciler.com. Erişim: 26 Nisan 2012. * _akılsız_ başım * _Ankaralı_ çocuk * _evli_ çift * _halkçı_ parti * _kırmızılı_ kadın * _simitçi_ amca * _yemeklik_ soğan Fiillerden "-en, -esi, -mez, -r, -dik, -diği -ecek, -miş" ekleriyle türetilen ve fiil anlamını yitirmeden cümlede geçici olarak sıfat görevinde kullanılan kelimelere sıfat- fiil veya ortaç denir.Fiilimsiler Türkçeciler.com. Erişim: 26 Nisan 2012. Sıfat-fiiller de -bir ismin özelliklerini tarif etmek ya da sıfat tamlaması oluşturmak gibi- sıfatların tüm özelliklerine sahiptirler. * _gelecek_ sene * _tanıdık_ adam * _dönülmez_ yol * _dövülmüş_ sarımsak * _öpülesi_ el * _yüzen_ çocuk * _koşar_ adım Bunların haricinde fiillerden yapım ekleri ile türetilmiş sıfatlar da vardır: * _çalışkan_ öğrenci * _yanık_ süt * _okuryazar_ toplum Kökü fiil olan bu kelimelerin yine kökü fiil olan sıfat-fiillerden farkı; dile sıfat olarak yerleşmiş, sözlüklerde yer almış, yaygın kelimeler olmalarıdır. Sıfat-fiiller ise belirli bir cümle için oluşturulan geçici kelimelerdir. Fiil köklü sıfatlar ile sıfat-fiiller arasındaki sınır çok net değildir. Fiilimsiler dilin ihtiyaçlarına göre zamanla isim, sıfat gibi isim soylu kelimelere evrilip dile yerleşebilirler. == Belirtme sıfatları == İsimleri ve diğer sıfatları sayı yönünden tamlayan, yerlerini işaret eden, özelliklerini belli belirsiz olarak bildiren sıfatlar ve soru şeklinde olan sıfatların tümüne birden belirtme sıfatları denir. Belirtme sıfatları varlıklara ait olmayan, "geçici" özelliklerini bildirirler. Belirtme sıfatları dört gruba ayrılır: * Belgisiz sıfatlar * İşaret sıfatları * Sayı sıfatları * Soru sıfatları === İşaret sıfatı === Adları işaret yönünden belirten sıfatlardır. Hangi sorusu sorarak bulunur. İşaret sıfatlarından sonra bir isim veya başka bir sıfat gelir: * _bu_ araba * _o_ çocuk * _şu_ kitap * _şu_ sevimli köpek Yukarıdaki son örnekte işaret sıfatının ardından başka bir sıfat (sevimli) gelmiş. Burada sadece "şu" kelimesinin işaret sıfatı olduğuna dikkat edilmelidir. Sevimli ise niteleme sıfatıdır. Ol, şol ve işbu gibi eski işaret sıfatlarının kullanımı günümüzde azalmıştır: * Şol cennetin ırmakları / Akar Allah deyü deyü - Yunus Emre * İşbu maddenin birinci paragrafında yer alan suçların herhangi birini işlemeye teşebbüs eden kişi, suç işlemiş sayılır. İşaret sıfatları, işaret zamirleri ile karıştırılmamalıdır: * _Şu_ çocuk senin kardeşin mi? (işaret sıfatı) * _Şu_ senin kardeşin mi? (işaret zamiri) Bir kelimenin işaret sıfatı olup olmadığı çoğul hâlinden anlaşılabilir. İşaret sıfatlarının çoğul hâli yoktur:Ergin 275 * _Bu_ çörekler çok lezzetli. (işaret sıfatı) * _Bunlar_ çok lezzetli. (işaret zamiri) === Sayı sıfatı === Varlıkların miktarını ifade eden sıfatlardır. Yazıyla, rakamla, yüzde ile veya kesirle gösterilebilirler: * üç öğrenci, 1000 kişi, %3 zam Sayı sıfatlarından sonra gelen isimler birden fazla varlığı belirtiyor olsalar dahi tekil olarak yazılırlar ancak bazı kalıplaşmış sıfat tamlamalarında çoğul isimlerin kullanıldığı da görülür: * Üç Silahşörler, Kırk Haramiler, Yedi Cüceler, dört büyükler, Beşevler, Üç Aylar Sayı sıfatları dörde ayrılır: Asıl sayı sıfatı: Sıfat olarak kullanılan, ek almamış tamsayılardır: * -5 derece * dokuz ekmek * iki kavun * sıfır hata Kesir sayı sıfatı: Varlıkların bütünün "kaçta kaçı" veya "kaç katı" olduğunu belirtmek için kullanılır: * %25 kâr * 2/3 oran * 2½ metre * çeyrek elma * dörtte bir hisse * yarım ekmek * yüzde beş artış Üleştirme sayı sıfatı: Rakamların sonuna -er, -ar ve -şer, -şar eklerinden biri getirilerek oluşturulan, "bölüşme" belirten sıfatlardır: * birer pasta * ikişer tabak * onar gün İki veya daha fazla sayıdan oluşan sıfat tamlaması şeklindeki sayı sıfatlarında üleştirme eki bazen sondaki rakamın sonuna eklenir:Ergin 277 * üçer_ bin lira * beş yüzer_ altın Sıra sayı sıfatı: Varlıkların herhangi bir kritere göre diziliş sırasındaki konumunu belirten sıfatlardır: * üçüncü sıra * ilk ev * 5. madde * ortanca çocuk * son söz Topluluk sayı sıfatı: Birbirinin aynı olan birden fazla varlığı tanımlamak için kullanılır ve rakamların sonuna "-iz" ekinin ses uyumlarına uyacak şekilde getirilmesiyle oluşturulur: * ikiz yatak * üçüz kardeşler Ölçü ve miktar bildiren kelimeler başlarına sayı sıfatı alarak başka bir kelimeyi nitelendiklerinde sayı sıfatına dönüşürler:Sıfatlar Edebiyatekibi.com. Erişim: 11 Aralık 2012 * _3 metre_ kablo, _yarım kilo_ şeker, _2 adet_ karpuz === Belgisiz sıfat === Belgisiz sıfatlar veya belirsizlik sıfatları; varlıkların adedini veya miktarını yaklaşık olarak, belli belirsiz bildiren ve hangi varlıktan bahsedildiği konusunda net bir bilgi vermeyen sıfatlardır. Türkçedeki belgisiz sıfat olarak kullanılan başlıca kelimeler şunlardır: ı68 * az * başka * bazı * bir"Bir" kelimeyi adet anlamında kullanıldığında sayı sıfatıdır. * biraz * birçok * birkaç * birtakım * bütün * çok * çoğu * diğer * fazla * falanca * filanca * her * herhangi bir * hiç * hiçbir * kimi * nice * öbür * tüm "Bir" kelimeyi "tek bir adet" anlamında kullanıldığında asıl sayı sıfatı olur ve miktar bildirir: * Misafirimiz için masaya _bir_ tabak daha getirir misin? (sayı sıfatı) "Herhangi bir" anlamında kullanıldığında ise belgisiz sıfattır: * _Bir_ yaz günü, vapurla yola çıktık. (belgisiz sıfat) ==== -ki eki ile üretilenler ==== -ki eki ile üretilen ve aitlik belirten öteki, beriki, şimdiki, buradaki, bizdeki, evdeki vs. kelimeler de belirsizlik sıfatı kabul edilirler:Ergin 279 * _Evdeki_ hesap çarşıya uymadı. * _Öteki_ adam şu tarafa gitti. * _Şimdiki_ gençler teknolojiye çok meraklılar. Belirtme sıfatı yapan -ki eki ilgi zamiri olan -ki eki ile karıştırılmamalıdır. Zamir olan -ki'den sonra başka bir ismin eklenmediğine (tamlama oluşturulmadığına) dikkat edilmelidir: * _Evdekiler_ bu konuda ne düşünüyor? (zamir) * Sizin takım _bizimkini_ yenmiş. (zamir) === Soru sıfatı === Yanıtı yine bir sıfat olan soru kelimeleridir: * _hangi_ taraf? * _kaç_ kişi? * _kimdeki_ akıl? * _nasıl_ bir araba? (Buradaki "bir" kelimesi belgisiz sıfattır.) * _ne_ renk? * _neredeki_ yol?Ergin 278 Geçmişte soru sıfatı olarak kullanılan nice kelimeyi modern Türkçede belgisiz sıfata dönüşmüştür. * Nice insanlar gördüm üzerinde elbise yok/ Nice elbiseler gördüm içinde insan yok -Mevlana ("birçok" anlamında belgisiz sıfat) * Yalılarda _nice_ yük odaları, oda gibi büyük kilerler vardı. -Abdülhak Şinasi Hisar ("birçok" anlamında belgisiz sıfat) == Sıfatlarda pekiştirme == Sıfatlarda anlamı pekiştirme şu şekillerde yapılır: === Hece tekrarı ile === Sözcüğün ilk hecesi yinelenir ve ilk hecedeki ünlüden sonra m, p, r veya s ünsüzlerinden biri eklenir: * masmavi, bembeyaz, sapsarı, upuzun, bomboş, tertemiz === Kelime tekrarı ile === Sıfat olduğu gibi yinelenir: * uzun uzun kavaklar * kara kara gözler === Soru eki ile === Sıfat tekrarlanır ve iki kelimenin arasına soru eki "mi" getirilir. Bu tür sıfatlarda soru anlamı kaybolduğu için soru işareti (?) kullanılmaz: * Burada eskiden _derin mi derin_ bir kuyu vardı. * _Güzel mi güzel_ bir sese sahip. == Sıfatlarda küçültme == Sıfatlarda küçültme, sıfat sonuna "-cik" ve "-mtırak" ve "-msı" ekleri ses uyum ve olaylarına uygun şekilde eklenerek yapılır: * Küçücük bir ev * Sarımtırak bir ceket * Pembemsi ten == Sıfatlarda adlaşma == Sıfatlar isim soylu kelimelerdir. Bu nedenle cümlede sıfat görevinde kullanılmadıklarında yeniden isme dönüşürler. Bu duruma adlaşma denir. * _Genç_ adam kapıyı çaldı. (sıfat, "adam" kelimeninü niteler) * _Gençler_ avluda toplandı. (isim) * Hayır, _kırmızıyı_ ver lütfen. (isim) * _Yeşil_ elma mı istersin? (sıfat, "elma" kelimeninü niteler) == Yapılarına göre sıfatlar == === Basit sıfatlar=== Yapım eki almamış ve başka bir kelimeyle bileşik hâlde olmayan sıfatlardır: * _dar_ kıyafet * _iki_ kişi * _iyi_ film * _şu_ adam === Türemiş sıfatlar === Türemiş sıfatlar isim ve fiil kök ve gövdelerine çeşitli yapım eklerinin getirilmesiyle oluşturulurlar: * _ikinci_ devre (iki+nci) * _ulusal_ bayram (ulus+al) * _yanık_ ekmek (yan+ık) Sıfat-fiillerin hepsi türemiş sıfatlardır: * _gelecek_ sene (gel+ecek) * _gülen_ çocuk (gül+en) * _süzülmüş_ yoğurt (süzül+müş) === Birleşik Sıfatlar === Birleşik sıfatlar, iki kelimenin bir araya gelmesiyle oluşurlar. Bazıları birleşik (kaynaşmış), bazıları ayrı (kurallı) yazılırlar: * _ağırbaşlı_ çocuk * _kara kaşlı_ çocuk * _yurtsever_ insan * _zeytinyağlı_ yemek Birleşik sıfatlar, çoğunlukla birleşik adlara sıfat yapan eklerin getirilmesi ile oluşturulurlar ve sıfat tamlamalarında tamlayan olurlar. Örneğin "karabiber" kelimesi bir birleşik addır ve "karabiber kavanozu" bir isim tamlamasıdır. Ancak "karabiber _li_ yemek" sıfat tamlamasıdır. Birleşik sıfatlar "kaynaşmış bileşik sıfatlar" ve "kurallı birleşik sıfatlar" şeklinde ikiye ayrılırlar. Kaynaşmış birleşik sıfatlara "açıkgöz, boşboğaz, yurtsever, cingöz, kuşbakışı, okuryazar" gibi kelimeler (sıfat görevinde kullanıldıklarında); kurallı birleşik sıfatlara da "yıkık duvarlı (bahçe), iki kapılı (otomobil), sırma saçlı (kız)" gibi tamlamalardakiler örnek verilebilir. == Ayrıca bakınız == * Sıfat tamlaması == Dipnotlar == == Kaynakça == == Literatür == * Ergin, Muharrem. Üniversiteler İçin Türk Dili. İstanbul: Bayrak Yayım, 2009. Kategori:Arapçadan Türkçeye geçen sözcükler‎ Kategori:İsim soylu kelimeler