Zamir

veya adıl, cümlede varlıkların adları yerine kullanılabilen ve adların yerine getirdiği bütün işlevleri yerine getirebilen ad soylu sözcük. Ben, sen, o, biz, siz, onlar; kendim, kendin,i; bu, şu, o; kim, ne ve biri gibi kelimeler, sıklıkla zamir olarak kullanılır. Türkçede herhangi bir sözcüğü zamir olarak adlandırmak yanlış olur çünkü pek çok ad soylu sözcük gibi zamirler de cümlede ayrı görevlerde kullanılabilir: * _Şu_ nu da satın alayım. (zamir) * _Şu_ ceket de hoşuma gitti. (sıfat) == Anlamlarına ve görevlerine göre zamirler == === Şahıs (kişi) zamirleri === Kişi adlarının yerine kullanılan ben, sen, o, biz, siz, onlar, bunlar gibi kelimelerdir: * Bunu ancak _ben_ yaparım. * Yarın _onlar_ a da uğrayacağız. Şahıs zamirlerinin belirtme sıfatlarından olan işaret sıfatları ile karıştırılmamaları gerekir. İşaret sıfatlarından sonra bir isim gelir ve sıfat tamlaması oluşturur. Şahıs zamirleri ise tek başına anlamlıdır. * _O_ , bu işe ne diyecek dersin? (şahıs zamiri) * _O çocuk_ seni bu hale getirdi. (işaret sıfatı) Şahıs zamirleri bazen, vurgu amacıyla, karşıladıkları isimle birlikte kullanılır. Bu durumda yüklem, şahıs bakımından isme değil, zamire uyum sağlar: * _Biz izciler_ ; soğuğa, yağmura ve çamura aldırmay _ız_. (yüklemin kişisi 1. çoğul şahıs) * _İzciler_ ; soğuğa, yağmura ve çamura aldırma _zlar_. (yüklemin kişisi 3. çoğul şahıs) === Dönüşlülük zamiri === Cümledeki eylemin, özne tarafından bizzat yapıldığını bildiren, vurgulayan zamirdir. Dönüşlülük zamiri, _kendi_ sözcüğü ve onun iyelik eki almış halleridir: kendim, kendin, kendisi, kendimiz, kendiniz, kendileri. Bazı kaynaklarda şahıs zamiri olarak da nitelenir. * Ödevlerini _kendin_ yapmalısın. * Yazarım derdimi _kendime_ , kaderin benimle bu derdi ne? * Yahya Kemal, _kendisi_ için yazılan her yazıya karşı hassastı. - Nihad Sâmi Banarlı Kendi zamirinden sonra bir isim gelirse kelime grubu isim tamlamasına dönüşür ve kendi, "tamlayan" olur.Zamirler Turkceciler.com * Ankara'ya _kendi arabamla_ gittim. === İşaret zamirleri === Varlıkların yerini gösteren zamirlerdir. Türkçedeki başlıca işaret zamirleri bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar, öteki, beriki, bura, şura, ora, burası, şurası, orası, böylesi, şöylesi ve öylesi'dir: * _Şu_ , benim kardeşim. * _Orası_ çok uzak. * Gel de _böylesi_ ile ortaklık kur! Genellikle yakındaki varlıklara işaret ederken bu ve bunlar; biraz uzaktaki varlıklara işaret ederken şu ve şunlar; en uzaktaki varlıklara işaret ederken o ve onlar kullanılır: * _Şu_ nu deneyeyim, _bu_ biraz küçük geldi. O ve onlar zamirleri, insanlar için kullanıldığında "şahıs zamiri", diğer varlıklar için kullanıldığında "işaret zamiri" olarak adlandırılır: * Ahmet'i soruyorsan, _o_ yarın burada olacak. (şahıs zamiri) * _O_ nu en alt çekmeceye koy. (işaret zamiri) NOT: "O" işaret zamiri özel bir ismin yerine kullanılsa dahi küçük yazılır ve ardından gelen ekler kesme işareti ile ayrılmaz: * İmparator Hirohito'nun ziyaretçileri, _o_ na olan saygılarını göstermek için, öne doğru eğildiler. İşaret zamirleri belirtili isim tamlamalarında tamlayan veya tamlanan olarak kullanılabilir: * _Bunun_ sonucuna katlanacaksın. ("bu" tamlayan) * Öğrencinin _böylesi_ insanı çileden çıkarır. ("böylesi" tamlanan) === Soru zamirleri === Soru yoluyla isimlerin yerini tutan zamirlerdir. Cümledeki soru anlamı soru zamirleriyle sağlanır. * " _Nereye_ gidiyorsun?" (Ankara'ya, okula, ona vs.) * "Dolaptaki tatlıyı _kim_ bitirdi?" (Nazan, teyzem vs.) * " _Hangisini_ giyeceksin?" (şunu, bunu, uzun kollu olanı vs.) * "Ödülü _kime_ verdiler?" (sana, Orhan Pamuk'a vs.) Bazı soru zamirleri cümledeki eylemi etkilediklerinde "soru zarfı" olur: * " _Ne_ aval aval bakıyorsun, yesene!" (soru zarfı) * "Yarın _ne_ giyeceksin?" (soru zamiri) Bazı soru kelimeleri cümledeki isimleri nitelediklerinde veya belirttiklerinde "soru sıfatı"na dönüşür: * " _Hangi_ kalem sana ait?" (soru _sıfatı_ ) * " _Hangisi_ senin?" (soru zamiri) Soru zamirleri bir belirtili isim tamlamasında tamlayan veya tamlanan olarak kullanılabilirler: * " _Bunların hangisi_ sana lazım?" ("bunlar" işaret zamiri ve tamlayan, "hangisi" soru zamiri ve tamlanandır) * "O çocuk _babanın nesi_ oluyor?" (tamlanan) * " _Kimlerin kalbi_ daha sağlıklı, belli olacak." (tamlayan) === Belgisiz (belirsiz) zamirler === Cümlede varlıkları isim, sayı, miktar ve ölçü yönünden belli belirsiz karşılayan zamirlere belirsiz zamir denir: Hepsi, kimse, tümü, herkes, hepimiz, kimisi, kimileri, kimi, biri, birisi, birileri, birkaçı, bazısı, bazıları, çoğu, birçoğu, birçokları, başkası, birazı, fazlası, bir kısmı, şey gibi: * Dünkü eğlenceye _kimse_ gelmemiş. * _Kimi_ rakı sever, _kimi_ şarap. * _Başkası_ görse, seni kesin rapor ederdi. * Bana aklı başında _birisini_ gönder. Belirsiz zamirler bir isim tamlamasında tamlayan veya tamlanan olarak kullanılabilirler: * _Herkesin iyiliği_ için böyle olması gerekiyor." (tamlayan) * _Çocuklardan birkaçı_ firar etmiş." (tamlanan) Şahıs ve işaret zamirleri ikileme oluşturacak şekilde birlikte kullanılırlarsa, "belirsiz zamir" olurlar: * _Onun bunun_ lafıyla dolduruşa gelip hatalı kararlar alma. * _Seni beni_ dinler mi o hınzır. * _O bu_ ne derse desin, Rıza Bey bambaşkadır. "Şey" kelimeyi varlıkların adlarını veya diğer zamirleri belli belirsiz karşıladığından belgisiz zamirdir: * Bugün pazardan _şey_ aldım. === İlgi zamiri === -ki eki ile oluşturulan zamirlerdir. * Senin sunumun _benimkinden_ çok daha güzel oldu. (benim sunumumdan) İlgi zamiri, bağlaç olan ki ile karıştırılmamalıdır. Bağlaç olan ki ayrı yazılır ve kaldırıldığında cümlenin anlamı pek değişmez. İlgi zamiri kaldırıldığında ise cümle ya devrik hale gelir ya da apayrı ve kastedilmeyen bir anlam kazanır: * Her gün gel _ki_ bir şeyler öğrenesin. (bağlaç) * Ne _ki_ bu? (bağlaç) * Senin çizimin de çok güzel ancak Ayşe'nin _ki_ şahane olmuş. (ilgi zamiri) İlgi zamiri, isimden sıfat türeten -ki eki ile de karıştırılmamalıdır. İlgi zamiri olan -ki'den önce -im, -in gibi aidiyet bildiren ekler (ilgi ekleri) gelir. Sıfat türeten -ki eki ise doğrudan isme veya ismin hâllerinden birine eklenir: * Evde _ki_ hesap çarşıya uymadı. (sıfat üreten -ki) * Evimizin _ki_ akıyor. (ilgi zamiri. evimizin çatısı, suyu vs. -ki kaldırıldığında cümle anlamsız hale gelir.) Prof. Dr. Muharrem Ergin, -ki sıfat ve zamir yapma eki ile oluşturulan öteki, beriki, deminki, alttaki, dağdaki gibi kelimelerin belirsizlik zamiri olduğunu belirtir.Ergin 291 * Bugünkü yarış kolaydı ancak _yarınki_ çok zorlu olacak." (belgisiz zamir) * _Öteki_ de senin arkadaşın mı? (belgisiz zamir) === İyelik zamirleri === İyelik zamirleri _-im_ , _-in_ , _-i_ , _-imiz_ , _-iniz_ ve _-leri_ 'dir ancak bazı kaynaklarda zamir olarak kabul edilmez.Ergin 283-291 Bu ekler Türkçedeki ses kurallarına göre ufak değişikliklere uğrayabilir. * _Kitabını_ masanın üzerine koy.(-ın, senin kitabın) * _Evinizi_ buradan görebiliyorum. (-iniz, sizin eviniz) * _Okulumuz_ şu bahçelerin ardında. (-imiz, bizim okulumuz) Dikkat edilirse iyelik zamirleri bir isim tamlamasında "tamlanan" görevindeki kelimeye eklenir. Çoğunlukla şahıs zamiri veya bir isim olan tamlayan ise "gizli" durumda olabilir: * _(Onun/senin/kendi/Ali'nin) Kitabını_ masanın üzerine koy. * _(Sizin) Evinizi_ buradan görebiliyorum. * _(Bizim) Okulumuz_ şu bahçelerin ardında. == Yapılarına göre zamirler == ===Basit (yalın) zamirler=== Yapım eki almamış, kök durumunda olan zamirlerdir. Sadece çekim eki alabilirler: ben, bunda, bazıları, kim, onlardan, onuda, onda, şunda, sana gibi. === Bileşik zamirler === İki kelimenin birleşiminden veya bir arada kullanımından oluşmuş zamirlerdir: birçoğu, birkaçı, hiçbiri vb. === Gruplaşmış zamirler === Birden fazla ayrı kelimenin anlam ilişkisi oluşturacak şekilde gruplaşarak meydana getirdikleri zamirlerdir: Öteki beriki, falan filân, şundan bundan, şu bu, her biri, herhangi biri, ne kadarı v.s. === Ek hâlindeki zamirler === Ek hâlindeki zamirler sonuna geldikleri kelimeleri zamire dönüştürürler. Türkçede ek hâlindeki zamirler ilgi zamiri "-ki" ve iyelik zamirleridir. Seninkini dışarı attık == Kaynakça == == Literatür == * Ergin, Muharrem. Üniversiteler İçin Türk Dili. İstanbul: Bayrak Yayım, 2009. == Dış bağlantılar == * http://eogrenme.anadolu.edu.tr/eKitap/TDE204U.pdf‎ * http://web.deu.edu.tr/befdergi/14.pdf‎ * https://web.archive.org/web/20111110094243/http://www.turkdili.selcuk.edu.tr/sunu/cumlebilgisi.pps * https://web.archive.org/web/20160306014032/http://egitim.erciyes.edu.tr/~arak/3.TurkceOgreniyorum.com/TurkceDilbilgisiSunu/17.cumlenin_turleri_ve_ogeleri.ppt Kategori:Arapçadan Türkçeye geçen sözcükler‎ Kategori:İsim soylu kelimeler Kategori:Biçimbilim