Perlit

= PERLİT = küçükresim|Perlit Perlit, volkanik aktiviteler sonucu asidik erimiş magmanın lav halinde yüzeye çıkarak, su veya buharla teması ile hızla soğumasıyla oluşmuş bir tür silisli volkanik kayaçtır. Bünyesinde ihtiva ettiği yüksek miktardaki suyun uygun sıcaklıkta (750-1200°C) buharlaşması ile orijinal hacminin 20 katına kadar genişleyebilir. Isıl işlem uygulanarak elde edilen bu çok hafif ve gözenekli malzemeye genleşmiş perlit denir. Ham perlitin yığın yoğunluğu yaklaşık 1100 kg/m3 iken, tipik genleştirilmiş perlitin yığın yoğunluğu yaklaşık 30-150 kg/m3'tür. == Özellikleri == Perlit kelimesi hem ham perlit hem de bunun genleştirilmesiyle elde edilen ürün için kullanılmaktadır. Ham perlitin rengi saydam açık griden parlak siyaha kadar değişebilir. Genleştiğinde ise renk tamamen beyazlaşır. Nitrat, sülfat, fosfor, ağır metal, radyoaktif element ve organik madde içermeyen perlit, bu özelliğiyle kimyasal olarak oldukça saftır. Gözenekli yapısı ise onu ısı ve ses yalıtımı için ideal hale getirir. == Etimoloji == Perlit ismi, bazı perlit tipleri kırıldığında inci parlaklığında küçük küreler elde edilmesi nedeniyle Fransızca’da inci anlamına gelen “perle” kelimesinden türetilmiştir. 1822 yılına kadar çeşitli isimlerle anılan mineral, bu tarihten itibaren"perlit" olarak anılmaya başlandı. == Yakın tarihi == 1929'da Japonya'da perlit üzerinde araştırmaların yürütüldüğüne dair raporlar var. 1930'ların ortalarından itibaren Amerika'da perlite kullanım alanı bulmak için çalışmalar başladı. 1938'de Superior Arizona'da metalurji uzmanı olan L. Lee Boyer’in deneyi ise bir dönüm noktası oldu. Amerikan Popular Mechanics dergisinin 1954 Aralık sayısında, Charles Ballenger ve Richard Dunlop tarafından hazırlanan makale, ham perlitin ilk kez genleştirilmesine ve bu sayede bilinmeyen özelliklerinin ortaya çıkarılmasına şöyle değiniyor: “Zamanın başlangıcından beri dünyanın dört bir yanındaki topraklarda akan lavlardan doğan perlit özünde son derece keskin ve kırılgan bir madde. Bu, uzun süre göz ardı edilmesine neden oldu. Ta ki 1939 yılında Lee Boyer tamamen tesadüf eseri onu değerli kılan özelliğini keşfedene kadar… Arizona'da bir maden tahlil ofisi işleten Boyer, eski bir kapalı maden fırınını alıp, bir tarafı açık olacak şekilde yeniden düzenler. Telefon endüstrisi için silikatları karıştırarak yeni bir yalıtım malzemesi elde etme hedefiyle aylarca fırın üzerinde deneyler yapar. Bir gün, yakındaki Picket Post Dağı’nın volkanik yamaçlarından bir çuval dolusu perlit alıp ofisine getirir. Bir önseziyle çuvaldan bir kürek dolusu perlit alıp alevlerin üzerine atar, ne olacağını merakla beklemektedir. Aniden perlit patlamaya başlar ve patlayan parçacıklar fırının içinden ayaklarının dibine kadar saçılır. Patlama durunca genleşmiş perlitten bir avuç alır ve merakla inceler. Mikroskopla baktığında kapalı gözeneklere sahip hücresel bir yapı görür. Perlitin ısı iletimine karşı oldukça dirençli olduğunu hemen fark etmiştir. Daha sonra ham ve genleştirilmiş perlit numunelerini Arizona Maden Kaynakları Departmanı'na götürür. Burada, ham perlitin gözeneklerinde yüzde iki ila beş oranında su tuttuğu bulunur. Isıtıldığında su buhara dönüşmüş ve perlit patlamıştır. Bu suyun, püsküren lav ve beraberindeki buharın bir göl veya dere altında hızla soğumasıyla içeri hapsolduğu düşünülür. Departmanın testleri, Boyer'in perlitin yalıtım özelliklerine ilişkin gözlemini doğrulamakla kalmaz; kesinlikle yanmaz, son derece hafif ve diğer birçok değerli özelliğe sahip olduğunu ortaya çıkarır…” Dünya Savaşı, ABD ve Hollanda'da çalışmaların ilerlediği 1940'ların sonu ve 50'lerin başına kadar endüstrinin gelişimini geçici olarak durdurdu. O yıllardan itibaren ABD’de çok sayıda işleme tesisi açıldı. Dünyada ise üretim çok yavaş arttı, 20. yüzyılın ikinci yarısında başlıca üreticiler Yunanistan ve Türkiye oldu. == Kaynaklar ve üretim == 2021 USGS (ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu) raporuna göre, dünya çapında yıllık perlit çıkarımı yaklaşık 3,1 milyon metrik tondur ve bilinen rezervlerin 350 milyon metrik tonu aştığı tahmin edilmektedir. Yıllık üretim, bilinen dünya rezervlerinin %1'inden daha azını temsil etmektedir. 2022 için tahmini dünya üretimine dayalı olarak, dünyanın önde gelen üreticileri sırasıyla dünya üretiminin yaklaşık %35'ini, %26'sını, %17'sini ve %12'sini oluşturan Çin, Türkiye, Yunanistan ve ABD’dir. Yunanistan ve Türkiye önde gelen perlit ihracatçıları olmaya devam etmektedir. Perlit madenciliği ve işlemesi, az miktarda atıkla yüzeye yakın gerçekleşir. Perlit genellikle kolayca kırılabilen iyi öğütülebilen bir kayaçtır. Ancak tane dağılımı kırma darbelerine bağlı olduğundan kırıcı ve öğütücü seçimi özel dikkat gerektirir. Türkiye’de önemli perlit rezervleri, tersiyer-erken orta kuvaterner yaşlı volkanik bölgelerde yoğunlaşmıştır. Türkiye’deki perlit oluşumları yüzeye oldukça yakın oluşumlar olduğundan (perlit cevheri yataklarının derinliği 25-90 m arasındadır) üretim zorluğu bulunmamaktadır. Aynı şekilde perlit kalitesi de oldukça iyidir. Perlit cevheri açık işletmecilik metodu ile genellikle patlatılarak yapılır. Daha sonra kırma, öğütme, sınıflandırma işlemlerini takiben genleştirme işlemi yapılmaktadır. Perlit madenciliği çoğunlukla yerleşim alanlarından uzak bölgelerde yapıldığından ve işgal ettiği alanların az olmasından dolayı ciddi bir sorun çıkarmaz. Terk edilen ocaklarda açıkta kalan posa malzemesinin de çevre sağlığı için bir problem yaratmadığı bilinmektedir. Aslında perlitin ocağının işlenmesi kimyasal işlem değil, fiziksel işlemlerle sağlandığı için üretimden kaynaklanan atıklar bulunmamaktadır. Sadece kırma-eleme işlemleri esnasında çok toz çıkışı olabileceğinden bu ünitelerin bulunduğu yerlere toz tutma ekipmanları yerleştirilmektedir. == İş güvenliği == Perlit silisyum dioksit içerdiğinden, büyük miktarlarla çalışırken koruyucu gözlük ve maske kullanımı önerilir. == Kullanım alanları == Düşük yoğunluğu ve nispeten düşük fiyatı nedeniyle perlitin birçok ticari uygulaması gelişmiştir. Genleşmiş perlite ticari değer kazandıran en önemli özellik; az hacimdeki düşük yoğunluğu, fiziksel esnekliği, kimyasal sabitliği, düşük ses geçirgenliği ve ateşe karşı dayanıklılığıdır. === İnşaat sektörü === Ham perlit kimyasal bileşimi itibariyle silisli ve alüminyumlu bileşikler içerdiğinden kalsiyum esaslı bağlayıcılar ile kimyasal reaksiyona girerek hidrolik aktivite gösterir. Bu özelliği nedeniyle inşaat sektöründe geniş çapta kullanılmaktadır. Perlit çimentoya dayanıklılık kazandırmaktadır. Bunun için ham perlit kayası kırılıp öğütülüp elendiği gibi doğal olarak agrega halinde bulunan perlit kaynakları da kullanılmaktadır. === Tarım sektörü === Toprağın fiziksel özelliklerini artırıcı substrat maddesi olarak, gerekli uygun toprak koşullarını sağlamak, topraktaki sıkılığın artmasına yardım ederek su drenajını azaltmak ve nemi muhafaza etmek, toprağı havalandırmak gibi nedenlerle tarla tarımında, bahçe tarımı ve seracılıkta, çimli spor alanlarında geniş olarak kullanılmaktadır. === Sanayi sektörü === Gıda, ilaç ve kimya sanayide filtre yardımcı maddesi, dolgu maddesi, ısı yalıtım malzemesi ve katkı maddesi olarak kullanılmaktadır. ==Tipik perlit analizi== SiO2 silisyum dioksit 72.0 – 76.0 % Al2O3 11.0 – 17.0 % K2O 4.0 – 5.0 % Na2O 2.9 – 4.0 % CaO 0.5 – 2.0 % MgO 0.1 – 0.5 % Fe2O3 demir oksit 0.5 – 1.5 % TiO2 0.03 – 0.2 % MnO2 0.03 – 0.1 % SO3 0 – 0.2 % H2O 2 – 7 % * Yoğunluk: 2.2 – 2.4 g/cm³ * Yumuşama sıcaklığı: 810 – 1090 °C * Erime sıcaklığı: 1260 – 1340 °C * Spesifik sıcaklık: 831 Jg–1K–1 * Bulk yoğunluk: 1.45 kg/l == Dış Bağlantılar == * https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/hizmetler/images/b_h/perlit_pomza.jpg * https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/hizmetler/images/b_h/perlit_pomza.jpg * https://www.merriam-webster.com/dictionary/perlite * https://www.britannica.com/science/perlite * https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2023/mcs2023-perlite.pdf * https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/951828 * https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/385554 * https://www.perlite.org/ * https://www.perlev.com/ == Kaynakça == Kategori:Felsik kayaçlar Kategori:Metalurji Kategori:Endüstriyel mineraller Kategori:Yapı taşı Kategori:Magmatik kayaçlar Kategori:İnşaat Kategori:Toprak ıslah maddeleri Kategori:Taş işçiliği Kategori:Camsı kayaçlar Kategori:Jeoloji