Kürtlerde din

Kürtlerde din, bugün Kürtler'in yaşadığı coğrafi bölge olan Kürdistan, İslamiyet'ten önce, resmî dini Zerdüştlük olan Sasani İmparatorluğu'nun egemenliğindeydi. Bundan önce, Partlar devrinde Hıristiyanlığı yaymak isteyenler burada bazı Musevi Kürt gruplara rastladılar. II. Şapur döneminde ezilen Hristiyanlar, ancak 5. yüzyılda tekrar örgütlendiler ve Kürtler'i Hristiyanlaştırmak için piskoposlar gönderdiler.P.Labourd,Le christianisme dans I'Empire Perse sous la dynasite Sassanide (Sasani yönetimindeki Pers İmparatorluğu'nda Hıristiyanlık).s.224-632,Paris 1904 Kürtler, dini bakımdan heterojen bir halk olup aralarında birçok farklı dine mensup gruplar vardır. Kürtlerin çoğunluğu Sünni Müslümandır.Philip G. Kreyenbroek (1996). "Din ve Kürdistan'da Din". Kürt Kültürü ve Kimlik. Zed Books Ltd.. ISBN 1856493296. İslamiyet'in ortaya çıkması ile Kürtlerin büyük çoğunluğu Müslüman oldu. ==Zerdüştlük == Zerdüştlük Ana konular Zerdüştlük/Mazdekçilik Ahura Mazda Zerdüşt Eşa Melekler ve felekler Ameşa Spenta · Yazata Ahura · Daeva Angra Mainyu Yazılar ve ibadet Avesta · Gatalar Vendidad Ahuna Vairya Ateş Tapınakları Tutanaklar ve destanlar Denkard · Bundahişn Arda Viraf Jamasp Namag Sanjan Hikayesi Tarih ve kültür Zurvanizm Takvim · Festivals Evlilik Ahiret Müritler İran'da Zerdüştlük Parsiler · İraniler • • • Zerdüştlüğe karşı baskılar Ayrıca bakın İlgili maddelerin dizini Kürtler'in İslamiyet, Hıristiyanlık ve Musevilikten önceki dini olan Zerdüştlük, M.Ö. 660-583 yılları arasında yaşamış olan Zerdüşt tarafından kurulmuştur. Medler zamanında bölgesel bir din iken Pers İmparatorluğu döneminde resmî din olmuştur ve resmî yetini Sasaniler'in yıkılmasına kadar korumuştur. Zerdüşt, Medler'in Magi aşiretine mensuptur ve Urmiye yakınlarındaki Rey şehrinde doğmuştur.Herodot Tarihi,1.kitap sayfa 132. Zerdüştlük, Kürtler tarafından da benimsenmiştir. Öyle ki; Zerdüştlüğün en kutsal üç büyük ateş tapınağından biri olan Azarguşasp Tapınağı Doğu Kürdistan'daki Kürt şehri olan Bicar'ın kuzey bölgesindeki kutsal Ganzak'ta (Günümüzde Takab) inşa edilmiştir. Kutsal ateş tapınağı, daha sonraları yerli inançların ibadet yeri haline gelen Auzhdiş-takara yani "Avatarlar Tapınağı" na dönüştürülmüştür. Tapınağın kalıntıları hala ayaktadır.Mehrdad izady,Kürtler.sayfa 245 Arab-Müslüman ordusunun 642 yılında Şehrizor ovasında Zerdüşt olan Kürtler ve Sasaniler ile savaşarak Sasaniler'i yıkana kadarki döneme kadar yoğun miktarda Zerdüşt Kürtleri'nin olduğu kayıtlara geçmiştir. Günümüzde ise Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nde ilk Zerdüşt Kürtler ibadethanesi açılmıştır ve tahmini Zerdüşt Kürt sayısının 100.000 olduğu ve hızla arttığı iddia edilmiştir. == İslamiyet == Kürtler'in İslam dini ile tanışmaları Muhammed döneminde Müslüman olan Kürt sahabeler Caban el-Kurdi ve Meymun el-Kurdi'nin varliği sayesinde islam dini ile tanıştıkları anlaşılıyor.Mehrdad İzady, Kürtler, sayfa 250Alusî,17/67; 26/1-2-1-3 Ancak Kürtler'in kitleler halinde İslamiyet ile tanışması, Ömer'in, Zerdüşt Kürtler ile Zerdüşt Sasaniler'e karşı Şehrizor ovasında Sasaniler'i resmî olarak yıktığı 642 yılı savaşı ile karşılaşmışlardır. Kürtlerin çoğunluğu Sünni Müslüman olup çoğunlukla Şafii mezhebine bağlı olmakla beraber Kürtler içerisinde kayda değer sayıda Şii nüfus vardır ve daha az sayıda Hanefi'de bulunmaktadır. Horasan bölgesinde (Özellikle Kuzey Horasan Eyaleti) 1 ila 1,5 milyon dolaylarında Şii Kürtler yaşamaktadır ve Kürtler'in %5 ila %7'sini oluşturmaktadırlar. 12 İmamlar akımını benimseyenler de mevcuttur ve özellikle İran'da Doğu ve Güney Kürdistan'ın Kirmanşah, Kengevar, Hemedan, Kurva ve Bicar şehirleri çevresinde, çok daha az sayıda Türkiye'de, Batı Kürdistan'ın sınırındaki Malatya, Adıyaman ve Kahramanmaraş şehirleri ve çevresinde yerleşiktirler.Mehrdad İzady, Kürtler, sayfa 251-250 Şafii Kürtler'in neredeyse tamamını Kurmanç Kürtler'i oluşturmaktadır ve tam tarihi bilinmemekle birlikte Sünnet'e uymakta olan imamlardan biri olan İmam Şafi mezhebini benimsemişlerdir.Thomas Bois, Kürtler ve Kürdistan, sayfa 148 Bu gün her ne kadar Müslüman Kürtlerin çoğunluğu Sünnilik, Alevilik ve Şiilik gibi mezheplere bağlıysalar da, hiçbir mezhebe bağlı olmayan ve Kur'an'ı tek ve ana kaynak olarak kabul eden Müslümanlar da mevcuttur. İslam dinine geçişle beraber Kürt halkı büyük şahsiyetler yetiştirdi İslam'ın Altın Çağı'ında İbrahim el-Mavsili ve Ziryab gibi müzikologlar, Cezeri, Dineverî, Ebu'l Fida, Kemaleddin ibn Yunus ve Fahreddin Ahlatî gibi bilim insanları, Abdussamed Babek, Ali Hariri, gibi Kürt edebiyatçılar, Macid el-Kurdi, Şemseddin Şehrezuri, Ömer Sühreverdî, İbn-i Salah el-Kurdî, Ali İbnü'l-Esîr ve İbn-i Hallikân gibi çok sayıda İslam alimleri, filozoflar, tarihçiler ve yazarlar yetişti.Mehmed Emin Zeki, Kürt ve Kürdistan Ünlüleri ISBN 9789757861126. Ayrıca bu dönemde çok sayıda camii, hastane, çeşme ve medreseler inşa ettiler. Kürt medreseleri aynı zamanda Kürtlüğün sürdürüldüğü, geleneğinin yaşandığı, ulusal kişiliğin korunduğu bir alandı.Şerefname, Kahire, sayfa 96 ve 97 Günümüzde Türkiye sınırları içerisindeki ilk camii olan Ebul Manucehr Camii Şeddadiler emiri olan Menücehr ibn Şavur tarafından inşa edilmiştir. ==Hıristiyanlık== küçükresim|157x157px|Kürtçe İncil (Mîzgîniya Îsa Mesîh)|left Kürtler'in Hristiyanlığa ilk kez ne zaman geçmiş oldukları bilinmemekle birlikte Kürdistan ve Anadolu'da 5. yüzyıl'da "Yezdanizm" inancına bağlı Kürtler'in Hristiyanlaşma süreci başlamıştı.Asurolog ve Sami dil bilimcisi G.R.Driver,Kürtler'de Din,Bulletin of the School of Oriental Studies,Londra Üniversitesi,1922,sayfa.208 Hristiyan Kürtler'in nüfusları hiçbir zaman tam olarak belirlenememiştir ancak buna rağmen 1908 yılında Suriye'de yerleşik Milan ve Beraz aşiretlerinde bir kısım, Hakkâri'de Pinyaniş aşiretinde 500 aile, Tur Abidin'in Haverka aşiretinde 900 ailenin Hristiyan olduğu belirtilmiştir.Mark Sykes,1908,-Mehmet Yardımcı Kürtler,sayfa 146 == Yahudilik == Yahudiler ilk kez Kürdistan'a 2800 yıl önce Asur kralı III.Şalmaneser tarafından yerleştirildikleri ve İsrail'in On Kayıp Kabilesi'nden ikisi olan Dan ve Naphatili'leri temsil ettiğine inanılır. Bu bilgiler Yahudi kutsal kitabı olan Talmud'da geçmektedir.Encyclopaedia Judaica,1295 "Hoshea'nın dokuzuncu hükümdarlık yılında Asur Kralı Samara'yı aldı ve İsrail kavmini Asur içlerine taşıdı ve onları, Hanah'a ve Habor (Habur), Gozan nehri yakınlarına ve Medlerin şehirlerine yerleştirdi" Tevrat-(Kings 17:6) Kürtler ile Yahudiler arasında çeşitli genetik araştırmalar sonucunda akrabalık ilişkisi olduğu ortaya çıkmıştır.Eşref Günaydın,Yahudi Kürtler,sayfa 32-33 Milliyetçi olan Yahudiler'in buna rağmen Talmud'da Kürdistan'dan din değiştirenlerin (Yahudi olmak isteyenlerin) kabul edileceği geçmektedir. Kürt aşireti olan Hadhabani'nin geçmişte Hadiabene'nin tarihteki ilk Yahudi devleti olmuştur.Josephus,"Antiquities" 10.passim. Günümüzde 150 ila 200 bin arasında Yahudi Kürt nüfusu vardır.Berman, Lazar (September 30, 2013). "Cultural pride, and unlikely guests, at Kurdish Jewish festival". timesofisrael.com."Kurdish Jewish Community in Israel". Jcjcr.org. Archived from the original on 2013-07-28. Retrieved 2013-04-11 İlk kadın haham olan Asenath Barzani ünlü Yahudi Kürtlerdendir. == Yezîdîlik == == Yezdanizm == Yezdânizm, Müslüman olmayan Kürtlerin çoğunluğu tarafından benimsenmiş arkaik bir Kürt inancı Yazidiliğin (Yezdani inançlarının tamamı) bir benzeri ve değişmiş türevidir "Melekçiler" anlamına gelmektedir.Mehrdad izady, Kürtler, Yezdanizm, 253.s. == Yâresânilik == === Yarisanilikte Kozmogonik Evreler ve Evrensel Ruhun Avatarları === Açıklama 1: (*) Bir baba olmaksızın,"Kendiliğinden Üreme" yolu ile bir bakireden doğanlar. Açıklama 2: (**) Bir anne olmaksızın doğanlar. Not: Birinci evrenin tüm avatarları "Kendiliğinden Üreme" yolu ile doğmuşturHazana,Şahname-i Hakikat ve Burhan Avatar Avatar Avatar Avatar Avatar Avatar Avatar Safha Birincil (Zati Bashar) İkincil (Zati Mihman) İkincil (Zati Mihman) İkincil (Zati Mihman) İkincil (Zati Mihman) Dişi 1 Havandagar Cebrail Mikail İsrafil Azrail Bilinmiyor 2 Ali Selman Kanber Muhammed Nusayr Fatma 3 *Şah Kuşin (Mithras) Baba Buzurg Kaka Reda Pir Şaliyar Baba Tahir Mama Celalé 4 Sultan Sahak Hıdır (Benyamin) Davud *(Baba Yadigar) Pir Musi **İbrahim Tayyar Dayirak Razbar 5 Kırmızı (Şah Yolu) Kamber (Dastawar) Yari Can Yar Ali Şah Swar Zer Banû 6 Muhammed Beg (Nurbakhsh) Ka Mihrican Ka Melek Bilinmiyor Kara Pust Dusti 7 Atiş Beg Cemşid Beg Almas Beg Alaaddin Han Abdal Beg Peri Hanım == Kürt nüfusunun bululunduğu ülkelerdeki idari bölümlerin dinsel dağılımı == Açıklama 1: Yıldız işaretinin bulunmadiği şehirlerde Kürt nüfusu çoğunluğu teşkil etmektedir. Bir yıldız (*), Kürtler'in önemli nüfusa sahip olduğu şehirleri, iki yıldız (**) Kürt nüfusunun %10-20'sini oluşturdukları şehirlere işaret eder. Açıklama 2: Azınlık dinlerine inananlar aynı din için değişik yerel adlar kullandıklarından ya da baskılardan çekindikleri için kendilerini devlet ya da çoğunluk tarafından benimsenen bir dinin inananları olarak bilerek yanlış bildirimde bulunmalarından kaynaklanan kargaşa bu verilerin doğruluğuna gölge düşürmektedir.Mehrdad Izady, Kürtler, sayfa 246 Not: Oranlar yüzdeliktir. === Türkiye === Türkiye Sünni İslam Şii İslam Alevi-Bektaşi Yarisani Yezidi Hristiyan Diğer Adana*# 72.7 - 27.3 - - - - Adıyaman 77.8 - 22.2 - - - - Ağrı 95 5 - - - - - Amasya* 69 - 31 - - - - Bingöl 86.7 - 13.3 - - - - Bitlis 98 - 2 - - - - Çankırı** 99 - 1 - - - - Çorum 83.4 - 16.6 - - - - Diyarbakır 96.6 - 3.4 - - - - Elazığ 87.5 - 12.5 - - - - Erzincan 93.7 - 6.3 - - - - Erzurum* 93.7 6.3 - - - - Hakkâri 99 - - 1 - - - Gaziantep 96.1 - 3.9 - - - Gümüşhane** 95.5 - 4.5 - - - - Kayseri** 97.5 - 2.5 - - - - Hatay* 62 - 38 - - - - Kars 84.8 8.2 5 - 2 - - Kırşehir* 92.3 - 7.8 - - - - Konya 98.2 - 1.8 - - - - Malatya 72.2 - 28.8 - - - - Maraş 79.2 - 20.5 - - - - Mardin 95.2 - 2.5 - 5 3 - Nevşehir* 95 - 5 - - - - Niğde** 97 - 4 - - - - Siirt 86 - 4 - 6 4 - Muş 90 - 10 - - - - Sivas* 67.5 - 32.5 - - - - Tokat* 75.5 - 24.5 - - - - Tunceli 13.4 - 86.6 - - - - Şanlıurfa# 95.1 - 3.9 - - - - Van 97.7 4 - - - 1 - Yozgat* 97.7 - 2.3 - - - - ===İran=== İran Sünni İslam Şii İslam Ali-İlahilik Yarisani Yezidi Hristiyan Diğer D.Azerbaycan** 8.8 76.9 - 14.2 - - - B.Azerbaycan 35 55 9 - - 1 - Gilan** 15.3 75.6 - 9.2 - - - Hemedan* 17 77.8 - 4 - - 1.2 (Yahudi) İlam 34 46 - 20 - - - Horasan* 17 68 4 2 1 - 8 (İsmaili) Kirmanşah 47.1 13.8 - 37.3 - - 0.8 (Yahudi) Kurdistan 70 13 - 16 - - 1 (Yahudi) Luristan* 8.6 71.4 - 20 - - - Mazandaran 21.1 71.1 - 7.8 - - - ===Irak=== Irak Sünni İslam Şii İslam Ali-İlahilik Yarisani Yezidi Hristiyan Diğer Erbil 94 - - - - 6 - Diyala 52.5 47.5 - - - - 3 Duhok 80.5 6.5 - - 6.5 6.5 - Kerkük# 87.5 8.3 - - - 4.2 - Ninova Bölgesi 78.5 6 - - 10 5.5 - Süleymaniye# 97.5 - - - - 2.5 - ===Suriye=== Suriye Sünni İslam Şii İslam Ali-İlahilik Yarisani Yezidi Hristiyan Diğer Haseki 73 - - - 3.5 23.5 - Deyrizor* - 97 - - - - 3 Halep* 85 - - - - 13 2 (İsmaili) Hama** 58.6 - 22 - - 9.4 10 (Druzi) Lazkiye** 24 - 64 - - 12 - Humus** 60 - 16 - - 24 - İdlip** 38 - 47 - - 15 - == Kaynakça ==