Brezilya Kızılderilileri

küçükresim|sağ|260px|Şaman küçükresim|sağ|260px|Gaviões küçükresim|sağ|260px|Parecis küçükresim|sağ|260px|Iauanauás Brezilya Kızılderilileri (Port. índios do Brasil, índios brasileiros) ya da Brezilya yerlileri (povos indígenas no Brasil, povos indígenas do Brasil, povos indígenas brasileiros), Brezilya'da yaşayan Doğu Brezilya ile Amazon Kızılderilileri kültür grubundan Kızılderili halkları. Brezilya Kızılderililerinden Fundação Nacional do Índio (Funai) adlı hükûmet kuruluşu sorumludur. Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística tarafından 2010 yılında yapılan son sayıma göre nüfusları 817.000 kişidir. Avrupalılarla temas ilk kez 1500 nisanında Portekizli kâşiflerce olmuştur. 16. yüzyılda Brezilya kıyılarındaki kabileler Tupí (Tupi-Guarani dillerini konuşanlar) ve Tapuia (Tupí olmayanlar, özellikle Jê dillerini konuşanlar) olarak iki ana grupta kaydedilmiştir. 16. yüzyılda Avrupalılarla temas zamanından itibaren bugünkü Brezilya sınırları içinde yaşayan 2.000 kabile kaydedilmiştir ve bu kabilelerden birçoğu sömürge döneminde bağışıklık sistemine yabancı olan hastalıklardan ölmüş, köleleştirilmiş ya da Brezilya toplumu tarafından asimile edilmiştir. 18 Ocak 2007 tarihindeki Funai verilerine göre izole yaşayan ve henüz Beyazlarla temas kurmamış 67 kabile tespit edilmiştir. Sayıları 672 olan ve Terras Indígenas (Yerli Toprakları) olarak adlandırılan kendi bölgeleri madencilik şirketlerince sık sık yasadışı olarak işgallere maruz kalmaktadır. Brezilya Kızılderililerine ait yasal yer (parques e terras indigenas) sayısı 625 tir ve bunlar Brezilya'nın % 12,33 kısmına denk gelir.Sabbatini, Renato M.E. (2005). Aboriginal Telehealth in Brazil Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística tarafından yapılan 2000 sayımına göre en yüksek Kızılderili nüfusu barındıran ilk on belediye: * 1) São Gabriel da Cachoeira (AM) – % 76,31 * 2) Uiramutã (RR) – % 74,41 * 3) Normandia (RR) – % 57,21 * 4) Santa Rosa do Purus (AC) – % 48,29 * 5) Ipuaçu (SC) – % 47,87 * 6) Baía da Traição (PB) – % 47,70 * 7) Pacaraima (RR) – % 47,36 * 8) Benjamin Constant do Sul (RS) – % 40,73 * 9) São João das Missões (MG) – % 40,21 * 10) Japorã (MS) – % 39,24 Devlet başkanı Getúlio Vargas tarafından 1943 yılında bir kanun hükmünde kararname ile 19 Nisan günü Brezilya Kızılderili Günü (Dia do Índio) olarak kutlanmaya başlamıştır ve bu gün daha çok okullarda yerliler gibi giyinerek kutlanmaktadır. == Halklar == Adı Diğer adları Aile / Dil Yer Nüfus sayım / tahmin Yıl Aikanã Aicanã, Aikaná, Massaká, Tubarão, Cassupá, Corumbiara, Aconã Aicanã Roraima 180 2005 Aimoré Botocudo, Krenak Krenak dili Ajuru Tupari Roraima 77 2001 Akuntsu Akunt'su bilinmiyor Roraima 6 2005 Amahuaca Amaguaco, Amawaka, Amenguaca, Ameuhaque, Ipitineri, Sayaco Yora Panoan Amazonas 500 2000"Amahuaca." Ethnologue. Retrieved 16 Feb 2012. Amanayé Amanaié, Amanyé Tupi–Guarani Pará 192 2001 Amondaua Amondawa, Uru-Eu-Wau-Wau Tupi–Guarani Rondônia 115 2010 Anacé Anambé Tupi–Guarani *Anambé Pará 132 2000 Aparai Apalai Karíb Pará 415 1998 Apiacá Apiaká Apiacá Mato Grosso 192 2001 Apinajé Apinayé, Apinaié Jê Tocantins 1262 2003 Apolima Arara Portekizce Acre (eyalet) ? Apurinã Aravak Amazonas 2779 Aranã Portuguese Minas Gerais ? Arapaso Tucano Amazonas 328 Arara Arara do Pará, Ukaragma Karíb Pará 195 Araras Shawãdawa Arara do Acre, Shawanaua Panoan Acre (eyalet) 332 2004 Araras-do-aripuanã Tupi–Arara Mato Grosso 150 Araueté Araweté Tupi-Guarani Pará 398 2010 Arikapú Arikapu Yabutian dilleri *Arikapú Portekizce Rondônia 33 2010 Aruá Tupi dilleri *Monde **Aruá dili Rondônia 58 Ashaninka Ashenika, Kampa Asháninka dili Acre (eyalet) ve Peru 1018 (AC), 97,477 (Peru) 2010, 2007 Assurini do Tocantins Akuawa, Asurini Tupi–Guarani Pará 466 2010 Assurinis do Xingu Awaete Tupi–Guarani Pará 154 2010 Asundria Charter Roraima Atikum Aticum Portekizce Pernambuco 2743 Avá-Canoeiro Canoeiro, Cara-Preta, Carijó Tupi–Guarani Bananal Island in Tocantins ve Northern Goiás 16 Guajá Awá Tupi–Guarani Maranhão 280 Aweti Aueti, Awytyza, Enumaniá, Anumaniá, Auetö Aweti, Kamayurá dili, Portuguese Mato Grosso 195 2011 Bakairi Bacairi, Kurä, Kurâ Karíb Mato Grosso 950 Banawá Arawá Amazonas 100 Baniwa Baniva, Baniua, Curipaco, Walimanai Amazonas, Kolombiya, ve Venezuela 5141 (6790) (3236) Bará Bara tukano, Waípinõmakã Tucano Amazonas ve Kolombiya 39 (296) Barasana Panenoá Barasana dili, Tucano Amazonas ve Kolombiya 61 (939) Baré Hanera Nheengatu Amazonas ve Venezuela 2790 (1210) Bororo Coxiponé, Araripoconé Bororo Mato Grosso 1024 Canela Ramkokamekrá, Apanyekrá Je Maranhão 2722 2010 Chamacoco Zamucoan dilleri, Samuko *Chamacoco dili Mato Grosso do Sul ve Paraguay 40, 1515 1994, 2002 Chiquitano Chiquitano dili Mato Grosso ve Bolivya 2000 (40000) Cinta Larga Matetamãe Tupi dilleri *Monde **Cinta Larga Rondônia ve Mato Grosso 1300 Deni Jamamadi Deni Amazonas 736 Desano Tucano Amazonas ve Kolombiya 1531 (2036) Dâw Dow Nadahup dilleri *Dâw dili Amazonas 100 Enawene Nawe Enawenê-Nawê, Enáuenês-nauê Aravak Mato Grosso 566 (2010)"Enawenê-nawê: Introduction." Instituto Socioambiental: Povos Indígenas no Brasil. Retrieved 28 Mart 2012 Ewarhuyana ? Pará 12 Fulniô Fulni-o Yatê Pernambuco 2930 Kali'na halkı Kali'na tilewuyu, Galibi Carib dili creoula Amapá ve Fransız Guyanası 28 2000 Maroon-Kali'na Kheuol ve Creole dili, patois Amapá 1764 Gavião Mondé Tupi dilleri *Monde Rondônia 436 Paracatejê-gavião Timbira Oriental Pará 338 Pucobié-gavião Gavião Pykopjê Jê Maranhão 250 Guajajara Tupi–Guarani Maranhão 13100 Guaraniler (subgroups: Ñandeva, Kaiowa/Pai Tavytera ve Mbya) Tupi–Guarani Arjantin, Bolivya, Paraguay, Uruguay, Brezilya (RS/SC/PR, SP/RJ/MS) 34000 (Brezilya) Guató halkı Guató dili Mato Grosso do Sul 372 Hupda Hup Maku Amazonas ve Kolombiya 1500 1997 Hyskariana ? Pará ve Roraima ? Ikpeng Karib Mato Grosso 319 Ingarikó Karíb Roraima, Guyana ve Venezuela 675 (4000) (728) Iranxe Iranxe Mato Grosso 326 Jabuti Jaboti, Djeoromitxi dili Rondônia 123 Jamamadi Jamamadi dili *Arawá Amazonas, Acre (eyalet) 800 Jarauara Jarawara Arawá Amazonas 160 Javaé halkı Jê dilleri *Macro-Jê **Karajá dili ***Javaé dialect Tocantins 919 Jenipapos-canindé Jenipapos-kanindé Portekizce Ceará 220 Jeripankó Jiahui Tupi–Guarani Amazonas 50 Jiripancó Portekizce Alagoas 1500 Juma halkı Yuma or Kagwahiva Tupi–Guarani *Subgroup VI **Juma dili Amazonas 7 Kaapor Tupi–Guarani Maranhão 800 Kadiuéu Cadiweu Guaikuru Mato Grosso do Sul 1592 Kaiabi halkı Caiabi Tupi–Guarani Mato Grosso ve Pará 1000 Kaimbé Caimbé Portekizce Bahia 1270 Caingang Kaingang Jê SP/PR/SC/RS 25000 Kaixana Caixana Portekizce Amazonas 224 Calabaça Kalabaças ? Ceará ? Calancó Kalankós ? Alagoas 230 Calapalo Kalapalos Karíb Mato Grosso 417 Camaiurá Kamayurá (Kamaiurá) Tupi–Guarani Mato Grosso 355 Camba Kambas ? Mato Grosso do Sul ? Cambeba Kambebas Tupi–Guarani Amazonas 156 Cambiuá Kambiwás Portekizce Pernambuco 1578 Canamari Kanamaris Katukina Amazonas 1327 Apaniecras-canelas Kanela Apaniekra Jê Maranhão 458 Rancocamecras-canelas Kanela Rankokamekra Jê Maranhão 1337 Canindé Kanindés Portekizce Ceará ? Kanoê Canoê Tupi dilleri *Monde **Kanoê dili Rondônia 95 Cantaruré Kantaruré Portekizce Bahia 353 Capinauá Kapinawá Portekizce Pernambuco 422 Karajá Iny, Carajá Jê dilleri *Macro-Jê **Karajá or Ynã Mato Grosso, Tocantins, ve Pará 2500 Karapanã Tucano Amazonas ve Kolombiya 42 (412) Karapotó Portekizce Alagoas 796 Karipuná Tupi–Guarani Rondônia 21 Caripunas-do-amapá Karipunas-do-amapá Creoulo Francês Amapá 1708 Cariri Kariri Portekizce Ceará ? Cariris-xocós Kariris-xocós Portekizce Alagoas 1500 Caritiana Karitiana Arikem Rondônia 230 2010 Araras-caros Karo Ramarama Rondônia 184 Karuazu Portekizce Alagoas ? Katukina Katukina Amazonas 289 Katukina Panoan Acre ve Amazonas 318 Katxuyana Karib Pará 69 Kaxarari Panoan Amazonas ve Rondônia 269 Kaxinawá Panoan Acre ve Peru 3964 (1400) Kaxixó Caxixó Portekizce Minas Gerais ? Kayapo Caiapó (altgrupları: Gorotire, A'ukre, Kikretun, Mekrãnoti, Kuben-Kran-Ken, Kokraimoro, Metuktire, Xikrin ve Kararaô) Jê Mato Grosso ve Pará 7096 Kiriri Quiriri Portekizce Bahia 1401 Cocama Kocamas Tupi–Guarani Amazonas, Peru, ve Kolombiya 622 (10705) (236) Korubo Korubu Panoan Amazonas 250 Craó Krahó West Timbira Tocantins 1900 Krenak Crenaque, Botocudo Krenak dili Minas Gerais 150 Cricati Krikati Jê Maranhão 620 Kubeo Tucano Amazonas ve Kolombiya 287 (4238) Kuikuro Karib Mato Grosso 450 Kujubim Cujubim, Miqueleno, Cujubi Txapakura group Upper Rio São Miguel, Rondônia 27 Kulina Madihá Culina, Kulina, Madihá"Kulina." Ethnologue. Retrieved 19 Feb 2012. Arawá Acre (eyalet), Amazonas, ve Peru 5,975 Culinas-pano Kulinas-pano Panoan Amazonas 20 Kuripako Aravak Amazonas ve Kolombiya 1115 (?) Curuaia Kuruayas Munduruku Pará 115 Kwazá Kwazá Rondônia 25 Machinere Machineri, Manchineri, Manitenerí, ve Maxinéri. Aravak Acre (eyalet), Bolivya, ve Peru 1042"Manchineri: Introduction." Povos Indígenas no Brasil. Retrieved 20 Feb 2012. Macurap Tupari Rondônia 267 Makuna Tucano Amazonas ve Kolombiya 168 (528) Macuxi Makuxi Karib Roraima ve Guyana 16500 (7500) Marubo Panoan Amazonas 1043 Matipu Karib Mato Grosso 119 Matis Panoan *Matis Amazonas 239 Matsés Mayoruna Panoan Amazonas ve Peru 829 (1000) Maxacali Maxacalí Maxakalían Minas Gerais 802 Meinaco Mehinako Aravak Mato Grosso 254 2011"Mehinako: Introduction." Instituto Socioambiental: Povos Indígenas no Brasil. Retrieved 14 Mart 2012 Metyktira 87 2007 Menqui Menki Iranxe Mato Grosso 78 Miranha Bora Amazonas ve Kolombiya 613 (445) Miritis-tapuia Miritys-tapuya Tucano Amazonas 95 Mundurucu Munduruku Munduruku Pará 7500 Muras Mura Amazonas 5540 Nadöb Maku Amazonas 300 Nauquá Nahukuá Karib Mato Grosso 105 Nambikwara Nambiquara, Nambikwara (subgroups Nambikwara do Campo, Nambikwara do Norte, Nambikwara do Sul) Nambikwara Mato Grosso ve Rondônia 1145 Naruvoto Karib Mato Grosso 78 Náua Portekizce Acre (eyalet) 458 Nukini Panoan Acre (eyalet) 458 Ofayé Ofaié Ofaié Mato Grosso do Sul 56 Oro-uin Oro Win Txapakura group *Madeira dilleri **Oro Win Rondônia 50 Paiter Tupi dilleri *Monde Rondônia 920 Pakaa Nova Waricaca', Uari, Orowari, Wari' Txapakura group *Madeira dilleri **Wari’ dili Rondônia 1930 Palicure Palikur Aravak Amapá ve Fransız Guyanası 1293 2010 Panará (Krenhakarore) Jê Mato Grosso ve Pará 202 Pancararé Pankararé Portekizce Bahia 1500 Pankararu Portekizce Pernambuco 4146 Pankaru Portekizce Bahia 84 Parakanã Tupi–Guarani Pará 800 Pareci Aravak Mato Grosso 1293 Parintintin Tupi–Guarani Amazonas 156 Patamona Karib Roraima ve Guiana 50 (5500) Pataxó Pataxó-hã-hã-hães Portekizce Bahia 2790 Paumari Arawá Amazonas 870 Pipipã Portekizce Pernambuco ? Pirarrã Mura-pirahã, Pirahã Mura Amazonas 360 Piratapuia Tucano Amazonas ve Kolombiya 1004 (400) Pitaguari Pitaguary Portekizce Ceará 871 Potiguara Potyguara, Pitiguara Potiguara ve Portekizce Paraíba 7575 Poianaua Poyanawas Panoan Acre (eyalet) 403 Rikbaktsa Jê dilleri *Macro-Jê **Rikbaktsas Mato Grosso 909 Sakurabiat Tupari Rondônia 66 Sateré-Mawé Mawé Amazonas ve Pará 7134 Shanenawa Panoan Acre (eyalet) 178 Siriano Selea, Sürá Tucano Amazonas ve Kolombiya 17 (665) Suruí de Rondônia Paiter, Suruí do Jiparaná Tupi–Guarani Rondônia 1,172 2010"Paiter: Introduction." Instituto Socioambiental: Povos Indígenas no Brasil. Retrieved 5 Nisan 2012 Suruí do Pará Aikewara, Akewara, Akewere Tupi–Guarani Pará 330 2010"Suruí: Introduction." Instituto Socioambiental: Povos Indígenas no Brasil. Retrieved 5 Nisan 2012 Suiá Suyás Jê Mato Grosso 334 Tabajara Portekizce Ceará ? Tapaiúna Tapayuna Jê Mato Grosso 58 Tapeba Portekizce Ceará 2491 Tapirapé Tupi–Guarani Mato Grosso 438 Tapuia Portekizce Goiás 235 Tariana Aravak Amazonas ve Kolombiya 1914 (205) Taurepangue ? Roraima ve Venezuela 532 (21,000) Tembé Tupi–Guarani Pará ve Maranhão 820 Tenharim Kagwahiva Tupi–Guarani *Subgroup VI **Tenharim dili Amazonas 585 Terena Aravak Mato Grosso do Sul 15795 Tikuna Tikuna Ticuna Amazonas, Peru, ve Kolombiya 32,613 (4200) (4535) Tingui-botó Portekizce Alagoas 350 Tirió Tiriyó (subgroups: Tsikuyana e Kah'yana) Karíb Pará ve Surinam 735 (376) Torá Txapakura group *Madeira dilleri **Torá dili Amazonas 51 Tremembé Portekizce Ceará 5000 Truká Portekizce Pernambuco 1333 Trumai Trumái, Trumaí Trumai dili Mato Grosso 97 2011"Trumai: Introduction." Povos Indígenas no Brasil. Retrieved 24 Feb 2012. Tsunhuam Djapa Tsohom-dyapa Katukina Amazonas 100 Tucano Tucano Amazonas ve Kolombiya 4604 (6330) Tumbalalá Portekizce Bahia 900 Tupari Tupari Rondônia 338 Tupinambá Portekizce Bahia ? Tupiniquim Tupinikim Portekizce Espírito Santo 1386 Turiuara Turiwara Tupi–Guarani Pará 60 Tuxá Portekizce Bahia ve Pernambuco 1630 Tuiúca Tuyuka Tucano Amazonas ve Kolombiya 593 (570) Umutina Bororo Mato Grosso 124 Uaiuai Wais wai (subgroups: Karafawyana, Xereu, Katuena, ve Mawayana) Karib Roraima, Amazonas, Pará, ve Guiana 2020 (130) Uaimiris-atroari Waimiris-atroari Karib Roraima ve Amazonas 931 Oiampi Wajãpis Wajãpi, da família Tupi–Guarani Amapá ve Fransız Guyanası 525 (412) Uanano Wananas Tucano Amazonas ve Kolombiya 447 (1113) Uapixana Wapixana Aravak Roraima ve Guyana 6500 (4000) Uarequena Warekena Aravak Amazonas ve Venezuela 491 (409) Uassu Wassu, Wasu Portekizce Alagoas 1447 Uaurá Wauja Aravak Mato Grosso 321 Uaiana Wayana Karib Pará, Surinam ve Fransız Guyanası 415 (400) (800) Uitoto Witoto Witoto Amazonas, Kolombiya, ve Peru (5,939) (2775) Wassu- Cocal Xakriabá Xacriaba Jê Minas Gerais 6000 Xambioá Karajá do Norte, Ixybiowa, or Iraru Mahãndu Jê dilleri *Macro-Jê Karajá dili Xambioá dialect Tocantins 185 Xavante Jê Mato Grosso 9602 Xerentes Xerente Jê Tocantins 1814 Xetá Tupi–Guarani Paraná 8 Caiapós-xicrin Xikrin Kayapó, Jê dilleri Pará 1,052 Xipaia Xipaya Juruna Pará 595 Xoclengue Xoclengue Santa Catarina 757 Xocó Xokó Portekizce Sergipe 250 Xukuru Portekizce Pernambuco 6363 Xukuru Kariri Portekizce Alagoas 1820 Yaminawa Panoan Acre, Brazil, Peru, ve Bolivya 618 (324) (630) Ianomâmi Yanomami (subgroups Yanomam, Sanumá ve Ninam) Yanomami Roraima, Amazonas, ve Venezuela 11700 (15193) Yawalapiti Iaualapiti Aravak Mato Grosso 208 Yawanawá Iauanauá Panoan Acre (eyalet) 450 Ye'kuana Yekuana, Yequana, Maiongong Karib Roraima ve Venezuela 426 (3632) Yudjá Yuruna, Juruna, Yudja Juruna Pará ve Mato Grosso 278 Yuhupde Maku Amazonas ve Colômbia ? Zo'é Poturu Tupi–Guarani Pará 152 Zoró Pangyjej Tupi dilleri *Monde Mato Grosso 414 Zuruahã Suruwahá Arawá Amazonas 143 == Kaynakça == == Dış bağlantılar == *Fundação Nacional do Índio (Funai) *Indigenous Peoples in Brazil. Instituto Socioambiental *Yale University: Genocide Studies program : Indigenous Genocide in the Amazon Region Kategori:Güney Amerika Kızılderilileri Kızılderililer Kategori:Ülkelerine göre Kızılderililer