Fiil

Fiil veya eylem, varlıkların yaptığı işi, hareketi, oluşu çeşitli ekler alarak şahıs ve zamana bağlı olarak anlatan kelimedir. Türkçede fiiller; haber ve dilek kip ekleri ile zaman ve tasarlama anlamı kazanır; şahıs ekleri ile işin veya oluşun kim tarafından gerçekleştirildiğini belirtir. * Dün arabamı yıka- dı-m. (fiil + haber kip eki + şahıs eki) * Yarınki maça mutlaka gel-meli-sin. (fiil + dilek kip eki + şahıs eki) Fiiller; iş, durum ve oluş fiilleri olmak üzere üç gruba ayrılır: * yürümek, düşünmek, yazmak (iş fiili) * büyümek, eskimek (oluş fiili) * uyumak, durmak (durum fiili) == Fiil ve yüklem == Zaman zaman fiil (eylem) ve yüklem kavramları birbirine karıştırılır. Fiil bir kelime türü ikenSözcük türleri Türkceciler.com. Erişim: 18 Aralık 2012. yüklem cümlenin öğelerinden biridir. Yüklem öznenin yaptığı işi veya oluşu belirtir. Yüklemlerde fiil bulunma zorunluluğu yoktur. İsim cümlelerinde yüklemler isim soylu olabilir: * Hava çok soğuk. (isim soylu yüklem) * Hava birden soğudu. (fiil soylu yüklem) == Fiil çekimi == Fiil çekimi, fiil kök ve gövdelerine çekim eklerinin getirilmesidir.Ergin 292 Fiil çekiminde en az üç unsur bulunur: # Fiil kökü veya gövdesi # Şekil veya zaman (kip) ekleri # Şahıs eki Bazı fiillerin çeşitli şekil ve zamanlardaki çekimleri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir: Şahıs > 1. tekil 2. tekil 3. tekil 1. çoğul 2. çoğul 3. çoğul bilinen geçmiş zaman bak+tı+m bak+tı+n bak+tı bak+tı+k bak+tı+nız bak+tı+(lar) gereklilik kipi git+meli+yim git+meli+sin git+meli git+meli+yiz git+meli+siniz git+meli+(ler) şimdiki zamanın rivâyeti uyu+yor+muş+um uyu+yor+muş+sun uyu+yor+muş uyu+yor+muş+uz uyu+yor+muş+sunuz uyu+yor+lar+mış == Fiil çatısı == Fiillerin özne ve (varsa) nesneye göre girdiği şekle çatı denir. İsim cümlelerinin yüklemlerinde fiil bulunmadığından çatıdan söz edilemez.Fiil çatısı Türkçeciler.com. Erişim: 18 Aralık 2012. === Özneye göre === ==== Etken - edilgen ==== Etken fiillerde eylemin kimin tarafından yapıldığı bellidir: * Çocuklar kapının camını _kırmış_. Edilgen fiilli cümlelerde işin kim tarafından yapıldığı bilinmez. Fiili edilgen yapan ekler -il ve -in ekleridir. Böyle fiiler yüklem olunca işi yapan belli değildir, gerçek özne yerine sözde özne vardır. * Kapının camı _kırılmış_. Bu örnekte kırma işinin kim tarafından yaptığı belli değildir. Dolayısıyla kırılmak fiili, öznesine göre edilgen çatılıdır. -il ekini içine alan kırmak, birinci örnekte nesne olan kapının camını sözde özne hâline getirmiştir. Etken fiillerin yüklem olduğu cümlelerdeki "nesne", fiil edilgen hâle getirilirse "sözde özneye" dönüşür: * Askerler _bayrağı_ göndere çekti. (belirtili nesne) * _Bayrak_ göndere çekildi. (sözde özne) ==== Dönüşlü ==== Dönüşlü fiillerde eylemi yapan özne aynı zamanda ondan etkilenir. Nesne yoktur. Bu fiiller -l veya -n eki alırlar ve geçişsizdirler: * Annem başarılarımla _övünüyor_. * Gelin ve damat düğün için _hazırlandı_. Tabiatla ilgili dönüşlü fiillerde yapma, kendi kendine olma demektir: * Küresel ısınmadan dolayı neredeyse bütün buzullar geri çekildi. * Gel-gitten dolayı sular bir saatte bayağı yükseldi. * Yazın sıcağıyla gölün suyu çekildi. Bazı fiillerin dönüşlü şekilleriyle edilgen şekilleri farklı eklerle yapılır. İsme getirilen -iş, -len ve -leş ekleri de dönüşlülük anlamı katabilir: * Olaya pek içlenmişti. * Hasta, iğne etki edince sâkinleşti. ==== İşteş ==== İşteş fiilerde eylem birden fazla özne tarafından birlikte ya da karşılıklı yapılır. Fiili işteş yapabilmek için Türkçede –iş veya -ş eki kullanılır. * Kapıda hasretle kucaklaştık. * Arkadaşımla okul kapısında buluştuk. Bu cümlede ise “buluşma” işi birden çok özne tarafından ve karşılıklı yapılmıştır. === Nesneye göre === ==== Geçişli - geçişsiz ==== Geçişli fiiller belirtili ya da belirtisiz nesne alabilen fiillerdir. Bir fiilin geçişli olup olmadığı özneden sonra sorulan "ne"Özneyi bulmak için sorulan "ne" sorusuyla karıştırılmamalıdır., "neyi" ve "kimi" soruları sorularak anlaşılır: * Zararlı böceklerden korumak için meyve bahçesini _ilaçlayacağız_. (belirtili nesne, geçişli fiil) * Her bahar başlangıcında evi güzelce _temizleriz_. (belirtili nesne, geçişli fiil) * Annem için bir demet çiçek _aldım_. (belirtisiz nesne, geçişli fiil) * Gençler avluda çay _içiyorlar_. (belirtisiz nesne, geçişli fiil) Geçişsiz fiiller sadece özne ile ilgili bilgi verir ve nesne almaz. * Küçük çocuk bütün gün _uyudu_. (geçişsiz fiil) * Yemek birazdan _pişer_. (geçişsiz fiil) * Karlı bir Yılbaşı gecesi _doğmuşum_. (geçişsiz fiil) * Burhan denizde _yüzüyor_. (geçişsiz fiil) ==== Oldurgan ==== "Geçişsiz" iken bir ek alarak geçişli hâle gelen fiillere oldurgan fiiller denir. Oldurganlık ekleri -dır, -r ve -t'dir. * doğmak > doğurmak, ölmek > öldürmek, durmak > durdurmak, uyumak > uyutmak vs. * Çocuklar erkenden _yattı_. (geçişsiz) * Çocukları _yatırdım_. (geçişli/oldurgan) * Yemyeşil kırlarda saatlerdir _geziyoruz_. (geçişsiz) * Ablam yeni otomobili ile bizi sahilde _gezdirdi_. (geçişli/oldurgan) * Köpek aralık kapıdan sokağa _kaçtı_. (geçişsiz) * Çocuk balonu elinden _kaçırdı_. (geçişli/oldurgan) * Japon balığım bu sabah _öldü_. (geçişsiz) * Soğuk havalar balığımı _öldürdü_. (geçişli/oldurgan) ==== Ettirgen ==== "Geçişli" fiillere -dir, -t ve-r ekleri getirilerek oluşturulan yeni geçişli fiillere ettirgen fiiller denir. Bu fiiller eylemin özne tarafından ikinci ve hatta üçüncü bir varlığa yaptırıldığını ifade etmekte kullanılır: * yıkamak > yıkatmak * yıkatmak > yıkattırmak * duymak > duyurmak * duyurmak > duyurtmak * içmek > içirmek * içmek > içirtmek Yukarıdaki örneklerde de görüleceği üzere aynı fiil ikinci kez ettirgen hâle getirilebilir: * Bu sabah sakalımı _kestim_. (geçişli) * Dün saçlarımı _kestirdim_. (geçişli/ettirgen) * Okul müdürü uygunsuz olduğu gerekçesiyle saçlarımı _kestirtti_. (geçişli/ettirgen. Aynı fiil ikinci kez ettirgen hâle getirilmiştir.) Oldurgan fiiller de -geçişli olduklarından- ettirgen hâle getirilebilirler: * öldürmek (oldurgan) > öldürtmek (ettirgen) * Erkenden _yattım_. (geçişsiz) * Çocukları erkenden _yatırdım_. (geçişli/oldurgan) * Yurt müdürü nöbetçileri tek tek yatakhanelere göndererek tüm öğrencileri _yatırttı._ (geçişli/ettirgen) == Yapısına göre fiiller == Kelime yapısına göre fiiller basit, türemiş ve bileşik olmak üzere üç gruba ayrılır. Basit fiiller, "kök" hâlindeki fiillerdir: * gel-, bak-, oku- Türemiş fiiller, bir kökten yapım ekleri ile üretilmiş, "gövde" hâlindeki fiillerdir: * yazdır-, başlat-, -çıkart-, avla-, çocuklaş- Bileşik fiiller, birden fazla kelimenin yeni bir fiil yapmak üzere bir araya gelmesiyle oluşmuş fiillerdir: * kapatabil-, koşuver-, bakakal-, düşeyaz- (kurallı bileşik fiiller) * ayak dire-, başına gel-, kafa şişir- (deyimleşmiş bileşik fiiller) * memnun ol-, beddua et- doğum yap- (yardımcı fiil ile oluşturulmuş bileşik fiiller) * dolup taş-, uçup git-, yazıp dur- (ikili bileşik fiiller) == Fiilimsi == Fiilimsiler fiillerin çeşitli ekler alarak cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan hâlleridir: * Yarın bize _uğramanı_ istiyorum. (isim-fiil) * _Ağlayan_ çocuğu bir külah dondurma ile teselli etti. (sıfat- fiil) * Birden zil _çalınca_ havaya sıçradım. (zarf-fiil) == Dipnotlar == == Kaynakça == * Ergin, Muharrem. Üniversiteler İçin Türk Dili. İstanbul: Bayrak Yayım, 2009. Kategori:Fiil soylu sözcükler Kategori:Biçimbilim