Türkçede ismin hâlleri

Türkçede ismin hâlleri (bk. durum kuramı); kelimeleri belirtme (yükleme), yönelme, bulunma ve ayrılma açısından tanımlayan, sözcüğün yalın hâl ile hâl eki almış durumlarından her biridir. Türkçede ismin beş farklı hâlleri vardır: * Yalın hâli * -e hâli (yönelme) * -i hâli (belirtme) * -de hâli (bulunma) * -den hâli (ayrılma/çıkma) Hâl ekleri, büyük ve küçük ünlü uyumuna göre "i" yerine "ı", "u" veya "ü" ile "e" yerine "a" harfi ile oluşturulacak şekilde değişir. * çayı, okulu, tatlıyı, çöpü... * çaya, okula, tatlıya, çöpe... Benzer şekilde -de ve -den eklerindeki "d" sesleri de ünsüz sertleşmesine uğrayarak "t"ye dönüşebilir. * işte, çöpten, tatlıda, tatlıdan vb. === Yalın hâl === Kelimelerin hâl eki almamış hâlidir. Başka dillerde nominatif olarak bilinir. Çoğul eki, iyelik eki ya da tamlama eki almış sözcükler de yalın durumdadır. ben bende sen sende o onda biz bizde siz sizde onlar onlarda === -e hâli (yönelme hâli) === Sözcüklerin -e ya da -a eki almış hâlleridir. Adın yönelme durumu sonuna geldiği sözcüğü dolaylı tümleç yapar. Yüklemin bildirdiği eylemin "nereye" yöneldiğini gösterir. Başka dillerde datif olarak bilinir. bana sana ona bize size onlara * Yarın okula beni annem bırakacak. * Bu yaz Rusya'ya gideceğiz. * Adana'ya mı gideceğiz ? === -i hâli (belirtme hâli) === Sözcüklerin -i, -ı, -u ya da -ü eki almış hâlleridir. Adın belirtme durumu eki, adın sonuna geldiği sözcüğü belirtili nesne yapar. Yüklemin neyi, neleri, kimi, kimleri belirttiğini gösterir. Başka dillerde akuzatif olarak bilinir. beni seni onu bizi sizi onları * Annem bizi eve götürdü. * Bulaşıkları yıkadım. 3\. tekil şahıs iyelik eki olan -i ve -si ekleri hâl eki değil _dir:_ * (Onun) Kitabı yere düşmüş. (isim tamlamasında iyelik eki) * Şu kitabı verir misin? (belirtme hâl eki) === -de hâli (bulunma hâli) === Sözcüklerin -de ya da -da almış hâlleridir. Bu ekler sonuna geldiği sözcüğü dolaylı tümce yapar. Yüklemin bildirdiği eylemi gösterir. Çoğu Hint-Avrupa dilinde mevcut olmayan bu isim hâline bu dillerde lokatif de denmektedir. Eski Latince ve Almancada bulunan bu hâl, zamanla ismin yönelme (datif) ve genitif (aidiyet) hâlleriyle kaynaşmıştır. Günümüzde Hint-Avrupa dillerinden Lehçede ve Slovakçada bulunur. bende sende onda bizde sizde onlarda === -den hâli (ayrılma hâli) === Sözcüklerin -den ya da -dan eki almış hâlleridir. Adın ayrılma durumu nereden ayrıldığımızı gösterir. Bu ek sonuna geldiği sözcüğü dolaylı tümleç yapar. Çoğu Hint-Avrupa dilinde mevcut olmayan bu isim hâline bu dillerde ablatif de denmektedir. Hint-Avrupa dillerinden Latincede, Arnavutçada, Ermenicede ve Sanskritçede bulunmaktadır. benden senden ondan bizden sizden onlardan == Başka dillerdeki hâller == === Genitif === İsmin hâlleri olarak tanımlanmasına rağmen isim olmayan sözcükler de hâl ekleri alabilirler. Bunun dışında Hint-Avrupa dillerinde bilinen genitif ya da aidiyet hâli Türkçede ismin sonuna -in eki getirilerek yapılmasına rağmen ismin hâllerinden sayılmamaktadır. Türkçede genitif, ilgi eki olarak tanındı. === Vokatif === Ayrıca bir kişiye hitap için bazı dillerde vokatif adı verilen bir başka hâl de örnek olarak Hint-Avrupa dillerinden Kürtçe ve Latincede bulunmaktadır. == Dünya dillerinde ismin hâlleri == Hâl Anlam Örnek Dillere örnekler Abesif yokluk, bulunmama durumu öğretmensiz Estonca, Fince Ablatif (1) dolaylı hâl öğretmenle ilgili Arnavutça, Ermenice, Sanskritçe, Latince, Litvanca, Fince Ablatif (2) yol hareketi öğretmenden çekildi Arnavutça, Ermenice, Çuvaşça, Azerice, Estonca, Fince, Japonca, Latince, Macarca, Sanskritçe, Tibetçe, Türkçe, Özbekçe Absolutif geçişsiz fiillerin özneleri; geçişli fiillerin nesneleri öğretmen yahut öğretmeni Ergatif diller Adesif yakınında öğretmende Estonca, Fince, Litvanca (eskiden), Macarca Akuzatif doğrudan nesneler öğretmeni Arapça, çoğu Hint-Avrupa dilinde, Esperanto, Macarca, Türkçe Alatif veya diketif bir yere doğru hareket öğretmene doğru Baskça, Fince, Estonca, Litvanca (eskiden), Macarca, Tibetçe Ekvatif karşılaştırma öğretmen gibi Sümerce Datif yön veya alıcı; dolaylı nesne öğretmene çoğu Hint-Avrupa dilleri, Gürcüce, Macarca, Türkçe Delatif bir yerden aşağı doğru yolda hareket gemiden aşağı Macarca Delimitatif (yerel genitif) yerel âidiyet öğretmenin, öğretmene ait Baskça Derivatif köken Ankaralı öğretmen Türkçe Elatif dışarı çıkma evden dışarı Eski Yunanca, Estonca, Fince, Macarca Ergatif geçişli fiili yürüten özne öğretmen (ev inşa ediyor…) Çerkesçe, Baskça, Gürcüce, İnuitçe, Samoaca, Tibetçe Esif durumun işaretlenmesi öğretmen olarak Estonca, Fince, Gürcüce, Laponca, Macarca (2, formal ve modal) Genitif (Genetiv) aidiyet, ilişki öğretmenin çoğu Hint-Avrupa dilleri, Arapça, Macarca, Tibetçe (?), Türkçe İlatif içeriye doğru hareket eve Estonca, Fince, Laponca, Litvanca, Macarca İnesif içerisinde evin içinde Baskça, Macarca, Fince, Estonca, Litvanca İnstrüktif (1) yapış şekli öğretmen aracılığıyla Fince Aletsel veya instrüktif (2) ile beraber öğretmenle Baskça, Gürcüce, Fince, Macarca, Latince, Litvanca, Sanskritçe, Slav dilleri, Türkçe Komitatif ile beraber öğretmenle Baskça, Estonca, Fince, Laponca, Macarca, Tibetçe Lokatif yer öğretmende Laponca, Letonca, Litvanca, Sanskritçe, Slav dilleri, Tibetçe, Türkçe Nominatif özne öğretmen Arapça, bütün Hint-Avrupa dilleri, Estonca, Fince, Gürcüce, Laponca, Macarca, Türkçe Oblik kapsamlı öğretmeni ilgilendiren Eski Fransızca, İngilizce, Kurmanci, Zazaca Partitif miktarlar öğretmenlere Baskça, Fince, Estonca Perlatif bir şeyin içinden geçmek evin içinden Tokarca Posesif aidiyet öğretmene ait Baskça Postpozisyonel sona eklemelerden önce gelen ismin hâli öğretmen + son pozisyon Hintçe Prepositif ismin hâli nach ilgeçten ilgeç + öğretmen Rusça Prolatif (1) yüzeyde hareket evden Estonca Prolatif (2) için veya yerine öğretmen için Baskça Sublatif bir şeye doğru hareket gemiye Macarca Superesif bir yerdeki pozisyon gemide Macarca Tendensyal hareketin yönü öğretmene doğru Baskça Terminatif hareket veya zamanın sonu öğretmene kadar Baskça, Estonca, Macarca, Tibetçe Translatif durum değiştirme öğretmen olmak Estonca, Fince, Gürcüce, Macarca Vokatif seslenme (Ey) Türk Gençliği! Gürcüce, İrlandaca, Latince, Rumca, Rumence, Ştokavca ve birkaç Slav dili (Çekçe, Lehçe, Litvanca, Ukraynaca ve Üst Sorbca gibi) ===Türkçedeki İsmin Hâl (Durum) Eklerinin Örnekleri=== AkuzatifHayatı sevmek, gazeteyi okumak, camları silmek, ödevini yapmak, sesini duymak, kapıyı açmak, üzümü toplamak. Not: Saat yediyi beş geçiyor. Üçü çeyrek geçiyor. Neyi? Kimi? DatifSaat dokuza on var. On ikiye çeyrek var. Kaç liraya? Kaça? Ablatif ve datifin (ayrılma ve yönelme) cümlede bir arada kullanılması: İzmir’den İstanbul’a gitmek, şehirden şehire dolaşmak, evden okula yürümek.Edatlardan -e ile bağlananlar: bize göre, bize karşı, her şeye rağmen, kışa doğru, o konuya dair, size ait, yağmura rağmen, iyiliklerine karşılık... Yönelme eki alınca kişi zamirleri ben ve sen sözlerinin ünlüleri değişir: ben-e > bana, sen-e > sana Nereye? Kime? Neye? LokatifKesir sayları kurar: Yüzde yirmi faiz, dörtte bir elma, yüzde yetmiş devam, binde bir ihtimal, yüzde on beş indirim.-de+ek-fill örneği: –Yarın evde misiniz? – Hayır, okuldayım. – Şimdi neredesiniz? - Şu anda dersteyiz. Otur-mak-ta-dır (oturuyor), otur-mak-ta-y-dı (oturuyordu), otur-mak-ta-y-mış (oturuyormuş), otur-mak-ta-y-sa (oturuyorsa). Nerede? Kimde? Nede? AblatifBazı edatlar isme -den ile bağlanır (-den önce, - den sonra, -den dolayı, - den beri, -den itibaren, -den başka vb.): kahvaltıdan önce, yemekten sonra, yağmurdan dolayı, sabahtan beri, bugünden itibaren, Ayşe’den başka. -den+ek-fill (ait olma bildirir): Kimlerdensiniz? Ahmet de bizdendir. (Bizim takımdandır.) Bulgaristan göçmenlerindenmiş. Sizin öğrencilerinizdenim. Nereden? Kimden? Neden? Genitif Kimin? Neyin? çiçeği çiçeğe çiçekte çiçekten çiçeğin sokağı sokağa sokakta sokaktan sokağın kilidi kilide kilitte kilitten kilidin paketi pakete pakette paketten paketin saati saate saatte saatten saatin ağacı ağaca ağaçta ağaçtan ağacın yüzüğü yüzüğe yüzükte yüzükten yüzüğün çorabı çoraba çorapta çoraptan çorabın rolü role rolde rolden rolün işgali işgale işgalde işgalden işgalin misali misale misalde misalden misalin petrolü petrole petrolde petrolden petrolün yurdu yurda yurtta yurttan yurtun inanı inana inanda inandan inanın kalbi kalbe kalpte kalpten kalbin borcu borca borçta borçtan borcun şahsı şahsa şahısta şahıstan şahsın zehri zehire zehirde zehirden zehrin karını karına karında karından karının alnı alna alında alından alnın kristali kristale kristalde kristalden kristalin Konak’ı Konak’a Konak’ta Konak’tan Konak’ın konağı konağa konakta konakta konağın ağızı ağza ağızda ağızdan ağzın akılı akla akılda akıldan aklın gömleği gömleğe gömlekte gömlekten gömleğin dikkati dikkate dikkatte dikkatten dikkatin vakti vakte vakte vakitten vakitin uzağı uzağa uzakta uzaktan uzağın suyu suya suda sudan suyun neyi neye nede neden neyin ideali ideale idealde idealden idealin kol saatini kol saatine kol saatinde kol saatinden kol saatinin rengi renge renkte renkten rengin hayatı hayata hayatta hayattan hayatın hukuku hukuka hukukta hukuktan hukukun bileti bilete bilette biletten biletin geçidi geçide geçitte geçitten geçidin göğü göğe göğünde göğünden göğünün cebi cebe cepte cepten cebin isimi isme isimde isimden ismin normali normale normalde normalden normalin mutluluğu mutluluğa mutlulukta mutluluktan mutluluğun hayali hayale hayalde hayalden hayalin sosyali sosyale sosyalde sosyalden sosyalin oğlanı oğlana oğlanda oğlandan oğlanın oğlu oğla oğulda oğuldan oğlun kültürü kültüre kültürde kültürden kültürün Ege Denizi’ni Ege Denizi’ne Ege Denizi’nde Ege Denizi’nden Ege Denizi’nin piyanisti piyaniste piyanistte piyanistten piyanistin havası havaya havada havadan havanın hava alanını hava alana hava alanda hava alandan hava alanının bunu buna bunda bundan bunun ışığı ışığa ışıkta ışıktan ışığın beni bene bende benden benim bizi bize bizde bizden bizim ahlaki ahlaka ahlakta ahlaktan ahlakın tankı tanka tankta tanktan tankın milleti millete millette milletten milletin devleti devlete devlette devletten devletin pasaportu pasaporta pasaportta pasaportun pasaportun taşıtı taşıta taşıtta taşıttan taşıtın umudu umuda umutta umuttan umutun ayakkabıyı ayakkabıya ayakkabıda ayakkabıdan ayakkabının burcu burca burçta burçtan burcun __ ==Notlar== == Kaynakça ==