İslam'da siyasi mezhepler

İslam'da siyasi mezhepler, İslam tarihi boyunca, siyasi tartışmalar ve görüş farklılıkları sonucu ortaya çıkan mezheplerdir. İslam'da Sünnilik, Şiilik ve Haricilik olmak üzere üç ana mezhep vardır. Bu mezhepler de çeşitli açılarından kendi içinde alt mezheplere sahiptir. En önemlilerinden biri ve ilk olarak şekilleneni, halifelik tartışmaları sonucu ortaya çıkan Şia'dır. Haricîler ve Vahhâbîler de sayılabilir. İslâm dünyası içerisinde Sünniler %83'lük kısmı, Şiiler %15'lik kısmı ve Hariciler ise %2'lik kısmı oluşturmaktadır. == Sünniler == Sünniler günümüzde i'tikadî açıdan Mâtûridîyye ve Eş'ârîyye, fıkhî açıdan da sırayla Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine bağlıdırlar. Bu dört mezhepten ilki olan Hanefîlik, Mâtûridîliğe diğer üç mezhep (Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî) ise Eş'ârîliğe bağlıdır. Bu mezhepler dışında, Sünnîlik'te icma-i ümmete, kıyasa ve re'ye başvurulmasını kabul etmeyen, her sorunun çözümünü Kur'an'da, Sünnette, sahabe ve tabiunun görüş ve uygulamalarında arayan bir grup daha vardır. Bunlar; Selefiyye veya Selefiyyun (geçmişe bağlılar) olarak anılır. Bu düşünceye bağlı olanlar ortaya çıkan yeni sorunlara çözüm bulmakta yetersiz kaldıkları için fazla taraftar bulamamışlardır. == Hanbeliler ve Selefiler == Hanbelîlik, Selefiyye anlayışına en yakın görüşe sahip olan Sünnî fıkıh mezhebidir. Ayrıca günümüz Sünnî âlimleri tarafından i'tikadî bakımdan Selefî düşünceye sahip olanlar, Sünnî olarak kabul edilmeyip, i'tikaden Mücessime'den oldukları farz edilmektedir. == Şiiler, Batıniler ve Hariciler == Tarihte Müşebbihe ve Mücessime anlayışına yakın birçok Gulat-ı Şiâ fırkasının varlığından söz edilmektedir. Ama bu fırkaların çoğu günümüze ulaşamamıştır. Ayrıca Gulat-ı Şiâ fırkaları günümüzde olduğu gibi geçmişte de günümüzde varlığını koruyan Şiiliğin çoğunluk mezhebi İsnaaşeriyye tarafından İslam dışı kabul edilmekteydi. Şiîler'in günümüzde bağlı olduğu en büyük fırka ise İmamiye Şiası'ndan olan İsnaaşeriyye'dir. Bunun dışında sayıları az olmakla birlikte Zeydîyye fırkası, bazen İmamiye'nin bir kolu olduğu da farz edilen İsmâilîyye ve Gulat-ı Şiâ'dan Nusayr’îyye fırkası da günümüze ulaşmıştır. Bâtınîliğin ilk teşkilâtlandırıcılarından Meymûn’ûl-Kaddâh’ın da İsmâilîlik ve Gulat-ı Şiâ i'tikatları üzerinde büyük etkisi olmuştur. Haricîler'in ise günümüze ulaşmış olan tek fırkası İbadiyyedir. == _İslâm'da Siyâsî ekôller ve fıkhî mezhepler_ Mustafa Öz, Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü, Ensar Yayıncılık, İstanbul, 2011. == === Şîʿa-i Muhlîsîn:Balcıoğlu, Tahir Harimi, Türk Tarihi’nde Mezhep Cereyanları, Hilmi Ziyâ Neşriyâtı, Ahmet Sait Tab’ı, 1940. Sünnîler ve Zeydîler === * Şîʿa-i Ulâ (Ehl-i Sünnet vel Cemaat) ** Hanefîlik ** Malikîlik ** Şafiîlik *** Zâhîrîler **** İmâm Dâvud-u Zâhîrî **** Ebû Muhammed İbn Hazm ** Hanbelîlik *** Selef-i Sâlihîn **** Takiy’ûd-Dîn İbn-i Teymiyye ***** Ghulat Selef’îyyûn ****** Vehhabilik * Zeydîlik ** Betr’îyye/Sâlih’îyye ** Cerîr’îyye/Süleyman’îyye ** Yemen Zeydîleri *** Kâsım’îyye *** Hadâv’îyye *** Muhteria *** Mutarrif’îyye ** Alavîler *** Nâsır’îyye *** Kâsım’îyye ** Ghulat Zeydiyye *** Cârûd’îyye *** Nâim’îyye *** Ya'kûb’îyye === Haricîler Muhammed Ebû Zehra, İslâm’da Siyâsî ve İ’tikadî Mezhepler Tarihi, Ethem Ruhi Fığlalı ve Osman Eskicioğlu Tercümesi, Yağmur, İstanbul, 1970. === * Ezarikâ * Sufr’îyye * Necedât * Acarîde * İbâz’îyye * Ghulat Haricîler ** Yezîd’îyye ** Meymûn’îyye === Ghulat-i Şîʿa === * Sebe’îyye (ʿAbd Allâh İbn-i Sebe) * Hattâb’îyye (Ebû’l-Hattâb el-Esedî) ** Bezîg’îyye ** Hattâb’îyyet-ûl Mutlâka * Keysân’îyye ** Muhtâr’îyye/Keysân’îyyet'ûl-Hullas ** Hâşim’îyye *** Harb’îyye *** Muâv’îyye/Cennâh’îyye **** Hâris’îyye *** Beyân’îyye ** Râvend’îyye *** Rizâm’îyye **** Bû’ Müslim’îyye ***** Sinbâd’îyye ***** Berkûk’îyye ***** Havâl’îyye **** Muhammira ***** Mukannaʿîyye ***** Hûrremdîn’îyye ****** Bâbek’îyye ****** Mazyâr’îyye ****** Kızılbaşlar ***** Kûl’îyye **** İshâk et- Türk’îyye *** Riyâh’îyye ** Kerb’îyye === Şîʿa-i Bâtın’îyye (Abd’Allah İbn-i Meymûn) === * Hallâc’îyye * Hulûl’îyye * Alevîler (Tasavvufî-Bâtınîler) * Hulmân’îyye * Karmatîler ** Ebû Saʿid’îyye ** Cennâb’îyye * Ghulat Bâtıniyye ** Keyyâl’îyye ** Hâkim’îyye (Dürzîler) ** Sabbah’îyye (Elemûtlar) === İmamiye Şiası: İsmâilîyye ve İsnaaşeriyye === * İmamiye-i Seb’îyye (İsmâilîlik)/Yedicilik ** El-İsmâʿîliyyet’ûl-Hâlisa (Yediciler) ** Mustâlîlik *** Mecîd’îyye/Hâfız’îyye *** Tâyyîb’îyye (Et-Tâyyîb Ebû’l-Kâsım) **** Davudî İsmailîlik ***** Süleymanî İsmâilîlik ***** Alavî Buhra ***** Kutbî Buhra ** Nizârîler (Nizâr’îyye) * İmâmiye-i İsnâ‘aşer’îyye/Onikicilik ** Câferîlik *** Ahbâr’îyye *** Usûl’îyye *** Şeyhilik ** Alevîlik * Ghulat İmamiyye ** Mûgır’îyye ** Mansûr’îyye ** Azâkıra ** Albâ’îyeyye (Ulyâ’îyye) ** Zemm’îyye ** Ayn’îyye ** Mim’îyye ** Sîn’îyye ** Muhammise ** Şûray’îyye ** Gurâb’îyye ** Zübâb’îyye ** Nusayr’îyye === Şemânîlik’den İslâmiyet’e bağlananlar === * Babâîlik ** Vefâ’îyye ** Kızılbaşlar *** Çepniler *** Tahtacılar ** Baba Rasûl (İlyâs’îyye) *** Sarı Saltık Baba (Saltuk’îyye) *** Behlül Baba *** Aybek Baba **** İshâk Baba (İshâk’îyye) **** Burak Baba (Burak’îyyûn) *** Lokman Baba (Yesevîlik) **** Haydar Baba (Haydarîlik) ***** Hacı Bektâş (Bektâşîlik) ****** Balım Sultan (Dedebabalık) ******* Demir Baba (Âli’îyye) ******* Harabâti Baba (Harabât’îyye) === İslâmiyet’ten çıkan Dinler === * Haşhaşilik * Ali İlâhîlik * Dürzîlik * Hurûfîlik ** Nûktâvîlik (Noktacılık) * Dîn-i İlâhî * Şeyhîlik (Ahisâ’îyye) ** Bâbîlik (Seyyid Ali Muhammed) *** Ezelî Bâbîler (Subh Ezel) *** Bahâîlik (Bahâ’ûl-Lâh) === İslâm dışı dinler === * Yarsanilik * Yezîdîlik * Zerdüştlük ** Zurvanizm ** Mazdekçilik * Manichéisme * Bouddisme * Luviler * Hitit mitolojisi * Çınarizm * Sâbiîlik * Nebatiler == Kaynakça == == Diğer literatür referansları == * Tausch, Arno (2023). Political Islam and Religiously Motivated Political Extremism. SpringerBriefs in Political Science. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-24854-2_2 , Published 16 February 2023, Print ISBN 978-3-031-24853-5; open access: https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-24854-2