Harezm Türkçesi

Harezm Türkçesi, Türk dilinin tarihinde konuşulmuş ve yazılmış olup Karahanlı Türkçesi sonrasında gelen tarihî dönemlerinden biridir. == Tarih == === Dönem === Ceyhun’un Aral Gölü’ne döküldüğü bölgede yer alan Harezm, 11. yüzyıl başlarında Gaznelilere bağlı bir vilayet idi. Buraya tayin edilen valilere Harezmşah deniliyordu. Harezmşahlar sülalesi, Oğuzların Beydili boyundan Anuş Tigin ile başlar. Anuş Tigin’in oğlu Kutbüddin Muhammed 1097-1127; onun oğlu Atsız 1127-1156; onun oğlu İl Arslan 1156-1172 yılları arasında Harezm’i idare etti. İl Arslan 1157’den itibaren bağımsız Harezmşah Devleti’nin yöneticisi idi. 1172-1200 arasında İl Arslan’ın oğlu Sultan Tekiş, 1200-1220 arasında da onun oğlu Harezmşah Alâeddin Muhammed ülkeyi yönetti. Harezmşahlar Devleti’ne Çengizliler son verdiler.Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 369. ISBN 978-975-338-589-3 İslamiyet'in ilk zamanlarında Harezm'de konuşulan dil, aslında İrani olmakla birlikte diğer İran lehçelerinden çok farklı olan Harezm lehçesi idi .. XI.. yüzyılda baş­layan Harezm'in Türkleşmesi hadisesi, XIII. yüzyıla kadar devam etmiş ve Harezm ile ona bağlı bölgelerde yeni bir yazı dilinin kuruluşu, bu Türkleşmesinden sonra gerçekleşebilmiştir.. Harezm'in Türkleşmesinde özellikle Oğuzlar ve Kıpçaklar çok önemli bir rol oynamışlardır. Ayrıca Kalaçlar, Kimekler, Bayavutlar, Kangılar ve birtakım göçebe Türk aşiretleri de bu hususta etkili olmuşlardır.. Bölgenin Türkleşmesinde rol oynayan bu unsurlar, bölgenin kendine has lehçesini de oluşturmuşlardır .. Bu lehçe, Karahanlı yazı dili ile bağlantılı ve Oğuz, Kıpçak, Kanglı ve diğer boyların lehçelerinin karışımı ile oluş­muş Harezm Türkçesi'dir.Gülden,YÜKSEKKAYA,"HAREZM TÜRKÇESİ VE HAREZM TÜRKÇESİ İLE YAZILAN ESERLER ",Türkoloji Makaleleri Bu siyasi oluşumların sonucunda Harezm, Türkleşti ve 12. yüzyılda bir kültür merkezi olarak sivrildi. Çengizliler ve Altın Ordu çağında da bu durum devam etti. Altın Ordu çağında (1241-1502) Harezm, Aşağı Seyhun boyları, İdil’in Hazar’a döküldüğü yerde bulunan başkent Saray başlıca kültür merkezleriydi. Harezm Türkçesine ait eserler işte bu kültür muhitinde yazıldı. == Alfabe == Korunmuş Bitiş Orta Başlangıç Adı ALA-LC Harf Çevirisi Güncel Türkçesi ﺍ ﺎ — elif a, â a, e, â ﺀ — hemze ', a, e, i, u, ü ﺏ ﺐ ﺒ ﺑ be b, p b ﭖ ﭗ ﭙ ﭘ pe p p ﺕ ﺖ ﺘ ﺗ te t t ﺙ ﺚ ﺜ ﺛ se _s_ s ﺝ ﺞ ﺠ ﺟ cim c, ç c ﭺ ﭻ ﭽ ﭼ çim ç ç ﺡ ﺢ ﺤ ﺣ ha h ﺥ ﺦ ﺨ ﺧ hı h ﺩ ﺪ — dal d d ﺫ ﺬ — zel _z_ z ﺭ ﺮ — re r r ﺯ ﺰ — ze z z ﮊ ﮋ — je j j ﺱ ﺲ ﺴ ﺳ sin s s ﺵ ﺶ ﺸ ﺷ şın ş ş ﺹ ﺺ ﺼ ﺻ sad s ﺽ ﺾ ﻀ ﺿ dad ż, d, z ﻁ ﻂ ﻄ ﻃ tı t ﻅ ﻆ ﻈ ﻇ zı z ﻉ ﻊ ﻌ ﻋ ayın ', h ﻍ ﻎ ﻐ ﻏ gayın ġ g, ğ ﻑ ﻒ ﻔ ﻓ fe f, w f ڤ ڤ ﭭ — üç noktalı fe w - ﻕ ﻖ ﻘ ﻗ kaf k ﻙ ﻚ ﻜ ﻛ kef k, g, ñ k, g, ğ, n ﮒ ﮓ ﮕ ﮔ gef¹ g g, ğ ﯓ ﯔ ﯖ ﯕ nef, sağır kef ñ n ﻝ ﻞ ﻠ ﻟ lam l l ﻡ ﻢ ﻤ ﻣ mim m m ﻥ ﻦ ﻨ ﻧ nun n n ﻭ ﻮ — vav v, w, o, ô, ö, u, û, ü v, o, ö, u, ü, û ﻩ ﻪ ﻬ ﻫ he h, e, a h, e, a ﻻ ﻼ — lamelif lâ la ﻯ ﻰ ﻴ ﻳ ye y, ı, i, î y, ı, i, î == Eserler == Döneme dair eserler şu şekilde sayılabilir: *Taŋsuknâme-i İlhânî * Harezm Türkçesi Fal Kitabı * Mukaddimetü'l-Edeb *Nasîhatü’s-Sâlihîn * Kısasu'l-Enbiya * Muinü'l-Mürid * Hüsrev ü Şirin * Nehcü'l-Feradis *Sıfatü’l-Kıyâmet * Cevahirü'l Esrar *Satır-Altı Kur'an Tercümeleri * Altın Ordu yarlık ve bitikleri * Hilyetü'l-Lisan ve Hulbetü'l-Beyan *Hazreti Muhammed Menkıbeleri *Siracü'l-Kulüb *Dini Risalehttps://www.academia.edu/37867297/Harezm_T%C3%BCrk%C3%A7esiyle_Yaz%C4%B1lm%C4%B1%C5%9F_Dini_Bir_Risale *12 Hayvanlı Türk Takvimi (Salname)http://www.altaist.org/home/confessions/sertkaya-aysegul/a-yearbook- written-in-khorezmian-turkic-language-which-describes-the-characteristics- of-12-years-of-the-calendar-with-12-zodiac-animals/ *Tıbyanu Lugati’t-Türkî Ala Lisani KanglıKÖPRÜLÜ, M. F. (1928). “Harezmşahlar Devrinde Bir Türk Lisancısı: Mehmed bin Kays ve Eseri”, Türkiyat Mecmuası, C. 2, s. 441-444. == Ses Bilgisi == Dönemin ayırt edici özellikleri şu şekildedir: 1- İlk hecedeki kapalı /ė/ ünlüsünün korunması: bėr-, ėkki, kėçe, vb. Eckmann, Harezm Türkçesindeki /ė/ ve /i/ nin durmadan değişip durduğunu belirtir ve sadece Nehcü’l Feradis’te /ė/ ünlüsünün hakim olduğunu aktarır. Togan bu duruma sebep olarak /ė/ nin edebi lehçede ى ile yazılmasına mahalli ağızda ise üstün ile gösterilmesine bağlar (Togan, 1928: 344) Bazı araştırmacılar /ė/ ünlüsünün Eski Türkçeden beri var olduğu görüşündedir. 2- Çift dudak /w/ foneminin korunması: yawlak “kötü, fena”, yawız “kötü”, tewe “deve”, suw “su” vb. 3- /ḏ/ foneminin korunması: aḏak “ayak”, aḏır- “ayır-“, eḏgü ”iyi” vb. 4-Yuvarlaklaşmalar: a) Sözcük tabanında: soğık>soğuk, yavız>yavuz b) iyelik eklerinde: evüm “evim”, nefsümüz “nefsimiz” c) İlgi durum ekinde: İslamnun “İslamın”, d) Zarf-fiil eki –p’den önce: tapup “bulup”, evüp “acele edip”. e)Yapım eklerinde: edepsüz, “edepsiz”, hisabsuz “sayısız”, sevüg “sevi, sevgi” vb. 5-Çıkma durum ekinin korunması: börüdin “kurttan”, saçındın “saçından”, yüzindin “yüzünden” 6- Harezm Türkçesinde büyük ünlü uyumu korunmuştur. 7- İkizleşme olayı vardır: iki > ėkki, tokuz > tokkuz, sekiz > sekkiz 8- /ġ/ sesi boğaz /h/’sine dönüşür: oġşa > ohşa, yaġşı > yahşı 9- Ön seste /y/ korunmuştur: yıraḳ “uzak”, yıgaç “ağaç”. == Biçim Bilgisi == === İsim Çekimleri === ==== İyelik Çekimleri ==== 1\. Tekil Kişi 2. Tekil Kişi 3. Tekil Kişi 1. Çoğul kişi 2. Çoğul Kişi 3. Çoğul Kişi Ek: +m +ng +I (ünsüz ile bitiyorsa) +sI (ünlü ile bitiyorsa) mIz, Muz. (ünlü ile bitiyorsa) ImIz UmUz (ünsüz ile bitiyorsa) +ngIz, ngUz -lArI ana+m ana+ng er husya+sı közler+imiz kol+u+nguz at+ları baş+ı+m baş+ı+ng yüz+i ömr+ümüz cümle+ngiz kuş+ları ==== İsmin Hâlleri ==== İlgi durum eki, +ng, +nIng, +nUng sözüm+nüng, köngli-ning, atalar+ı+ng dini. Yükleme hâli, +n, +nI ekleriyle oluşturulur. altun+nı, bahadurluk kılıçı-n, birinin boynı+nı, can+ın yulandı. Yönelme hâli, gA, kA, A biçiminde görülmektedir. Özellikle üçüncü tekil kişi ve üçüncü çoğul kişiden sonra -ngA şeklinde geldiği de görülür. aklım+ka sordum, bakıp dervişleri+n+e, ev+i+nge, yanıng+ga, ol öz+i+n+e kıldı efgan, öngi+nge. Bulunma Hâli Kalın sıradaki sözcüklerde +da, ince sıradaki sözcüklerde +de ile sağlanır. Birkaç örnekte +tA görülür. alnı+n+da bir arık akar, hak taala katı+n+da, kızlar arası+n+da şirin, kim devlet+te bolgay. Ayrılma Hâli +dIn şekli daha sık görülmekle birlikte +dAn şekli de vardır. atıng+dın, felek+din bu ameler, kılıç+ı+n+dın, ivüm+din kopt, yalını+dın yarattı, yavuz yoldın. Eşitlik Hâli Kalın sırada +ça, ince sırada +çe ekiyle oluşturulur. Sözcüğü bazen sıfat bazen de zarf yapar. şirin+çe şirin, songung+ça, sözüngüz mikdarı+n+ça turur, tag+ça esir tig şahzade song+ça barırdı. Vasıta Hâli +lA ve +n ekiyle oluşturulur. Eklendikleri isimleri zarf yaparlar. Kalıplaştığı örnekler de mevcuttur. taat bir+le keçürür, taat kılır tün kündüz+ü+n, bu mang+la kayu bir yirde kilürler, biri toklukda ölmiş biri açı+n. Yön Gösterme Hâli +gAr, +gArU, +rA, +aru, +karu biçimlerinde görülür. gül öz+re müşk saçmakıldı adet, nökerler il+gerü tırtıp, toldı bu uçmak iç+re hur, bahadırlar bakıp baylar sın+garu. Soru Hâli +mU ile yapılır. hak mini taşdın mu yarattı, hayal mu irdi yoksa tüş mü yordum. === Eylem Çekimleri === ==== Basit Kipler ==== Geniş Zaman Çekimi 1\. Tekil Kişi 2. Tekil Kişi 3. Tekil Kişi 1. Çoğul kişi 2. Çoğul Kişi 3. Çoğul Kişi Ek: -Ar mAn, -Ur men -r men -Ar sAn, -Ur sen -r sen -Ar, -Ur -r -Ar biz, -Ur biz -r biz -Ar siz, -Ur siz -r siz -ArlAr, -Urlar -r lAr tap-ar men kör-er sen sev-er kör-er biz sor-ar siz bak-arlar kıl-ur men kıl-ur sen kıl-ur kıl-ur miz kıl-ur siz kıl-urlar tile-r men yi-r sen avla-r tile-r biz bar-ur siz ti-rler Görülen Geçmiş Zaman Çekimi 1\. Tekil Kişi 2. Tekil Kişi 3. Tekil Kişi 1. Çoğul kişi 2. Çoğul Kişi 3. Çoğul Kişi Ek: -DIm, -DIng -DI -DUk, -dImIz -DIngIz -DIlAr okı-dım, unut-tum, yit-tim, bar-dım. aç-tıng, sakın-dıng, tap-tıng, öp-tüng, tüş-tüng. targa-dı, koy-dı, te-di, tüz-di, kiçür-di, kir-di. kal-duk, kör-dük, tap-duk, cehd it-tük, çık-tuk, bil-dük, ay-duk, kel-dimiz, ınan-duk kil-dingiz, al-dıngız, işit-tingiz ırga-dılar, tipre-diler, yi-diler, ayıt-tılar, ög-diler, tüşür-diler Anlatılan Geçmiş Zaman Çekimi Eylemin yaptığı işin geçmişte yaşanmış başkasından naklen bildirir, -mIş isi-m-fiil eki ile çekimlenir. otur-mış sen, otur-mış, tök-miş, yitür-mişyıgıl-mışlar, turuk-muşlar Gelecek Zaman Çekimi 1\. Tekil Kişi 2. Tekil Kişi 3. Tekil Kişi 1. Çoğul kişi 2. Çoğul Kişi Ek: -gay sen, gey men. -gAy sen -gAy -gay biz, -gay miz, -gey miz -gay siz -AsI, (sık kullanılmamıştır) -gU (isim-fiil eki olup bu görevde de kullanıldığı olmuştur) tap-gay men, aldur-gay men bol-gay sen, tut-gay sen, kıl-gay sen, sakın-gay sen bol-gay, açıl-gay, yarut-gay yıgıl-gay miz, sakın-gay biz, tipre-gey miz bol-gay siz bak-ası, kurtul-ası ki-çür-gü-m, yi-gü, yit-gü, agah bol-gu Dilek Kipleri: Emir Kipi: 1\. Tekil Kişi 2. Tekil Kişi 3. Tekil Kişi 1. Çoğul kişi 2. Çoğul Kişi 3. Çoğul Kişi Ek: -Ayın, -gAyIn, AyIn men, gAyım, AyIm. -gIl, -gul, -kıl Eksiz de çekimlenebilir. -sU, -sUn -gAlIng, AlIng, gAlIm, lIng, AlIm. -ng, nglAr, ngIz, ngUz. -sUnlAr işit-eyin, çek-eyim, ay-ayım, bagla-gayın, öl-eyin al-gıl, tigür-gil, tile-gil, bayıt-kıl, bolgul kil!, rahm kıl! (Eksiz) bar-sun, kör-sün, küder-sün, tutaş-sın, at-sun, bil- sün kit-sü kan-su, koy-su inanma-galıng, bar-alıng, bil-eling, ıd-alım, oyna- y-alıng, kör-eling, çevir-elim, avla-lıng baş-la-ng, kiltür-ü-ng, oku-nguz, saç-ı-ngız, bil-i-ngler, oku-nglar, tart-ı-ng, külçire-y-i-ng kiltür-sünler, kel-sünler, agıla-sunlar Dilek - İstek Çekimi -a, e eki ile 1\. Tekil Kişi 2. Tekil Kişi 3. Tekil Kişi 1. Çoğul kişi Ek: -A men, -gA men, -a m, -e m -gA sen -A -a biz, -ebiz kör-e men, öl-e m, bar-ga men, sür-ge men, köydür-ge men, ıç- ga men ur-ga sen, tig-ge sen, kıl-ga sen, bil-ge sen sal-a, saç-a, ört-e, yil-e kör-e biz -gA eki ile 1\. Tekil Kişi 2. Tekil Kişi 3. Tekil Kişi 1. Çoğul kişi 2. Çoğul Kişi Ek: -gAm, gAmen. -gA sen -gA -gA biz, ka biz -ga siz bar-ga men, aç-ga men, köydür-ge men, ayga men, yi-ge m, sal-ga m, sür-ge m tut-ga sen, bol-ga sen, tap-ga sen, tig-ge sen çık-ga, bol-ga, kıl-ga, yil-ge, yat-ka biz al-ga siz, bol-ga sız, -ay, -ey eki ile Bu ek, -gAy ekindeki g'nin düşmesiyle oluşmuştur ve genellikle istek ve emir anlamında kullanılır. -ayt- ay men, kork-ay men, beley men Şart Çekimi Şart Çekimi Birinci Tekil Kişi İkinci Tekil Kişi Üçüncü Tekil Kişi Birinci Çoğul Kişi İkinci Çoğul Kişi Üçüncü Çoğul Kişi Ekler sAm, sA men sAng Ayrıca -sAngAn şekli de görülür. -sA -sA biz, sA mIz, sAk -sAngIz -sAlAr Örnekler kıl-sam, aç-sam, al-sam, ögren-se men, tüş-se men, tök-se men, al-sa men kıl-sang, kör-seng, sözle-seng, kit-seng, sor-sang köydür-sengen, yi-sengen, emget-sengen, sayrat-sangan bolsa, sun-sa, yarut-sa, kil-se, ti-se sözle-se biz, bol-sa mız, tap-sa mız, kör-sek, kiçür-sek, sür- sek, agla-sak al-sangız, fermanla-sangız yıgla-salar, ti-seler, tap-salar ==== Birleşik Kipler ==== Birleşik çekimler er-/ir- ve i- ile yapılsa da sıklıkla ir- tercih edilir. Hikâye Birleşik Zaman Geniş Zamanın Hikâyesi Birinci Tekil Kişi Üçüncü Tekil Kişi Üçüncü Çoğul Kişi Ek Ar irdim, -r irdim, -Ur irdim Ar irdi, -r irdi, -Ardı, -UrdI, -yür erdi. -rlAr irdi, Ur irdiler (irdi, erdi şeklinde kullanılabilir.) Örnek savaş-ar irdim, izde-r irdim, sakın-ur irdim, bilüş-ür irdim tur-urdı, bar-ırdı, mingze-yür erdi, oltur-ur erdi, balkın-ur erdi, başla-yur erdi ti-rler irdi, bol-urlar irdi, ayt-urlar erdi, gorg-ar erdiler, al-urlar irdi, tur-ur irdiler Görülen Geçmiş Zamanın Hikâyesi Birinci Tekil Kişi İkinci Tekil Kişi Üçüncü Tekil Kişi Ek -DIm irdi, DUm irdi -DIng irdi, DUng irdi -DI irdi Örnek kör-düm irdi, tap-tum irdi, yıkıl-dım irdi ıd- dıng irdi bol-dı irdi, yoluk-tı irdi, kıl-dı irdi Anlatılan Geçmiş Zamanın Hikâyesi Birinci Tekil Kişi Üçüncü Tekil Kişi Ek -mIş irdim -mIş irdi Örnek kör-miş irdim gıl-mış erdi, işit-miş irdi, bir-miş irdi Gelecek Zamanın Hikâyesi Birinci Tekil Kişi Üçüncü Tekil Kişi Üçüncü Çoğul Kişi Ek -gAy irdim, -gAy irdi, -gAydI -gay erdiler Örnek bar-gay irdim, kötür-gey irdim, kuç-gay irdim, kıl-gay erdi kıl-gay irdi, kiter-gey irdi, tol-gay-dı, ön-gey-di bol- gay erdiler Şartın Hikâyesi Birinci Tekil Kişi Üçüncü Tekil Kişi Üçüncü Çoğul Kişi Ek -sAm irdi, sA erdim -sA irdi -salar erdi Örnek uk-sam irdi, bol-sa erdim kör-se irdi, yörüyür bol-sa erdi, gıl-sa erdi, iç-se irdi gıl-salar erdi * -aydım ekiyle birinci tekil kişide istek kipi çekimlenir: uy-aydım Birleşik Şart Çekimi Geniş Zamanın Şartı İkinci Tekil Kişi Üçüncü Tekil Kişi Ek -Ur irseng, -r irseng, -Ar irseng -Ar irse, -r irse Örnek işit-ür irseng, izde-r irseng, tile-r irseng kökür-er irse, iski-r se, işit-ür erse Görülen Geçmiş Zamanın Şartı Birinci Tekil Kişi İkinci Tekil Kişi Üçüncü Tekil Kişi Birinci Çoğul Kişi Üçüncü Çoğul Kişi Ek -dImsA, -dIm irse, dUm irse -DIngsA, -dıng erse -Dı erse, DIsA -dUk irse -DIlAr irse Örnek telür-düm irse, kil-dim irse, kıl-dımsa, ay-dım erse, kör-düm irse tart-tıngsa, sal-dıngsa, fermanla-dıngsa, gıl-dıng erse işit-ti irse, ay-dı erse, bol-dısa, küse-di erse, aç-tısa, sol- dısa, tik-tise, tap-tısa tile-dük irse usan-dılar irse, kir-diler erse, başla- dılar erse, ay-dılar erse ==== Bildirme Çekimleri ==== ===== Olumlu Bildirmeler ===== # ir- fiiliyle yapılanlar: az irür, ehl irürler, tangırkar irdiler, çırag irdim, ot irseng, # i- fiiliyle yapılanlar: bar irdi, bar irse, şakird idük, bar irse, bar irdi,(bardı), şah iseng # tur- fiiliyle yapılanlar, şimdiki zamanı anlatırlar ve tur- fiilinin geniş zamanı alınarak yapılır: bu turur, telim artuk turur, nidin turur, köp-tür, bar-dur, tanuk-tur, # Şahıs zamirleriyle yapılanlar: men ol kuş men, aşık-men, azad biz, yırak biz, ay ol # Fiilsiz yapılanlar: ## bar: çiçekler bar, ni bar, ragbetim bar ##kerek: başlıg kerek, idimke bütse kerek ##yig: ölmek yig, cihandın yig, almasang yig #Zarf fiil hâlleri: ##-ken: çiçek ir-ken, devleti bar ir-ken, işret içre ir- ken ===== Olumsuz Bildirmeler ===== #ir- fiiliyle: yüreklig irmez, kişilik irmez, konak irmez sen, #i- Fiiliyle: ferhad imez sen, toprak imez, kuş imez men #yok ile yapılanlar: bir şeki yok, yol yok, hiç yok == Kaynakça == ==Bibliyografya== * Kategori:Türk dili tarihi Kategori:Karahanlılar