Litvanca dilbilgisi

Litvanca dil bilgisi, Litvancayı konuşabilmeyi sağlayan kurallar bütünüdür. Litvanca dil bilgisi aşırı derecede karmaşık ve eskidir. Sözcükler kullanımda çok fazla farklı biçimlere bürünürler ve çoğu zaman bu farklılık çok büyük olur. Litvancada 11 çeşit sözcük vardır: # İsim (Daiktavardis) # Sıfat (Būdvardis) # Eylem (Veiksmažodis) # Sayısal (Skaitvardis) # Zamir (Įvardis) # Zarf (Prieveiksmis) # Nesne (Dalelytė) # Edat (Prielinksnis) # Birleşme (Jungtukas) # Ünlem (Jaustukas) # Yansıma sözcükler (Ištiktukas) == İsimler == Litvanca grameri, özel ve cins isimler arasında bazı değişiklikler yapmayı öngörür. Sadece özel isimler aktifleştirilmiştir. Bazı isimlerse, örneğin Güneş ve Ay hem özel hem de cins isim olabilirler. Litvancada sözcükler eril ve dişil olarak iki cinsiyettedirler. Genel bir kural, eril sözcüklerin yalın durumda -s ile dişil sözcüklerinse -(i)a veya -ė ile bitmesidir. Cinsiyet konusunda kesin kurallar yoktur. Örneğin upė (nehir) dişildir; ama upelis (dere) erildir. Almancadaki gibi nötr cinsiyet de yoktur. Ama birkaç sözcük eşit olarak iki cinsiyetli olabilirler. Bunlar genellikle insanları tarif eden, yan anlamlı ve -a ile biten sözcüklerdir. Örneğin; vėpla - sahte (insan), elgeta - dilenen, naktibalda - uyumayan (insan), mėmė - aptalca bakan (insan). == Sayı == Çoğu sözcük tekil veya çoğul türdedir. Aynı zamanda Litvanyacada çift sözcüklerde vardır; fakat bunlar sadece bazı Litvanca şivelerinde kullanılır. Bazı sözcükler sadece tekil, (örneğin; pienas - süt, auksas - altın, gripas - grip, laimė - mutluluk.) bazıları ise sadece çoğuldur. (örneğin; lubos - tavan, miltai - un, kelnės - pantolon.) Böyle sözcüklerin çoğu soyut (dokunulamaz sözcükler, yani, şans, aşk gibi ya da ev, masa gibi bazı istisnai sözcükler), bir eşyayı tarif eden sözcükler ya da hastalıklardır. Buna rağmen, örneğin şiir dilinde, tekil sözcüklerin çoğul biçimlerde kullanıldığı da görülür. === Sayılara Göre İsimlerdeki Değişiklikler === Sayılar Form Örnek 1 (11 hariç) Tekil 31 litas 2–9 (12–19 hariç) Çoğul 25 litai 0 veya 11–19 Özel Durum: çoğul + tamlayan hâli 110 litų 111 litų === Çekim === Litvanyacada isimler yalın ve tamlayan hallerde olmak şartıyla beş çekime girerler. === Birinci Çekim === -as, -is, -ys (eril) vaikas = çocuk vaikas = çocuk brolis = erkek kardeş brolis = erkek kardeş arklys = at arklys = at tekil çoğul tekil çoğul tekil çoğul yalın hâl vaikas vaikai brolis broliai arklys arkliai tamlayan hâli vaiko vaikų brolio brolių arklio arklių yönelme hâli vaikui vaikams broliui broliams arkliui arkliams belirtme hâli vaiką vaikus brolį brolius arklį arklius araç hâli vaiku vaikais broliu broliais arkliu arkliais isim hâli vaike vaikuose brolyje broliuose arklyje arkliuose hitap hâli vaike vaikai broli broliai arkly arkliai === İkinci Çekim === -a, -ė, -ti (dişil) motina = anne motina = anne katė = kedi katė = kedi pati = bayan eş pati = bayan eş tekil çoğul tekil çoğul tekil çoğul yalın hâl motina motinos katė katės pati pačios tamlayan hâli motinos motinų katės kačių pačios pačių yönelme hâli motinai motinoms katei katėms pačiai pačioms belirtme hâli motiną motinas katę kates pačią pačias araç hâli motina motinomis kate katėmis pačia pačiomis isim hâli motinoje motinose katėje katėse pačioje pačiose hitap hâli motina motinos kate katės pati (veya pačia) pačios (Pati (Karı), -ti ile biten sadece iki Litvanyaca sözcükten biridir. Diğeri ise martidir (Gelin).) === Üçüncü Çekim === -is (eril & dişil) vagis = hırsız (eril) vagis = hırsız (eril) akis = göz (dişil) akis = göz (dişil) tekil çoğul tekil çoğul yalın hâl vagis vagys akis akys tamlayan hâli vagies vagių akies akių yönelme hâli vagiui vagims akiai akims belirtme hâli vagį vagis akį akis araç hâli vagiu vagimis akimi akimis isim hâli vagyje vagyse akyje akyse hitap hâli vagie vagys akie akys === Dördüncü Çekim === -us, -ius (eril) sūnus = oğul sūnus = oğul profesorius = profesör profesorius = profesör tekil çoğul tekil çoğul yalın hâl sūnus sūnūs profesorius profesoriai tamlayan hâli sūnaus sūnų profesoriaus profesorių yönelme hâli sūnui sūnums profesoriui profesoriams belirtme hâli sūnų sūnus profesorių profesorius araç hâli sūnumi sūnumis profesoriumi profesoriais isim hâli sūnuje sūnuose profesoriuje profesoriuose hitap hâli sūnau sūnūs profesoriau profesoriai === Beşinci Çekim === -uo (eril) Fakat beşinci çekime giren iki dişil sözcük vardır: sesuo (kız kardeş) ve duktė (kız evlat) vanduo = Su vanduo = Su tekil çoğul tekil çoğul yalın hâl vanduo vandenys sesuo/duktė seserys/dukterys tamlayan hâli vandens vandenų sesers/dukters seserų/dukterų yönelme hâli vandeniui vandenims seseriai/dukteriai seserims/dukterims belirtme hali vandenį vandenis seserį/dukterį seseris/dukteris araç hâli vandeniu vandenimis seserimi/dukterimi seserimis/dukterimis isim hâli vandenyje vandenyse seseryje/dukteryje seseryse/dukteryse hitap hâli vandenie vandenys seserie/dukterie seserys/dukterys == Çekilmiş Sözcükler == === Çekilmiş Sözcüklerin Hâlleri === * Yalın hâl (vardininkas) * Tamlayan hâli (kilmininkas), diğer dillerde Ayrılma hâliyle benzerdir. * Yönelme hâli (naudininkas) * Belirtme hâli (galininkas) * Aygıtsal hâl (įnagininkas) * İsim hâli (vietininkas) * Hitap hâli (šauksmininkas) == Sıfatlar == Litvancada, sıfatlar sayı bakımından iki çeşittir - tekil ve çoğul. Ama isimlerden ayrı olarak sıfatlarda üç cinsiyet vardır. Sıfatlarda hitap hâli de yoktur. geras = iyi geras = iyi geras = iyi geras = iyi eril eril dişil dişil tekil çoğul tekil çoğul yalın hâl geras geri gera geros tamlayan hâli gero gerų geros gerų yönelme hâli geram geriems gerai geroms belirtme hâli gerą gerus gerą geras araç hâli geru gerais gera geromis isim hâli gerame geruose geroje gerose gražus = güzel gražus = güzel gražus = güzel gražus = güzel eril eril dişil dişil tekil çoğul tekil çoğul yalın hâl gražus gražūs graži gražios tamlayan hâli gražaus gražių gražios gražių yönelme hâli gražiam gražiems gražiai gražioms belirtme hâli gražų gražius gražią gražias araç hâli gražiu gražiais gražia gražiomis isim hâli gražiame gražiuose gražioje gražiose Örneğin, gatvė (cadde) ve kelias (yol) isimleri tiesus (düz) sıfatıyla nitelensin: * Tiesi gatvė - tiesios gatvės (tekil - çoğul) * Tiesi gatvė - tiesus kelias (dişil - eril) * Tiesi gatvė - tiesią gatvę (yalın hâl - belirtme hâli) Bu, nötr sıfatlarda uygulanmaz. Çünkü isimlerde "nötr" cinsiyet yoktur. Böyle sıfatlar, bir kavramdan ayrılan özellikleri tarif etmekte kullanılır. Örneğin; Rūsyje buvo vėsu - Bodrum ferahtı. Gera tave matyti - Seni görmek güzel. Jis matė šilta ir šalta - Soğuk ve sıcağı gördü. (Ateş ve su arasından geçti) Sonu -is ile biten sıfatların nötr cinsleri yoktur. Çoğu zaman nötr sıfatlar dişil gibi yazılırlar. Buna rağmen, konuşma dilinde nötr cinsiyet belirgin vurgu farklılıklarıyla kolayca ayrılabilir. Litvancada üç karşılaştırma derecesi vardır. Bu üçderece İngilizcedekilerle aynıdır. Ama Litvancada düzensiz sıfat yoktur ve tüm sıfatlar aynı son eki alırlar. Dil Cinsiyet Tam Sıfat Üstünlük derecesi Üstünlük derecesi En üstünlük derecesi En üstünlük derecesi Litvanyaca Eril Geras Gerėlesnis Geresnis Geriausias Pats/visų geriausias Litvanyaca Dişil Gera Gerėlesnė Geresnė Geriausia Pati/visų geriausia Litvanyaca Nötr Gera Gerėliau Geriau Geriausia Visų geriausia Türkçe İyi Biraz daha iyi Daha iyi Çok iyi En çok iyi Litvanyaca Eril Gražus Gražėlesnis Gražesnis Gražiausias Pats/visų gražiausias Litvanyaca Dişil Graži Gražėlesnė Gražesnė Gražiausia Pati/visų gražiausia Litvanyaca Nötr Gražu Gražėliau Gražiau Gražiausia Visų gražiausia Türkçe Güzel Biraz daha güzel Daha güzel En güzel En çok güzel === Çekim === Litvancada sıfatlar çoğul-tekil yalın hâlde üç çekime girerler. Üç klasik çekim kurallarının yeniden dört gruba ayrılması uygundur; iki eril ve iki dişil. Çekim Tekil yalın Tekil yalın Çoğul yalın Çoğul yalın Örnekler Çekim Eril Dişil Eril Dişil Örnekler I -(i)as -(i)a -i -os šaltas, šalta (soğuk), šlapias, šlapia (nemli) II -us -i -ūs -ios švarus, švari (temiz), malonus, maloni (hoş) III -is -ė -iai -ės varinis, varinė (cooper), laukinis, laukinė (vahşi) III -is -ė -i -ės didelis, didelė (büyük) == Zamirler == === Kişi Zamirleri === Kişi zamirleri aš (Ben), tu (sen) jis, ji (o) : | Yalın| Tamlayan Hâli| Yönelme Hâli| Belirtme Hâli| Araç Hâli| İsim Hâli ---|---|---|---|---|---|--- Tekil| 1\. Kişi| aš| manęs| man| mane| manimi| manyje 2\. Kişi| tu| tavęs| tau| tave| tavimi| tavyje 3\. Kişi| Eril| jis| jo| jam| jį| juo| jame Dişil| ji| jos| jai| ją| ja| joje Çift| 1\. Kişi| Eril| mudu| mudviejų| mudviem| mudu| mudviem| mudviese Dişil| mudvi| mudvi 2\. Kişi| Eril| judu| judviejų| judviem| judu| judviem| judviese Dişil| judvi| judvi 3\. Kişi| Eril| juodu veya jiedu| jųdviejų| jiedviem| juodu| jiemdviem| juodviese Dişil| jiedvi| jųdviejų| jodviem| jiedvi| jodviem| jiedviese Çoğul| 1\. Kişi| mes| mūsų| mums| mus| mumis| mumyse 2\. Kişi| jūs| jūsų| jums| jus| jumis| jumyse 3\. Kişi| Eril| jie| jų| jiems| juos| jais| juose Dişil| jos| jų| joms| jas| jomis| jose == Eylem == Her Litvanyaca eylem, üç farklı birleştirmeden birine aittir: * İlk birleştirme Litvancadaki en yaygın olandır. Mastar hâlleri -ati, -oti, -auti, -uoti ile ya da bir sessiz harften sonra -ti gelen eylemlerin (Örneğin dirbti) etrafını sarma yoluyla yapılır. Bu birleştirme, bütün Litvanyaca eylem hâlleri içinde düzensizliği en yüksek olandır. * İkinci birleştirme ise mastar hâlleri -ėti ile biten eylemleri kapsar. Neredeyse hiç düzensizlik yoktur. * Üçüncü birleştirme mastar hâlleri -yti ile biten eylemlere uygulanır. === Geniş Zaman === Genelde yapılan rutin işleri söylemeye yarayan, Litvanyaca'nın temel zamanıdır.. dirbti = çalışmak norėti = istemek skaityti = okumak Ben dirbu noriu skaitau Sen dirbi nori skaitai O dirba nori skaito Biz dirbame norime skaitome Siz dirbate norite skaitote Onlar dirba nori skaito * dirbu = 'Çalışırım', (tu) nori = 'İstersin', skaitome = 'Okuruz' === Geçmiş Zaman === Geçmişte olup bitmiş olayları, işleri anlatmaya yarayan temel, Litvanyaca zamandır. dirbti = çalışmak norėti = istemek skaityti = okumak Ben dirbau norėjau skaičiau Sen dirbai norėjai skaitei O dirbo norėjo skaitė Biz dirbome norėjome skaitėme Siz dirbote norėjote skaitėte Onlar dirbo norėjo skaitė * dirbau = 'Çalıştım!, norėjai = 'İstedin', skaitėme = 'Okuduk' === Tekrarlanan Geçmiş Zaman === İngilizcedeki "used to" kalıbıyla örtüşen bir Litvanca zamandır. Yapılışı basittir: * Mastar eki -ti atılır, * Gövdeye -dav- eki eklenir, * Son olarak, birinci birleştirmeden ilgili geçmiş zaman eki eklenir. dirbti = çalışmak norėti = istemek skaityti = okumak Ben dirbdavau norėdavau skaitydavau Sen dirbdavai norėdavai skaitydavai O dirbdavo norėdavo skaitydavo Biz dirbdavome norėdavome skaitydavome Siz dirbdavote norėdavote skaitydavote Onlar dirbdavo norėdavo skaitydavo dirbdavau = 'Çalıştım!, norėdavai = 'İstedin', skaitydavome = 'Okuduk' === Gelecek Zaman === Gelecekte gerçekleşecek olayları anlatmaya yarayan zamandır. Göreceli olarak kolay bir yapılışı vardır: * Mastar eki -ti atılır, * Gelecek zaman son eki -s- eklenir, * Son olarak, uygun sonlandırma yapılır. dirbti = çalışmak norėti = istemek skaityti = okumak Ben dirbsiu norėsiu skaitysiu Sen dirbsi norėsi skaitysi O dirbs norės skaitys Biz dirbsime norėsime skaitysime Siz dirbsite norėsite skaitysite Onlar dirbs norės skaitys * dirbsiu = 'Çalışacağım', norėsi = 'İsteyeceksin', skaitysime = 'Okuyacağız' === Fiillerin Ön Ekleri === Fiillerden yeni fiiller türetmek için kullanılan eklerdir. Tıpkı Türkçedeki gibi yeni türeyen sözcük ile diğeri arasında yakın anlam ilişkisi vardır fakat sözcük anlamı olarak tamamen farklıdırlar. Cinsiyetleri dahi farklı olabilir, cümlede farklı durumlarda olabilirler. * ap- (Yön anlamı) * api- farklı bir ap-; b ve p'den öce gelir * at- -den, bir yerden ayrılma eki (yer, yön) * ati- farklı bir at-, d ve t'den önce gelir * į- -de, içinde (yön), -ebilmek, -abılmak (tamamlanmamış) * iš- dışarı (yön) * nu- uzak (yön), ilk yerden uzak (yön, durum) * pa- biraz, az, bazen (zaman-miktar), sona kadar (su- ekli basit durumlarında, zaman ya da miktar), alt (yön) * par- tekrar - (Latince) re- * per- boyunca, içinden (yer, durum), tamamen * pra- vasıtasıyla, ile (Arabayla, uçakla ...) * pri- yukarı, -e, -a (yer-yön), o yere (yön, yer), çok (miktar) * su- her yerden (yer), beraber * už- arkada (yön), anîden, beklenmden (zaman) * už- üzerinde (yer, yön) Bazı ön ek ekleme kuralları ise daha yaygındır: * "ne-" ve "be-" de fiil ön ekleridir. Fakat eklenmeleri kural dışıdır. Yeni bir fiil türetmek yerine, aynı fiile farklı anlamlar yüklerler. "ne-" fiilleri olumsuz yapmaya yarayan ektir. Ama, "be-" fiilin yarıda kesilmiş ya da tamamlanamamış olduğunu bildiri. "ne-" de "be-" diğer fiil ön eklerinden önce gelirler. Aynı zamanda birleşik ön ek -nebe eklenirken de "-ne", "-be"'den önce gelir. * -ne, -be ve -nebe'yi saymazsak, bir fiilde birden fazla ön ek olmaz. Bu kuralı bozan ancak birkaç sözcük vardır. * Yansıma göstergesi -si eki, ön ek ve sözcük kökü arasına gelir. nešasi ama nusineša, atsineša laikytis ama susilaikyti, pasilaikyti teirautis ama pasiteirauti Aynı kural ne-, be-, veya nebe- eklendiğinde de geçerlidir: nešasi ama nesineša, nebesineša, aynı zamanda nenusineša, neatsineša laikytis, ama nesilaikyti, aynı zamanda nesusilaikyti, nepasilaikyti teirautis ama nesiteirauti, aynı zamanda nepasiteirauti == Söz dizim kuralları == === Sözcük sırası === Litvanyaca, öğeleri aşağıdaki sırayı takip eden bir ÖYN (Özne-Yüklem-Nesne) dilidir: Özne + Yüklem + Nesne + Zarf + Mastar + diğer bölümler. Litvanyaca'da sözcükler oldukça değişik şekillerde dizilebilirler. Tıpkı Latince'deki gibi her cümlede yukarıdaki gibi bir genelleme yapılamaz. Hangi sözcüğün hangi anlamda olduğu ise aldığ eklerden anlaşılır. Örneğin, "Bugün sinemada güzel bir kız gördüm" cümlesi aşağıdaki şekillerde yazılabilir: Aš mačiau gražią mergaitę kine šiandien. Šiandien aš mačiau gražią mergaitę kine. Šiandien kine aš mačiau gražią mergaitę. Gražią mergaitę mačiau aš kine šiandien. Gražią mergaitę aš šiandien mačiau kine. Kine šiandien aš mačiau gražią mergaitę. Kine gražią mergaitę šiandien aš mačiau. === Edatlar === ==== İsimlerin yalın hâlleriyle kullanılan edatlar ==== * iš : -den, dışından * ant : üzerinde * iki : -e kadar * po : sonra, önce, -erek, -arak * prie : yanında, üstünde * už : arkasında ==== İsimlerin aygıtsal hâlleriyle kullanılan edatlar ==== * po : altında * su : ile * sulig : -e kadar * ties : by, over ==== İsimlerin belirtme hâlleriyle kullanılan edatlar ==== * į : içinde * pas : -e,-a, üzerinde * per : arasaında, içinde, süresinde * apie : hakkında === Bağlaçlar === İki cümleyi birbirine bağlama görevi üstlenen bağlaçların, Litvanca'da en yaygın olarak kullanılanları aşağıdakilerdir: * ir : ve * bet : ama * ar : bir soruya başlarken kullanılır ama aynı zamanda "veya" anlamı da vardır * jei : eğer * kad : -an, -en (gelen, yapan) * kol : -e kadar * arba : veya/ama * nes : çünkü, ... nedeniyle * tačiau : buna rağmen Dil bilgisi Kategori:Dillerine göre dilbilgisi