Hezârfen Ahmed Çelebi

Hezârfen Ahmed Çelebi (Osmanlıca: هزارفنّ أحمد چلبی‎, d. 1609 - ö. 1640), Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme isimli eserinde yer alan, 17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşamış olduğuna inanılan efsanevi Müslüman Türk bilginidir. Hezârfen Ahmed Çelebi, Seyahatnâme'de geçen anlatısına göre 1632 yılında lodoslu bir havada Galata Kulesi'nden kuş kanatlarına benzer bir araç takarak kendini boşluğa bırakması ve İstanbul Boğazı'nda 3358 metre süzülerek Üsküdar'da yer alan Doğancılar Meydanı'na inmesi ile tanınır. Buna rağmen modern Osmanlı tarihçileri ve mühendisler tarafından hikâyenin bilimsel olarak tutarsız olması ve başka herhangi bir tarihsel kaynakta geçmemesi neden gösterilerek bir efsane olduğu savunulur. Hezâr, Farsça kökenli bir sözcük olup 1000 (bin) anlamına gelir. Hezârfen ise "bin fenli (bilimli), yani "çok şey bilen" anlamına sahiptir. Çelebi sözcüğü ise yüce kişi, efendi, rabb anlamlarına gelen, Osmanlı İmparatorluğu'nun neredeyse tüm dönemlerinde kullanılmış Süryanice kökenli bir unvandır. == Olayın geçtiği kaynaklar == 1554-1562 yılları arasında Avusturya adına Kostantiniyye elçiliği yapmış Ogier Ghislain de Busbecq, "bir Türkün uçuş denemesi yaptığını" kaynaklarında belirtmiştir. Ancak, Busbecq'in bu ifadesi doğruysa bile Evliya Çelebi'den yaklaşık 75 sene önceye dayanır ve Hezârfen Ahmed Çelebi ile ilgisizdir.Wilkins, John. Mathematicall Magick or the Wonders that may be performed by Mechanicall Geometry. In two books. Concerning Mechanicall Powers and Motions, London 1648, 204; also see a reprint of the same book in The Mathematical and Philosophical Works of John Wilkins to which is prefixed the author's life and an account of his works, 1802, vol. II, 201 Hezârfen Ahmed Çelebi'den bahseden tek kaynak, Evliya Çelebi'nin 10 ciltlik Seyahatname'sinde geçen üç satır uzunluğundaki ifadeden ibarettir. Evliya Çelebi eserinde şunları yazar:Evliya Çelebi Seyahatnamesi. C. 1, S. 670 == Akademik görüşler == === Tarihsel görüş === 305x305px|küçükresim|Temsili uçuş güzergahıOsmanlı Devleti'nin maliye kayıtlarını içeren arşivlerde, IV. Murad zamanında hediye olarak bir kese altın sikke verildiğine dair hiçbir bilgi yer almamaktadır. Aynı zamanda bu görece önemli olayın tek kaydı, "esere renk katmak için abartılarla dolu" olarak tanımlanmış, Evliya Çelebi'nin Seyahatname eserinde bulunmaktadır. Bu nedenlerden ötürü pek çok Osmanlı tarihçisi bu hikâyeye şüphe ile yaklaşmaktadır. Prof. Dr. İlber Ortaylı, pek çok kez Hezârfen'in uçuşunu "Evliya Çelebi'nin masalı", "uydurma", "efsane" veya "hikaye" olarak tanımlamıştır. Prof. Dr. Halil İnalcık da bu iddiaya destek vermiş, konu hakkında "İlber Hoca'nın düşünce ve analizlerine kesinlikle katılıyorum. Yanlış olan, yıllarca roman tarzındaki bu efsanelerin gerçek diye tarih kitaplarında yer alması, okutulmasıdır. Bunları düzeltmemiz gerekir." demiştir. Halil İnalcık, Ekmeleddin İhsanoğlu ve İlber Ortaylı gibi Osmanlı tarihçilerinin birlikte hazırladıkları bir eserde de Çelebi'nin varlığına şu cümleler ile değinilmiştir: === Aerodinamik görüş === Aerodinamik bilimi açısından da böyle bir uçuşun gerçekleşemeyeceği düşünülmektedir. Kule ile meydan arasındaki yükseklik farkı yaklaşık 62 metre, iki nokta arasındaki mesafe de 3358 metredir. Bu verilere göre Çelebi’nin uçuşu gerçekleştirebilmesi için yatayda 55 metre yol alırken düşeyde de en fazla 1 metre alçalması, yani 55:1 süzülme oranıyla yol alması gerekmektedir. Ancak günümüzde en hafif malzemelerle yapılmış olan delta kanat denilen uçuş aletleri ile bile bu orana ulaşmak olanaksızdır. Modern delta kanatların ortalama süzülme oranları 15:1 olmaktadır. Denizler ve büyük su birikintileri üzerinde uçan objeyi yükseltecek termik hava akımları da bulunmaz. Ayrıca, lodosun da uçuşa ters yönde etki etmesi beklenir. == Diğer inanışlar == Uçuş ile ilgili tek kaynak, Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde yer alan bir paragraf olmasına rağmen, Hezârfen Ahmed Çelebi hakkında pek çok farklı inanış evrilmiştir. Kendi geliştirdiği takma kanatlarla Berberi fizikçi Abbas Kasım İbn Firnas'tan sonra uçmayı başaran ilk insan olduğu, uçma tasarısını gerçekleştirdiği ve geniş bilgisinden ötürü halk arasında Hezârfen olarak anıldığı söylenmektedir. İlk uçma denemelerinde, Leonardo Da Vinci'nin uçma konusundaki çalışmalarında kendinden çok önce bu konuda deneyler yapan 10. yüzyılın Müslüman Türk alimlerinden olan İsmail Cevheri'den ilham aldığı söylenir. Cevheri'nin bulgularını iyice inceleyen ve öğrenen Çelebi'nin, kuşların uçuşunu inceleyerek tarihi uçuşundan önce hazırladığı kanatlarının dayanıklılık derecesini ölçmek için, Okmeydanı'nda deneyler yaptığı varsayılır. == Kültürel etkileri == Hezârfen Ahmed Çelebi, Türk havacılık tarihinin en kayda değer kişilerinden birisi olarak görülür ve Türkiye'de kültürel açıdan önemli bir yer edinmiştir. * PTT idaresinin 17 Ekim 1950 tarihinde İstanbul’da toplanan Milletlerarası Sivil Havacılık Kongresi için çıkardığı üç hatıra pulundan zeytuni yeşil-mavi renkli 20 kuruşluk olanın taşıdığı temsili resim, Hezârfen Ahmed'in Galata Kulesi'nden Üsküdar'a uçuşunu tasvir etmektedir. * Bir dönem TRT Çocuk kanalında Hezârfen Ahmed Çelebi'nin küçüklüğünde yaşadıklarını ve uçuş merakını anlatan Küçük Hezarfen isimli bir çizgi film yayınlanmıştır. * 2013-2015 yılları arasında TRT Çocuk kanalında yayınlanan Pırdino adlı çizgi dizide Sercan Tutal tarafından canlandırılmıştır. * 2010 yılının sonlarında üç boyutlu kısa bir animasyona konu edilmiştir. * 2012 yılında Fazıl Say tarafından bestelenmiş olan Hezârfen Ney Konçertosu'nda Hezârfen Ahmed Çelebi'nin sıra dışı hikâyesi anlatılmıştır. Hezarfen Ney Konçertosu; İstanbul 1632 Baharı, Galata Kulesi, Uçuş ve Cezayir Sürgünü adlı, birbirine bağlı dört bölümden oluşmaktadır. * Yönetmenliğini Mustafa Altıoklar'ın yaptığı 1996 yapımı Türk filmi olan İstanbul Kanatlarımın Altında, Hezârfen Ahmed Çelebi'nin uçuş öyküsünü işlemiş ve başrol, Ege Aydan tarafından canlandırılmıştır. * 2015 yapımı Muhteşem Yüzyıl Kösem Türk dizisinde Ushan Çakır tarafından canlandırılmıştır. == Kaynakça == == Ayrıca bakınız == * Lagâri Hasan Çelebi *TRT Çocuk tarafından yayınlanan programların listesi Kategori:1609 doğumlular Kategori:1640 yılında ölenler Kategori:17. yüzyılda Osmanlılar Kategori:Havacılık öncüleri Kategori:Osmanlı havacıları Kategori:Osmanlı bilim insanları