Bern

küçükresim|200px|Bern şehri ve Bern kantonu küçükresim|200px|Bern uydudan Bern, (, , Romanşça: Berna, İtalyanca: Berna) İsviçre'nin beşinci büyük şehri ve İsviçre Konfederasyonunun ve Bern kantonunun resmi başkentidir. Bern şehrinin nüfusu 2020 yılı itibari ile 143.043'tür. Çevre yerleşim bölgeleri ile birlikte Bern nüfusu 419.000 kişiye ulaşır. Bern'de yaşayanların çoğunluğu Almanca ya da daha özel olarak Bern Almancası konuşmaktadır. == Tarihçe == === İsim === Bern şehrinin adına ilk olarak 1 Aralık 1208 tarihli bir belgede rastlanmıştır.Schweizerische Gesellschaft für Kulturgüterschutz (SGKGS): Berner Altstadt Şehrin adının kaynağı bugüne kadar anlaşılmasa da, kısmen efsaneler kısmen yorumlamalar ile temellendirilmiş çeşitli açıklamalar bulunmaktadır. * En bilinen efsane Justinger'in kroniğine dayanır. Konrad Justinger'in kroniğine göre Bern 1191'de "Berchthold V. von Zähringen" tarafından kurulmuştur. Şehrin kurulma hikâyesine göre kurduğu şehrin adını ilk avladığı hayvanın adını vermeyi karar vermişti. Bu hayvan bir ayı olmuştu ve ayının Almanca ismi olan "bär"dan dolayı şehrin ismi "Bern" olmuştu.Konrad Justinger: Cronicka der Stadt Bern . In: DigiBern. Bern Üniversitesi, 4. November 2006, S. 53, 5 Nisan 2016'da ulaşıldı (PDF 31.1 MB, 546 sayfa, Orta Yüksek Almanca). Bär ile Bern arasında hiçbir linguistik bağlantı olmasa da, Bern şehrinin flamalarında ayı resminin kullanılması ile bir halk etimolojisi gelişmiştir. * Daha ikna edici bir öneri ise "Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen"de (İsviçre belediye isimleri ansiklopedisi) verilmektedir. Buna göre kentin adı Keltçe "berna" sözcüğünden gelmektedir. Bu sözcük eski İrlandaca "toprak", "kaya", yarık", "yırtık" gibi anlamlara gelmektedir ve belli bir toprak parçasını ya da Aare nehrinin bir tanımlamak için kullanılmış olmalıdır. Sözcük Gallo-Romanca konuşan topluluklar tarafından alınıp Almancaya ödünç verilmiş olmalıdır. === Kuruluş ve Orta Çağ === Şehrin olduğu bölgede La Téne kültüründen bu yana yerleşim görülür. Tiefenau bölgesinde bulunan MÖ. 3. yüzyıla ait yerleşim kanıtları bulunmuştur.MÖ. 2. yüzyılda tüm yarımadanın yerleşimlerle kaplandığı görülür.Vorrömische Zeit . Historisches Lexikon der Schweiz, 5 Nisan 2016'da ulaşıldı. Jül Sezarın bahsettiği 12 Helvetik kabileden biri burada olmalıdır. Roma çağında MS. 165-211'e kadar Enge yarımadasında amfitiyatrosu ve kaplıcaları olan bir gallo-Roman "vicus" bulunuyordu.Römische Zeit . Historisches Lexikon der Schweiz, 5 Nisan 2016'da erişildi. Çok sayıda kazı alanı, erken Orta Çağ'da Bümpliz'de bir yerleşim bulunduğunu kanıtlamaktadır. Burada 7. yüzyıldan 9. yüzyıla kadar bir Mauritius kilisesi ve karolenj burgonyasından kalma ağaçtan bir tahkimatı olan bir kraliyet sarayı kalıntıları bulunmuştur.Frühmittelalter . Historisches Lexikon der Schweiz, 5 Nisan 2016'da erişildi Günümüzdeki şehir ise 12. yüzyılda yukarı Burgonya'da iktidarda olan Zähringer hanedanından V. Berthhold tarafından kurulmuştur. 14. yüzyıl kroniği Cronica de Berno kuruluş yılı olarak 1191 tarihini verir. Berthold'un varis bırakmadan ölmesi sonunda Zähringer hanedanı sona erdi ve Bern, 1218'de bir altın berat ile özgür imparatorluk şehri yapıldı. === Eski İsviçre Federasyonu === küçükresim|sol|Bern'in Orta Çağ'daki üç gözetim kulesi: Soldan sağa Christoffelturm (bugün yıkılmış durumda), Käfigturm, Zytglogge. Şehrin bağımsız bir şekilde büyümeye başlaması Habsburg ve Burgonya soylularının rahatsızlığına yol açtı ve 1339'da patlayan Laupen savaşında Bern, müttefiklerinin de yardımıyla önemli bir zafer kazandı. Üç orman kantonu arasında 1323'ten beri geçerli olan ve 1341'de yenilenmiş olan birlik Eski İsviçre Federasyonu anlaşmasına Bern de 1353'te katıldı ve 1353 ile 1481 arasında federasyonun oluşum döneminin 8 kantonundan biri oldu. Şehir, Aare nehrinin oluşturduğu yarımadanın batısına doğru gelişmeye devam etti. Zytglogge'nin bulunduğu yer ("Zeit glocke" yani saat çanı) 1191'den 1256'ya kadar olan genişlemeyi, Käfigturm'un olduğu yer ise 1345'e kadar olan genişlemeyi gösterir. Otuz Yıl Savaşları sırasında, tüm yarımadayı korumak amacıyla, büyük ve küçük "Schanze" adı verilen iki yeni tahkimat daha yapıldı.Kleine Schanze, Bern resmi şehir yönetimi sitesi 1405'te meydana gelen büyük yangında, şehrin orijinal ahşap evleri tamamen kül olunca, yerlerine şu anda eski şehrin karakteristiği haline gelmiş olan yarı ahşap ve daha sonra da kumtaşından evler yapıldı. 14. yüzyılda Avrupa'yı vuran veba salgını dalgalarına rağmen, şehir büyümeye devam etti ve çevredeki kırsal bölgelerden yoğun bir göç aldı. === 16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar === Şubat 1528'de Berchtold Haller'in başlattığı reform hareketi Bern yönetiminin de desteğini aldı. Bern, 1415'te Aargau'yu, 1536'da Vaud'u ve başka küçük bölgeleri işgal edip ele geçirdi ve böylece Alplerin kuzeyindeki en büyük şehir devleti oldu. Sınırları bugünkü Bern kantonu ve Vaud kantonunu büyük bölümünü içeriyordu. 1648 yılında yapılan ve Avrupa ulus devletlerinin büyük kısmının sınırlarının çizilmesini sağlayan Westfalya anlaşması sayesinden Bern de imparatorluktan bağımsızlığını kazanmayı başardı. Orta Çağın oligarşik iktidar biçimi 18. yüzyıla kadar egemenliğini sürdürdü: 200 ile 299 arasındaki patriciden oluşan "Gross Rat" (büyük meclis) en büyük karar organı idi. Bu meclisin üyeleri içinden asıl yürütmeyi oluşturan "Klein Rat" (küçük meclis) seçilirdi. En üstte ise "Schultheiss" yer alırdı. == İklim == == Demografi == 31 Aralık 2019'da Belediye sınırları içindeki Bern şehir nüfusu, geçici oturanlar dahil, 143.278 kişidir. Belediye sınırları içinde Bern şehrinin nüfus sayımı verilerine göre tarihsel nüfus gelişmesi şu grafik ve tabloda özetlenmiştir: Kaynak: İngilizce Wikipedia "Bern" maddesi population Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) ImageSize = width:800 height:500 PlotArea = top:10 left: 100 bottom:90 right:100 Legend = columns:3 left:220 top:70 columnwidth:160 AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:170000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:30000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:6000 start:0 Colors= id:TO value:yellowgreen legend:Toplam id:GE value:teal legend:Almanca_konuşan id:FR value:green legend:Fransızca_konuşan id:PR value:lightpurple legend:Protestan id:CA value:oceanblue legend:Katolik id:SW value:red legend:İsviçreli PlotData= color:yellowgreen width:40 mark:(line,white) align:center bar:1850 from:start till:29670 text:"29,670" color:TO bar:1880 from:start till:44087 text:"44,087" color:TO bar:1910 from:start till:90937 text:"90,937" color:TO bar:1930 from:start till:111783 text:"111,783" color:TO bar:1950 from:start till:146499 text:"146,499" color:TO bar:1970 from:start till:162405 text:"162,405" color:TO bar:1990 from:start till:136338 text:"136,338" color:TO LineData = points:(213,188)(307,286) color:GE points:(307,286)(400,331) color:GE points:(400,331)(493,395) color:GE points:(493,395)(587,405) color:GE points:(587,405)(680,349) color:GE points:(213,94)(307,101) color:FR points:(307,101)(400,105) color:FR points:(400,105)(493,114) color:FR points:(493,114)(587,109) color:FR points:(587,109)(680,102) color:FR points:(120,156)(213,184) color:PR points:(213,184)(307,274) color:PR points:(307,274)(400,315) color:PR points:(400,315)(493,370) color:PR points:(493,370)(587,362) color:PR points:(587,362)(680,278) color:PR points:(120,93)(213,98) color:CA points:(213,98)(307,113) color:CA points:(307,113)(400,121) color:CA points:(400,121)(493,145) color:CA points:(493,145)(587,187) color:CA points:(587,187)(680,176) color:CA points:(120,156)(213,185) color:SW points:(213,185)(307,281) color:SW points:(307,281)(400,337) color:SW points:(400,337)(493,418) color:SW points:(493,418)(587,419) color:SW points:(587,419)(680,355) color:SW Belediye sınırları içindeki Bern şehri nüfusunun değişik konuşma dilleri; bağlı oldukları din ile mezhep ve İsviçreli olup olmadıkları itibarıyla sınıflandırılmasının tarihsel gelişmesi şu "Tarihî Nüfus Verileri" tablosunda incelenebilir: Tarihî Nüfus Verileri Yıl Toplam Nüfus Almanca Konuşan Fransızca Konuşan Protestan Katolik Yahudi Hristiyan Katolik Diğer veya Din belirtilmemiş Din belirtilmemiş İsviçreli İsviçreli olmayan 1700 14.219 1730 15.932 1764 14.515 1798 12.186 1818 18.997 1837 24.362 1850 29.670 27.986 1.478 206 28.009 1.661 1880 44.087 41.784 1.875 39.948 3.456 387 296 40.463 3.624 1910 90.937 83.144 4.566 78.234 9.650 1.056 1.997 81.335 9.602 1930 111.783 102.444 6.378 95.600 13.280 854 2.049 104.864 6.919 1950 146.499 129.781 10.262 118.823 23.295 1.089 792 2.500 139.367 7.132 1970 162.405 133.737 8.041 115.779 41.374 635 561 4.056 139.873 22.532 1990 136.338 110.279 5.236 79.889 36.723 335 334 19.057 10.006 112.599 23.739 == Bölgeler ve semtler == 200px|sağ|küçükresim|Bern şehri bölgeleri haritası. 200px|sağ|küçükresim|Bern şehri semtleri haritası . Belediye sınırları içinde Bern şehri 6 bölgeye (Stadtteile) ve her bir bölgede çok sayıda semte (Quartiere) bölünmüştür: Şu liste bunları özetler: Bölgeler Semtler I. Bölge: Innere Stadt (İç Şehir) Schwarzes Quartier (ya da Mattequartier), Weisses Quartier, Grünes Quartier, Gelbes Quartier, Rotes Quartier 100px II. Bölge: Länggasse-Felsenau Engeried, Felsenau, Neufeld, Länggasse, Stadtbach, Muesmatt 100px III. Bölge: Mattenhof-Weissenbuhl Holligen, Weissenstein, Mattenhof, Monbijou, Weissenbühl, Sandrain 100px IV. Bölge: Kirchenfeld-Schosshalde Kirchenfeld, Gryphenhübeli, Brunnadern, Murifeld, Schosshalde, Beundenfeld 100px V. Bölge: Breitenrain-Lorraine Altenberg, Spitalacker, Breitfeld, Breitenrain, Lorraine 100px VI. Bölge: Bümpliz-Oberbottigen Bümpliz, Oberbottigen, Stöckacker, Bethlehem, Brünnen (Bern'in en yeni semti) 100px == Kültür == === Sinema === Bern'de düzinelerce sinema bulunur. Sinemalarda genellikle filmler orijinal dillerinde (örneğin İngilizce) gösterilir ve altyazı olarak Almanca veya Fransızca filme eklenir. Çok az sayıda sinemada Almanca dublajlı filmler izlenebilir. === Tiyatro === * Bern Tiyatrosu * Narrenpack Tiyatrosu Bern * Schlachthaus Tiyatrosu * Tojo Theater * Effinger- Strasse Tiyatrosu * Käfigturm Tiyatrosu === Müzeler === * Kunstmuseum (Güzel Sanatlar Müzesi) * Zentrum Paul Klee. Paul Klee'nin hayatına ait belgeler ve eserleri sergilenir . Bu modern binanın mimarı Renzo Piano'dur. * Art-Hall * Doğal Tarih Müzesi(Natural History Museum) * Alpine Museum * Historisches Museum (Tarih Müzesi) * Einstein House * Posta Müzesi ===Fuar, karnaval ve festivaller=== * Zibelemärit (Soğan Pazarı) - her yıl Kasım ayının dördüncü pazartesi günü kurulan bir yıllık pazarı * Berner Fasnacht - Karnaval * BeJazz - Yaz ve Kış Caz Festivali * Sokak Çalgıcıları festivali * Gurtenfestival - Gurten tepesinde müzik festivali * Internationales Jazzfestival Bern * SHNIT Enternasyonal Kısa Metrajli Film Festivali - Yıllık Ekimin birinci haftasında * Taktlos-Festival == Yüksek eğitim == Bern Üniversitesi (Almanca: Üniversität Bern) 1834'te kurulmuştur. Bern kantonu tarafından finanse edilmekte ve yönetilmektedir. Belirli bir şehirden ayrı bir kampüsü olmayıp şehir içinde farklı binalarda eğitim vermektedir. Geniş akademik alanlarda kurs ve programları bulunmaktadır. Üniversitede 8 fakülte bulunmaktadır: * Katolik ve Protestan Teolojisi * Hukuk * Ekonomik ve Sosyal Bilimler * Tıp * Fen * Müzik * Güzel Sanatlar Üniversite bilimsel ve bilgisel araştırmaya önem vermekte ve 160 kadar araştırma "enstitüsü" bulunmaktadır. Bern'de ayrıca yüksek eğitim için 1997'de kurulmuş olan Bern Uygulamalı Bilimler Üniversitesi (Berner Fachhöchschule) bulunmaktadır. Bu üniversite kurumuna 6 "okul" bağlıdır: Mühendislik ve Enformasyon Teknoloji Okulu; Mimarı, İnşaat ve Tahta Sanayi Mühendislik Okulu; İşletme, İdarecilik ve Sosyal Çalışma Okulu; Bern Güzel Sanatlar Üniversitesi; İsviçre Ziraat Koleji ve Magglingen Spor Koleji. == Ulaşım == Bern değişik otoyollar ile (A1, A12, A6) diğer şehirlere bağlanmıştır. "İsviçre Federal Demiryolları (SBB-CFF-FFS)" tarafından işletilen "Bahnhof Bern (Bern Tren Gari)" şehri ülke içindeki ve Avrupa demiryolları sistemlerine bağlamaktadır. Bahnhof Bern Interlaken'den Berlin'e ICE ile ve Paris'e TVG ile ekpres hızlı trenleri için önemli bir istasyondur. Bern'de bir havaalanı (Regionalflugplatz Bern-Belp) bulunmakta ve İsviçre, bazı Avrupa şehirlerine ve yaz mevsimlik tatil için uçuşlar yapılmaktadır. "Bern S-bahn" banliyö tren sistemi, "Bern Tramvay Ağı" Sistemi, "Bern Troleybüs" sistemi ve otobüsler şehir içi kamu ulaşımında entegre bir şekilde etkin olarak kullanılmaktadır. Ayrıca şehirde "Marzili" semtinden "Bundeshaus"'a giden "Marzilibahn" adı verilen kısa 106 metrelik bir füniküler sistemi bulunmaktadır. == Kardeş şehirler == * * * * * == Resimler == Dosya:Rathaus (Bern).jpg|Bern - Rathus Belediye Sarayı Dosya:Federal Palace of Switzerland.jpg|Bern - Federal Saray İsviçre parlamento binası Dosya:Zytglogge 01.jpg|Zytglogge Saat kulesi şehrin en bilinen sembollerindendir. Dosya:MerianBern.jpg|Bern 1638 Dosya:Bern-BerchtoldVZahring.JPG|Berchtold V heykeli Dosya:Erlacherhof.jpg|Erlacherhof Konağı Dosya:Zentrum Paul Klee Bern 15.JPG |Zentrum Paul Klee Dosya:StadttheaterBern.JPG |Bern Şehir Tiyatrosu Dosya:Combino Bern.jpg |Bern - Bern Hauptbahnof Tren Garı ve önünde tramvay durağı Dosya:Universität Bern Hauptgebäude DSC05758.jpg |Bern Üniversitesi Dosya:Stadedesuisse-2.jpg |Stade de Suisse Stadyumu == Ayrıca bakınız == * Bern (kanton) ==Kaynakça== == Dış bağlantılar == * Bern şehrinin resmi sitesi * "Wikivoyage" "Berne" maddesi * DMOZ Open Directory Projesi "Bern" maddesi Kategori:Özgür imparatorluk şehirleri