Valide sultan

Valide sultan (), Osmanlı padişahlarının saltanatları sırasında hayatta olan annelerine verilen unvandı. Kaynaklarda "vâlide-i pâdişâh", "vâlide-i saâdetpenâh", "mehd-i ulyâ-yı saltanat" şeklinde de geçmektedir. Kösem Sultan "ümmü’l-mü’minîn", Pertevniyal Sultan "ümmü’l-cihân" unvanlari kullanılmış ve Hatice Turhan Sultan devlet adamı ve tarihci Defterdar Sarı Mehmed Paşa tarafından, ölümü vesilesiyle "devletin bir rükn-i rekîni" olarak niteledirilmiştir.Akyıldız, Ali (2012) "Valide Sultan TDV İslam Ansiklopedisi Cilt:42, sayfa:496, 'Valide Sultan' maddesi İlk valide sultan Kanuni Sultan Süleyman'ın annesi Ayşe Hafsa SultanPeirce, Leslie P. (1993). The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. New York: Oxford University Press US. ISBN 9780195086775 olmak üzere Osmanlı padişahları tahta çıktıkları zaman anneleri de Valide Sultan unvanını alarak büyük bir siyasi güce ve oldukça yüksek miktarda bir gelire sahip olurlardı. Valide Sultanlar bu geliri genellikle hastane, külliye, cami ve medrese inşa ettirmek için kullanırlar, bazen de fakirlere yiyecek dağıtmak, sünnet ettirmek, düğün yapmak gibi hayır işleri yaparlardı. == Tarihçe == Kanuni Sultan Süleyman döneminde Ayşe Hafsa Sultan'ın padişah üzerinde etkisi çok büyük olmuştur. Zira kendisi ilk Valide Sultandır. Onun dışında Valide Sultanlar genellikle siyasete karışmazlardı. Ancak kadınlar saltanatı adı verilen dönemde başlatıcısı Hürrem Sultan ve diğerleri ; Nurbanu Sultan, Safiye Sultan ve özellikle Kösem Sultan devlet yönetiminde söz sahibi olmuşlardır. Kösem Sultan oğlu IV. Murad tahta çıktığında 11 yaşında olduğu için naiplik sıfatıyla devleti bizzat yönetmiştir. Ancak IV. Mehmed'in annesi Turhan Hatice Sultan'la birlikte Valide Sultan'ların etkisi tekrar azaldı, tekrar geleneksel görevleri olan hayır işlerine döndüler.Gelişim Hachette Ansiklopedisi 9.Cilt sf.3097 Osmanlı Devleti'nin son dönemlerindeki Valide Sultanlardan Bezmialem Sultan ve Pertevniyal Sultan İstanbul'daki birçok saray, cami, hastane ve okul inşaatlarına imzalarını atmışlardır. Osmanlı Devleti'nin en son Valide Sultanı II. Abdülhamid'in manevi annesi Piristû Kadın Efendidir. Padişahın öz annesi olmamasına rağmen padişah tarafından Valide Sultanlık unvanına getirilmiş, 1904 yılındaki ölümüne kadar bu görevde kalmıştır. II. Abdülhamit'ten sonraki padişahlar tahta çıktıklarında anneleri ölmüş olduklarından 1904 yılında Valide Sultanlık kurumu sona ermiştir. == Saltanat Naibeliği == Kimi zaman padişahlar küçük yaşta tahta geçtiklerinden anneleri onların adına hükümler vererek ya da oğulları ile istişare ederek kararlarında etkili olurlardı. Buna ilk örnek olarak Handan Valide Sultan verilebilir.Bõrekci, Günhan (2010)Factions and Favorites at the Courts of Sultan Ahmet I (r. 1603-17) and his Immediate Predecessors. Ohio State Universitesi Ph.D. doktora tezi, Say:126 Çünkü Leslie Pierce'a göre oğlu adına bizzat devleti yönetmiştir.Leslie P. Peirce, The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, The İmperial Harem Instution, Oxford University Press, Sayfa: 127 Ardından gelen Halime Valide Sultan oğlunun akli dengesi yerinde olmadığından da naibe olarak devlet yönetiminde söz sahibi olmuştur. Daha sonra Şubat 1618'de 2.Osman tahta çıkmıştır. Annesi Valide Mahfiruz Sultan da oğlunun tahta çıkışından kendisinin ölümüne (28 Ekim 1620) kadar saltanat naibesi olarak devleti idare etmiştir. Ancak bu kısa süreli dönemlere karşın Kösem Valide Sultan 10 seneyi aşkın zaman naibelik yapmıştır.Türkiye Diyanet Vakfı, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 26, Basım Yılı 2002, Sayfa: 274, 275 Daha sonra kendisinden kurtulduktan sonra gelini Turhan Valide Sultan da devleti yönetmiş ve onunla da naibelik kurumu son bulmuştur. == Büyük Valide Sultan == Vâlide-i Kebīre ya da Büyük Valide Sultan, oğlu vefat ya da tahtan indirilme sebebi ile yeni tahta geçen padişahın döneminde de Valide Sultan makamını taşıyan kişinin unvanıdır. Handan Sultan'ın oğlu I. Ahmed, tahta çıkar çıkmaz Safiye Sultan'ı Eski Saray'a göndermişti.Bõrekci, Günhan (2010)Factions and Favorites at the Courts of Sultan Ahmet I (r. 1603-17) and his Immediate Predecessors. Ohio State Üniversitesi Ph.D. doktora tezi, Say.:126 Çünkü Safiye Sultan oğlu öldüğü için Valide Sultanlık makamını kaybetmişti. Bu bir emsal teşkil etmiş olacak ki; IV. Mehmet döneminde Kösem Sultan 25 yıl boyunca çok etkin bir rol oynadığı için devlette söz sahibi kişiler Turhan Sultan'ı istemediler ve yeni bir makam arayışı içine girdiler. Bütün bu hadiselerin sonunda Vâlide-i Kebīr yani Büyük Valide Sultan makamı ile Kösem Sultan iktidarı yeniden ele geçirdi. Turhan Sultan ise 'Vâlide-i Sagīr' (küçük valide) adı ile anılmaya başlandı. == Valide sultanlar listesi == Vâlide Hâtûn Adı Oğlu olan Padişah Eşi olan Padişah Asıl Adı Uyruğu Vâlide Hâtûnluk Süresi Nilüfer Hâtûn I. Murad I. Orhan Holofira Rum 1362 - 1383 Devlet Hâtûn I. Mehmed I. Bayezid Devlet Türk - Kütahya, Germiyanoğulları Beyliği 1413 - 1414 Emine Hâtûn II. Murad I. Mehmed Emine Elbistan - Kahramanmaraş, Dulkadiroğulları Beyliği 1421-1449 Hümâ Hâtûn II. Mehmed II. Murad Hatice Âlime Devrekani - Kastamonu, Candaroğulları Beyliği 1444-1446 Sitti Mükrime Hatun II. Bayezid II. Mehmed Mû’kerime Elbistan - Kahramanmaraş, Dulkadiroğulları Beyliği (Not 1) Emine Gül-Bahar Vâlide Hâtûn (Not 2) II. Bayezid II. Mehmed Emine Arnavut - Kosova 1481-1492 II. Gülbahar Hatun I. Selim II. Bayezid Külbahar Rum - Kolhis / Laz - Laziǩa (Not 3) Ayşe Hâtûn I. Selim II. Bayezid A’işa Elbistan - Kahramanmaraş, Dulkadiroğulları Beyliği (Not 3) Vâlide Sultan Adı Oğlu olan Padişah Eşi olan Padişah Asıl Adı Uyruğu Valide Sultanlık Süresi Ayşe Hafsa (A’işa Hâfize) Vâlide Sultân I. Süleyman I. Selim (?) Arnavut, Muzaka ailesi 1520-1534 Afife Nûrbânu Vâlide Sultân III. Murad II. Selim Cecilia Baffo Páros, Kiklad Adaları(?) 1574-1583 Sâfiye Vâlide Sultân III. Mehmed III. Murad Sofia Arnavut veya Venedikli 1595-1603 Handan Vâlide Sultân I. Ahmed III. Mehmed (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, Sayfa: 219 Çerkes 1603-1605 Fûl-Dâne Vâlide Sultân / Halime Valide Sultan I. Mustafa III. Mehmed (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, Sayfa: 237 Abaza 1617-1618 1622-1623 Mâh-Firûze Hatice Vâlide Sultân II. Osman I. Ahmed Hansuret Bikeç Çerkes, Kabardey Hanedanı 1618-1620 Meh-Peyker Kösem Vâlide Sultân IV. Murad I. İbrahim I. Ahmed Anastasia Bosnalı veya Yunan 1623-1648 Hatice Turhan Vâlide Sultân IV. Mehmed I. İbrahim (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, s. 245 UkraynalıTDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 41, s. 423 veya Çerkes 1648-1682 Saliha Dil-Âşûb Vâlide Sultân II. Süleyman I. İbrahim (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları. s. 253 (?) 1687-1689 Emetullah Rabia Gülnuş Vâlide Sultân II. Mustafa III. Ahmed IV. Mehmed (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, s. 266 Resmo(?) - Girit, Venedik Cumhuriyeti 1695-1715 Salihâ Sebkati Vâlide Sultân I. Mahmud II. Mustafa (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, s. 286 (?) 1730-1739 Şâh-Süvar Vâlide Sultân III. Osman II. Mustafa (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, s. 288 (?) 1754-1756 Mihr-î-Şah Vâlide Sultân III. Selim III. Mustafa (?) Gürcüİsmail Hakkı Uzunçarşılı, Enver Ziya Karal, Osmanlı tarihi: cilt. Karal, E.Z. Nizam-ı Cedit ve Tanzimat devirleri, 1789-1856 (1957), Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1961, pp. 13, 16. 1789-1805 Ayşe Sineperver Vâlide Sultân IV. Mustafa I. Abdülhamid (?)Sakaoğlu, Necdet, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 354 (?) 1807-1808 Nakş-î-Dil Vâlide Sultân II. Mahmud I. Abdülhamid (?)TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 32, sayfa: 343 Gürcü (Nakşîdil Sultan Gürcü asıllıdır). 1808-1817 Bezm-î-Alem Vâlide Sultân Abdülmecid II. Mahmud (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 383 Gürcü(?)TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 6, sayfa: 108 1839-1853 Pertav-Nihâl (Pertevniyal) Vâlide Sultân Abdülaziz II. Mahmud (?) Çerkes(?)TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 34, sayfa: 239 1853-1876 Şevk-Efzâ Vâlide Sultân V. Murad Abdülmecid (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 421 Çerkes 1876-1876 Rahîme Piristû Vâlide Sultân II. Abdülhamid (üvey oğlu) Abdülmecid Râhime Osmanlı Çerkes -Ubuhlar Kabilesi 1876-1904 == Notlar == * Not 1: Öz annesidir, ya oğlu padişah olmadan önce vefat etmiştir, veyahutta bir başka nedenle Vâlide Sultân olamamıştır. * Not 2: Öz annesi değildir ama onu büyütmüştür ya da mânevî annesi olarak Vâlide Sultân olmuştur. * Not 3: Öz ve mânevî anneleri farklı kaynaklarda farklı olarak bertilmektedir. == Ayrıca bakınız == * Osmanlı padişah eşleri listesi * Valide sultanlar listesi * Kadınlar saltanatı == Kaynakça ==