Oltu

Oltu (Ermenice: Ողթիկ Vołt'ik; Gürcüce: ოლთისი Oltisi), Erzurum ilinin bir ilçesidir. Nüfusu 2021 yılı itibarıyla 30.316 kişidir. 72 adet mahallesi vardır. Coğrafi olarak Erzurum ilinin kuzeydoğusunda, Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz bölgelerinin kesişim noktasında yer alır. Yusufeli, Olur, Şenkaya, Narman, Tortum ve Uzundere ilçeleri ile çevrilidir. İlçe merkezi Oltu Çayı vadisine kurulmuştur. Erzurum il merkezine 117 km uzaklıktadır. Oltu, sosyo- ekonomik gelişmişlik açısından Erzurum'un merkez ilçelerinden sonra ilk sırada yer almaktadır. Ekonomisi büyük oranda tarım, hayvancılık, madencilik ve orman ürünlerine dayanmaktadır. Atatürk Üniversitesi'ne bağlı 2 fakülte ve 1 meslek yüksekokulu ilçede bulunmaktadır. Oltu, Doğu Anadolu Bölgesi'ni Doğu Karadeniz Bölgesi'ne bağlayan Hopa-İran Transit karayolu üzerinde konumlanmıştır. Oltu'nun tarihi M.Ö. 10. yüzyıla kadar dayanmaktadır. Hurriler, Urartular, Kimmerler, İskitler, Persler, Makedonlar, Arşaklılar, Ermeniler, Romalılar, Bizanslılar, Hazarlar, Emeviler, Abbasiler, Gürcüler, Selçuklular, İlhanlılar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Osmanlılar, Ruslar gibi birçok farklı devletin hakimiyeti altına girmiştir. Mondros Antlaşması ile Türkiye toprakları dışında kalan Oltu, 13 ay boyunca Oltu Şura Hükumeti tarafından yönetilmiş ve 17 Mayıs 1920'de Ankara hükumetine katılmıştır. 1926'da Erzurum iline bağlı bir ilçe haline getirilmiş, 1946 yılında Şenkaya ve 1958 yılında Olur, Oltu'dan ayrılarak yeni birer ilçe haline getirilmişlerdir. Oltu, Köppen iklim sınıflandırmasına göre yazları sıcak ve her mevsim yağışlı olan nemli karasal iklime sahiptir. Oltu, Cağ kebabı ve Oltu taşı ile meşhurdur. == Tarih == Oltu Kalesinde bulunan bir yazıt MS 7. yüzyıla tarihlendirilmiştir ancak bölgede yerleşimin çok daha erken kurulduğu bilinmektedir. Hakobyan, Tadevos Kh. «Օլթի» (Olti). Armenian Soviet Encyclopedia. vol. xi. Yerevan: Armenian Academy of Sciences, 1986, pp. 527-528. Şehir kalesi bir zamanlar Mamikonyan nakhararlarına aitti ve daha sonra Bagratuniler'in eline geçti. İdari olarak Tayk vilayetinin Vok'aghe bölgesi sınırları içinde bulundu. Oltu'nun müstahkem bir yerleşim yeri olması ilk olarak, 9. yüzyılda Gürcü Bagratidlerin bu bölgeyi işgal ettiği zamandır. İber Kuropalates David'in 1000 yılında ölümünden sonra, İmparator II. Basil'in birlikleri, Oltu'nun da dahil olduğu Tao-Tayk bölgesindeki kaleleri ve kasabaları işgal etti. Sonraki yüzyıllarda Oltu; Selçuklu Türkleri, Moğollar ve Türkmen boylarının kontrolüne art arda geçti. Osmanlılar Olti'yi on altıncı yüzyılda Gürcüler'den fethetti.Gürcistan Sovyet Ansiklopedisi, 7. cilt 1829 yazında Ruslar bölgenin kontrolünü ele geçirdi ancak Osmanlı'ya bıraktı. 1877-78 Rus-Türk Savaşı sırasında kasaba, Rus İmparatorluğu'na dahil edildi ve Kars Oblastı'nın bir bölümü yapıldı. Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesinden önce Olti'nin nüfusu 2.373'tü. 1918'in son aylarında Olti, nominal olarak Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin bir parçasıydı ancak Türk kumandanlar tarafından yönetildi. 1919-1920'de Oltu, Birinci Ermenistan Cumhuriyeti'nin bir parçasıydı ancak Oltu Şura Hükumeti yönetimi altındaydı. 1920'de Doğu Anadolu'da Kazım Karabekir önderliğindeki Türk orduları, Türk Ulusal Kurtuluş Savaşı sırasında Ermenistan'a saldırdı ve Oltu'yu ele geçirdi, ele geçirilen topraklar Türkler ve Sovyetler arasında imzalanan müteakip antlaşmalarla Türkler'e bırakıldı. === Tarihi eserler === Oltu'daki başlıca tarihi manzara kaledir, kayalık bir çıkıntının üstünü örter. Duvarları, güneybatıdaki heybetli bir yamaç da dahil olmak üzere büyük yuvarlak kuleler ve çıkıntılarla güçlendirilmiştir. Bitişikteki küçük bir yerleşimi korumak için duvarlar, yerleşimin etrafından dolaşmıştır. Bu Orta Çağ kalesi, 7. ve 11. yüzyıllar arasındaki iki büyük inşaat döneminin sonucudur. 1977 yılında Türk Mühendisler Birliği tarafından büyük onarımlar yapılmıştır. Kuzey kulesinin tepesinde, 7. yüzyıldan kalma "iki dilli" Rumca-Ermenice yazıtın bulunduğu bir Gürcü altı köşeli kilisesinin kalıntıları var. Bu Gürcü kilisesi, 9. ve 10. yüzyıllar arasındaki bir zamanda inşa edilmiştir. Kuzey kulesinin içinde Müslüman bir evliya olan Mısri Zennun'un mezarı var. Oltu-Penek vadisini çevreleyen tepelerde; Cücürüs, Köroğlu, Olur, Kamhıs, Soğmun, Oğlan ve Kız çevresinde geç antik ve Orta Çağ kiliseleri ile kaleler yer almaktadır. Osmanlı döneminde Arslan Paşa Camii, mezarıyla birlikte Arslan Paşa tarafından 1665 yılında yaptırılmıştır. Kalem minareli kubbeli bir yapıdır. Yakınında Mısri Zennun'un 14. yüzyıldan kalma kümbeti bulunur. Rus yönetimi sırasında (1878-1914) yeni bir kilise inşa edilmiştir. Taşlarının bir kısmı Orta Çağ Bana Katedrali'nden gelmiş olabilir. Ocak 2019'a kadar kısmen harap olan kilisenin restore edileceği kaymakam Şenol Turan tarafından açıklandı. Projenin 2021'de tamamlanması planlanıyor ve kilise kütüphaneye dönüştürülecek. Gaziler köyünde, 1784 yılında inşa edilmiş küçük bir Osmanlı camiinin bulunduğu 12. yüzyıldan kalma bir Saltuklu kalesi de bulunmaktadır. == Coğrafya == küçükresim|Köroğlu ormanları, Oltu|sol Oltu ilçesi; Erzurum'un Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinin kesişim noktasında, Erzurum ilinin kuzeydoğusunda yer alır. Erzurum il merkezine 116 km uzaklıktadır. Deniz seviyesinden yüksekliği 1275 m'dir. İlçe 41-59 doğu boylamı 40-34 kuzey enlemi içerisinde yer almaktadır. İlçenin komşuları Şenkaya, Yusufeli (Artvin), Olur, Narman, Tortum ve Uzundere ilçeleridir. 2020 verilerine göre toplam 72 adet mahallesi vardır. Ayrıca Oltu, Erzurum'un gelişmiş ilçelerinden biri olup Erzurum'u Kars'a ve Ardahan'a ve Artvin'e bağlayan ana yola sahiptir. === İklim ve bitki örtüsü === Oltu, Çoruh Nehri'nin bir kolu olan Oltu Çayı vadisine kurulmuştur. Vadinin dışında, geniş dağ ormanları vardır ve topoğrafya dağlıktır. İklim yazları sıcak, kışları ise soğuk ve karlıdır ancak gerek yükseltinin az olması gerekse Karadeniz ikliminin ılımanlığından dolayı aşırı değildir. Ortalama sıcaklık 10.2 °C, en düşük sıcaklık ortalaması 9.3 °C civarındadır. En yüksek hava sıcaklığı 1988 yılında 31.4 °C olarak ölçülmüştür. Temmuz-Ağustos ayları sıcaklığın en yüksek olduğu aylardır. Yıllık yağış ortalaması 29.6 kg/m² ’dir ve yağışlar genellikle ilkbahar-sonbahar aylarında yoğunlaşmıştır. İlçenin en yüksek noktaları 3030 metre ile Akdağ ve 2000 metre ile Kırdağ'dır. İlçenin ormanlık bölgelerinde; kavak, sarıçam, pelit, karaağaç gibi ağaç türlerine tesadüf edilir. Vadi boyunca ise özellikle kavak ve söğüt ağaçları ile meyve ağaçları bulunmaktadır. Ayrıca bölgede üç endemik bitki türü bulunmaktadır: Astragalus nigrocalycinus, Centaurea taochia, Delphinium munzianum. === Oltu taşı === Oltu, yarı-değerli bir taş olan Oltu taşı ile ünlüdür. Bu taşa Kara kehribar da denilmektedir ve parlak siyah renktedir, işlendikçe sertleşir ve parlar. Takı, tespih, anahtarlık, ağızlık ve kutu gibi süs eşyalarının üretiminde kullanılır. == Etimoloji == Oltu'nun 1282 yılına ait Türkçe adı: Oltî, 1075 yılına ait Ermenice adı: Uğtik (akkusativ: Uğtis), 1014 yılına ait Gürcüce adı: Olti (genarativ: Oltis) şeklindedir. Ermenice "Ուղդիք" adı Ortaçağdan önce "Ultik" şeklinde telaffuz edilirdi. Oltu'nun mahalle isimlerinin büyük bir kısmı Ermenice kökenlidir. Ancak 1989 yılına kadar geçen süreçte toplamda 51 köyün adı değiştirilmiştir. == Nüfus == 1897 nüfus sayımına göre okrugun nüfusu 31.500'dü. Nüfusun %62,6'sını Türkler (%15'i Oltu şehrindeCensus data of the Russian Empire from 1897 (in Russian)), %11.1'ini Kürtler, %9.9'unu Ermeniler (%44,5'i Oltu şehrinde), %8.6'sını Rumlar, %3.2'sini Türkmenler ve %2.8'ini Ruslar oluşturmaktaydı. Okrug merkezi Oltu'nun nüfusu ise 2.373'tü.^ a b Census data of the Russian Empire from 1897 (in Russian) ^ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей (Rusça) ^ Памятная книжка и Адрес-календарь Карсской области на 1914 год (Rusça) Ayrıca ilçe ulaşım, iklim, kültür, ekonomi gibi birçok yönden çevresine göre çok daha gelişmiş olduğundan göçler de almıştır. Ermeni Soykırımı'ndan önce, kent nüfusunun neredeyse yarısı Ermeni idi (%44,5). == Dil == Uzun süre Ermeniler ile birlikte yaşayan yöre halkının dilinde Ermenice'den alınma birçok sözcük vardır. Ayrıca bölgedeki köylerin eski isimlerinin birçoğu da Ermenice kökenlidir. Ermenice'den alınan sözcüklerden bazıları tabloda gösterilmiştir: Oltu/Erzurum ağzı Anlamı Ermenice Oltu/Erzurum ağzı Anlamı Ermenice aha, ahan işte aha, ahan gındıl yuvarlak, şişman gundul aḫbun ahır gübresi axp, ałbun gogum tomurcuk kokon cağ şiş čał guguz çömelmiş kkuz çor hastalık, dert č’oṙ ḫımiyh sümük xlik çıtdıḫ dişilik organı cilik ḳom üstü kapalı ağıl gom dırçiyh tekme tṙčik termaş nesne, şey, huysuz t’er + maš Oltu'da kullanılan Türkçe ağzının Doğu Anadolu ağızları içindeki konumu Prof. Dr. Leyla Karahan'ın Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması (Türk Dil Kurumu yayınları: 630, Ankara 1996) adlı çalışmasına göre şöyledir: 1\. Doğu Anadolu ağızları 1.1.1. Ağrı, Malazgirt 1.1.2. Muş, Bitlis 1.1.3. Ahlat, Adilcevaz, Bulanık, Van 1.1.4. Diyarbakır 1.1.5. Palu, Karakoçan, Bingöl, Karlıova, Siirt 1.2.1. Kars (yerli) 1.2.2. Erzurum, Aşkale, Ovacık, Narman 1.2.3. Pasinler, Horasan, Hınıs, Tekman, Karayazı, Tercan (kısmen) 1.2.4. Bayburt, İspir (güney), Erzincan, Çayırlı, Tercan (kısmen) 1.2.5. Gümüşhane 1.2.6. Refahiye, Kemah 1.2.7. Kars (Azeriler ve Terekemeler) 1.3.1. Posof, Artvin, Şavşat, Ardanuç, Yusufeli 1.3.2.1. Ardahan, Olur, Oltu, Şenkaya, İspir (Hunut grubu), Tortum 1.4.1. Kemaliye, İliç, Ağın 1.4.2. Tunceli, Hozat, Mazgirt, Pertek 1.4.3. Harput 1.4.4. Elazığ, Keban, Baskil == Politika == === Oltu Belediye Başkanları === Oltu'da görev yapmış belediye başkanlarını gösteren tablo: Yıl Belediye Başkanı Yıl Belediye Başkanı Yıl Belediye Başkanı Yıl Belediye Başkanı ?-1920 Hüseyin Özden 1932-1936 Ahmet Yalçın 1964-1968 Nazım Karabulut 1984-1999 Osman Ayyıldız 1920-1924 Salim Haşimoğlu 1950-1951 Mustafa Kamacı 1968-1973 Nazım Karabulut 1999-2004 Necmettin Taşçi (MHP) 1924-1928 Sait Özlütürk 1951-1955 Nazım Karabulut 1973-1980 Yılmaz Türkan 2004-2019 İbrahim Ziyrek (AKP) 1928-1932 Salim Haşimoğlu 1956-1960 Mustafa Kamacı 1980-1984 Cengiz Yıldırım 2019 Necmettin Taşçi (BBP) === Oltu Kaymakamları === Oltu'da görev yapmış kaymakamları gösteren tablo: Ad soyad Görev tarihi Ad soyad Görev tarihi Ad soyad Görev tarihi Ad soyad Görev tarihi Ad soyad Görev tarihi Ad soyad Görev tarihi Cumhuriyet öncesi Cumhuriyet sonrası Avni ÖZERKAN (Vekil) 1940 Mümin ÖZIŞIK 1958-1960 Halit GÜNGÖR 1971-1972 Fatih ŞAHİN 1994-1997 Yusuf Ziya Bey 1918-1919 Hasan Hüsnü ÇAKIR 1924 Maksut İzzet (Azmi) GÖKÇE 1940-1942 Fikret KOÇAK 1960-1961 Derih AKYÜZ 1973 İ.Kürşat AĞCA 1997-2001 Mehmet Ramiz Bey 1919-1920 Süleyman Memduh Bey 1923-1926 Celal BALKANLI 1943-1944 İlhan ERENEL 1961-1962 Şükrü ERDEM 1973-1975 Yücel YAVUZ 2001-2003 Yusuf Ziya Bey 1920 Cemal Bey 1927-1930 Agah EROZAN 1944-1945 Münip ÖZDEMİR 1963-1964 Nuri YAMAN 1976-1979 Eyup TEPE 2003-2006 Hasan Faiz ERGUN 1921-1922 Refik KUZUCU 1931-1933 Dr.Kemal KORAY 1945 Osman GÜRBÜZ 1964-1966 İbrahim ERHAN 1979-1981 Ömer Lütfi YARAN 2006-2009 Basri Bey 1933 Etem YETGİNER 1945-1946 Tevfik GÜNER (Vekaleten) 1966-1967 Erol AKINCI 1981-1984 Gürkan POLAT 2010-2011 Pertev Bey 1934-1935 Ali Haydar ÖZKIN 1947-1949 Erol TEZCAN 1967-1968 İsa PARLAK 1984-1985 Fatih ÇOBANOĞLU 2011-2013 İzzettin ÖÇ 1935-1936 Mustafa Nuri DİNÇ 1950-1952 Selçuk ÇOLAKOĞLU 1968-1969 Hakkı Teke 1986-1989 Abdullah ŞEN 2013-2014 A.Fevzi HAMURCULU 1936-1938 Nihat ÜÇYILDIZ 1953-1954 Turhan GÖRGÜN 1969-1970 Osman ATEŞ 1989-1992 M.Gökhan ZENGİN 2014-2016 Ali Fehmi KAYAR 1938-1939 Muammer AKMAN 1954-1958 Çetin YÜCEL 1971 Mehmet HAMURCU 1992-1995 Şenol TURAN 2016-... === Politikacılar === Oltu doğumlu politikacıları gösteren liste: * 76. Türkiye içişleri bakanı Efkan Ala (1965,Oltu) * TBMM 1.Dönem Oltu Milletvekili Yasin Haşimoğlu (1895,Oltu) * TBMM 1.Dönem Oltu Milletvekili Rüstem Haşimoğlu (1866,Oltu) * Oltu Şura Hükümeti Başkanı ve 1.Oltu Mutasarrıfı Yusuf Ziya Bey (1881,Oltu) == Eğitim ve sağlık == İlçede okuma yazma oranı 2014 verilerine göre %90'dır. Oltu'daki eğitim kurumlarını gösteren liste: Yükseköğretim *Oltu Meslek Yüksekokulu *Atatürk Üniversitesi Oltu Yer Bilimleri Fakültesi *Atatürk Üniversitesi Oltu Beşeri ve Sosyal Bilimler Fakültesi Lise *Oltu Anadolu Lisesi *Oltu Yusuf Ziya Bey Kız Anadolu Lisesi *Oltu Fen Lisesi *Oltu İbn - i Sina Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi *Oltu Nenehatun Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi *Oltu Yavuz Selim Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi *Oltu Kız Anadolu İmam Hatip Lisesi *Oltu Anadolu İmam Hatip Lisesi *Oltu Meslek ve Teknik Anadolu Lisesi Ortaokul *Ayvalı Ortaokulu *Cumhuriyet Ortaokulu *Gökçedere Ortaokulu *Karabekir Ortaokulu *Küçük Orcuk Ortaokulu *Mehmet Akif Ersoy Ortaokulu *Oltu Ortaokulu *İMKB Yatılı Bölge Ortaokulu|İlkokul İlkokul *Atatürk İlkokulu *Ayvalı İlkokulu *Fatih İlkokulu *Gökçedere İlkokulu *Karabekir İlkokulu *Şehitler İlkokulu *Yasin Haşimoğlu İlkokulu *25 Mart İlkokulu *Mehmet Akif Ersoy İlkokulu Anaokulu *Vilayetler Birliği Nenehatun Anaokulu *Oltu Anaokulu Yaygın eğitim *Oltu Halk Eğitim Merkezi *Oltu Mesleki Eğitim Merkezi *Oltu Öğretmen Evi ve Akşam Sanat Okulu Oltu'da 100 yataklı bir Devlet Hastanesi, 1 Toplum Sağlığı Merkezi, 1 Verem Savaş Dispanseri, 1 Acil Sağlık Hizmetleri İstasyonu, 13 sağlık evi, 2 serbest diş hekimi ve 10 eczane bulunmaktadır. == Yemek == Oltu Cağ KebabıOğlak veya kuzu etinden yapılan, önceden terbiye edilmiş etin yatık olarak odun ateşinde pişirilmesi suretiyle hazırlanan ve cağ veya bico adı verilen şişlerle servisi yapılan günümüzde Türkiye'nin hemen her tarafında tüketilen bir tür kebap yemeğidir. Kuzu eti; reyhan, tuz, karabiber ve soğan ile birlikte yoğrularak bir süre bekletilir. Ardından kalın bir şişe büyük parçalar halinde dizilir ve ocağa alınır. Etler piştikten sonra cağa takılarak kesilir. Soğan ve lavaş ekmeği ile servis edilir. Cağ kebabı olacak kuzunun seçimi esnasında özellikle 6 aylık olmasına ve yaşıtlarından daha boylu ve dolgun olmasına dikkat edilmektedir. === Diğer yemekler === Dosya:A plate of siron.jpg|Siron Dosya:Çılbır with duck-fat sautéed Ramps (14826584557).jpg|Çılbır Dosya:Su Böreği.JPG|Su böreği Dosya:Baked kete photo.jpg|Kete Dosya:Kuymak in a sahan.jpg|Kuymak Dosya:Mantı (Ankara).jpg|Mantı Dosya:Tutmaç soup.jpg|Kesme aşı Dosya:Ayva Tatlısı.jpg|Ayva tatlısı == Dış bağlantılar == * Oltu Belediyesi * Oltu Kaymakamlığı * Oltu Medya * Photographic survey and plan of Oltu Castle * Oltu News (Oltu Haber Portalı) * Oltu * Oltu News (Oltu'dan Güncel Haberler) == Kaynakça == Kategori:Tao-Klarceti Kategori:Erzurum ilinin ilçeleri Kategori:Türkiye'deki ilçeler