Çuvaşça

Çuvaşça (Çuvaşça: Чӑвашла / Căvašla), Rusya'nın orta kesiminde, Ural Dağları’nın batısında konuşulan çağdaş dönem Türki dillerden biridir. Türk dillerinin Ogur-Bolgar grubu öbeğinden varlığını korumuş tek dilidir. Çuvaşça, Çuvaşların anadili ve Çuvaşistan’ın resmî dilidir. Yaklaşık iki milyon kişi tarafından konuşulur. 2002 verilerine göre Çuvaşistan’da bu dili konuşan nüfusun % 92 etnik olarak Çuvaş, % 8’i ise başka etnik kökenlidir. Çuvaşça, okullarda eğitim dili olmasına ve medyada kullanılmasına karşın, Rusçanın yaygın kullanımından dolayı tehlike altında olan bir dildir. Çuvaşça diğer Türki dillerden büyük oranda ayrışmıştır. Öyle ki, diğer Türki diller karşılıklı anlaşılabilirken, Çuvaşça için bu geçerli değildir. Hatta, dil bilimciler tarafından ilk olarak bir Fin-Ugor dili olduğu sanılmıştır. 13\. ve 14. yüzyılda dikilmiş, bugünkü Tataristan'da yoğunlaşan, İdil Bulgar kitabelerinde Çuvaşların atası olan bir dil kullanılmıştır. Bazı akademisyenler Çuvaşça'nın diğer Türki dillerinden çok uzak olduğunu savunup eski Bulgar dilinin Hunca ile bağlantılı olduğunu savunmuş ve bu genişletişmiş Oğur öbeğinin Türk dillerinin lehçesi olarak değerlendirilmesi yerine Hun- Bulgar veya Hun dillerinin bir parçası olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur. Volga dirseğindeki Kazan'da, ileride -Tatarlar ve Başkırlar arasında dağılmış olarak- Volga ve Ural arasındaki bölgede, nispeten az olan sayılarına rağmen (1959 sayımına göre 1.470.000) dil bilim ve etnoloji açısından en ilgi çekici ve en önemli Türk halklarından biri olan Çuvaşlar (Çavaş) yaşar. Hem farklı etnik hususiyetleri hem de ağız hususiyetlerine göre Çuvaşlar iki ana gruba ayrılırlar: Kozmodem'jansk, Çeboksary, Jadrin ve Kurmyş kasabalarında Yukarı Çuvaşlar (viryal < *üz el "yukarı memleket, yukarı halk") ve Aşağı Çuvaşlar (anatri < *enet ôegi ? 'aşağıda [Volga ve devamında] bulunanlar'), ayrıca, bilhassa Volga kıyısı dağları boyunca Cyvil'sk'den, Tetyuşi üzerinden Ul'janovsk (eski Simbirsk, Step Çuvaşlarının merkezi) bölgesine kadar olan yerdeki Step Çuvaşları önemle kaydedilmelidir.J.BENZİNG,"ÇUVAŞÇA",Türkoloji Makaleleri == Yazı sistemi == : : : :a, bă, vă, gă, dă, ye, yo, jă, ză, i, yă, kă, lă, mă, nă, o, pă, ră, să, şă, tă, u, ü, fă, hă, tsă, çă, şă, şçă, hıtălăhpalli, ı, şemşelĕhpalli, e, yu, ya == Ses bilgisi == === Ünsüzler === Çuvaşçanın ünsüzleri şunlardır: /p/ (п), /t/ (т), /k/ (к), /tɕ/ (ч), /ʂ/ (ш), /ɕ/ (ç), /χ/ (х), /ʋ/ (в), /m/ (м), /n/ (н), /l/ (л), /r/ (р), /j/ (й). === Ünlüler === İnce Kalın Düz Yuvarlak Düz Yuvarlak Yüksek i (и) y () (ы) u (у) Alçak e (е) (ĕ) а (а) ŏ (ă) === Ses evrimi === Günümüzde diğer Türkî dillere çok uzak olan Çuvaşçanın önemli ses değişimleri vardır: * Ş>L dönüşümü: “Taş” sözcüğündeki ş, “l” sesine dönüşmüştür: çul (burada ayrıca t>ç ve a>u değişimleri de vardır.) Gümüş sözcüğünün Çuvaşçası “kĕmĕl” şeklindedir. * A>U dönüşümü: Örneğin “at” sözcüğü Çuvaş Lehçesinde ut şeklindedir. * Z>R dönüşümü: Örneğin “biz” kişi zamiri Çuvaşçada ebir şeklindedir. 'Örnekler: Türkiye Türkçesi “sekiz”, Çuvaşçada sakăr. “Siz” kişi zamiri Çuvaşçada “esir”. “Buzağı” sözcüğü Çuvaşçada “păru” * D>R dönüşümü: Örnekler: “ayak” sözcüğünün eski Türkçesi “adaq/azaq” şeklindedir. Çuvaşçada “ayak” sözcüğü a’nın u’ya, d’nin y’ye ve k harfinin yumuşak g’ye dönüşmesiyle şöyle bir gelişme izlemiştir: adaq/azaq>urak>urağ>ura. Çuvaşçada “ura” ayak anlamındadır. * Koymak sözcüğünün eski Türkçesi (kod-) şeklindedir. Bugünkü Çuvaşçada o’nun u’ya, k’nin de sert h (x)’ye dönüşmesiyle (xur-) şeklindedir. * T>Ç dönüşümü: Bazı sözcüklerde olmayabilir. Bu değişime şu örneği verebiliriz: “taş” sözcüğünün Çuvaşçası çul şeklindedir. Bazı fiillerde bu tip değişmelere rastlamayabiliriz; dolmak fiilinin Çuvaşçası (tul-) şeklindedir. * K>Y dönüşümü: k>ğ>y şeklinde gelişmiştir. Bazı sözcüklerde vardır: “kan” sözcüğünün Çuvaşçası “yun” şeklindedir. == Metin örnekleri == === Diğer Türk dilleri ile karşılaştırma === Aşağıdaki tablo, Şaz grubuna ait Türkçe ile Tatarcanın Lir grubuna ait Çuvaşça ile kelime karşılaştırmalarını içermektedir:Ármin Vámbéry, Das Türkenvolk in seinen Ethnologischen und Ethnographischen Beziehungen - 1885 * Çuvaşça Tatarca Türkçe amak emek emek ala elek elek ala el el ada öt, öd ötmek ar ir, er er ojir ajir ayır şidik tişük açık şina sinek sinek hir kız kız sir cer yer bü büke büğet haşpa çapka şapka ças kaş kaş pa bav bağ chol kol kol kibe kebi giysi puş baş baş * Çuvaşça Tatarca Türkçe halha kolak kulak asajak asak asık tuvı türe tören hora kara kara Tora Tänri Tanrı tatla tatlı tatlı sjok yuk yok kümül kömiş gümüş iltin altın altın hunazam janım canım oj ay ay gon kün gün jon kan kan kisne kiçi küçük sjül jüle yüksek * Çuvaşça Tatarca Türkçe sjoradan jaratan yaratan con jan can kebe kiyim kebe,giysi pül böl böl jit it it(köpek) ter tür tür sjülen jilan yılan asşi jasatşi yaşatıcı sil jel yel sjüren - süren ijis aş yiğiş/yemek ij eb ev az ad ad jomzja kamcı kamcı(şaman) * Çuvaşça Tatarca Türkçe kür köz güz anne ana anne kör köz göz atte ata ata kin kilen gelin here jörek yürek vilim ölüm ölüm voda odun odun vurz vuruş dövüş vuru uri uğru vot ot od kvak kök gök(mavi) ivil oul oğul ivis auş avuç awlanas ewlenmek evlenmek biras birmek vermek bolas bolmak olmak ===Sayılar=== * 1 - pĕrre * 2 - ikkĕ * 3 - vişşĕ * 4 - tăvattă * 5 - pillĕk * 6 - ulttă * 7 - şiççĕ * 8 - sakkăr * 9 - tăhhăr * 10 - vunnă * 11 - vunpĕr *12 - vunikkĕ *13 - vunvişşĕ *14 - vuntăvattă *15 - vunpillĕk *16 - vunulttă *17 - vunşiççĕ *18 - vunsakkăr *19 - vuntăhhăr *20 - şirĕm *30 - vătăr *40 - hĕrĕh *50 - allă *60 - utmăl *70 - şitmĕl *80 - sakărvunnă *90 - tăhărvunnă *100 - şĕr *1000 - pin === Kişi zamirleri === * Ben: Epĕ (Эпĕ) * Sen: Esĕ (Эсĕ) * O: Văl (Вăл) * Biz: Epir (Эпир) * Siz: Esir (Эсир) * Onlar: Vĕsem (Вĕсем) == Çuvaş dili hakkında yapılan araştırma eserleri == * Nikolay Aşmarın - Çuvaş dili sözlüğü == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * Çuvaşça-Türkçe Sözlük * E. Čaušević: Tschuwaschisch. in: M. Okuka (Hg.): Lexikon der Sprachen des europäischen Ostens. Klagenfurt (= Wieser Enzyklopädie des europäischen Ostens 10) 2002. S. 811. * Çuvaşça-İngilizce İngilizce-Çuvaşça Sözlük Kategori:Türk dilleri