Dilek kipi

Dilek kipleri veya tasarlama kipleriProf Dr. Muharrem Ergin. Üniversiteler için Türk Dili. sf 296. Bayrak Yayınevi. İstanbul. 2009.; Türkçede fiillerin gereklilik, istek, dilek, şart veya emir bildiren hallerinden her biri. Optatif olarak da bilinir. Bu kiplerde "zaman" ifadesi yoktur. Türkçede dört dilek kipi vardır: * Dilek-şart kipi * Emir kipi * Gereklilik kipi * İstek kipi Fiil çekiminde, dilek kip eklerinden sonra varsa şahıs ekleri gelir. == Dilek-şart kipi == Dilek-şart kipi -se eki ile oluşturulur. Ayrıca Dilek-koşul kipi, şart kipi veya koşul kipi olarak da bilinir. Dilek-şart kipinin başlıca iki çeşit kullanımı vardır. İlk kullanımda eylemin gerçekleşmesinin bir koşula bağlı olduğunu belirtir. Bu tür kullanımda ek, genellikle yan cümleciğin yükleminde bulunur. * Biraz daha çalışsan çok başarılı olacaksın. * Birine sorsak adresi daha kolay bulabiliriz. Dilek-şart kipi aynı zamanda dilek veya rica belirtmek için kullanılır: * Yarın sen de bizimle gelsen. * Keşke bu akşam sinemaya gitsek. * Aşağıdaki şiirin tüm mısraları dilek belirtir: :Bütün dünya buna inansa :Bir inansa :Hayat bayram olsa :İnsanlar el ele tutuşsa :Birlik olsa :Uzansak sonsuza - Şenay Dilek-şart eki almış fiil arka arkaya iki kez kullanılırsa "büyük ihtimâlle" veya "sadece" anlamı verir: * Bu soruyu olsa olsa Mustafa çözer. === Ek-fiilin şartı === Sadece fiillerin dilek-şart kipi vardır. İsim soylu sözcüklerden yüklem yapmak ve onlara şart anlamı katmak için ise "-se" ek-fiili (şart eki) kullanılır: * Hava soğuksa dışarı çıkmayalım. (ek-fiil. Soğuk sözcüğü isim soyludur.) * Çok pahalıysa almayalım. (ek-fiil. Pahalı sözcüğü isim soyludur.) * Havalar ısınsa da pikniğe gidebilsek. (dilek-şart kipi. "Isınmak" fiili ile oluşturulmuştur.) === Bileşik zamanlar === Dilek-şart kipi bileşik zamanlı fiil yapmakta da kullanılır: * Gelseydi (dilek-şart kipinin hikâyesi) * Gelseymiş (dilek-şart kipinin rivâyeti) Dilek-şart kipinin şartı (fiil+se+se) yoktur.Şart bileşik zamanı Türkceciler.com. Erişim: 5 Kasım 2012. Ek-fiilin şartı da bileşik zamanlı fiil yapmakta kullanılır: * Geç yatarsak uykumuzu alamayız. (geniş zamanın şartı) * Kırmızı ışıkta geçersen kazaya neden olabilirsin. (geniş zamanın şartı) * Ağabeyin uyandıysa çöpü dışarıya çıkarsın. (bilinen geçmiş zamanın şartı) * Üzümler olgunlaşmışsa toplayalım. (öğrenilen geçmiş zamanın şartı) * Burak da gelecekse biraz daha bekleyebiliriz. (gelecek zamanın şartı) * Bu kadar çabuk yoruluyorsan bir doktora görünmelisin. (şimdiki zamanın şartı) Genellikle hitaplarda kullanılan "gel+se+n+e", "bak+sa+nız+a" gibi kelimelerde emir ve istek arası bir ifade bulunur.Prof Dr. Muharrem Ergin. Üniversiteler için Türk Dili. sf 303. Bayrak Yayınevi. İstanbul. 2009. === "İse" bağlacı === Dilek-şart kipi, "ise" bağlacı ile karıştırılmamalıdır. Dilek-şart kipi fiillerden sonra gelir. İse bağlacıysa isim soylu sözcüklerden sonra gelir ve "de" bağlacına benzer şekilde ve genellikle "diğerlerinden farklı olarak" anlamında kullanılır: * Çalışkan arkadaşlarımızın kimi öğretmen, kimi doktor, kimi ise mühendis ol­du. (bağlaç) * Babam ela, annemse mavi gözlü. (bağlaç) * Pencereyi açık unutmasam içeriye yağmur girmezdi. (dilek-şart kipi) * Açsam rüzgara yelkenimi / Dolaşsam ben de deniz deniz -Orhan Veli (dilek-şart kipi) Yukarıdaki örneklerde görüleceği üzere dilek- şart kipi eki olan -se fiilden ayrı _yazılamaz_ ; ise bağlacını ise ayrı bir kelime halinde yazmak mümkündür. "İse" bağlacı, ek-fiilin şartı ile karıştırılmamalıdır: * Pencere açıksa, içeri yağmur girebilir. (ek-fiilin şartı) * Kapıyı çalan annemse, bana haber ver. (ek-fiilin şartı) Ek-fiilin şartı, "ise" bağlacı gibi ayrı _yazılabilir_ : * Hava yağmurlu ise dışarı çıkmayalım. (ek-fiilin şartı) * Yok eğer söyleşecek bir sözümüz yok da bana bir suikast için geldiniz ise, ölüme bir dakika evvel hazır olmaktan başka yapacak bir şeyim yoktur. -Ahmet Mithat (ek fiilin şartı [görülen geçmiş zamanın şartı]) * Mesnevî yer yer uzar olmuş ise / Boş değil, hay huy değil, artmış ise. - Mevlânâ == Emir kipi == Fiilin yapılmasını emretmek amacıyla kullanılır. Kip eki yoktur. Birinci şahıslar (ben ve biz) için çekimi yoktur.Emir kipi Yenimakale.com. Erişim: 16 Ekim 2012 İkinci tekil şahıs (sen) için eksiz şekilde (fiil kökü veya gövdesi halinde) kullanılır: * (Sen) git. Diğer şahıslar için (siz, o, onlar) çekimli olarak kullanılır: * (Siz) okuyun. * (O) yazsın. * (Onlar) koşsun (veya koşsunlar). Emir kipinde fiil sonuna şu ekler getirilir: 1\. tekil (ben) 2. tekil (sen) 3. tekil (o) 1. çoğul (biz) 2. çoğul (siz) 3. çoğul (onlar) çekimi yok eksiz -sin çekimi yok -in -sin(ler) \- gel gelsin - gelin gelsin(ler) == Gereklilik kipi == Gereklilik, tavsiye ve bazen de zorunluluk bildirir. -meli eki ile oluşturulur: * Hafta sonuna kadar bu kitabı okumalıyım. 1\. tekil (ben) 2. tekil (sen) 3. tekil (o) 1. çoğul (biz) 2. çoğul (siz) 3. çoğul (onlar) Kip ve şahıs ekleri -meli+(y)+im -meli+(s)+in -meli -meli+(y)+iz -meli+siniz -meli+(ler) Örnekler yazmalıyım yazmalısın yazmalı yazmalıyız yazmalısınız yazmalı(lar) == İstek kipi == -e ve -a eki ile oluşturulur. Konuşmacı/yazar tarafından kipin kullanıldığı eylemin gerçekleşmesinin arzulandığını belirtir. * Şoför bey, müsait bir yerde ineyim. * Sen başarılı olasın diye didiniyorum. * Biz de sizinle gelelim. Bazen istekten ziyade niyet veya plan bildirir: * Şu vazoyu masanın üzerine koyayım. İstek kipinde fiile -şahıs ekiyle birlikte- şu ekler eklenir: 1\. tekil (ben) 2. tekil (sen) 3. tekil (o) 1. çoğul (biz) 2. çoğul (siz) 3. çoğul (onlar) -e+(y)+im -e+(s)+in -e -e+lim -e+(s)+in+iz -e veya -e+ler geleyim gelesin gele gelelim gelesiniz geleler Türkçenin eski devirlerinde ve modern Türkçede halk ağzında 1. tekil şahsın -e+m, 2. tekil şahsın -e+n ve 1. çoğul şahsın -e+k eki aldığı da görülür. * Varam ol dosta kul olam hem açıluban gül olam -Yunus Emre == Kaynakça == == Ayrıca bakınız == Kategori:Türkçede kipler