Ebussuud Efendi

Muhammed Ebussuud Efendi veya Hoca Çelebi (d. 30 Aralık 1490, İskilip – ö. 23 Ağustos 1574, İstanbul), Osmanlı şeyhülislamı. Ailesi İskilip civarındaki İmâdlı olduğu için "İmadi" olarak da anılır.İsmail Hâmi Danişmend, (1971) Osmanlı Devlet Erkânı, İstanbul: Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1971, say. 114. == Hayatı == küçükresim|Ebussuud Efendi'nin mezarı (Mart 2022) 30 Aralık 1490 tarihinde Çorum'un İskilip ilçesinde doğdu. Bazı şarkiyatçılar İmâd’ı Âmid ile karıştırıp Ebüssuûd Efendi’nin Diyarbakırlı olduğunu ileri sürmüşlerdir. Âlî Mustafa Efendi ve Peçuylu İbrâhim’in İmâd’ı İmâdiye ile karıştırarak Ebüssuûd Efendi’yi Kürt asıllı göstermeleri de yanlıştır. Zira Ebüssuûd Efendi’nin ailesinin şimdi Irak topraklarında kalmış bulunan İmâdiyeli değil İskilip’e bağlı İmâdlı olduğu, çağdaşı bazı kaynaklar da dahil olmak üzere (mesela bk. Hısım Ali, s. 440 vd.) hemen bütün kaynaklarca belirtilmektedir.İslam Ansiklopedisi, Ahmet Akgündüz, cilt: 10, sayfa: 365-371 Şeyh Yavsî'nin oğludur ve anne tarafından da Ali Kuşçu'nun torunudur. 1533'te İstanbul kadılığı görevine atandı; sonra Bursa kadılığına geçti ve 1537'de Rumeli kazaskerliği görevi verildi. Sultan I. Süleyman devrinde 1545 tarihinde Şeyhülislamlığa getirildi.Irene Schneider, "Ebussuud" Kay.Michael Stolleis (ed.) Juristen: ein biographisches Lexikon; von der Antike bis zum 20. Jahrhundert (2.ed.), Münih: Beck ISBN 3406 45957 9 say. 192 Başarılı olduğu için Sultan I. Süleyman'in ölümünden sonra, II. Selim devrinde de görevini sürdürdü. Bu sultanlarla birlikte çalışarak verdiği fetvalarla I. Süleyman'ın Yezidilere karşı hareketlerini ve II. Selim'in Kıbrıs seferini destekleyen fetvalar verdi. Verdiği fetvaların arasında enteresan olarak Karagöz oyunları gösterileri ve o zaman yeni olarak Osmanlı ülkesine girmekte olan kahve içilmesi konuları bulunmaktadır. Kanuni ve II. Selim devrindeki önemli kanun hareketlerinde bulundu. Kanuni Sultan Süleyman'ın karşısında "padişah emriyle nâ-meşrû’ olan nesne meşrû’ olmaz" çıkışını yaptığı ifade edilir. Osmanlı toprakları dışındaki islam coğrafyasında da itibar sahibi olmuş ve eserlerinin etkisi günümüze kadar devam etmiş bir alimdir. Kanunnameler hazırlattığı ve birçok alim yetiştirdiği için ilmiye sınıfı uzun bir müddet zayıflamamıştır. Ebussuud Efendi aynı zamanda bir şairdi. Kanuni döneminde, Osmanlı yasalarına yaptığı katkılara rağmen Ebussuud Efendi, Anadolu'da Safevî taraftarı Kızılbaşlar için verdiği fetvalarıyla bilinir. Verdiği fetvalar arasında "Kızılbaşların canları, malları helâldir, onlarla savaşırken ölmek şehitliğin en yücesidir" ve "Kızılbaşların kestiği hayvanın eti mundardır, yenmez" gibi, günümüzde de bilinen fetvaları yer alır.Mehmet Ertuğrul Düzdağ, (1972) Şeyhülislam Ebussuud Efendi fetvaları ışığında 16. asır Türk hayatı, Enderun Kitabevi, İstanbul, say. 109-117. Aynı zamanda Ebu Suud Efendi'nin bazı şairlere düşmanlığı da bilinmektedir.O dönem verdiği fetva ile şair Yunus Emre'yi kafir ilan etti ve Yunus Emre'nin şiirlerini okuyanların öldürülmesi gerektiğini savundu.Şeyhülislam Ebu Suud Efendi'nin Fetvaları, M.Ertuğrul Düzdağ Ebu Suud Efendi'ye göre Yunus Emre'nin 'Cennet cennet dedikleri, bir ev ile birkaç huri / İsteyene ver sen onu, bana seni gerek seni.'şathiyesini okumak idam edilmeyi göze almak demekti. Bunların dışında Hallâc-ı Mansûr ve Vahdet-i Vücûd aleyhine hareketlerde bulundu.Bu akideyi kabul eden Aşık Maşuki ve Bosnalı Hamza Bâlî'nin katline fetva verip idam edilmelerinde rol oynamıştır. Aynı dönem çokça okunan Sadi Şirazi'nin de şiirlerini eleştirmiştir. Ebusuud Efendi 23 Ağustos 1574'te öldü. Mezarı Eyüp'te Daru'l Hadis'in yanında Ebussuud Haziresindedir.Haskan, Mehmet Nermi:Eyüplü Meşhurlar, Eyüp Belediyesi Yayınları, cilt.2, s.69, İstanbul 2014 küçükresim|sağ|240px|Ebussuud Efendi'nin Eyüp'teki mezar taşı == Eserleri == Bilinen 22 adet eseri ile çeşitli risaleleri vardır. "İrşadü’l-Aklu’s-Selim Mezaye’l-Kitabü’l-Kerim" adlı tefsiri alanında en önemli eserlerden kabul edilir. Bazı eserleri aşağıdaki gibidir: ;Tefsir * İrşadü’l-Aklu’s-Selim Mezaye’l-Kitabü’l-Kerim (Arapça tefsir) * Maâk'dü t-tarrâffi evveli sureti'l-Feth minel-Keşşâf * Tefsirü sureti'I-Furtan * Tef sini sureti'I Müminin * Risale fi bahsi imâni'l-Firavn ;Hukuk * Fetavayı Ebussuud Efendi * Kanunname-i Ali Osmani (Fatih devrine adını veren kanun) * Maruzaat (çeşitli fıkhî ve ameli hükümler) * Arâzî-yi Harâcıyye ve Oşriy-ye Hacında Kanun ve Fetvalar * Risale fi vakfı'I-men kül ve'n-nufçûd * Bidâatü'l-kadî li-ihtiyâcihi fil-müstakbel ve'l-mâzî * Fe-tâvâ Kâtiblerine Tenbih * el-Fetva'l müteallikti bı- beyânı'I-valftı'I-muteber e lı'l-hasad ve istihlâk) I-galat * Gamezâtü I-melih fi evveli mebâhisi kasri'l-âmm mine't-Telvîh * Sevâkjbii'l-enzâr fi evâılı Menârı'l-envâr * Hasmü'l-hılâffi'l-mesh ale'l-htfaf * Risale fi val^fi'I-arazî ve bazı âhkami'l-vakj * Rishile fi tescili'I-evkaf Risale fi vakfı't-tâvahîn ale'I-arzı'l-mevkûfe li'l-gayr * Öşür Hakkında Risale ;Dil ve edebiyat * Calatüt-ı Ebussuud (Gala-tât-ı Avam) * el-Kasîdetü'l-mîmiyye * el- Kasâidü'l-Arabiyye * Ka-sîde fi nsai's-Sultân Süleyman * Münşeat-ı Ebussuud * Galatat (yanlış kullanılan kelimeler) * Kaside-i Mimiyye (Arapça şiir) * Sevâkibü’l-Enzâr fi Evâili’l-Menâr * Ğamazâtu’l-Melih * Sevâkibü’l-Enzâr fi Evâili Menâri’l-Envâr fi’l-Usûl ;Akaid * Risale fi beyanı'I -kaza ve'l-kader ;Çeşitli * Risale li-ecli'ttaûn * Duânâme-ı Ebussu-ûud (Duaname yalın bir dil ile yazılmış dualar ve hadisler) * Risale fi ediyeti'l-me'sûre * Risale-i Mergûbe * Mecmua-ı Deavât == Popüler kültürdeki yeri == 2011 yapımı Muhteşem Yüzyıl adlı dizide Tuncel Kurtiz tarafından (ölümüne kadar) canlandırıldı. == Kaynakça == * İbrahim Peçevî (Haz. Bekir Sıtkı Baykal), (1981) Peçevi Tarihi, Cilt:1, Ankara:T.C. Kültür Bakanlığı, say. 2., * * İsmail Hâmi Danişmend, (1971) Osmanlı Devlet Erkânı, İstanbul: Türkiye Yayınevi, say. 114. ISBN == Dış bağlantılar == *Ebussuud'un fetvaları Kategori:1490 doğumlular Kategori:1574 yılında ölenler Kategori:16. yüzyıl Osmanlı şeyhülislamları Kategori:İskilip doğumlular Kategori:İstanbul'da ölenler Kategori:Eyüpsultan Mezarlığı'na defnedilenler