Birleşik fiil

:Bileşik zamanlı fiil ile karıştırılmamalıdır. Birleşik fiiller ya da bileşik fiiller, bir eylemi karşılamak üzere birden fazla sözcüğün bir araya gelmesi ile oluşturulmuş fiiller (eylemler). Bazı birleşik fiiller bir arada, bazıları iki ayrı sözcük halinde yazılır. Birleşik fiiller yapılarına göre üçe ayrılır: * Kurallı birleşik fiiller * Yardımcı fiille yapılan birleşik fiiller * Anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiiller == Kurallı bileşik fiiller == Kurallı bileşik fiiller, iki fiilin -aralarına geniş-düz ünlülerden (a, e) veya dar ünlülerden (ı, i, u, ü) birini alacak şekilde- birleşmesi yoluyla oluşur. Tamamı bitişik yazılır. Fiiller arasındaki ünlü, ilk fiilin son hecesi ile büyük ünlü uyumuna uyar: Olumlu hâli: Fiil1 \+ a, e / ı, i, u, ü + Fiil2 Türkçedeki kurallı bileşik fiiller dört grupta incelenir: === Yeterlilik === Herhangi bir fiil ile bil- fiilinin birleşmesi ile oluşturulur. Fiiller arasına "a" veya "e" harflerinden biri gelir. Cümleye gücü yetme veya olasılık anlamı katar. Soru olarak kullanıldığında rica anlamı katar. * Okula geç kalırsam öğretmenim _kızabilir_. (olasılık) * Sınıfı _geçebilmem_ için çok çalışmam gerekiyor. (gücü yetme) * Yarın fuara _gidebiliriz_ , ne dersin? (olasılık) * Şu camı _kapatabilir misin_? (rica) * Evlenme teklifi ettiği gün sevinçten kapısında _bayılabilirim_. (olasılık) * Yeterlilik fiilinin olumsuzunda bil- fiili düşer ve olumsuzluk eki eklenir. Ancak aradaki ünlü muhafaza edilir: * Saatlerdir uğraşmama rağmen bulmacayı _çözemedim_. * Yarına kadar bu ödevi _yetiştiremem_. Bazı ağızlarda ve bazı Türkî dillerde olumsuz yapıda da "bil-" fiili muhafaza edilir: * Fikrimden geceler _yatabilmirem_. (yatamıyorum) Geniş zamanın olumsuzu ile karıştırılmamalıdır. Fiilden sonra -e, -a ekleri varsa yeterlilik fiilinin olumsuzu, yoksa geniş zamanın olumsuzu olur: * yapabilirim / yapamam (yeterlilik fiili) * yaparım / yapmam (geniş zaman) === Tezlik === Herhangi bir fiil ile ver- fiilinin birleşmesi sonucu oluşur. Fiiller arasında dar ünlülerden (ı, i, u, ü) biri gelir. Cümleye tezlik, çabukluk anlamı katar. * Kurbağa hızla uzattığı dili ile sineği _yakalayıverdi_. * Çocuk, annesini görünce yanına _koşuverdi_. * Uzanıp _tutuver_ elimi. * _Uzanıverse_ gövdem taşlara, boydan boya -N. F. Kısakürek Olumsuzluk eki –ma, -me asıl eylemden sonra gelirse önemsizlik, yardımcı fiil olan ver- den sonra gelirse olumsuz tezlik bildirir. * Sen de o filmi görmeyiver. (önemsizlik) * Her şeye maydanoz oluverme. (olumsuz tezlik) === Süreklilik === Fiil sonuna dur-, kal-, gel- ve koy-Prof. dr. Zeynep Korkmaz,Türkiye Türkçesi Grameri, 243/3 Süreklilik Fiilleri. fiillerinin eklenmesi ile oluşturulur. Fiiller arasına "e" veya "a" harflerinden biri gelir. Cümleye devam etme, süreklilik anlamı katar. * Her on yılda bir, geçmişten bu yana _süregelen_ edebiyatı alaşağı ediyoruz. -T. Uyar. * Televizyonun karşısında _uyuyakalmışım_. * _Gidedursun_ turnalar, gurbet ellere. * En başta kendi adımı görünce, listeye _bakakaldım_. * Sizi işinizden _alıkoymak_ istemem. === Yaklaşma === Fiil sonuna yaz- fiilinin eklenmesi ile oluşturulur. Fiiller arasına "e" veya "a" harflerinden biri gelir. Modern Türkçede kullanımı gitgide azalan bu yapı eylemin neredeyse (hemen hemen) gerçekleştiğini belirtir: * Kaldırımda yürürken _düşeyazdım_. * Onu birden karşımda görünce korkudan _öleyazdım_. * Faw exim 5dk aşağı in bi göriyim diyince heyecandan kalbim _durayazdı_. == Yardımcı fiille yapılan birleşik fiiller== Etmek, eylemek, olmak, kılmak, yapmak gibi yardımcı fiillerinin isim soylu sözcüklerden sonra kullanılması ile oluşturulmuş fiillerdir. * mecbur olmak, dua etmek, doğum yapmak, namaz kılmak, perişan eylemek vs. Bu şekilde yapılan birleşik fiillerin isim kısmında bir ünlü düşmesi ya da bir ünsüz türemesi varsa birleşik fiil bitişik yazılır. * seyretmek, affetmek vs. Yardımcı fiiller -aşağıdaki örneklerdeki gibi- tek başına bir anlam taşıyorsa ve önündeki isimle kaynaşmamışsa asıl fiildir ve bileşik fiil değildir: * Ben _ettim_ , sen _etme_. * Köyümüzde şimdi kirazlar _olmuştur_. * Elindeki gömlek ancak beş milyon lira _eder_. * Boş zamanlarımda kütüphanede _olurum_. * Bu kazak bana _oldu_. (bedeni tam geldi) Bazı kaynaklarda fiil+fiil yapısındaki kurallı bileşik fiillerde kullanılan yeterlilik, süreklilik, tezlik ve yaklaşma fiilleri (-ver, -yaz, -bil vs.) ile ek-fiiller (idi, imiş, ise, -dir) de yardımcı fiil kabul edilir.Türkçede Yardımcı Fiillerin Morfo-Semantiği ve İşlevi Mehmet Gedizli, 2013 == Anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiiller == Sıklıkla bir arada kullanılan bazı sözcüklerin zaman içerisinde kaynaşması, deyim haline gelmesi ile oluşmuş birleşik fiillerdir. Örnekler: * Ayak diremek * Başına gelmek * Dudak bükmek * Kafa kafaya gelmek * Baş ağrıtmak * Aklına yatmak * Kafa şişirmek * Göz döndürmek == İkili birleşik fiiller == İki ayrı fiilin belirli biçim kalıpları içinde bir araya gelip kaynaşmasından oluşan birleşik fiilleridir. Esas fiil genellikle zarf-fiil (-ip) yapısındadır.Prof. dr. Zeynep Korkmaz,Türkiye Türkçesi Grameri, 244. İkili Birleşik Fiiller. Örnekler: * kasıp kavurmak * alıp vermek * dolup taşmak * uçup gitmek * silip süpürmek == Kaynakça == Kategori:Fiil çekimleri