Galaksi iplikçiği

Gökada iplikçikleri (alt tipler: süperküme kompleksleri, gökada duvarları ve gökada tabakaları) kozmolojide kütleçekimsel olarak bağlı olan gökada süperkümelerinin duvarlarından oluşan evrendeki bilinen en büyük yapılardır. Bu devasa iplik benzeri oluşumlar, 80 megaparsek h−1'e (160 ila 260 milyon ışıkyılı) ulaşabilir ve büyük boşluklar arasındaki sınırları oluşturur. == Oluşum == Evrenin evriminin standart modelinde galaktik iplikçikler (galaktik ağ veya kozmik ağ olarak da adlandırılan), ağ benzeri karanlık madde dizileri boyunca oluşur ve onu takip eder. Bu karanlık maddenin, evrenin yapısını en büyük ölçeklerde belirlediği düşünülmektedir. Karanlık madde kütleçekimsel olarak baryonik maddeyi çeker ve gökbilimcilerin süper-galaktik kümelerin uzun, ince duvarlarını oluşturduğunu gördükleri "normal" maddedir. == Keşif == Süperkümelerden daha büyük yapıların keşfi 1980'lerin sonlarında başladı. 1987'de Hawaii Üniversitesi Astronomi Enstitüsü'nden gökbilimci R. Brent Tully, Balıklar-Balina Süperküme Kompleksi olarak adlandırdığı şeyi tanımladı. 1989'da CfA2, ardından 2003 yılında Sloan Seddi keşfedildi. 11 Ocak 2013'te Central Lancashire Üniversitesi'nden Roger Clowes liderliğindeki araştırmacılar, büyük kuasar grubu Huge-LQG'nin keşfini duyurdular. Kasım 2013'te, gama ışını patlamalarını referans noktaları olarak kullanan gökbilimciler, 10 milyar ışık yılını aşan ve son derece büyük bir iplikçik olan Herkül-Kuzeytacı Büyük Duvarı'nı keşfettiler. == İplikçikler == İplikçiklerin iplikçik alt tipi, uzunlamasına eksen boyunca enine kesitte kabaca benzer büyük ve küçük eksenlere sahiptir. Gökada İplikçikleri İplikçik Tarih Ortalama mesafe Boyut Notlar Saç İplikçiği Saç Süperkümesi, Saç İplikçiğinin içinde yer alır. CfA2 Büyük Duvarı'nın bir parçasını oluşturur. Kahraman–Kanatlıat İplikçiği 1985 İplikçiğin bir üyesi olarak Kahraman- Balıklar Süperkümesi, Balıklar-Balina Süperküme Kompleksiyle bağlantılıdır. Büyük Ayı İplikçiği CfA Homunculus'a bağlı olan iplikçiğin bir kısmı, Homunculus'un "bacağının" bir kısmını oluşturur. Vaşak–Büyük Ayı İplikçiği (LUM İplikçiği) 1999 kırmızıya kayma 2000 km/s'den 8000 km/s'ye Vaşak-Büyük Ayı Süperkümesi ile bağlantılı, iki ayrı yapı olmasına rağmen daha büyük bir yapıdır. ClG J2143-4423 A İplikçiği 2004 z= 2.38 110 Mpc 2004 yılında keşfedilen, CfA2 Büyük Duvarı uzunluğundaki ClG J2143-4423 proto-kümesi çevresinde bulunan bir iplikçiktir. 2008 itibariyle, kırmızıya kayması 2'den fazla olan en büyük yapıydı. * 2008 yılında gökbilimciler Adi Zitrin ve Noah Brosch, Samanyolu ve Yerel Grup civarında yıldız patlama gökadalarının hizalanmasıyla tanımlanan kısa bir iplikçiğin varlığını öne sürdüler. Bu iplikçiğin gerçekliği ve benzer fakat daha kısa bir iplikçiğin tanımlanması, McQuinn'in ve arkadaşlarının TRGB yöntemini kullandığı mesafe ölçümlerine dayalı bir çalışmasının sonucuydu (2014). ===Gökada duvarları=== İplikçiklerin alt tipi olan gökada duvarı, uzunlamasına eksen boyunca enine kesitte küçük eksenden önemli ölçüde daha büyük olan bir ana eksene sahiptir. Gökada Duvarları Duvar Tarih Ortalama mesafe Boyut Notlar CfA2 Büyük Duvarı (CfA Büyük Duvarıl) 1989 z= 0.03058 251 Mpc uzunluk : 750 Mly uzunluk 250 Mly genişlik 20 Mly kalınlık Evrende keşfedilen ilk süper-büyük büyük-ölçekli yapı veya sözde-yapıydı. CfA Homunculus Büyük Duvar'ın kalbinde yer alır ve Saç Süperkümesi homunculus yapısının çoğunu oluşturur. Saç Kümesi çekirdekte yer alır. Sloan Seddi (SDSS Büyük Duvarı) 2003 z= 0.07804 433 Mpc uzunluk On yıl sonra keşfedilen Herkül-Kuzeytacı Büyük Duvarı tarafından gölgelenene kadar bilinen en büyük gökada iplikçiğiydi. Heykeltıraş Duvarı (Güneyin Büyük Duvarı) 8000 km/s uzunluk 5000 km/s genişlik 1000 km/s derinlik (kırmızıya kayma boyutlarında) Heykeltıraş Duvarı, Ocak Duvarı'na "paralel" ve Turna Duvarı'na "dik". Turna Duvarı Turna Duvarı, Ocak ve Heykeltıraş Duvarlarına "dik". Ocak Duvarı Ocak Kümesi bu duvarın bir parçasıdır. Duvar, Heykeltıraş Duvarı'na "paralel" ve Turna Duvarı'na "dik". Herkül-Kuzeytacı Büyük Duvarı 2013 z≈2 3 Gpc uzunluk, 150.000 km/s derinlik (kırmızıya kayma boyutlarında) Gözlemlenebilir evrendeki bilinen en büyük yapıdır. küçükresim|120px|Gökada iplikçikleri, duvarlar ve boşluklar ağ benzeri yapılar oluşturur. * "Erboğa Büyük Duvarı" ("Ocak Büyük Duvarı" veya "Başak Duvarı") diğer bir yapı olarak önerilmiştir. Bu duvarın bir parçası olarak Ocak Duvarı (görsel olarak Kaçınma Bölgesi tarafından oluşturulan) ile birlikte Suyılanı-Erboğa Süperkümesi'ni ve Samanyolu Gökadası'nın bulunduğu yer olan Başak Süperkümesi'ni birlikte içerecektir (bu nedenle Yerel Büyük Duvar olarak da adlandırılabilir). * Cetvel Kümesi'ni içerecek olan Büyük Çekici'nin fiziksel bir ifadesi olarak bir duvar önerilmiştir. Bu nedenle bazen Büyük Çekici Duvarı veya Cetvel Duvarı olarak anılır. Ancak Laniakea Süperkümesi'nin keşfiyle, Büyük Çekici, Suyılanı-Erboğa Süperkümesi ve Başak Süperkümesi artık yeni süper yapıya dahil edilmiştir. * 2000 yılında, B3 0003+387 radyo gökadasının yakınında z = 1.47'de bulunan bir duvar önerildi. * 2000 yılında, Hubble Derin Alanının (HDF North) kuzey bölgesinde z = 0.559'da bulunan bir duvar önerildi. ==== En yakın gökada duvarlarının haritası ==== frame|center|En yakın gökada duvarlarını gösteren 500 milyon ışık yılı içindeki evren === Büyük Kuasar Grupları === Büyük kuasar grupları (LQG'ler) bilinen en büyük yapılardan bazılarıdır. Bunlar ön-hiperkümeler/ön-süperküme kompleksleri/gökada iplikçiği öncüleri olarak teorize edilir. Büyük Kuasar Grupları LQG Tarih Ortalama mesafe Boyut Notlar Clowes–Campusano LQG (U1.28, CCLQG) 1991 z= 1.28 * 1991'den 2011'e, U1.11'in keşfine kadar evrendeki bilinen en büyük yapıydı. U1.11 2011 z =1.11 * Huge-LQG'nin keşfine kadar birkaç ay boyunca evrendeki bilinen en büyük yapıydı. Huge-LQG 2012 z= 1.27 * * Bir yıl sonra Herkül-Kuzeytacı Büyük Duvarı'nın keşfine kadar evrende bilinen en büyük yapıydı. === Süperküme kompleksi === Süperküme kompleksi Ad Tarih Ortalama mesafe Boyut Notlar Balıklar-Balina Süperküme Kompleksi 1987 1 milyar ly genişlik, 150 milyon ly derinlik Başak Süperkümesi ve Yerel Grubu İçerir == Büyük ölçekli dağılım haritaları == Dosya:Superclusters atlasoftheuniverse.gif|1 milyar ışık yılı (307 Mpc) içindeki evren. Harita, süperkümeleri, iplikçikleri ve boşlukları gösterir. Dosya:Nearsc.gif|En yakın duvarların, boşlukların ve süperkümelerin haritası Dosya:2dfdtfe.gif|SDSS Büyük Duvarı'nı içeren 2dF araştırma haritası Dosya:2MASS LSS chart-NEW Nasa.jpg|2MASS XSC kızılötesi gökyüzü haritası == Ayrıca bakınız== * Gökada * Gökada kümesi * Süperküme * Galaksiler listesi * Galaksi kümeleri listesi * Boşluk (astronomi) == Kaynakça == == Konuyla ilgili yayınlar == * Kevin A. Pimbblet, , arXiv, 14 Mart 2005. Kategori:Evrenin geniş ölçekli yapısı