Zarf (dilbilgisi)

Zarf veya belirteç; bir fiilin, fiilimsinin, sıfatın veya başka bir zarfın anlamını yer, zaman, durum ve miktar bakımından niteler. Zarflar, fiile yöneltilen neden, ne zaman, nereye, ne kadar ve nasıl sorularının cevaplarını oluşturur. _Aşağı_ , _yukarı_ , _nazikçe_ , _çok_ , _az_ , _fevkalâde_ , _en_ , _ileri_ , _geri_ , _şimdi_ , _geç_ gibi kelimeler cümle içerisinde zarf olarak kullanılabilir. Türkçede pek çok sıfat aynı zamanda zarf olarak da kullanılabilir. Bu sebeple bir kelimenin zarf mı, sıfat mı olduğu tespit edilirken cümledeki işlevi ve diğer kelimelerle ilişkisi incelenir. Sıfatlar gibi zarflar da tek başına kullanıldıklarında (zarf görevinde kullanılmadıklarında) isim hâline gelir (adlaşır).Ergin 280 O _iyi_ (sıfat) bir insandır. O _iyi_ (zarf) çalıştı. _İyiler_ (isim) kazansın. == Çeşitleri == === Zaman zarfı === Fiilde belirtilen eylem veya hareketin ne zaman yapıldığını bildiren kelimelere veya kelime gruplarına zaman zarfı denir. "Dün, bugün, yarın, akşam, kışın, geceleyin, ilkin, şimdilik, yine, demin, daha, hâlâ, henüz, derhal, bazen" gibi kelimeler, cümlede zaman zarfı görevinde kullanılabilirler. Fiile sorulan "Ne zaman?" sorusunun yanıtı zaman zarfıdır: * Ağabeyim _henüz_ gelmedi. * Babam eve _şimdi_ geldi. * Kendimi _henüz_ sınav için hazır hissetmiyorum. * Test sonuçları elimize _bugün_ ulaştı. * _Yarın akşam_ sınıfça tiyatroya gideceğiz. Zaman bildiren kelimeler, isim cümlelerinde bile zaman zarfı görevindedir. * _Yarın_ evdeyim. * Sütler kaymak _tutar tutmaz_ or(a)dayım. === Durum zarfı === Durum veya hâl zarfları fiillerin durumlarını anlatan; fiilde bildirilen hareketin nasıl yapıldığını bildiren kelimelerdir. Hemen hemen bütün niteleme sıfatları zarf olarak da kullanılabileceğinden, sayıları oldukça fazladır. Hızlı, hızla, tek tek, iyice, sora sora, geze geze, böyle, şöyle gibi kelimeler ve kelime grupları durum zarflarına örnek olarak verilebilir. Durum zarflarının cümle içinde ayırt edilebilmesi için fiile nasıl sorusu sorulur: * Adam _koşarak_ yanımıza geldi. * Bardağı _yavaşça_ masaya bıraktım. * Otomobili, sürat limitine rağmen, çok _hızlı_ kullanıyordu. Bir fiil, birden fazla durum zarfı tarafından nitelenebilir: * Mermerleri _ova ova_ , _iyice_ temizledim. Sonuna vasıta eki (-le) eklenen pek çok kelime cümlede durum zarfı görevinde kullanılabilir: * Azarlamak yerine _güzellikle_ anlatmalısın. * Odanın kapısını _hızla_ kapattım. * Öğretmen öğrencilerine _sevgiyle_ bakıyordu. * Sanatçı, resimdeki ince detayları _özenle_ boyadı. === Miktar zarfı === Miktar veya nicelik zarfları; fiilleri,zarfları, fiilimsileri ve sıfatları miktar, derece, ölçü bakımından etkileyen ve sınırlayan zarflardır. _Biraz_ , _fazla_ , _çok_ , _daha_ , _en_ , _pek_ , _az_ gibi kelimeler miktar zarflarına örnek olarak verilebilir. Cümlede nicelik zarfını bulmak için sıfat veya zarfa "ne kadar" sorusu sorulur. * Başarılı olabilmek için _çok_ çalışmalıyım. * Dolaptaki sütten _biraz_ içtim. * Kendini turnuvadan önce _fazla_ yormamalısın. === Yer-yön zarfı === Fiilleri, yer-yön bakımından belirtir. _İleri_ , _geri_ , _aşağı_ , _yukarı_ , _beri_ , gibi kelimeler sıklıkla kullanılan yer-yön zarflarıdır: * Biraz _ileri_ gidin. Yer-yön zarfları ismin hâl eklerini almaz: * _Aşağı_ indim. ("aşağıya" hâli isimdir) * Biraz _öte_ git. ("öteye" hâli isimdir) * _İleri_ doğru koşmaya başladı. ("ileriye" hâli isimdir) Hal eki alan yer-yön kelimeleri zarf olmaz. === Soru zarfı === Fiilleri ve fiilimsileri soru yönünden etkileyen zarflardır: neden, niye, niçin, nasıl, ne zaman, ne kadar vb. Zarfları bulmak için sorulan soruların tamamını kapsar. * Buraya _nasıl_ geldiniz? * Eve _ne zaman_ varırız? * Kırmızı Başlıklı Kız kurda " _Neden_ senin ağzın bu kadar büyük?" diye sordu. * _Niçin_ gökyüzü bu kadar mavi? * Sizin bahçeniz _niye_ bu kadar geniş? * Şehrimizi _nasıl_ buldunuz? * Yeni elbisemi _nasıl_ buldun? * Yolculuk _ne kadar_ sürüyor? Fiilimsileri de soru yönünden etkiler _Neden_ _koşarak_ _geldin_? Soru Zarfı Fiilimsi Fiil == Bazı önemli konular == Daha önce belirtildiği üzere isim soylu pek çok kelime hem sıfat hem de zarf olarak kullanılabilir: * Eski evimizdeki eşyaları _yeni_ eve getirdim. (niteleme sıfatı) * Eve _yeni_ geldim. (zaman zarfı) Bir ismi niteleyen kelimeler -bu isim cümlenin yüklemi olsa dahi- sıfattır: * _Hızlı_ bir yarışçıydı. (sıfat. "Yarışçı" kelimesi isimdir. "-di" ek-fiili ile yüklem yapılmıştır.) * Otomobili çok _hızlı_ kullanıyordu. (zarf. "Kullanmak" fiildir.) Zarflar genellikle fiilden hemen önce kullanılır: * Fasulyeler _iyice_ büyüdü. == Adlaşma == Zarflar isim soylu kelimelerdir. Cümlede zarf görevinde kullanılmadıklarında yeniden isme dönüşürler: * İşlerin yolunda iken _yarınını_ düşünmeli ve yatırım yapmalısın. (isim) * _Yarın_ okula gidecek misin? (zarf) == Kaynakça == == Literatür == * Ergin, Muharrem. Üniversiteler İçin Türk Dili. İstanbul: Bayrak Yayım, 2009. Kategori:İsim soylu kelimeler Kategori:Türkçe dilbilgisi