Bâb-ı Âli tercümanı

Bâb-ı Âli tercümanı (Osmanlıca: Tercümân-ı Bâb-ı Âli; ; ), Dîvân-ı Hümâyun tercümanı (Osmanlıca: Tercümân-ı Dîvân-ı Hümâyûn), büyük tercüman ya da tercümanbaşı, Osmanlı hükûmetinin kıdemli tercümanı ve fiili dışişleri bakan yardımcısına verilen addır. Makam, 1661'de oluşturulmasından 1821'de Yunan İsyanı'nın patlak vermesine kadar büyük ölçüde Fenerli Rumlar tarafından yönetildi ve Osmanlı İmparatorluğu'ndaki gayrimüslimlerin erişmiş olduğu en yüksek kamu göreviydi. Bâb-ı Âli tercümanı, resmi dairelerdeki yazışmaların tercüme ve yazımını yapmakla görevliydi. Tercümanlar, resmi kabul törenlerinde Avrupalı elçilerin padişah veya sadrazama gönderilen mektuplarını tercüme etmek, Reis-ül küttâbın yabancı elçilerle görüşmesinde bulunmak ve bu toplantıların yazılı raporlarını hazırlamak, yabancı ülkelere gönderilen Osmanlı sefaret heyetlerinde bulunmak, Osmanlı Devleti'nin ikili antlaşmalarında tercümanlık etmek, Avrupalı devletlere verilecek her türlü yazıyı kaleme almak gibi Osmanlı İmparatorluğu'nun uluslararası ilişkilerinden sorumlulardı. Bu yönüyle Dîvân-ı Hümâyun tercümanları, Osmanlı'nın “Avrupa'daki gözü” olmuşlardır. Özetle diplomatik işlerin idaresinde Reis-ül küttabdan sonra gelen en önemli görevliydi. Bütün tercümanların imparatorlukta yaygın olarak kullanılan üç dili, (elsine-i selase) yani Arapça, Farsça ve Türkçeyi bilmesi ve birkaç yabancı dilde (genellikle Fransızca ve İtalyanca) yetkin olması gerekiyordu. == Tarihçe == === Makamın oluşturulması === 1661'de Sadrazam Köprülü Fazıl Ahmed Paşa, kendi kişisel doktoru Panayot Nikusios'u Dîvân-ı Hümâyun'a ilk tercümanbaşı olarak atadı. 1673 yılında Nikusios'un ölümünden sonra görevi, başka bir Yunan olan Aleksandros Mavrokordatos üstlendi. Bu tercümanlar, Bâb-ı Âli'nin hemen hemen tüm tercümanlarının Yunan kökenli olduğu veya Mavrokordat, Gika, Karaca veya Kalimaki gibi Fenerli Rum aile çemberinin üyeleri olarak makamın Helenleştiği bir geleneği başlattı. Fenerli Rumların çoğu daha önce İstanbul'daki Avrupa elçiliklerinde görev yapmıştı. Örneğin Nikusios, daha önce (ve bir süre eş zamanlı olarak) Avusturya büyükelçiliğinde tercümanlık yapıyordu. ==== Rum etkisi ==== Bâb-ı Âli tercümanları, Dîvân-ı Hümâyun'un dışişlerinden sorumlu olan Reis-ül küttâbın kurmaylarındandı. Çok az sayıda Osmanlı Türkü Avrupa dillerini öğrendiğinden, ilk zamanlardan itibaren bu tercümanların çoğunluğunu Hristiyan kökenliler; başlıca Avusturyalılar, Macarlar, Polonyalılar, Rumenler ve Yunanlar oluşturuyordu. Bâb-ı Âli tercümanlığı makamında, Rumen-Yunan Fenerli Rum aile üyeleri önemli rol oynamıştır ve makama getirilen isimlerin büyük çoğunluğu bu ailelerdendir. Fenerli Rumların Osmanlı yönetimindeki bu yükselişi, "Büyük Rum Tercümanlar Çağı" olarak da bilinir. Rumlar, Avrupalılarla ilişkilerini sürdürüp genişletmeyi ve bilgileri sayesinde Osmanlı'da elde edilen güç ve konumlarına kalıcı bir biçim vermeyi ve kurumsallaştırmayı başarmışlardır. 1822'ye kadar 12 büyük Rum aileden 34 tercümanbaşı çıkmıştır. Karacalar biri iki kez olmak üzere altı, Suçolar beş, Moruziler biri iki kez olmak üzere beş, Mavrokordatolar dört, Gikalar dört, Kalimakiler biri iki kez olmak üzere üç, İpsilantiler iki, Rakoviță, Ralettos, Argiropulos, Aristarhi ve Nikusioslar ise birer tercüman çıkarmıştır. Nikusios ve halefleri, kendileri, oğulları ve maiyetinin 20 üyesi için vergi muafiyeti gibi bir sürü büyük ayrıcalığı makamlarına bağlamayı başardılar; kişisel kullanımları için gönderilen ürünler için tüm gümrük ücretlerinden muafiyet, Sadrazam hariç tüm mahkemelerden muafiyet, Osmanlı memurlarıyla aynı tip kaftan giyme, kakım kürkü kullanma izni ve ata binme iznine sahiptiler. Bâb-ı Âli tercümanının maaşı yıllık 47.000 kuruştu. Bunlar, konumu imrenilen Fenerli Rumların makam üzerinde rekabet etmesine neden oldu. Bâb-ı Âli tercümanlarının sorumlulukları normal bir tercümanın sorumluluklarının ötesine geçmişti ve daha ziyade dışişlerinin günlük işlerinden sorumlu hale geldiler. Bu itibarla makam, Osmanlı İmparatorluğu'nda gayrimüslimlerin erişebildiği en yüksek kamu görevi haline geldi. Görevin başarısı, 1701'de Bâb-ı Âli tercümanınınkine benzer tersane tercümanı makamını oluşturdu. Tersane tercümanlığı, genellikle Bâb-ı Âli tercümanı makamına bir basamak taşı olarak hizmet etti. Osmanlı ordusu ve Mora Eyaleti için de küçük tercümanlar vardı, ancak bu pozisyonlar asla aynı şekilde resmileştirilmedi. 1711'den itibaren, birçok eski tersane tercümanı, Eflak ve Boğdan'ın prenslik (voyvoda veya hospodar) pozisyonlarını üstlendi. === Makamın kaldırılması === Fenerliler bu ayrıcalıklı konumu 1821'de Yunan Devrimi'nin patlak vermesine kadar ellerinde tuttular. O zamanki Bâb-ı Âli tercümanı Konstantin Moruzi'den, Rum beylerine isyandan vazgeçmeleri hususunda yazı yazması istendi. Ancak Moruzi bu isteğe uymadı ve tam tersine, ayaklanmayı özendirdiği ve isyancılarla işbirliği yaptığı gerekçesiyle Nisan 1821'de idam edildi. Yerine, Fenerli Rum olmayan ve daha güvenilir kabul edilen İstavraki Aristarhi, Yahya Naci Efendi denetimi altında göreve getirildi. Ancak Aristarhi de Rumlarla işbirliği yaptığı gerekçesiyle 1822'de görevden alındı ve sürgün edildi. Bundan sonra tercümanlık görevine hiçbir Rum atanmadı. Daha sonra bu makamın yerini, başlangıçta İshak Efendi gibi mühtediler, kısa süre sonra yabancı dilleri akıcı Müslüman Türklerden oluşan lonca benzeri Tercüme Odası aldı. == Bâb-ı Âli tercümanları listesi == Aşağıdaki tablo, Bâb-ı Âli tercümanlarını tarihe göre sıralanmış olarak listeler. Bazı yıllarda birden fazla tercüman görev yapmıştır. # Portre Tercüman Göreve gelişi Görevden ayrılması Görev süresi Notlar 1 – Panayot Nikusios 1661 1673 * Köprülü Fazıl Ahmed Paşa tarafından ilk tercüman başı olarak atanmıştır. * Daha öncesinde Alman büyükelçiliği yapmıştır. 2 101x101pik Aleksandros Mavrokordatos 1673 1709 * Sarayda İskerletzâde İskender adıyla da tanınmıştır. * Karlofça Antlaşması'nın müzakerelerinde büyük rol oynamıştır. 3 140x140pik Nikolaye Mavrokordato 1689 1709 * Daha sonra Boğdan Prensi (1711–1715) ve Eflak Prensi (1715–1716 ve 1719–1730) 4 165x165pik Yenaki Mavrokordato 1709 1717 * Daha sonra Boğdan Prensi (1711) ve Eflak Prensi (1716–1719) 5 166x166pik II. Ligor Gika 1717 1727 * Daha sonra Boğdan Prensi (1726–1733, 1735–1739, 1739–1741 ve 1747–1748) ve Eflak Prensi (1733–1735 ve 1748–1752) 6 – Aleksandru Matei Gika 1727 1740 * 1. dönem. 7 159x159pik Yanaki Teodor Kalimaki 1741 1750 * 1. dönem. 8 126x126pik Matei Gika 1751 1752 * Daha sonra Eflak Prensi (1752–1753) ve Boğdan Prensi (1753–1756) 9 159x159pik Yanaki Teodor Kalimaki 1752 1758 * 2. dönem. * Daha sonra Boğdan Prensi (1758–1761) 10 130x130pik III. Ligor Gika 1758 1764 * Daha sonra Boğdan Prensi (1764–1767 ve 1774–1782) ve Eflak Prensi (1768–1769) 11 – Yorgi Karaca 1764 1765 – 12 – İskerlet Karaca 1765 1768 * 1. dönem. 13 – Nikolas Suço 1768 1769 – 14 167x167pik Mihal Rakoviça 1769 1770 * Daha sonra Boğdan Prensi (1703–1705, 1707–1709 ve 1716–1726) ve Eflak Prensi (1730–1731 ve 1741–1744) 15 – İskerlet Karaca 1770 1774 * 2. dönem. 16 166x166pik Aleksandros İpsilantis 1774 1774 * Daha sonra Eflak Prensi (1774–1782, 1796–1797) ve Boğdan Prensi (1786–1788) 17 129x129pik Konstantin Moruzi 1774 1777 * Daha önce Tersane tercümanı (1764–1765). * Daha sonra Boğdan Prensi (1777–1782) 18 – Nikolas Karaca 1777 1782 * Daha sonra Eflak Prensi (1782–1783) 19 155x155pik Drakozade Mihal Suço 1782 1783 * Daha sonra Eflak Prensi (1783–1786, 1791–1793 ve 1801–1802) ve Boğdan Prensi (1793–1795) 20 164x164pik Aleksandros Mavrokordatos Firaris 1782 1783 * Daha sonra Boğdan Prensi (1785–1786) 21 162x162pik Aleksandru Kalimaki 1785 1788 * 1. dönem. 22 – Manuel Karaca 1788 1790 – 23 136x136pik Aleksandır Moruzi 1790 1792 * Daha sonra Boğdan Prensi (1792, 1802–1806 ve 1806–1807) ve Eflak Prensi (1793–1796 ve 1799–1801). 24 – Corc Moruzi 1792 1794 * 1. dönem. 25 162x162pik Aleksandru Kalimaki 1794 1795 * 2. dönem. * Daha sonra Boğdan Prensi (1795–1799) 26 – Corc Moruzi 1795 1796 * 2. dönem. 27 131x131pik Konstantin İpsilantis 1796 1799 * Daha sonra Boğdan Prensi (1799–1801) ve Eflak Prensi(1802–1806). 28 127x127pik Drakozade Aleko Bey 1799 1801 * Daha önce Tersane tercümanı (1797–1799). * Daha sonra Boğdan Prensi (1801–1802) ve Eflak Prensi (1819–1821). 29 166x166px İskerlet Kalimaki 1801 1806 * Daha sonra Boğdan Prensi (1806, 1812–1819). 30 – Aleksandros M. Suço 1802 1807 * 1807 yılında Padişah'ın emriyle idam edildi. 31 111x111pik Aleksander Hançerli 1806 1807 * Daha sonra Boğdan Prensi (1807). 32 122x122pik Yoan Karaca 1807 1808 * 1. dönem. 33 – Yanaki N. Karaca 1808 1808 * Daha önce Tersane tercümanı (1799–1800). 34 – Dimitraşko Morozbeyzade 1808 1812 * 1812 yılında Rusya ile savaşı sona erdiren müzakerelerde Ruslarla işbirliği yaptığından şüphelenildi ve daha sonra Topkapı Sarayı'nda idam edildi. 35 – Panayot Moruzi 1809 1812 * Daha önce Tersane tercümanı (1803–1806). 36 122x122pik Yoan Karaca 1812 1812 * 2. dönem. * Daha sonra Eflak Prensi (1812–1819). 37 – Yakovos Argiropulos 1812 1817 * Daha önce Tersane tercümanı (1809) 38 120x120pik Mihal Suço 1817 1819 * Daha sonra Boğdan prensi (1819–1821) 39 – Konstantin Moruzi 1821 1821 * Yunan İsyanı'nda isyancılarla işbirliği yaptığı açığa çıktı ve görev yaptığı sırada idam edildi. 40 – İstavraki Aristarhi 1821 1822 * Yunan İsyanı sırasında Rumlarla işbirliği yaptığı gerekçesiyle görevden alındı ve sürgün edildi. == Kaynakça == ;Özel ;Genel * * * * * * * * * Kategori:Bâb-ı Âli tercümanları Kategori:Fenerli Rumlar Kategori:1661'de Osmanlı İmparatorluğu'nda kurulan oluşumlar Kategori:1822'de Osmanlı İmparatorluğu'nda feshedilmiş oluşumlar Kategori:Osmanlı İmparatorluğu'nun dış ilişkileri Kategori:Osmanlı İmparatorluğu'ndaki makam sahiplerinin listeleri Kategori:Divan-ı Hümayun