Lazca dilbilgisi

Lazca bir Güney Kafkas dilidir. Bazı durumlarda Zan dilinin güney lehçesi olarak kabul edilir, bu durumda kuzey lehçe de Megrelce olur. Günümüzde, Lazcanın konuşulduğu alanlar Gürcistan'ın Helvaçauri belediyesine bağlı Sarpi köyünden Rize ilinin Pazar ilçesine kadar uzanır. Lazca, aynı zamanda 1878-1879 yıllarındaki sürgünden kaçan Lazların yerleştiği Türkiye'nin batısındaki bazı köylerde de konuşulur. Gürcistan'da, Sarpi köyü haricinde, Abhazya'da Lazca konuşan başka köyler de vardı. Fakat günümüzde hala konuşan insanların kalıp kalmadığı bilinmemektedir. Lazca üç lehçeye ayrılmıştır: Khopa-Chkhala (Hopa-Borçka), Vitze-Arkabe (Fındıklı-Arhavi) ve Atina-Artasheni (Pazar-Ardeşen). Diyalektik sınıflandırma temel olarak fonetik özelliklerle belirlenir. Daha spesifik olarak, belirleyici unsur, Kartvelian foneminin refleksleridir (). Bu ses, yalnızca Khopa-Çkhala diyalektinde kullanılır ancak Vitze-Arkabe ve Atina-Artasheni lehçelerinde farklı yansımaları vardır. ==Ses bilgisi ve yazma sistemi== ===Sesli harfler=== Lazca beş ünlü sesten oluşur: a, e, i, o, u. Lazcada ünlü harfler tablosu ön arka dudak dışı dudak ünsüzü yüksek i u orta e o alçak a ===Sessiz harfler=== Lazcadaki ünsüz bileşimleri diyalektik olarak değişir. Khopa-Chkhala lehçesinde tam ses kümesi vardır, ancak Vitze-Arkabe ve Atina-Artasheni lehçelerinde küçük dil ile alakalı gırtlaksı bir ses olan q sesi yok olmuştur. Lazcada ünsüz harfler tablosu duraklamalar yarı kapantılı ünsüzler sürtünmeli sessiz harfler geniz sessleri liquids yarı ünlüler sesli sessiz sesli sessiz sesli sessiz gırtlaksı sesler soluklu sesler gırtlaksı sesler soluklu sesler dudak ünsüzü b p̌ p v f m dişsel d t̆ t ž ǯ ʒ z s n l diş yuvası c ç̌ ç j ş r y damaksıl g ǩ k ğ x küçük dilsel q gırtlaksı h ===Fonetik süreçler=== ====Küçük dilsel q sesinin değişimi==== Gırtlaksız küçük dil sesi olan q, sadece Khopa-Chkhala lehçesinde v ve l ünsüzlerinden önce kullanılır. Bu sesin varlığı aynı zamanda gırtlaksı duruşlarla kanıtlanır ve birkaç kelimede geçer, p̌qorop (Ben severim smb./sth.); ǩqorop (Ben seni seviyorum); t̆qubi (ikizler), ǯqv-/ǯqvin- (uzlaştırmak); ç̌qint̆i (taze yumuşak ve olgunlaşmamış) bu kelimelere örnektir. Ama çoğu durumda, *t̆q → t̆ǩ; *ǯq → ǯǩ; *ç̌q → ç̌ǩ ses dönüşümleri gerçekleşir. Vitze-Arkabe lehçesinde, *q → ǩ ünsüz değişimi gerçekleşir ("olmak" anlamına gelen ovapu ← *oqvapu fiili istisnadır). İlk ön sesli harf ve ara vokallerde *q → ∅ değişimi gerçekleşir. Atina-Artasheni lehçesinde: *İlk ön sesli harf durumlarında q → ∅ değişimi gerçekleşir. ör. *qoropa → oropa "sevmek", *qona → ona "mısır tarlası" vb. *Ara vokallerde *q → y/∅ değişimi gerçekleşir. ör. *loqa → *loʔa → loya/loa "tatlı", *luqu → *luʔu → luu "lahana" vb. *Kelime başlangıcında qv → ǩv/v değişimi gerçekleşir. ör. qvali → ǩvali/vali "peynir, *qvaci → ǩvaci/vaci "testis" vb. *Sesli vokallerde qv → y değişimi gerçekleşir. ör. *oqvapu → oyapu "olmak", *iqven → iyen "o olacak" vb. *Geriye kalan tüm durumlarda q → ∅ değişimi gerçekleşir. ====Regresif asimilasyon==== En yaygın türleri: * Regresif seslendirme değişimleri: ** s → z ** t → d ** k → g ** ş → j ** ç → c ** p → b * Regresif sertleşme: ** b → p ** g → k * Regresif gırtlaklaştırma ** b → p̌ ** p → p̌ ** g → ǩ ====Ünsüzlerin yok olması==== İki tane n sessiz harfini içeren bazı morfolojik bağlamlarda, "n" harfi yalnızca sesli harfle ayrılır. İlk "n" harfi yok olur. miqonun → miqoun (Benim {herhangi bir nesne} var), iqvasinon → iqvasion (o yapacak), mulunan → *muluan → mulvan (Onlar geliyorlar). Bir başka yok olma, deǩiǩe → deiǩe (dakika) kelimesinde gerçekleşir. Arapçadaki دقيقة daqīqa kelimesi de sesini içerir. Ancak Lazcada q sesi yukarıdaki gibi belirsizdir. ====Sesli vokallerdaki r sesinin düşmesi==== Bu değişim Khopa- Chkhala ve Vitze-Arkabe lehçelerinde görülür. r → y → ∅ değişimi gerçekleşir. ====Yarı kapantılı ünsüze dönüşme==== Atina-Artasheni lehçesinde, kelimede damaksıl ön sesli harfler olan e ve i ile kayma ünsüzü olan y kullanıldığında aşağıdaki harflerde yarı kapantılı ünsüze dönüşme gerçekleşir: *g → c *ǩ → ç̌ *k → ç === Alfabe === küçükresim|250px|1928 yılında basılmış bir Lazca gazete Lazca, Gürcü alfabesi ya da Latin alfabesi ile yazılabilir.(Türkçede kullanıldığı gibi, ancak belirli Lazca ekleri ile). Gürcüce (Mkhedruli) Latin (Türkiye) Latin (Ender) IPA Ortografik alfabeler Transkripsiyon ა a a ბ b b გ g g დ d d ე e e ვ v v ზ z z თ t t ი i i კ ǩ, veya kʼ ḳ ლ l l მ m m ნ n n ჲ y y ო o o პ p̌, veya pʼ ṗ ჟ j ž რ r r ს s s ტ t̆, veya tʼ ṭ უ u u ფ p p ქ k k ღ ğ ɣ ყ q qʼ შ ş š ჩ ç č ც ʒ, veya з Extension consonnant for the Altaic (Turkish) version of the Latin alphabet, often represented with the digit three (3) (currently missing from Unicode ?) ; the Cyrillic letter ze (З/з) has been borrowed in newspapers published in the Socialist Republic of Georgia (within USSR) to write the missing Latin letter ; modern orthographies used today also use the Latin digraphs Ts/ts for З/з ve Ts’/ts’ for(З’/з’ c ძ ž, veya zʼ ʒ წ ǯ, veya зʼ ċ ჭ ç̌, veya çʼ č’ ხ x x ჯ c ǯ ჰ h h ჶ f f ==Dilbilgisel durumlar== Lazcada ismin sekiz farklı hali vardır. Bunlar; yalın, kılıcısız, datif, genitif, latif, ablatif ve kullanımı bittiği düşünülen zarf halidir. İşaret Yalın -i/-e Kılıcısız -k Datif -s Genitif -iş Latif -işa Ablatif -işe Enstrümental -ite Zarf -ot ===Sıfat çekimleri örneği=== İşaret Kök: mcveş- ("eski") Yalın -i mcveş-i Kılıcısız -k mcveş-i-k Datif -s mcveş-i-s Genitif -iş mcveş-iş Latif -işa mcveş-işa Ablatif -işe mcveş-işe Enstrümental -ite mcveş-ite Zarf -ot mcveş-ot ===İsim çekimleri örneği=== İşaret Stem: ǩoç- ("adam") Yalın -i ǩoç-i Kılıcısız -k ǩoç-i-k Datif -s ǩoç-i-s Genitif -iş ǩoç- iş Latif -işa ǩoç-işa AbLatif -işe ǩoç-işe Enstrümental -ite ǩoç-ite Zarf -ot n/a ==İsimler== Diğer Güney Kafkas dillerinde olduğu gibi Lazcada da isimler ve objeler ikiye ayrılır: * 'Akıllı' varlıklar. Bu varlıklar mi? (kim?) sorusu ile bulunur. * 'Akıllı olmayan' varlıklar. Bu varlıklar mu? (ne?) sorusu ile bulunur. === İsim sınıflandırma şeması === Somut Soyut Canlı Cansız İnsan ve insan benzeri canlılar (ör. Allah, tanrılar, melekler) Hayvan Cansız fiziksel objeler Soyut objeler Akıllı Akıllı olmayan mi? ("kim?") mu? ("ne?") ==Sayılar== Birkaç fonetik farklılık dışında Lazcadaki sayılar Megrelcedeki sayılar ile aynıdır. Sayı sistemi Gürcücede olduğu gibi vigesimaldır. ===Nicel sayılar=== Lazcadaki nicel sayıların büyük çoğunluğunun kökü Proto-Kartvelian dillerine dayanır. Sadece ar(t) (bir) ve eči (yirmi), Zan dili ve Gürcüce deki düzenli fonetik refleksler olan Karto-Zan kronolojik düzeyi için yeniden yapılandırılmıştır. Silya (bin) sözcüğü Pontus Rumcasından alınmıştır ve orijinal Lazcada vitoši olarak geçer. ====Lazcadaki nicel sayıların Megrelce, Gürcüce ve Svanca ile karşılaştırılması==== Lazca Megrelce Gürcüce Svanca 1 ar(t) arti erti ešxu 2 jur/cur žiri/žəri ori yori 3 sum sumi sami semi 4 otxo otxi otxi oštxw 5 xut xuti xuti woxušd 6 anşi amšvi ekvsi usgwa 7 şkvit škviti švidi išgwid 8 ovro ruo rva ara 9 çxoro čxoro cxra čxara 10 vit viti ati ešd 11 vitoar vitaarti tertmeṭi ešdešxu 12 vitojur vitožiri tormeṭi ešdori 13 vitosum vitosumi cameṭi ešdsemi 14 vitotxo vitaantxi totxmeṭi ešdoštx 15 vitoxut vitoxuti txutmeṭi ešdoxušd 20 eçi eči oci yerwešd 21 eçidoar ečdoarti ocdaerti yerwešdiešxu 30 eçidovit ečdoviti ocdaati semešd 40 jurneçi žaarneči ormoci woštxuešd 50 jurneçidovit žaarnečdoviti ormocdaati woxušdešd 60 sumeneçi sumoneči samoci usgwašd 70 sumeneçidovit sumonečdoviti samocdaati išgvidašd 80 otxoneçi otxoneči otxmoci arašd 90 otxoneçidovit otxonečdoviti otxmocdaati chxarašd 100 oşi oši asi ašir 101 oşi do ar ošarti aserti ašir i ešxu 102 oşi do jur ošžiri asori ašir i yori 110 oşi do vit ošviti asati ašir i ešd 200 juroşi žiroši orasi yori ašir 500 xutoşi xutoši xutasi woxušd aršir 1000 şilya/vitoşi antasi atasi atas 1999 şilya çxoroş otxoneçdovit̆oçxoro antas čxoroš otxonečdovitočxoro atas cxraas otxmocdacxrameṭi atas čxara ašir chxarašd chxara 2000 jurşilya žiri antasi ori atasi yori atas 10000 vit şilya viti antasi ati atasi ešd atas ===Sıra sayıları=== Lazcada sıra sayıları ma-...-a eklerinin arasına konulur. Megrelcede ise sayılara -n eki eklenir. Ma-...-a ekleri Proto-Kartvelian dillerinden alınmıştır. (Gürcüce me-...-e ve Svanca me-...-e) ====Sıralı sayılarını türetme kuralı==== Lazca Megrelce Gürcüce Svanca ma-SAYI-a(ni) ma-SAYI-a me-SAYI-e me-SAYI-e ====Lazcadaki sıra sayılarının Megrelce, Gürcüce ve Svanca ile karşılaştırılması==== Lazca Megrelce Gürcüce Svanca 1\. maartani ṗirveli ṗirveli manḳwi 2\. majura(ni) mažira meore merme 3\. masuma(ni) masuma mesame meseme 4\. maotxa(ni) maotxa/mantxa meotxe meuštxwe 5\. maxuta(ni) maxuta mexute meuxušde 6\. maanşa(ni) maamšva meekvse meusgwe 7\. maşkvita(ni) maškvita mešvide meyšgwide 8\. maovra(ni) maruo merve meare 9\. maçxora(ni) mačxora mecxre meyčxre 10\. mavita(ni) mavita meate meyšde 11\. mavitoarta(ni) mavitaarta metertmeṭe meyšdešxue 12\. mavitojura(ni) mavitožira metormeṭe meyšdore 13\. mavitosuma(ni) mavitosuma mecameṭe meyšdseme 14\. mavitotxa(ni) mavitaantxa metotxmeṭe meyšdoštxe 15\. mavitoxuta(ni) mavitoxuta metxutmeṭe meyšdoxušde 20\. maeça(ni) maeča meoce meyerwešde 21\. eçidomaarta(ni) ečdomaarta ocdameerte 30\. ečidomavita(ni) ečdomavita ocdameate mesemešde 40\. majurneça(ni) mažaarneča meormoce meuštxuešde 50\. jurneçidomavita(ni) žaarnečdomavita ormocdameate meuxušdešde 60\. masumeneça(ni) masumoneča mesamoce meusgwešde 70\. sumeneçidomavita(ni) sumonečdomavita samocdameate meyšgwidešde 80\. maotxoneça(ni) maotxoneča meotxmoce mearašde 90\. otxoneçidomavita(ni) otxonečdomavita otxmocdameate mečxarašde 100\. maoşa(ni) maoša mease meašire 101\. oşmaarta(ni) ošmaarta asmeerte 102\. oşmajura(ni) ošmažira asmeore 110\. oşmavita(ni) ošmavita asmeate 200\. majuroşa(ni) mažiroša meorase meyorašire 500\. maxutoşa(ni) maxutoša mexutase meuxušdašire 1000\. maşilya(ni)/mavitoşa(ni) maantasa meatase meatase ===Kesirli sayılar=== Lazca ve Megrelcedeki kesirli sayı türetme kuralı Eski Gürcüce ve Svancaya benzer. ====Kesirli sayıları türetme kuralı==== Lazca Megrelce Gürcüce Svanca Eski Yeni na-SAYI-al/or na-SAYI-al/or na-SAYI-al me-SAYI-ed na-SAYI-al/ul ====Lazcadaki kesirli sayıların Megrelce, Gürcüce ve Svanca ile karşılaştırılması==== Lazca Megrelce Gürcüce Svanca Eski Yeni whole mteli teli mrteli mteli tel half gverdi gverdi naxevari naxevari xənsga 1/3 nasumori nasumori nasamali mesamedi nasemal 1/4 naotxali naotxali/naantxali naotxali meotxedi naoštxul 1/5 naxutali naxutali naxutali mexutedi naxušdal 1/6 naanşali naamšvali naekvsali meekvsedi nausgwul 1/7 naşkvitali naškvitali našvidali mešvidedi nayšgwidal 1/8 naovrali naruali narvali mervedi naaral 1/9 naçxorali načxorali nacxrali mecxredi načxaral 1/10 navitali navitali naatali meatedi naešdal 1/11 navitoartali navitaartali natertmeṭali metertmeṭedi naešdešxul 1/12 navitojurali navitožirali natormeṭali metormeṭedi naešdoral 1/20 naeçali naečali naocali meocedi nayerwešdal 1/100 naoşali naošali naasali measedi naaširal 1/1000 naşilyali/navitoşali naantasali naatasali meatasedi naatasal ==Zamirler== ===Kişisel zamirler=== Lazca Megrelce Gürcüce Khopa- Chkhala Vitze-Arkabe Atina-Artasheni Ben ma(n) ma ma ma me Sen si(n) si si si šen O aya haya ham ena esa Bu ia heya him ina isa Biz çki çku şǩu čki/čkə čven Siz tkvan tkvan t̆ǩva tkva tkven Onlar antepe hamtepe hani enepi eseni Bunlar entepe hemtepe hini inepi isini ===İyelik zamirleri=== Lazca Megrelce Gürcüce Khopa-Chkhala Vitze-Arkabe Atina-Artasheni Benim çkimi çkimi şǩimi čkimi/čkəmi čemi Senin skani skani sǩani skani šeni Onun hemuşi muşi himuşi muši misi Bizim çkini çkuni şǩuni čkini/čkəni čveni Sizin tkvani tkvani t̆ǩvani tkvani tkveni Onların hentepeşi hemtepeşi / hentepeşi hentepeşi / hinişi inepiš mati ==Fiiller== Lazcada fiillerin; kişi, sayı, versiyon, zaman, ruh hali, görünüm ve ses belirten halleri vardır. ===İnsan ve sayılar=== Lazcada fiiller, Megrelce, Gürcüce ve Svancada olduğu gibi tek değerlikli, iki değerlikli ve üç değerlikli olabilir. *Tek değerlikli fiiller sadece öznel bir kişiliğe sahiptir ve geçişsizdir. *İki değerlikli fiiller bir konu ve bir nesneye sahiptir (doğrudan veya dolaylı). Onlar: **Nesne doğrudan ise geçişlidir **Nesne dolaylı ise geçişsizdir *Üç değerlikli fiiller bir konu ve iki nesneye sahiptir (biri doğrudan ve diğeri dolaylı) ve geçişsizdirler. Verb personality table Tek değerlikli İki değerlikli Üç değerlikli geçişsiz geçişli geçişsiz geçişli Konu + + + + Doğrudan nesne + + Dolaylı nesne + + Kişi tekil veya çoğul olabilir. Lazcadaki kişi ve nesne işaretleri Megrelcedekilerle aynıdır. ====Nesne işaretleri==== Tekil Çoğul S1 v- v-...-t S2 ∅- ∅-...-t S3 ∅-...-n/-s/-u ∅-...-an/-es ====Nesne işaretleri==== Tekil Çoğul O1 m- m-...-an/-es/-t O2 g- g-...-an/-es/-t O3 ∅- ∅-...-an/-es Önceden sessiz harfin kullanıldığı durumlarda v- ve g- harfleri fonetik olarak değişir: *sesli ünsüzlerden önce: v- → b- *sessiz ünsüzlerden önce: **v- → b- → p- **g- → k- *gırtlaklı ünsüzlerden önce: **v- → b- → p̌- **g- → ǩ- ===Version=== Megrelce, Gürcüce ve Svancada olduğu gibi Lazcada da versiyon kiplerini göstermenin dört farklı türü vardır: *öznel - eylemin eylemi yapan için tasarlandığını gösterir, *amaç - eylem başka bir kişiye yöneliktir, *nesnel-pasif - eylem başka bir kişi için amaçlanmıştır ancak konu pasiftir, *tarafsız - tarafsız olarak. ====Lazcada versiyon işaretlerinin Megrelce, Gürcüce ve Svanca ile karşılaştırılması==== Versiyon Lazca Megrelce Gürcüce Svanca Öznel -i- -i- -i- -i- Amaç -u- -u- -u- -o- Nesnel-pasif -a- -a- -e- -e- Tarafsız -o- -o-/-a- -a- -a- ===Zaman kipleri=== Lazca'da en fazla 22 mastar eki olabilir. Bunlar üç seri hâlinde gruplandırılmıştır (Oqopumu/ovapu/oyapu). ====Fiil çekim örneği==== kökü: ç̌ar- (yazmak) ve r- (olmak) I Serisi Khopa-Chkhala Vitze- Arkabe Atina-Artasheni şimdiki zaman ç̌arups ç̌arums hikâye birleşik zamanı ç̌arupt̆u ç̌arumt̆u optatif hikâye birleşik zamanı ç̌arupt̆as ç̌arumt̆as imperfective inferential ç̌arupt̆-eren ç̌arumt̆u-doren ç̌arumt̆u-donu şartlı şimdiki zaman ç̌arupt̆u-ǩon ç̌arumt̆u-ǩo(n) gelecek zaman I (r)t̆as-unon (r)t̆asen ort̆as-en geçmişte kalmış gelecek zaman I (r)t̆as-unt̆u t̆ast̆u ort̆as-eret̆u II Serisi Khopa-Chkhala Vitze-Arkabe Atina-Artasheni geniş zaman ç̌aru optatif geniş zaman ç̌aras aoristic inferential I ç̌ar-eleren /ç̌ar-een /ç̌ar-elen ç̌aru-doren ç̌aru-donu aoristic inferential II ç̌ar-eleret̆u /ç̌ar- eet̆u /ç̌ar-elet̆u ç̌aru-dort̆u aoristic inferential optative ç̌ar-eleret̆as /ç̌ar-eet̆as /ç̌ar-elet̆as n/a aoristic conditional ç̌aru-ǩon gelecek zaman II ç̌aras-unon ç̌aras-en geçmişte kalmış gelecek zaman II ç̌aras-unt̆u /ç̌ara-t̆u ç̌ara-t̆u ç̌aras-ert̆u conditional of aoristic inferential II ç̌ar- eleret̆u-ǩon /ç̌ar-eet̆u-ǩon n/a inferential of the past of future II ç̌aras- unt̆-eren ç̌ara-t̆u-doren n/a conditional of the past of future II ç̌ara-t̆u-ǩon n/a III Serisi Khopa-Chkhala Vitze-Arkabe Atina-Artasheni inversive inferential I uç̌arun inversive inferential II uç̌arut̆u inferential optative uç̌arut̆as inferential conditional uç̌arut̆u-ǩo(n) Eskiliğine göre bu mastar ekleri iki kümede gruplandırılabilir: *eski (birincil) (Megrelce ile aynı). *yeni (ikincil) temel mastar eklerinden türetilmiştir (Lazcaya özel). Mastar eklerini eskiliğine göre sınıflandırılması Yeni (Lazcaya özel) Eski (Megrelce ile aynı) imperfective inferential şimdiki zaman gelecek zaman I hikâye birleşik zamanı past of future I optatif hikâye birleşik zamanı aoristic inferential I şartlı şimdiki zaman aoristic inferential II geniş zaman aoristic inferential optative optatif geniş zaman future II koşullu geniş zaman past of future II inversive inferential I Conditional of aoristic inferential II inversive inferential II inferential of the past of future II inferential optative conditional of the past of future II inferential conditional ===Kipler=== ====Belirteç==== Belirteç, önermenin görünür bir gerçek olarak alınması gerektiğini iddia etmektedir. ====Sorular==== Bir gösterge ifadesini soruya dönüştürmenin iki yolu vardır: *Soru belirten kelimelerini kullanarak. ör. mi? (kim?), mu? (ne?), so? (nerede?), mundes? (ne zaman?), muç̌o? (nasıl?) vb. Bu kural Megrelce, Gürcüce ve Svancada da geçerlidir. *Bir fiilin yanına soru eki olan -i harfini ekleyerek. Aynı ek Megrelcede -o, Eski Gürcücede -a ve Svancada -ma/-mo/-mu'dur. ====Emir kipi==== Bir emri veya isteği ifade eder. 2. şahısa (tekil / çoğul) karşı kullanıldığında geniş zaman kullanılır ve geriye kalan tüm durumlarda optatif geniş zaman kullanılır. ====Dilek kipi==== Olasılık, dilek, arzuyu ifade eder. ====Şartlılık kipi==== Bir durumun olması ya da olmaması için gerekli koşulları ifade eder. Bu gibi durumlarda -ǩo (At.-Arsh, Vtz.-Ark.) / -ǩon/-ǩoni (Khop.-Chkh.) ekleri kullanılır. == Notlar == == Kaynakça == * * * * * * * * *. * *. * * == Dış bağlantılar == * Laz Gürcüce-Latin ve Latin- Gürcüce çevirmeni Dil bilgisi Kategori:Dillerine göre dilbilgisi