Agop Dilâçar

Agop Dilâçar (asıl adı Hagop Martayan, Ermenice: Յակոբ Մարթաեան, 22 Mayıs 1895, İstanbul – 12 Eylül 1979, İstanbul), Türk dilleri üzerine uzmanlaşmış Ermeni asıllı Türk dilbilimcidir. Türk dilinin eski dönemleri ile ilgili yaptığı çalışmalarından ötürü 1934 yılında Mustafa Kemal Atatürk tarafından kendisine "Dilâçar" soyadı verildi. Ermenice ve Türkçenin yanı sıra İngilizce, Fransızca, Yunanca, İspanyolca, Latince, Almanca, Rusça ve Bulgarca bilmekteydi. == Çalışmaları == Vahan isimli Kayserili bir babadan ve Eugenie isimli Yozgatlı bir anneden dünyaya geldi. İlk ve ortaöğrenimini İngilizce eğitim veren bir Amerikan okulunda tamamladı. 1915 yılında Robert Koleji'nden “New York Bilim Ödülü” alarak mezun oldu. I. Dünya Savaşı'nda Diyarbakır’daki 2. Orduya yedek subay olarak askere alındı, Kafkasya ve Sina ve Filistin cephesinde görev aldı. Sina ve Filistin cephesinde görevli iken Şam’da bulunan Yıldırım Orduları Grubu 7. ordu kumandanı Mustafa Kemal ile tanıştı. Savaştan sonra Beyrut'ta bir Ermeni okulunun müdürlüğünü yaptı. Beyrut'ta Ermenice yayımlanan ilk gazete olan Luys'un (լույս; Türkçe: Işık) genel yayın yönetmenliğini üstlendi. 1919 yılında İstanbul’a dönen Dilâçar, Robert Koleji'nde İngilizce öğretmenliği yapmaya başladı. 1922 yılında Méliné Martayan ile evlendi. Eşi ile birlikte gittiği Sofya'da Eski Türkçe ve Eski Uygur Türkçesi dersleri veren Dilâçar, ilk kitabını da burada yayımladı. 26 Eylül - 5 Ekim 1932 tarihleri arasında Dolmabahçe Sarayı'nda, Mustafa Kemal Atatürk'ün başkanlığında gerçekleştirilen I. Türk Dil Kurultayı'na davet edildi ve kurultayda "Türk, Sümer ve Hint-Avrupa Dilleri Arasındaki Rabıtalar" isimli bildirisini sundu. 1933'te Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin Lengüistik- Filoloji ve Etimoloji kollarında üye olarak yer aldı. 18 - 23 Ağustos 1934 tarihleri arasında gerçekleştirilen II. Türk Dil Kurultayı'nda "Türk Paleo Etimolojisi" bildirisini sundu. Türk dilinin Hint-Avrupa, Sami ve Ural-Altay dilleriyle olan kök ilişkisinin araştırılması için oluşturulan Dil Karşılaştırmaları komisyonunda yer aldı. 1934'te kabul edilen Soyadı Kanunu'na dek kullandığı Martanyan soyadının yerine, Türk dilinin eski dönemleri üzerine yaptığı araştırmalardan dolayı Atatürk'ün önerdiği "Dilâçar" soyadını kullandı. 1936-1938 yılları arasında yürütülen Güneş Dil Teorisi çalışmalarında uzman üye olarak yer aldı. 1936-1951 yılları arasında Ankara Üniversitesinde dil-tarih ve Türkoloji dersleri verdi ve Türkçe üzerine önemli çalışmalar yaptı. 1938'de Türk Dil Kurumu garp dilleri başuzmanı oldu. 1942 yılında Türk Ansiklopedisi’nin danışmanlığını yapmaya başladı, 1958 yılından sonra da ansiklopedinin başredaktörü oldu. Çalışmalarını Türkçenin ve Türk lehçelerinin tarihsel gelişmesi üzerinde yoğunlaştıran Dilâçar, 1972 yılında Kutadgu Bilig İncelemesi adlı eserini yayımladı. Türk Dil Kurumu'ndaki görevini ve dil çalışmalarını 1979'daki ölümüne değin sürdürdü. == Tartışmalar == 1979 yılında TRT’de yayımlanan Atatürk’ten Anılar adlı programın 31. bölümüne konuk olan Dilâçar, Mustafa Kemal Paşa’ya "Atatürk" soyadının verilmesi teklifinin Konya milletvekili Naim Onat’tan geldiğini ve Ruşen Eşref tarafından paşaya iletildiğini söylemesine rağmen ölümünün ardından Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadının verilmesini öneren kişi olduğu birtakım yayınlarda iddia edilmiştir. Cengiz Özakıncı ise soyadın Agop Dilâçar tarafından önerildiği savının gerçek dışı olduğunu söylemiştir. Savın çıkış noktası olarak Dilâçar'ın ölümünden iki yıl sonra, 1981 tarihli Süreç dergisinin beşinci sayısında Aytunç Altındal'ın Dilâçar için kullandığı "Mustafa Kemal'e, Türklerin Babası anlamında kullanılması kaydıyla Atatürk adının verilmesini öneren üç kişiden biri, hatta birincisi olarak tanınır." sözlerini göstermiştir. Altındal'ın bu savı 1994'te Dzadur Ağayan'ın Türkiye'de Ermeniler ve 1998'de Türkiye Ermenileri Cemaati tarafından yayımlanan 75. Yılda Türkiye Ermenileri kitaplarında yer almış ve 26 Eylül 2005 tarihli Aksiyon ile Ekim 2006 sayılı Esquire dergilerinde aynı sav yinelenmiştir. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi öğretim üyesi Mehmet Alkan'a göre, "Atatürk" soyadını Dilâçar'ın yanı sıra, Konya Milletvekilli Naim Onat'ın bulduğu savı da gerçeği yansıtmamaktadır ve Türk Dili Tetkik Cemiyeti (TDTC) Başkanı Saffet Arıkan'ın 26 Eylül 1934 tarihinde 2. Dil Bayramı açılış konuşmasında dile getirdiği "Ulu Önderimiz Ata Türk Mustafa Kemal" hitabı Atatürk soyadına esin kaynağı olmuştur. == Ölümü == 1979 yılının yaz ayında dinlenmek için gittiği Büyükdere'de rahatsızlanarak Cerrahpaşa Hastanesine kaldırılan Dilâçar, 12 Eylül 1979'da 84 yaşındayken ölmüştür. == Yapıtları == * Les bases Bio-Psychologiques de la Théorie Güneş Dil (Güneş Dil Teorisi'nin Biyopsikolojik Kökenleri) (1936) * Azeri Türkçesi (1950) * Batı Türkçesi (1953) * Lehçelerin Yazılma Tarzı * Türk Dil ve Lehçelerinin Tasnifi Meselesi (1954) * Devlet Dili Olarak Türkçe (1962) * Wilhelm Thomsen ve Orhon Yazıtlarının Çözülüşü (1963) * Türk Diline Genel Bir Bakış (1964) * Türkiye'de Dil Özleşmesi (1965) * Dil, Diller ve Dilcilik (1968) * Kutadgu Bilig İncelemesi (1972) * Anadili İlkeleri ve Türkiye Dışındaki Uygulamalar (1978) == Hakkında yazılan eser == * Kaya Türkay, A.Dilâçar, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1982, 266s. == Kaynakça == Kategori:1895 doğumlular Kategori:İstanbul doğumlu yazarlar Kategori:1979 yılında ölenler Kategori:İstanbul'da ölenler Kategori:Osmanlı Ermenileri Kategori:Türkiye Ermenileri Kategori:Türk dilbilimciler Kategori:Türk öğretmenler Kategori:Robert Lisesinde öğrenim görenler Kategori:Şişli Ermeni Mezarlığı'na defnedilenler Kategori:İstanbul doğumlu bilim insanları Kategori:I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı askerleri Kategori:Mustafa Kemal Atatürk