Özne-yüklem uyumu

Özne-yüklem uyumu; Türkçe bir cümlede özne ve yüklemin şahıs (kişi), tekillik- çoğulluk ve olumluluk-olumsuzluk yönünden uyumlu olması. Özne-yüklem uyumsuzluğu, dil bilgisi açısından bozukluklara neden olur. == Şahıs yönünden == Dil bilgisi kurallarına uygun bir cümlede özne ve yüklemin şahıs yönünden uyumlu olması gerekir. Bu durum yüklemin, özneye ait şahıs eklerini alması anlamına gelir. Türkçedeki şahıs ekleri -m, -im, -n, -in, -sin, -k, -iz, -niz, -iniz, -siniz, -ler ve -sinler'dir. Bunlar büyük ve küçük ünlü uyumlarına uyacak şekilde değişiklik gösterir: * (Ben) Yarın Ankara'ya gideceğ _im_. (1. tekil şahıs) * Sen neden onlarla gitmiyor _sun_? (2. tekil şahıs) * Ahmet benim en iyi arkadaşım(dır). (3. tekil şahıs. -dır ek-fiildir.) * Biz buraların en eski sakinlerinden _iz_. (1. çoğul şahıs) * Siz lütfen dışarıda bekley _in_ ( _iz_ ). (2. çoğul şahıs) * Öğrenciler odalarına yerleşti( _ler_ ). (3. çoğul şahıs) == Tekillik-çoğulluk yönünden == Türkçede bir cümlenin öznesi tekil ise yüklemi de tekil, çoğul ise yüklemi de çoğul olur. Ancak bu kural her zaman aranmaz. Teklik-çokluk uyumu çoğul ekleri ve 3. çoğul şahıs eki ile sağlanır. * _Elma_ yere _yuvarlandı_ . (tekil-tekil) * _Öğrenciler_ ödevlerini teslim _ettiler_. (çoğul-çoğul) Tekillik-çoğulluk uyumu her cümlede bulunmaz. Örneğin öznesi hayvanlar, bitkiler, soyut kavramlar gibi "insan olmayan" cümlelerde yüklem genellikle tekildir: * Bu gece _saatler_ _ileri alınacak_. (çoğul-tekil) * _Komşunun kedileri_ bahçede _oynuyordu._ (çoğul- tekil) * _Sarı yapraklar_ bahçeyi _kaplamıştı_. (çoğul-tekil) * _Sınav sonuçları_ _elimize ulaştı_. (çoğul-tekil) Ancak edebî sanatların kullanıldığı ve varlıkların insanlaştırıldığı cümlelerde özne insan olmasa dahî yüklem çoğul olabilir: * Erik ağaçları baharın gelişini müjdeliyorlar. Bazen saygı veya alay amacı ile, özne tekil olduğu hâlde yüklem çoğul kullanılabilir: * Küçük Bey hâlâ kalkmadılar mı, hanım? (doğru) * Sayın Başbakanımız tören alanına teşrif ediyorlar. (doğru) Özneyi oluşturan varlıkların adedi belirtilmişse yüklem tekil olur: * Bu sabah _iki_ kişi seni sordu. * Toplantıya sadece _on bir_ delege katıldı. Cümledeki eylem "toplu halde" yapılmışsa yüklem genellikle tekil olur: * Askerler karargâh binasının önünde toplandı. * İşçiler çalışma koşulları nedeniyle grev yaptı. Ancak eylem şahıslar tarafından "teker teker" yapılmışsa yüklem genellikle çoğul olur: * Adaylar başvuru belgelerini bölge temsilciliklerine elden teslim ettiler. * Öğrenciler ayakkabılarını boyuyorlardı. Özne belgisiz zamir olduğunda yüklem tekil olur: * _Çoğu_ , adımı dahi duymamıştı. * _Herkes_ dışarıda toplansın. * _Kimse_ ödevini yapmamış. == Olumluluk-olumsuzluk yönünden == Türkçede özne olarak kullanılan bazı kelimeler sürekli olarak olumlu, bazı kelimeler ise sürekli olarak olumsuz anlam taşır. Bu nedenle, "olumlu" bir özne ile "olumsuz" bir yüklem birlikte kullanıldığında anlam bozukluğu oluşur. * Gösteriye _ne_ annem _ne_ de babam gelebildi. * _Herkes_ törene katıldı. * Törene _kimse_ katıl _ma_ dı. * _Hiçbir_ şeyde gözüm _yok_. Not: " _Herkes_ törene katılmadı." ifadesi anlatım bozukluğu içermez. == Kaynakça == Kategori:Anlatım Kategori:Türkçe dilbilgisi