Geez dili

küçükresim|Vokalizasyon örneği Ge'ez (ግዕዝ), Eritre ve Kuzey Etiyopya'da konuşulmuş eski bir Sami dilidir. Dil Etiyopya Ortodoks Tevhîdî Kilisesi'nin ayin dili olup Ge'ez alfabesi ile yazılmaktadır. == Ge'ez alfabesi == MS 3. yüzyılda ortaya çıktığı tahmin edilen Ge'ez dilininin alfabesi, günümüzde Etiyopya ve Eritre'de kullanılmaktadır. Alfabedeki harfler, yanlarına aldıkları çentikler ya da oval ekler aracılığıyla hangi sese işaret ettiklerini gösterirler. Çentik ve oval eklerin tümü düzenli değildir. Toplamda her harfin yedi farklı seslendirilmiş versiyonu bulunmaktadır. Harfler öğrenilirken ilk öğrenilen düzen, birinci düzen olan ä düzenidir. Bunu takiben ortadan sağa doğru atılan çentik u sesi, harfin en alt kısmına atılan çentik i sesi, tepesine atılan çentik a sesi, alt kısmına eklenen oval ek e sesi vermektedir. Sessiz kabul edilen altıncı düzen ve o sesini veren yedinci düzen ise, düzensiz bir ek şemasına sahiptir. == Geez dili grameri == === Tanımlıklar ve Cinsiyet === Geez dilinde belirli ya da belirsiz tanımlıklar yoktur. Dolayısıyla örnek olarak ሀገር (hagar) "şehir" ya da "bir şehir", ንጉሥ (nəguś) "kral" ya da "bir kral" anlamlarına gelebilir. Bunun ötesinde bir kelimenin eril ya da dişil olduğunu ele veren hiçbir biçimsel bir ek de yoktur. Kelimelerin cinsiyeti bazı durumlarda o isimlerle bağlanan sıfatlar aracılığıyla tanınabilir. Örneğin ዝንቱ ብእሲ (zəntu bə’si) bu adam anlamına gelirken, ዛቲ ብሲት (zāti bə’sit) bu kadın anlamına gelmektedir. Dolayısıyla ዝንቱ (zəntu) ve ዛቲ (zāti) gibi isim ile bağlanan işaret sıfatlarının cinsiyeti gösterdiği düşünülmektedir. Yine de örneği verilen bu işaret sıfatı yazılı metinlerde yol ፍኖት (fənot) gibi doğal olarak bir cinsiyet atfedilemeyen sözcüklerle bazen zəntu bazen de zāti sıfatı ile birlikte kullanılmaktadır. Bu durumdan böylesi kelimelerin alacağı cinsiyetsel sıfatın değişken ve hatta önemsiz olduğu çıkarımını yapmak mümkündür. Genel olarak gramatik cinsiyetin, insanlar gibi biyolojik cinsiyetleri öngörülebilir varlıklar için titizlikle kullanıldığı, diğerleri için ise değişken olduğu özetlenebilir. İstisnai olarak ayların, yıldızların, meteorolojik olayların, nehirlerin, metallerin ve silahların isimleri çoğunlukla erilken, kasabaların, şehirlerin ve semtlerin isimleri dişildir. Geez dilinde yazılan metinlerin çoğunluğu çeviri metinler olduğundan, bazı kelimelere atfedilen cinsiyetin çeviri esnasında çevrilen dillerden alınan gramatik cinsiyet olması muhtemeldir. === Kişi zamirleri === Tekil Çoğul 1\. Şahıs አነ (’ána): ben ንሕነ (ńəḥna): biz 2\. Eril Şahıs አንተ (’ánta): sen አንትሙ (’ant́əmu): siz 2\. Dişil Şahıs አንቲ (’ánti): sen አንትን (’ant́ənyou): siz 3\. Eril Şahıs ውእቱ (wə’́ətu): o እሙንቱ (’əmuntú): onlar 3\. Dişil Şahıs ይእቲ (yə’́əti): o እማንቱ (’əmāntú): onlar 3\. Şahıs ውእቶሙ (wə’ətomu): onlar === Soru zamirleri ve sorular === Klasik Etiyopyaca'da cümlenin ilk kelimesine -nu ya da -hu eki eklenerek her cümle soruya çevrilebilir. Örnek: 1) አንተኑ፡ምኰንን። ’(Anta-nu makwannən?) Hakim misin? 2) ዘንተኑ፡ርእየ። (Zanta-nu rə’ya?) O bunu gördü mü? 3) ንጉሥኑ፡መጽአ። (Nəguś-nu maṣ’a?) Kral geldi mi? Bunun dışında aşağıda listelenen soru zamirlerine de -nu ya da -hu eklendiği durumlar vardır. Bu ekler cümleye anlam olarak bir şey katmazlar ve dilbilgisel olarak gerekli değildirler. Örnek: 1) ምንተኑ፡ርእየ። (Mənta-nu rə’ya?) O ne gördü 2) አይቴኑ፡ረከበ፡ወልደ። (’Aytē-nu rakaba walda?) Çocuğu nerede buldu? Yalın hal -i hali kim/kimi መኑ (mannú) መነ (mánna) ne/neyi ምንት (mənt) ምንተ (ḿənta) hangi አይ (’ayy) [çoğulu: አያት ’(ayyāt)] አየ ’áyya [çoğulu አያተ ’(ayyāta)] nerede አይቴ (’aytē) ya da በአይቴ (ba-’aytē) nereden እምአይቴ (’əm-’aytē) ne zaman ማእዜ (mā’zē) nasıl እፎ (’əfo) neden ለምንት (la-mənt), በእንተ፡ምንት (ba’ənta mənt) Örnek soru cümleleri: 1) መኑ፡ውእቱ፡ዝንቱ፡ (Mannu wə’ətu zəntu) bu adam kim? 2) መነ፡ቀተሉ። (Manna qatalu?) kimi öldürdüler? 3) ምንት፡ውእቱ፡ዝንቱ። (Mənt wə’ətu zəntu?) Bu ne? 4) ምንተ፡ረከበ። (Mənta rakaba?) O ne buldu? 5) አይ፡ሀገር፡ዛቲ። (’Ayy hagar zāti?) Bu hangi şehir? 6) አየ፡ሀገረ፡ሐነጹ። (’Ayya hagara ḥanaṣu?) Hangi şehri inşa ettiler? === Edatlar === Geez dilinde edatlar genellikle iligili oldukları kelime önünde ayrık bir sözcük olarak yazılırlar. Örneğin içinde, içine ya da -e anlamlarına sahip ውስተ (wəsta) kelimesi, şehir anlamına gelen ሀገር (hagar) kelimesinin önüne yazıldığında (ውስተ፡ሀገር) şehirde ya da şehre gibi anlamlar çıkar. Başka bir örnek üzerinde anlamına gelen ዲበ (diba) kelimesidir. ዲበ፡ደብር (diba dabr): dağın üzerinde. Bu edatlar dışında eklendikleri kelimelere bitişik yazılan istisnai edatlar da vardır. Bir ön ek gibi yazılan bu edatlar şunlardır: በ (ba-): içinde, birlikte; ለ (la-): -e, için; እም (’əm-): -den, -dan. Örnek kullanım በኀይል (baxayl): var gücü _yle;_ ለንጉሥ (lanəguś): kral _a;_ እምሀገር (’əmhagar): şehirden. === Fiil çekimleri === Geçmiş Zaman Tekil Çoğul Eril Dişil Eril Dişil 1\. -ku -na 2\. -ka -ki -kəmu -ḱən 3\. -a -at -u -ā Geez dilinde cümle kurulurken, Türkçeye benzer bir biçimde özne, gizli özne olarak fiilin içinde saklı olabilir. Örnek cümleler 1. ነበረ (nabara): O (erkek), oturdu. 2. ነበረት (nabarat): O (kadın) oturdu. 3. ነበሩ (nabaru): Onlar (erkekler) oturdular. 4. ነበራ (nabarāt): onlar (kadınlar) oturdular. === Sözdizim === Ge'ez'de, fiil doğrudan özne tarafından takip edilir. Aksi arzu edilmediği müddetçe, -i halindeki nesne de özneden sonra gelir. (fiil + özne + nesne) Yalnızca insanları ifade eden özneler, sıfat, cinsiyet ve tekillik-çoğulluk açısından fiil ile uyum içindedir. Diğer tüm isimlerin çoğulları, açık bir tercih olmaksızın tekil veya çoğul fiillere sahip olabilir. Dolayısıyla fiiller, gramatik cinsiyet ve tekillik çoğulluk bakımından daima özne ile uyum içinde olmak _zorunda değildir_. küçükresim|Bir Ge'ez el yazması, 15. yy. Örnek cümleler 1. ሖረ፡ንጉሥ። (Ḥora nəguś): Kral gitti. 2. ሖረት፡ብእሲት። (Ḥorat bə’sit): Kadın gitti. 3. ሖሩ፡ነገሥት። (Ḥoru nagaśt): Krallar gitti. 4. ሖራ፡አንስት። (Ḥorā’anəst): Kadınlar gitti. 5. ተከለ፡ብእሲ፡ዕፀ። (Takala bə’si ‛əḍa): Adam bir ağaç dikti. === İsimler === ==== Çoğul ==== İsimlerin çoğullarına diğer sami dillerinde olduğu gibi bir ön ek yahut son ek aracılığıyla ulaşılır. Örnekler 1. አገር (hagar): şehir / አህጉር (’ahgur): şehirler 2. ንጉሥ (nəguś) kral / ነገሥት (nagaśt): krallar 3. ቤት (bēt) ev / አብያት (’abyāt): evler 4. ደብር (dabr): dağ / አድባር (’adbār): dağlar 5. ነቢይ (nabiy): peygamber / ነቢያት (nabiyāt): peygamberler 6. ሕዝብ (ḥəzb): halk / አሕዛብ (’aḥzāb): insanlar ==== İsim tamlamaları - status constructus ==== İki kelimenin bir araya getirildiği durumlarda ilk kelime genellikle -a eki alarak ikinciyi belirler. Kelime -a sesi ile bitiyorsa ek almazken, istisnai olarak -i ile biten isimler, -a eki yerine -ē eki alırlar. Örnekler 1. ንጉሠ፡ሀገር (nəguśa hagar): şehrin kralı 2.ወልደ፡ንጉሥ (walda nəguś): kralın oğlu 3.ፍልሰተ፡ባቢሎን (fəlsata Bābilon): Babil sürgünü 4. ቃላተ፡ነቢይ (qālāta nabiy): peygamberin sözleri 5. ጸሓፊ (ṣaḥāfi) yazar; ጸሓፌ፡ሕዝብ (ṣaḥāfē ḥəzb): halkın yazarı ==== İsmin -i hali ==== İsmin -i hali, hem tekil hem de çoğul kelimere -a eki eklenmesi ile elde edilir. Şayet kelime -i ile bitiyorsa, -a eki yerine -e eki gelir. İsim -a, -e ya da -o ile bitiyorsa, hiçbir ek almaz. Özel isimler bazen hiç ek almazken, bazı durumlarda -ha ekini alırlar. Bu hal, geçişsiz fiiler ile birlikte kullanıldığı nadir durumlarda, yönelme ya da kalma belirtecek bir biçimde çevrilir. Örnek cümleler 1. ሐነጸ፡ቤተ። (Ḥanaṣa bēta): O, bir ev inşa etti. 2. ሐነጸ፡አብያተ። (Ḥanaṣa ’abyāta): O, evler inşa etti. 3. ረከበ፡መርኆ። (Rakaba marxo) O, bir anahtar buldu. 4. ርእየ፡ዓሣ። (Rə’ya ‛āśā): O, bir kuş gördü. 5. ነሥአ፡ፍሬ። (Naś’a fərē): O, bir meyve aldı. 6. ርእየ፡ብእሴ። (Rə’ya bə’sē): O, bir adam gördü. ==== İyelik ekleri ==== Bir ismin aidiyeti, isim kökünün sesli veya sessiz harfle bitmesine bağlı olarak küçük farklılıklar gösteren iyelik ekleri ile gösterilir. Örnekler şehrim ሀገርየ hagaŕəya şehrin (erkek) ሀገርከ hagaŕəka şehrin (kadın) ሀገርኪ hagaŕəki onun şehri (erkek) ሀገሩ hagarú onun şehri (kadın) ሀገራ hagarấ şehrimiz ሀገርነ hagaŕəna şehriniz (erkekler) ሀገርክሙ hagarəḱ əmu şehriniz (kadınlar) ሀገርክን hagarəḱ ən şehirleri (erkek) ሀገሮሙ hagarómu şehirleri (kadın) ሀገሮን hagarón == Kaynakça == * Thomas Oden Lambdin, Introduction to Classical Ethiopic. Harvard Semitic Studies 24. Missoula, Montana: Scholars Press. 1978. == Dış bağlantılar == * A blog on Classical Ethiopic (Ge'ez) * J. M.Harden, An Introduction to Ethiopic Christian Literature (1926) * Unicode Chart Kategori:Sami dilleri Kategori:Etiyopya'daki diller Kategori:Afrika kökenli ölü diller