Sputnik Planum

küçükresim|Plüton'daki Sputnik Planum'in açıklamalı haritası Sputnik Planum, Plüton'da 1.050 ila 800 km boyutlarında (Hudson Körfezi'ne benzer büyüklükte) yüksek albedolu buzlu bir yayladır. Çoğu kuzey yarıkürede bulunmakta olmasına rağmen ekvatoru geçmektedir. Çoğu düzensiz çokgenlerle kaplı olan U şekilli vadilerle birbirinden ayrılmış bir yüzeye sahiptir. Çokgenler ortalamada karşıdan karşıya 33 km'dir. Bâzı durumlarda U şekilli vadiler, bloklu dağlar veya tepelerle doludur ya da koyu malzeme içerir. Sputnik Planum, kalp şeklindeki Tombaugh Regio'nun batı lobunu oluşturur. Yüzeyinde süblimasyona delil teşkîl eden rüzgâr çizgileri görünmektedir. Karanlık çizgiler birkaç kilometre uzunluğunda olup hepsi aynı yöndedirler. Yayla, aynı zamanda büyük ihtimalle süblimasyonun meydana getirdiği çukurlar ihtiva eder. Sputnik Planum (Sputnik Düzlemi), adını Dünya'nın ilk yapay uydusundan almıştır. Planumda New Horizons tarafından tespit edilebilir hiçbir krater olmadığından yüzeyin 10 milyon yıldan daha genç olması gerektiği sonucuna varılmıştır. == Bileşimi == Yaylayı birleştiren buzun esasen azot buzu olduğu, daha küçük bir kısmınınsa karbon monoksit ve metan buzu tarafından meydana getirildiği düşünülse de nisbî oranları kesin olarak bilinmemektedir. Plüton'nun çevre sıcaklığında () azot ve karbon monoksit buzları daha yoğun ve daha az sert olduğundan dondurma benzeri akışları mümkündür; azot buzu, bu şartlarda en uçucu olan buzdur. == Konveksiyon hücreleri == Çokgensel yapı, dahilî ısıyla meydana gelip hücrelerin merkezlerinden yukarı yükselip yayılan, sonra hücre çeperlerinde batan azot/karbon monoksit buzunun konveksiyonuna işaret eder. Konveksiyon hücreleri, en yüksek yerleri merkezleri olacak şekilde 100 m kadar dikey yükseklik farklılıkları vardır. Azot buzunun konveksiyon hücrelerini modellemede derinliklerinin, genişliklerinin yaklaşık olarak onda biri ya da planumun çoğu için 3–4 km kadar olduğu ve yılda en fazla takriben 7 cm'lik bir akışı olduğunu göstermektedir. Hücreler geliştikçe hücre marjları kapalı ve terk edilmiş hâle gelebilir (İng. pinched off and abandoned). Planumun görüntülerindeki görünür buz akışının diğer bariz göstergeleri, (Tombaugh Regio'nun sağ lobu olan) komşu doğu dağlık bölgeden muhtemelen oradaki azot buz birikimine reaksiyon olarak ovaya akan vadi tipi buzullar olduğu gibi planumdan bitişik çöküntülerin içine akıp onları dolduran buzlar da örnek olarak gösterilebilir. Planumun çok sayıda bloklu (bir tarafından öbür tarafa bir ilâ birkaç kilometre tutan) tepeleri olup bunların hücre kenarlarında 20 km'ye kadar varan şeklî kümeleşmeleri bulunmaktadır; bunlar buzul akışı ile planumun üzerinde hareket ettirilen ve daha sonra konveksiyon ile oluklar içinde toplanan su buzu kabuğundan ayrılmış parçalar olabilirler. Bâzı durumlarda tepeler, buzulların giriş yolları boyunca zincirler oluşturur gibi görünüyor ve ayrıca konveksiyon olmayan bölgelerde, azot buzunun çok sığ olduğu yerlerde takılıp kalabiliyor. Planumda kırılmalardan ve azot buzunun süblimasyonundan kaynaklandığı düşünülen çeşitli çukurlar vardır; bu çukurlar da konveksiyon hücrelerinin civarında toplanır. Genellikle buz süblimasyonunda geriye kalan tolinlerden veya çukurların buzu tamamen delmiş olması durumunda altındaki koyu renk zeminden dolayı çukurların dipleri koyu renktir. Konveksiyon hücrelerinin belirgin olmadığı planum bölgelerinde çukurlar daha çoktur. == Sınırlayan dağlar == Sputnik Planum, kuzeybatısında üzerine muhtemelen bitişik su buzu yaylalarının çökmesiyle meydana gelmiş kaotik bloklardan müteşekkil el-İdrîsî Dağları ile sınırlıdır. Sputnik Planum, güneybatısında yüzey üzerinden 1,6 km yükselen Hillary Montes ve yüzey üzerinden 3,4 km yükselen daha güneydeki Norgay Montes ile sınırlanmıştır. Bu dağların aynı zamanda kaotik, bloklu görünümleri vardır. Dağlar, 29 Mayıs 1953 tarihinde Dünya'nın en yüksek zirvesi olan Everest Dağı'na ulaşan ilk dağcılar olan Yeni Zelandalı Sir Edmund Hillary ve Nepalli Şerpa Tenzing Norgay'ın anısına adlandırılmışlardır. Düzlükteki bâzı tepe grupları uzay araçlarına, mesela uzaya ilk fırlatılan Brezilya uydusu "Coleta de Dados" şerefine adlandırılmışlardır. Hemen Norgay Montes (bağlam)'in güneybatısında, merkezî bir çukuru olan büyük dairesel Wright Mons bulunmaktadır. Bu dağ, muhtemel bir buz yanardağı olarak belirlenmiştir. == Menşei == Sputnik Planum, sonradan uçucu buzlarla dolan bir çarpış havzası olarak meydana gelmiş olabilir. == Galeri == Resim:NH-Pluto-SputnikPlanum-20150714.jpg|Sputnik Planum'un komposit resmi Resim:NH-Pluto-FrozenCarbonMonoxide-20150714.jpg|Pluto'da donmuş karbon monoksit, Sputnik Planum'da yoğunlaşmıştır (kısa kontürler daha yüksek seviyeleri temsil eder) Resim:Sputnik Planum (PIA19936) bright.png|Sputnik Planum - yakın çekim görüntülerinin mozaiği Resim:PIA19945-Pluto-SputnikPlanum-Detail-20150917.jpg|Tombaugh Regio'nun görünümü (Plüton'un 'Kalbi'). Sağdaki parlak beyaz yayla, Sputnik Planum'dan atmosfere ile taşınan nitrojen ile kaplanmış olup (solda) daha sonra buz olarak birikmiş olabilir. Resim:Mountainous Shoreline of Sputnik Planum (PIA20198).png|El-İdrîsî Montes'in kenarından Sputnik Planum kuzey 'kıyısı' boyunca yakından görünümü. Resim:Troughs in Sputnik Planum by LORRI - crop of PIA19936.jpg|Konveksiyon hücre marjlarını temsil eden güney Sputnik Planum (bağlam)'daki oluklar. Sol alttaki oluklardaki karanlık noktalar çukurlardır. Resim:Flowing nitrogen ice on Pluto.jpg|Azot buzunun bitişik çöküntülere akıp doldurduğu öne sürülen Kuzey Sputnik Planum'u (bağlam). Resim:Nh-3flow-detail- annotated-9-17-15.jpg|Muhtemelen azot buzundan müteşekkil buzulların Sputnik Planum'un (bağlam) doğu tarafına bitişik arazilerdeki vadilerden akışı; kırmızı oklar vadi genişliklerini, mavi oklar belirgin azot akımı cephesini gösterir Resim:PIA19943 - Intricate Valley Glaciers in Sputnik Planum, annotated.jpg|Arkadan aydınlatmalı şekilde görüntülenmiş (bağlam), Sputnik Planum'un doğu kenarına akan azot buzu buzulları; vadiler 3 ila 8 km genişliğindedir === Hareketli videolar === == Kaynakça == == Notlar == Kategori:Plüton'un coğrafyası