Katalanca

Katalanca, Hint-Avrupa dillerinin Romen koluna bağlı bir dildir. İspanya'nın bazı bölgelerinde ve Andorra'da resmî dildir. Katalanca konuşanların çoğu İspanya'da yaşar. == Dil hakkında == Katalanca, İspanya'nın Akdeniz kıyılarında, özellikle Barselona kentinde konuşulan bir Latin dilidir. Güney Fransa'da konuşulan Oksitancaya ve İspanyolca'ya oldukça yakın bir dildir. Katalanca, 13. yüzyılda Oksitanca'dan farklılaşıp gelişmiş bir güney lehçesidir. Dil, İspanyolca ve Portekizce ile çok benzer özellikler taşımaktadır. Katalancayı anadili olarak konuşanlar bugün çoğunlukla İspanya'nın Katalonya özerk bölgesinde yaşamaktadırlar ve bu bölgede Katalanca, İspanyolcadan önce gelmektedir. Öyle ki hemen bütün tabelalarda önce Katalanca sonra İspanyolca açıklamalar yazmaktadır. Katalanca, İspanyolcadan çok İtalyanca ve Portekizce'ye yakındır. Katalan dili, Katalanca Català, Doğu ve kuzeydoğu İspanya'da - özellikle Katalonya ve Valensiya'da - ve Balear Adaları'nda konuşulan Roman dili. Ayrıca Fransa'nın Roussillon bölgesinde, Andorra'da (resmi dil olduğu yerde) ve İtalya'nın Sardinya Adası'nın Alghero şehrinde konuşulmaktadır. Katalanca, İspanya'da yaklaşık 9.000.000, Fransa'da yaklaşık 125.000, Andorra'da yaklaşık 30.000 ve Alghero'da yaklaşık 40.000 kişi tarafından konuşulmaktadır. Dilbilimsel olarak, modern Katalancada iki ana lehçe grubu vardır: Batı Katalanca ve Valensiyaca ; ve Doğu Katalan, Balear ve Roussillonnais dahil olmak üzere doğu grubu ve 14. yüzyılda Katalancanın tanıtıldığı Alghero'da konuşulan lehçe. İspanya İç Savaşı zamanından beri, Valensiya ile Katalan arasındaki ilişkiye dair siyasi nedenli tartışmalar acıdı. İkisi yalnızca küçük açılardan (telaffuz, kelime haznesi ve fiil çekiminin ayrıntıları) farklılık gösterdiğinden ve karşılıklı olarak kolayca anlaşılabilir olduğundan, çoğu dilbilimci ve Valensiya Dil Akademisi, Valensiyaca ve Katalancayı aynı dil için farklı isimler olarak kabul eder. Küçük farklılıkları genellikle yazılı dile yansıtılmaz. Katalancaya en yakın diller Güney Fransa'da konuşulan Oksitanca ve İspanyolca olsa da Katalanca her ikisinden de oldukça farklıdır. == Diğer Romen Dilleriyle Karşılaştırılma == Türkçe bordo Katalanca bordo Oksitanca bordo Sardunyaca İtalyanca Fransızca İspanyolca Portekizce Rumence kuzen cosí cosin fradili cugino cousin primo primo văr erkek kardeş germà fraire fradi fratello frère hermano irmão frate yeğen nebot nebot nebodi nipote neveu sobrino sobrinho nepot yaz (mevsim) estiu estiu istadi estate été verano estíoPortuguese and Spanish have estiagem and estiaje respectively for drought dry season or low water levels. verão estio vară akşam vespre ser vèspre seru sera soir tarde nochePortuguese and Spanish have véspera and víspera respectively for eve or the day before. tarde serão seară sabah matí matin mangianu mattina matin mañana manhã matina dimineață tava paella padena paella padella poêle sartén frigideira fritadeira tigaie yatak llit lièch lèit letu letto lit cama lecho cama leito pat kuş ocell au aucèl pilloni uccello oiseau ave pájaro ave pássaro pasăre köpek gos ca gos canh cani cane chien perro can cão cachorro câine erik pruna pruna pruna prugna prune ciruela ameixa prună tereyağ mantega bodre burru butiru burro beurre mantequilla manteca manteiga unt parça tros tròç petaç arrogu pezzo morceau pièce pedazo trozoSpanish also has trozo and it is actually a borrowing from Catalan tros. Colón 1993 p 39. Portuguese has troço but aside from also being a loanword it has a very different meaning: "thing" "gadget" "tool" "paraphernalia". pedaço bocado bucată gri gris gris canu grigio gris sıcak calent caud callenti caldo chaud caliente quente fierbinte çok fazla massa tròp tropu troppo trop demasiado demais demasiado prea istemek voler vòler bolli(ri) volere vouloir querer querer a vrea almak prendre prene prendre pigai prendere prendre tomar prender apanhar levar a lua dua etmek pregar pregar pregai pregare prier orar orar rezar pregar a se ruga sormak demanar preguntar demandar dimandai preguntai domandare demander pedir preguntar pedir perguntar a cere a întreba aramak cercar/buscar cercar circai cercare chercher buscar procurar buscar a căuta ulaşmak arribar arribar arribai arrivare arriver llegar arribar chegar a ajunge konuşmak parlar parlar chistionnai fueddai parlare parler hablar parlar falar palrar a vorbi yemek menjar manjar pappai mangiare manger comer manyar comer manjar a mânca == İspanyolcadan Farklılıklar == Katalanca, İspanyolcadan şu özellikleri bakımından farklıdır: *Yükselen ikili ünlülerin eksikliği (Katalanca be ve İspanyolca bien "iyi", Katalanca bo ve İspanyolca bueno "iyi", Katalanca ie ve İspanyolca ue ile karşılaştırıldığı gibi.) ve çok sayıda düşen ikili ünlüler (Katalanca eu, au, ou ve İspanyolca peu "ayak", Katalanca buu ve İspanyolca buey "öküz" ile karşılaştırıldığı gibi). *Katalanca ayrıca j (Fransızca'daki j gibi telaffuz edilir), z, tj ya da tx (Arnavutçadaki ç gibi telaffuz edilir), x (İngilizcedeki sh gibi okunur) seslerini de korur; bu ünsüzlerin hiçbiri modern İspanyolcada görülmez. *Katalanca, İspanyolcada olduğu gibi (Katalanca VENdre, İspanyolca venDER “satmak”) mastar sondan ziyade kökte bazı fiilleri vurgular. Katalanca, Oksitanca'ya göre İspanyolcadan daha az farklıdır, ancak genellikle farklı ünlü sesler ve ikili ünlüler kullanır ve ayrıca biraz farklı dilbilgisi kurallarına sahiptir. 21\. yüzyılın başlarında Katalanca, artık Aragon'un resmi dili olarak 1137 ile 1749 yılları arasında olduğu kadar yaygın olmasa da eski hâlinden çok az şey kaybetti. Orta Çağ'da diyalektalizasyon kanıtı olmamasına rağmen, belki de Aragon Krallığı'ndaki resmi kullanımının standartlaştırıcı etkisinden dolayı, 16. yüzyıldan beri Barselona, Valensiya ve Balear Adaları lehçeleri, özellikle Orta Çağ'dan farklılaşma eğiliminde olmuştur. Bununla birlikte, edebi dilde bir dereceye kadar tekdüzelik korunmuştur. 1970'lerin sonlarında başlayan idari yeniden yapılanma ile Katalonya bir comunidad autónoma (“özerk topluluk”) haline geldi ve Katalan bir kez daha doğu İspanya'da üstünlük kazandı. ==Coğrafi dağılım== ===Katalanca konuşulan bölgeler=== Katalanca konuşulan bölgeler Ülke Bölge Katalan İsmi Notlar Andorra Andorra Andorra Katalancanın resmî dil olduğu bir egemen devlet. Andoralılar, Batı Katalancanın bir çeşidini konuşurlar. Fransa Kuzey Katalonya Catalunya Nord Fransa'daki Pyrenees-Orientales bölgesinde İspanya Katalonya Catalunya Katalonya'nın kuzeybatısında bulunan Val d'Aran'da Oksitancanın dışında Katalanca, İspanyolca ve Fransızca da konuşulur. Valensiya Comunitat Valenciana 18.yüzyıldan itibaren Batı ve Güney'deki Aragonca/İspanyolca konuşan bölgeler harici, "Valensiyaca" olarak bilinen ağız konuşulur. La Franja La Franja Batı Katalonya'yı çevreleyen bir şekilde Aragon'un bir bölümünde konuşulur. Ribagorça, Llitera, Baix Cinca ve Matarranya bölgelerinde yoğunluktadır. Balear Adaları Illes Balears Mallorca, Minorka, Ibiza ve Formentera adalarını kapsar. Carche El Carxe 19.yüzyılda yerleşen, Murcia'nın küçük bir bölümünde konuşulur. İtalya 22px Alghero L'Alguer Sardinya adasının Sassari vilayetinde bir şehirde, Alghero şehrinde kendine özgü bir ağızla konuşulur. ===Konuşan sayısı=== Katalanca konuşulan bölgeler Bölge Ülke Anlayan Konuşabilen 6.502.880 5.698.400 3.448.780 2.407.951 852.780 706.065 Roussillon 203.121 125.621 75.407 61.975 La Franja (Aragon) 47.250 45.000 22px Alghero (Sardinya) 20.000 17.625 Carche (Murcia) Veri yok Veri yok Toplam Katalanca konuşulan bölgeler 11.150.218 9.062.637 Dünyanın geri kalanı Veri yok 350.000 Toplam 11.150.218 9.412.637 :1\. The number of people who understand Catalan includes those who can speak it. :2\. Figures relate to all self-declared capable speakers, not just native speakers. == Katalan Edebiyatı == Katalan'da hayatta kalan en eski yazılı materyaller - bir tüzük ve altı vaaz - 12. yüzyıldan kalmadır ve şiirler 13. yüzyıldan itibaren gelişir; 13. yüzyıldan önce Katalan şairleri Provençal'da yazdı. İlk gerçek Katalan şairi Ramon Llull (1232 / 33-1315 / 16) ve en büyük Katalan şairi bir Valensiyalı olan Ausias March (1397-1459) idi. Dil, 1474'te Aragon ve Kastilya kronlarının birleşmesi düşüşünün başlangıcına kadar gücünü korudu. Bundan sonra, ağırlıklı olarak gramer çalışmaları ortaya çıktı; dil, 19. yüzyılın sonlarına kadar rönesansını (Renaixença) beklemekti. 1906'da ilk Katalan Dili Kongresi 3.000 katılımcıyı çekti ve 1907'de Institut d'Estudis Catalans kuruldu. Yine de 1944'e kadar Barselona Üniversitesi'nde Katalan filolojisi dersi yoktu; 1961'de burada bir Katalan dili ve edebiyatı kürsüsü kuruldu. 20. yüzyılın sonlarında Katalonya daha fazla özerklik kazandıkça, Katalanca, Katalonya'da siyaset ve eğitimin ve genel olarak kamusal yaşamın ana dili olarak yeniden canlandırıldı. == Bazı ifadeler == Aşağıda Katalanca bazı önemli ifadeler yer almaktadır: * Merhaba: hola [ˈɔla] * Hoşça kal: adéu [aˈðeu] * Lütfen: per favor [paɾ faˈvoɾ] * Teşekkürler: gràcies [ˈgɾasias] * Özür dilerim: perdó [peɾˈðo]; ho sent [uˈsant] veya [uˈseŋt]; ho lamente [ˈu laˈmante] * Ne kadar?: quant val? [ˈkwantˈval]; quant és? [ˈkwanˈtes] * Evet: sí [si] * Hayır: no [no] * Anlamıyorum: no ho entenc [ˈnowanˈtaŋk] * Banyo nerede?: on és el bany? [ˈoˈnezalˈβaɲ] * Katalanca konuşabiliyor musun?: Parles català? [ˈpaɾlas kataˈla] == Kaynakça ==