Haumea

Haumea (küçük gezegen tanımı: 136108 Haumea; sembolü: 16px|🝻) Neptün'ün yörüngesinin ötesinde bulunan bir cüce gezegendir. 2004 yılında Caltech'ten Michael E. Brown önderliğindeki bir takım tarafından ABD'de bulunan Palomar Gözlemevi'nde ve 2005 yılında J. L. Ortiz önderliğindeki bir takım tarafından İspanya'da bulunan Sierra Nevada Gözlemevi'nde keşfedildi. İkinci iddiaya itiraz edilmesi nedeniyle bu iddia resmî değildir. 17 Eylül 2008'de, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından cüce gezegen olarak kabul edildi ve Hawaii doğum tanrıçasının adı olan Haumea olarak adlandırıldı. Plüton'un sadece üçte biri kütlesindedir. Haumea'nın aşırı şekil değiştirmesi bilinen cüce gezegenler arasında kendisini benzersiz yapar. Şeklinin doğrudan gözlemlenmemesine rağmen ışık eğrisinden yapılan hesaplamalar ve küçüğünden iki kat uzun olan ana ekseni ile bir Jacob elipsoid'i olduğu düşünülür. Yine de hidrostatik denge içinde rahat olması için yerçekiminin yeterli olduğuna inanılır. Bu onu cüce gezegen yapar. Bu uzanım onun yüksek yoğunluklu alışılmadık hızlı dönmesi ve yüksek yansıtabilirliği (kristalli buzun yüzeyinden) ile birlikte çarpma olaylarının sonucu olarak düşünülebilir. Bunlar Haumeayı en büyük 3. Neptün ötesi cisimler (TNO) ve bilinen iki büyük uydusu Hi'iaka ve Namaka'yı da içeren çarpışma ailesinin en büyük üyesi yapar. Haumea kütle bakımından yaklaşık olarak Plüton'un 1/3'ü, Dünya'nın 1/1400'ü kadardır. Araştırmacılar 2017'de Haumea'nın bir halka sistemine sahip olduğunu yayınladı ve bu bir TNO'da keşfedilen halka sistemiydi. Yakın bir zamana kadar Haumea'nın Hidrostatik dengede olabilmesi için yeterli yer çekimine sahip olduğu düşünülse dahi, şu anda varlığı belirsizdir. Haumea'nın uzun şekli, yüksek hızlı dönüşü, halka sistemi ve yüksek albedosu onun devasa bir çarpışmanın sonucu olduğunu göstermektedir. Bunun yanında, Haumea bu çarpışma ailesinin en büyük üyesi yapmaktadır, bu çarpışma ailesinin diğer üyeleri bir kaç TNO ve Haumea'nın iki uydusu, Hi'iaka ve Namaka'yı içermektedir. Güneş Sistemi'ndeki en hızlı dönen cüce gezegendir. == Yörünge == Haumea'nın yörüngesini tamamlaması 284 yıl sürmektedir. Enberisi 35 AU, Enötesiyse 51 AU'dur. Enöteye 1992'nin başında ulaşmıştır, Şu andaysa Güneş'ten yaklaşık 50 AU uzaktadır. Enberiye 2133'te ulaşacaktır. sol|küçükresim|Haumea'nın yörüngesinin yukarıdan ve yandan görünümü Haumea'nın yörüngesi çarpışma ailesinin diğer üyelerine kıyaslandığında daha eksantrik bir yörüngeye sahiptir. Bunun sebebinin Neptün ile arasındaki 7:12'lik yörüngesel rezonans'ın Kozai Efekti doğrultusunda yörüngesini eğmesi ve elipsleştirmesi olduğu düşünülmektedir. 17.3 Kadir'lik görünür parlaklığıyla Kuiper Kuşağı'nın Plüton ve MakeMake'den sonraki en parlak 3. cismidir ve kolaylıkla büyük bir amatör teleskop tarafından gözlemlenebilir. Ancak, Güneş Sistemi'nde bir çok cismin aynı toz bulutunda oluşmasından kaynaklı ortak düzlemde bulunmasından ötürü astronomlar yakın bir zamana kadar ekliptik denen bu düzlemde araştırma yapıyorlardı. Gökyüzünde Ekliptik bölgesi daha iyi keşfedildikçe, araştırmacılar bu bölgenin dışında, yörüngesi Güneş düzlemine kıyasla yüksek olan cisimleri araştırmaya başladı. Bu araştırmalar sonucunda eninde sonunda, Güneş'ten uzak ve yüksek eğimli Haumea keşfedildi. == Dönüş == Haumea'nın parlaklığında düzenli olarak her 3.9 saatte bir dalgalanma belirmekte. Bu parlaklık değişiminin tek açıklaması Haumea'nın kendi etrafında dönüşüdür. Bu, öylesine hızlıdır ki Güneş Sistemi'nde çapı 100 km'den büyük olan ve kendi etrafında bu denli hızlı dönen başka bir cisim bilinmemektedir. Kendi etrafında dönen ve Hidrostatik dengede olan cisimler genellikle uzatılmış Sferoit'lere dönüşürken Haumea kendi etrafında öyle hızlı dönmektedir ki, 3 eksenli bir elipsoid'in geometrisine sahiptir. Eğer Haumea daha da hızlı dönseydi, (Merkezkaç kuvvetinden ötürü) kendini bir dambıl şekline dönüştürür ve ikiye ayrılırdı. Bu hızlı dönüşün sebebinin Haumea'yı ve başka bir kaç TNO'yu oluşturan çarpışma olduğu düşünülmektedir. == Fiziksel özellikler == === Boyut, şekil ve bileşenler === Güneş Sistemi'ndeki bir cismin şekli, görünür parlaklığı, uzaklığı ve albedosundan tahmin edilebilir. Bir cisim diğerlerine nazaran daha parlak görünüyorsa, çoğunlukla bu 3 değişken sayesindedir. Eğer ki cismin albedosu biliniyor ya da tahmin edilebiliyorsa, büyüklüğü ve şekli için kaba bir tahmin de yapılabilir. Çoğu TNO için albedoyu bilmek zordur, ancak Haumea termal emilimi tahmin edilebilecek kadar büyüktür, dolayısıyla büyüklüğü de yaklaşık olarak çıkarılabilir. Ancak, Haumea'nın hızlı dönüşü sebebiyle boyutlarını hesaplamak karmaşıktır. Deforme olabilen cisimlerin dönüş fiziğine göre Haumea kadar hızlı dönen bir cisim, 100 gün içerisinde Hidrostatik dengede olan 3 eksenli bir elipsoide dönüşecektir. Haumea'nın parlaklığındaki dalgalanmalarının sebebinin lokal albedo değişimlerinden ziyade(Belirli bölgelerin belirgin bir biçimde daha aydınlık olması) Haumea'nın elipsoit şeklinin bir sonucu olduğu düşünülmektedir (çünkü uzun görünen tarafı daha çok parlaklık oluşturacaktır). Eğer ki Haumea hidrostatik dengede bulunurken Plüton gibi düşük yoğunluğave küçük kayasal bir çekirdeğin üzerine buzla kaplı bir kabuğa sahip olsaydı, yüksek hızlı dönüşü dalga boyundaki değişimlerde belli olduğundan şeklinin daha da uzamasına izin verirdi. Böyle argümanların sonucunda Haumea'nın yoğunluğunun tahmini 2.6 g/cm3 ila 3.3 g/cm3 arasında olduğunu göstermiştir. Kıyaslama için, Ay'ın yoğunluğu 3.3 g/cm3 iken Plüton tipik Kuiper kuşağı cisimlerine benzer bir biçimde, 1.86 g/cm3'lük bir yoğunluğa sahiptir. Haumea'nın bu yoğun yapısı Güneş Sistemi'ndeki çoğu kayasal nesneyi oluşturan olivin ve paroksetin gibi Silikat mineralleri barındırdığındandır. Tipik Kuiper kuşağı cisimleri gibi kalın bir buz tabakasına sahip olmamasının sebebinin Haumea'nın oluştuğu çarpışmada bu buzların savrulduğu düşünülmektedir. == Notlar == == Kaynakça == == Dış bağlantılar == * Visualization of Haumea's orbit by NASA * (136108) Haumea, Hiʻiaka, and Namaka at Johnston's Archive.com (updated September 17, 2008) * International Year of Astronomy 2009 podcast: Dwarf Planet Haumea (Darin Ragozzine) * Haumea as seen on June 10, 2011 by Mike Brown using the WHT / ~0:30–3:30 dip in the brightness of Haumea+Namaka comes when Namaka crosses Haumea (Hi'iaka, the outer moon, is blended in the images, but it rotates every 4.5 hr and adds a little variation) Kategori:Güneş Sistemi Kategori:Haumea ailesi Kategori:Neptünötesi cisimler Kategori:Chad Trujillo'nun keşifleri Kategori:Michael E. Brown'un keşifleri Kategori:2004'te keşfedilen astronomik cisimler