İç Moğolistan

İç Moğolistan (; Moğolca: Övör Mongol) ya da resmî adıyla İç Moğolistan Özerk Bölgesi, Çin Halk Cumhuriyeti'ne bağlı bir özerk bölge. Ülkenin kuzey ve kuzeydoğusunda bulunur. Kuzeyde Moğolistan, doğuda Heilongjiang, Jilin ve Liaoning, güneyde Hebei, Şansi ve Şensi yönetim bölgeleri ile Ningxia özerk bölgesi, batıda da Gansu yönetim bölgesi ile çevrilidir. Yüzölçümü 1.183.000 km², yönetim merkezi Huhhot'tur. Nüfus; (2020). == Adı == "İç Moğolistan", günümüz Moğolistan devleti ile Tuva Cumhuriyeti'ni kapsayan "Dış Moğolistan" () kavramından farklıdır.Çincede nèi (内) kelimesi "iç", wài (外) kelimesi ise "dış" anlamına gelir. "İç" ile "Dış Moğolistan", tarihî olarak Çing Hanedanı (1635–1911) kontrolü altındaki topraklara bağlı olup birbirinden ayrı yönetilen iki farklı idari bölge şeklindeydiler. Tarihî Dış Moğolistan bölgesinin Çin yönetiminden çıkmasından sonra, hâlen Çin yönetimi altındaki İç Moğolistan bölgesine "İç Moğolistan" denilmeye devam edildi.Günümüz Çin'de, resmî bağlamlarda Moğolistan devletine atfen "蒙古国" Měnggǔ Guó (= "Moğolistan ülkesi") terimi kullanılsa da, gayrıresmî bağlamlarda Moğolistan devletini kastetmek için "外蒙古" Wài Měnggǔ (= Dış Moğolistan) terimi hâlen kullanılmaktadır. Günümüz Çin Halk Cumhuriyeti'nde, Sincan Uygur Özerk Bölgesi veya Tibet Özerk Bölgesi gibi yerel nüfusun büyük kısmını etnik azınlıkların oluşturduğu bölgeler gibi, bu bölge de özerk bölge statüsüne sahiptir ve bölgenin tam resmî adı İç Moğolistan Özerk Bölgesidir (; Moğolca: , Övör Mongolyn Öörtöö Zasax Oron). Bölgedeki etnik Moğolları Temsil Edilmeyen Milletler ve Halklar Organizasyonu'nda temsil eden delegasyon tarafından "Güney Moğolistan" (İngilizce: Southern Mongolia) şeklinde adlandırılır. == Tarih == İç (güney) ve Dış (kuzey; bugünkü Moğolistan) 17. yüzyıldan bu yana ayrı birimlerdir. İç Moğolistan, Çin'in kurulmasından (1949) iki yıl önce, bölgeyi denetimleri altında tutan komünistler tarafından özerk bölge ilan edildi. 1969'daki Çin Kültür Devrimi'nin hemen ardından bir düzenlemeyle sınırları değiştirilerek toprakları daraltıldı. Bu düzenleme 1979'da iptal edildi ve bölge tekrar eski sınırlarına kavuştu. == İdari yapılanma == İç Moğolistan 12 farklı il düzeyi bölümden oluşur: İç Moğolistan Özerk Bölgesi'nin İdari Bölümleri Bölüm kodu İsim Çince Moğolca Hanyu Pinyin Moğolca harf çevirisi Alan (km2) Nüfus (2020 Nüfus Sayımı) Merkez İlçe düzeyi bölümler Semtler İlçe düzeyi şehirler İlçeler Sancaklar Özerk sancaklar 150000 İç Moğolistan Özerk Bölgesi ᠦᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠤᠨ Nèi Měnggǔ Zìzhìqū Öbür mongγol-un öbertegen zasaqu orun 1.154.552,33 24.049.155 Huhhot Şehri 23 11 17 49 3 — İl düzeyi şehirler — 150100 Huhhot Şehri ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ15px|ᠬᠣᠲᠠ Hūhéhàotè Shì Kökeqota 17.186,12 3.446.100 Xincheng Semti 4 4 1 150200 Baotou Şehri ᠪᠤᠭᠤᠲᠤ15px|ᠬᠣᠲᠠ Bāotóu Shì Buγutu qota 27.571,17 2.709.378 Jiuyuan Semti 6 1 2 150300 Wuhai Şehri ᠦᠬᠠᠢ15px|ᠬᠣᠲᠠ Wūhǎi Shì Üqai qota 1.668,64 556.621 Haibowan Semti 3 150400 Chifeng Şehri ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ15px|ᠬᠣᠲᠠ Chìfēng Shì Ulaγanqada qota 86.915,58 4.035.967 Songshan Semti 3 2 7 150500 Tongliao Şehri ᠲᠥᠩᠯᠢᠶᠠᠣ15px|ᠬᠣᠲᠠ Tōngliáo Shì Tüngliyou qota 58.861,55 2.873.168 Horqin Semti 1 1 1 5 150600 Ordos Şehri ᠣᠷᠳᠤᠰ15px|ᠬᠣᠲᠠ È'ěrduōsī Shì Ordos qota 86.881,61 2.153.638 Kangbashi Semti 2 7 150700 Hulunbuir Şehri ᠬᠥᠯᠦᠨᠪᠤᠶᠢᠷ15px|ᠬᠣᠲᠠ Hūlúnbèi'ěr Shì Kölön buyir qota 252.777,38 2.242.875 Hailar Semti 2 5 4 3 150800 Bayan Nur Şehri ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ15px|ᠬᠣᠲᠠ Bāyànnào'ěr Shì Bayannaγur qota 65.139,66 1.538.715 Linhe Semti 1 2 4 150900 Ulanqab Şehri ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ15px|ᠬᠣᠲᠠ Wūlánchábù Shì Ulaγančab qota 54.455,89 1.706.328 Jining Semti 1 1 5 4 — Aymaklar — 152200 Hinggan Aymağı ᠬᠢᠩᠭ᠋ᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Xīng'ān Méng Qingγan ayimaγ 55.130,73 1.416.929 Ulanhot Şehri 2 1 3 152500 Xilin Gol Aymağı ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠤᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Xīlínguōlè Méng Sili-yin γool ayimaγ 199.883,52 1.107.075 Xilinhot Şehri 2 1 9 152900 Alxa Aymağı ᠠᠯᠠᠱᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Ālāshàn Méng Alaša ayimaγ 248.080,49 262.361 Alxa Sol Sancağı 3 == Demografi == 2020 yılı Çin Ulusal Nüfus Sayımı'na göre İç Moğolistan'ın toplam nüfusu . === Etnik yapı === İç Moğolistan'daki başlıca etnik gruplar şunlardır: İç Moğolistan'daki etnik gruplar (2010 Nüfus Sayımı) Etnik grup Nüfus Yüzdesi Han 19.650.665 %79,54 Moğol 4.226.090 %17,11 Mançu 452.765 %1,83 Hui 221.483 %0,90 Daur 76.255 %0,31 Evenki 26.139 %0,11 Koreli 18.464 %0,07 Rus 4.673 %0,02 Oroçen 3.632 %0,01 Toplam nüfus 24.706.291 %100,00 === Diller === İç Moğolistan'ın resmî dilleri Standart Çince ("Putonghua") ve Moğolcadır. Ethnologuea göre bu iki dilin dışında İç Moğolistan'da konuşulan diğer diller şunlardır: Buryatça, Jin Çincesi, Kuzey Çincesi (Beifanghua), , Evenkice, Kalmukça, Korece, Mançuca, ve Rusça. İç Moğolistan Moğollarının konuştukları bazı Moğolca lehçeleri , Xilingol, , ve Harçin Moğolcasıdır. Konuştukları diğer değişkelere gelince, bunların Moğolca lehçeleriÖr. Sečenbaγatur, Qasgerel, Tuyaγ-a, B. ǰirannige, U Ying ǰe. 2005. Mongγul kelen-ü nutuγ-un ayalγun-u sinǰilel-ün uduridqal. Kökeqota: ÖMAKQ. mi yoksa diğer Merkez Moğol dillerine bağlı değişkelerÖr. Janhunen, Juha. 2006. Mongolic languages. Brown, K. (ed.) içinde: The encyclopedia of language & linguistics. Amsterdam: Elsevier: 231–234. mi olduğu konusunda belirsizlik mevcuttur; işbu değişkeler , , Bargut Buryatçası ve Oyratçadan kaynaklanan . Çin'de Moğolcanın standart telaffuzu, İç Moğolistan'ın merkezinde yer alan 'nda konuşulan Çahar Moğolcasına, grameri ise Moğolcanın tüm dayanır.Sečenbaγatur et al. 2005: 85. Bu, standart telaffuzun 'nın olduğu Moğolistan devletinden farklıdır. Hulunbuir'de Moğol dilleri arasında daha uzak bir akraba teşkil eden Daur dili ve Tunguz dili olan Evenkice de konuşulur. Hulunbuir'e bağlı Oroqen Özerk Sancağı'nda konuşulan bir Evenki lehçesi olan Oroçence de resmî olarak ayrı bir dil olarak sayılır.Janhunen, Juha. 1997. The languages of Manchuria in today's China. Bulunduğu eser: Northern Minority languages: Problems of survival. Senri ethnological studies, 44: 123–146. Şu sayfalara bakınız: 130–133. İç Moğolistan'daki Han Çinlileri bölgelerine göre farklı değişkeler konuşurlar. İç Moğolistan'ın doğusunda Beifanghua'nın bir lehçesi olan konuşurlar. İç Moğolistan'ın merkezî alanlarında (ör. Sarı Nehir vadisinde) yaşayanlar, bu alanların Şansi Eyaleti gibi Jin Çincesinin konuşulduğu diğer bölgelerine yakınlığından dolayı kendileri de Jin Çincesi konuşurlar. Jin Çincesi, Beifanghua'dan farklı olup Çin dillerinin ana dallarından birini teşkil eder. Huhhot ve Baotou gibi şehirlerin gibi kendilerine özgün Jin lehçeleri vardır. == Ayrıca bakınız == * Çin'deki Moğollar * Guangxi Zhuang (Taylar) Özerk Bölgesi (广西壮族自治区) * Ningxia Huizu (Müslümanlar) Özerk Bölgesi (宁夏回族自治区) * Sincan Uygur (Xinjiang) Özerk Bölgesi (新疆维吾尔自治区) * Tibet (Xizang) Özerk Bölgesi (西藏自治区) * Alaşan Dağları == Dipnot == == Kaynakça ==