Erivan Vilayeti (Safevî Devleti)

Erivan Vilayeti (), veya diğer ismiyle Çukur Saad (), Safevi İmparatorluğu'nun günümüz Ermenistan toprakları merkezli bir vilayetiydi. Bölgenin başkenti, Safevî valilerinin bulunduğu şehir olan Erivan'dı. Safevi döneminin sonunda vilayet, Beyazıt, Mağazbert, Maku, Nahçıvan, Sederek, Şadidlu, Zaruzbil ve aşiret bölgesi Dunbuliler olarak çeşitli alt idari bölgelere sahipti. Erivan ve Karabağ illeri, İran Ermenistanını oluşturan iki idari bölge idi. == Tarih == İlin alternatif adı Çukur Saad, on dördüncü yüzyıldan beri kullanılan bir isimdir. Adın kökeni, Timur’a Orta Asya’da eşlik eden Türk Saadlu kabilesinin lideri olan Amir Saad'a dayanmaktadır. Saadlu halkı, liderleri Amir Saad altında öne çıkmış ve Amir Saad’ın valisi olduğu Erivan’a yerleşmiştir. Çukur Saad, "Saad Vadisi" anlamına gelmektedir. Erivan Vilayeti topraklarını da içermiş tarihi Ermenistan Krallığı, Safevî İmparatorluğu'nun en eski günlerinden beri bu devletin bir parçası olmuştur. 1502 yılında, Erivan'a ilk vali ataması Şah I. İsmail (1501-1524) tarafından gerçekleştirilmiştir ve Safevi kraliyet kaynaklarında ilden 1505 ve 1506 gibi erken bir tarihte de söz edilmektedir. 1555 Amasya Barış Anlaşması sonucunda Safeviler'in kralı I. Tahmasb (1524-1576), Ermenistan'ın batı kısmını genişlemekte olan Osmanlı Devleti'ne devretmek zorunda kalmıştır. 1578'de, Osmanlılar Safevi İmparatorluğunu işgal etti ve 1583'te Erivan eyaletine el koydu. 1604’te ise Safevi Kralı I. Abbas (1588-1629) bölgede Safevi egemenliğini yeniden kurmuştur. Aynı yıllarda, eyaletin güvenlik açıklarına sahip olduğunun fark eden Kral Abbas, Ermenilerin topluca Erivan Eyaletini de içeren Ermenistan topraklarından İran'ın iç kısımlarına tehcir edilmelerini emretmiştir. On yedinci yüzyılın başlarında, 19.000 adet Katolik Ermeni, Nahçıvan, Ernjak ve Jahuk bölgelerinde üç kasaba ve on iki köyde yaşamaktaydılar ve hizmetlerinde on Katolik kilisesi bulunuyordu. Safevi İmparatorluğu'nun çökmeye başladığı 17. yüzyılın ikinci yarısında, I. Süleyman döneminde (1666-1694), Nahçıvanlı Katolik Ermenilerin durumu kötüleşti. Devlet görevlileri tarafından artan dinsel hoşgörüsüzlük ve suistimalin sonucu olarak, Nahçıvan Ermeni Katoliklerinin büyük çoğunluğu müslüman olmak zorunda bırakılmıştır. Geri kalan azınlık Ermeni Apostolik Kilisesi'ne geri dönmüş veya İzmir, İstanbul ve Bursa gibi Osmanlı İmparatorluğu'ndaki diğer şehirlere göç etmiştir. 1639'da Safeviler ve Osmanlılar, Zuhab Antlaşması sonucunda Doğu Ermenistan'ın bir İran, Batı Ermenistan ise bir Osmanlı toprağı olduğunu kabul etmişlerdir. 1639'dan sonraki bu dönem, ilde barış ve refaha sebep olmuştur. On yedinci yüzyılın sonunda ise Erivan Eyaleti, imparatorluktaki Katolik misyonerliklerin merkezi haline gelmiştir. 1679 yılında, il çok sayıda kayda değer yapının yıkılmasına ve hasar görmesine neden olan bir depremin merkez üssü idi. 1714 yılında, vilayetin başkenti Erivan'ın belediye başkanı Muhammed Rıza Bey Fransa'nın yeni Safevi büyükelçisi olarak atanmıştır. 1724'te Osmanlı ve Rus güçleri çökmekte olan imparatorluğu istila etmiş ve İstanbul Antlaşması (1724) ile fethedilen bölgeleri aralarında bölmeyi kabul etmişlerdir. Anlaşma uyarınca, Osmanlılar Erivan eyaletinin topraklarını kazanmıştır. 1735'te Nadirkulu Bey (daha sonra Nadir Şah olarak bilinecektir) Erivan Eyaleti de dahil olmak üzere, Kafkasya üzerindeki Safevi kontrolünü restore etmiştir. 1736'da ise Safevîleri sınır dışı edip Afşar Hanedanlığını kurarak kendisi kral olmuştur. == Safevi kuvvetleri == Erivan Vilayeti, kısmen Osmanlı İmparatorluğu'yu sınır olması nedeniyle Safeviler için büyük öneme sahipti. Kral Süleyman'ın saltanatının (1666-1694) ikinci döneminde Safevî İmparatorluğu'na seyahat etmiş Fransız misyoner ve gezgin Père Sanson, Erivan eyaletinde 12.000 Safevi askerinin görevlendirildiğini yazmıştır. == Dini ve etnik ilişki == İldeki çoğunluğu Müslümanlar oluştururken, etnik Ermeniler azınlıktı, ancak on dördüncü yüzyılın ortasına kadar Ermeniler Doğu Ermenistan'da çoğunluğu oluşturmuştur. On dördüncü yüzyılın sonunda, Timur'un kampanyaları ve takip eden egemen devletlerin Ermeni halka karşı yürüttüğü tehcirler sonucunda, İslam egemen inanç olmuş ve Ermeniler Doğu Ermenistan'da azınlık konumuna gelmişlerdir. == Valilerin listesi == tarih Vali 1502-? Karaçe-Elyas Beybordlu 1509-? Amir Bey Movsellu Torkman 1514-? Hüseyin Bey Lale Ustaclu'nun oğlu Hamza Bey 1516-1527 Rumlu Div Sultan 1527 Süleyman Bey Rumlu 1549-1550 Hüseyin Han Sultan Rumlu 1551-1568 Şahkulu Sultan Ustaclu, Hamza Sultan Kazak'ın oğlu 1568-1575 Tokmak Han Ustaclı 1575-1576 Ebu Torab Sultan 1576-1577 Halil Han Afşar 1578-1583 Tokmak Han Ustaclı 1583-1604 Osmanlı işgali 1604-1625 Amir Güne Han Agçe-Koyunlu Kacar (Saru Aslan) 1625-1635 Tahmasp Ali Han Agçe-Koyunlu Kacar (Şir-bace) 1635-1636 Osmanlı işgali 1636-1639 Kalb Ali Han Afşar 1639-1648 Çağatay Kotuk Muhammed Han 1648-1653 Kaykhosrow Han Çerkes 1654-1656 Muhammedkulu Hanı 1656-1663 Necefkulu Han Çerkes 1663-1666 Abbaskulu Han Kacar (Amir Gune Han'ın oğlu) 1666-1674 Safi Han Lezgi 1674 Saru Han Bey (geçici vali) 1674-1679 Safikulu Han 1679-1688 Zal Han 1690-1693 Muhammedkulu Han 1693 Farz Ali Han 1695-1698 Allahkulu Han 1700 Farz Ali Han 1704 Muhammed Han 1705 Abdül-Mesut Han ? -1716 Muhammed Ali Han 1716-? Selefin isimsiz oğlu 1719-1723 Mehr-Ali Han 1723 Mahmudkulu Han 1724-1735 Osmanlı işgali 1735-1736 Nadirkulu Bey (Nadir Şah) ==Ayrıca bakınız== *Revan Hanlığı ==Kaynakça== == Kaynakça == * * * * * * * * * * * * * Kategori:Batı Azerbaycan Eyaleti tarihi Kategori:İran Ermenileri Kategori:17. yüzyılda Ermenistan Kategori:Safevîler Kategori:İncelenmemiş çeviri içeren sayfalar