Tlingitler

Tlingitler (Tlingitçe Lingít, Łingít ; , Rusça тлинкиты tlinkitı, тлингиты tlingitı, колоши koloşi), Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska eyaletinin güneydoğusunda Alexander Takımadaları'nda ve Kanada'nın Britanya Kolumbiyası eyaletinin kuzeybatısı ile Yukon eyaletinin güneyinde ılıman yağmur ormanlarında karmaşık avcı ve toplayıcı kültür geliştiren, Pasifik Kuzeybatısı Kızılderilileri (Kıyı Tlingitleri) ya da Subarktik Kızılderilileri (İç Tlingitleri) kültür grubundan, anasoyluPritzker, 210, önceleri animist ya da şamanist iken sonradan Hristiyan olan, Na-Dene halkları dil gubundan Kızılderili halkı. En yakın akrabaları dilce Na-Dene dillerini oluşturan Eyaklar ile Atabasklardır. Alaska Yerli Dil Merkezine göre toplam sayıları 11.000 kişidir ve Alaska'daki 10.000 kişilik nüfustan 300 kadarı, Kanada'daki 1.000 kişilik nüfustan ise 75 tanesi anadillerini konuşabiliyor. Tlingitlerle Avrupalıların ilk karşılaşması Rus İmparatorluğuna bağlı Rus Alaskası (1733 – 1867) döneminde 1741 yılında Ruslarla olmuştur. Totem direği ile Çilkat dokuması sanatıyla öne çıkarlar. Tlingitler kültürel açıdan 2 ana gruba ayrılırJames A. Crippen (2010), Lingít Yoo X̱ʼatángi / A Grammar of the Tlingit Language ve her biri ayrı halklar olarak da addedilir: #Kıyı Tlingitleri ya da Deniz Tlingitleri veya Asıl Tlingitler (Tlingitçe Lingít ya da Eilʼká Ḵwáan < éilʼká ḵwáan «deniz sakinleri / saltwater people», İngilizce Coastal Tlingit, Maritime Tlingit, Tlingit proper) Pasifik Kuzeybatısı Kızılderilileri kültür grubundandır ve tipik yağmur ormanı geçimi sürdürürler. Çoğunlukla Alaska'da yaşarlar ve komşularını etlilemişlerdir. Geleneksel olarak 3 alt gruba ayrılırlar: Gulf Coast, Northern, Southern Coastal Tlingit. Kıyı Tlingitleri kültürel açıdan komşu halkları da etkilemiştir: Tlingitleşmiş Eyaklar (Tlingitized Eyak) ile Tlingitleşmiş Güney Tuçonları (Tlingitized Southern Tutchone). #İç Tlingitleri ya da Kara Tlingitleri (Tlingitçe Łingít ya da Daḵká Ḵwáan < daaḵ-ká ḵwáan «iç sakinleri / inland-people», İngilizce Inland Tlingit, Interior Tlingit) Subarktik Kızılderilileri kültür grubundandır ve Atabasklar gibi tayga geçimi sürdürürler. Kanada'da yaşarlar ve komşularından etkilenmişlerdir. == Köken bilimi == Tlingit, Tlinkit adı kendilerine verdikleri Lingít,"Lingít Yoo X'atángi: The Tlingit Language." Sealaska Heritage Institute. (retrieved 3 December 2009) (Tetlin lehçesinde: Łingít) adına dayanır ve «people of the tides»Pritzker, 208 anlamındadır. Sibirya'daki Türk halklarından olan Telengitlerin adına benzese de her ikisini birbirine karıştırmamak gerekir. Koloş < Kolosh adı Rusların verdiği Колоши (Koloşi) adından gelir ve bu da Supikçe kulut'ruaq («labret») sözüne dayanır. Tlingitlere Supikler Swaciit derler. Koloş adı Almancada Koulischen biçiminde 1796 tarihli haritada geçerShelikhov, Gregorii Ivanovich and Richard A. Pierce. A Voyage to America 1783–1786. Kingston: Limestone Press, 1981.. == Kabileleri == Tlingit kabileleri (Ḵwáan): Ḵwáan IPA İngilizce çevirisi Yerleşimleri İngilizcedeki eski adları G̱alyáx̱ Ḵwáan qaɬjáχ qʰʷáːn Salmon Stream Tribe Yakataga-Controller Bay area Kaliakh Xunaa Ḵwáan (a.k.a. Ḵáawu) xunaː qʰʷáːn Tribe or People from the Direction of the North Wind Hoonah Hoonah people S'awdáan Ḵwáan sʼawdáːn qʰʷáːn Dungeness Crab Town Tribe Sumdum Sumdum Tʼaḵjik.aan Ḵwáan tʼaqtʃikʔaːn qʰʷáːn Coast Town Tribe northern Prince of Wales Island Tuxekan Laax̱aayík Ḵwáan ɬaːχaːjík qʰʷáːn Inside the Glacier People Yakutat area Yakutat Tʼaaḵu Ḵwáan tʼaːqʰu qʰʷáːn Geese Flood Upriver Tribe Taku Taku Tlingit, Taku people Xutsnoowú (a.k.a. Xudzidaa) Ḵwáan xutsnuːwú qʰʷáːn Brown Bear Fort a.k.a. Burnt Wood Tribe Angoon Hootchenoo people, Hoochenoo, Kootznahoo Hinyaa Ḵwáan hinjaː qʰʷáːn Tribe From Across The Water Klawock Henya G̱unaax̱oo Ḵwáan qunaːχuː qʰʷáːn Among The Athabascans Tribe Dry Bay Gunahoo people, Dry Bay people Deisleen Ḵwáan tesɬiːn qʰʷáːn Big Sinew Tribe Teslin Teslin Tlingit, Teslin people, Inland Tlinkit Shee Tʼiká (a.k.a. Sheetʼká) Ḵwáan ʃiː tʼikʰá qʰʷáːn Outside Edge of a Branch Tribe Sitka Sitka, Shee Atika Shtaxʼhéen Ḵwáan ʃtaxʼhíːn qʰʷáːn Bitter Water Tribe Wrangell Stikine people, Stikine Tlingit Jilḵáat Ḵwáan tʃiɬqʰáːt qʰʷáːn Chilkat Tribe Klukwan Chilkat people Áa Tlein Ḵwáan ʔáː tɬʰeːn qʰʷáːn Big Lake Tribe Atlin Taku River Tlingit, Inland Tlinkit Ḵéex̱ʼ Kwáan qʰíːχʼ qʰʷáːn The Opening of the Day (Dawn) Tribe a.k.a. The Town That Never Sleeps Kake Kake people Taantʼa Ḵwáan tʰaːntʼa qʰʷáːn Sea Lion Tribe Fort Tongass (önce) & Ketchikan (şimdi) Tongass people Jilḵoot Ḵwáan tʃiɬqʰuːt qʰʷáːn Chilkoot Tribe Haines Chilkoot people Áakʼw Ḵwáan ʔáːkʼʷ qʰʷáːn Small Lake Tribe Auke Bay Auke people Kooyu Ḵwáan kʰuːju qʰʷáːn Stomach Tribe Kuiu Island Kuiu people Saanyaa Ḵwáan saːnjaː qʰʷáːn Southward Tribe Cape Fox Village (önce) & Saxman (şimdi) Saanya Kwaan, owns Saxman Corporation, which owns Cape Fox Corporation == Dil ve Eğitim == Hem Kıyı Tlingitleri (Büyük Kuzey Tlingitçesi, Uzak Kuzey Tlingitçesi ve Güney Tlingitçesi) hem de İç Tlingitleri (İç Tlingitçesi) aynı dilin farklı lehçelerini konuşurlar. 2012 rakamlarına göre Tlingitçeyi akıcı biçimde konuşanların sayısı 200 kişidir ve bu sayıya yarım bilenler ya da sonradan öğrenen dilciler dahil değildirJames A. Crippen (2012), Tlingitology Seminar Lecture Notes, 1–11 May , 29 June 2012 (Situation: circa 200 fluent speakers (excluding semi-speakers, learners, etc.)). == Şirketleşme == Rus Amerikası döneminde ABD'nin Ruslarla birlikte idare ettiği Alaska'yı 1867 yılında Rus İmparatorluğundan satın almasından bu yana 100 yıldır çözülemeyen yerlilerinin (Alaska Eskimoları ve Alaska Kızılderililerinin) toprak taleplerini çözmek üzere ABD Kongresinde 18 Aralık 1971 tarihinde başkan Richard Nixon tarafından imzalanarak yürülüğe giren ve ABD tarihinin en büyük toprak talebini karşılayan yasa olan Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası (ANCSA) gereği kurulan Alaska Yerli Bölge Şirketlerinden Tinglit-Haida Central Council hükûmetinin ortak işletmesindeki Sealaska Corporation yerli bölge şirketi Haydalar ile Tlingitlere ait olup buna bağlı 12 köy şirketinden 2 tanesi (Haida Corporation ile Kavilco Inc.) hariç hepsi Tlingitlerindir. Köy şirketleri topraklarının yüzey hakkına sahiptir, fakat bölge şirketleri hem köy şirketlerinin hakkına hem de toprakların yeraltı hakkına sahiptir. Yerli Köy Şirketi Yerleşim Yerli Bölge Şirketi Cape Fox Corporation Saxman Sealaska Corporation Ganawas Corporation Knight Island Sealaska Corporation Huna Totem Corporation Hoonah Sealaska Corporation Kake Tribal Corporation Kake Sealaska Corporation Klawaock Heenya Corporation Klawock Sealaska Corporation Klukwan, Inc. Klukwan Sealaska Corporation Kootznoowoo Inc. Angoon Sealaska Corporation Shaan-Seet Inc. Craig Sealaska Corporation Shee Atiká, Inc. Sitka Sealaska Corporation Yak-tat Kwaan Inc. Yakutat Sealaska Corporation == Sanat == Hem Alaska yerli sanatı hem de Pasifik Kuzeybatısı sanatı içerisinde ela alınan Tlingitlerde sanat çalışmaları daha çok fonksiyoneldir. Deriden giyim kuşam ürünleri ile ağaçtan oyma kano ve özellikle de totem direği en çok tanınan ve örnekleri dünyanın değişik müzelerinde görülen sanat eserleridir. Geleneksel yontma aracı olarak denizkabuğu, taş ve kemikten yapılan bıçak, yontu malzemesi olarak da yabani koyun ve keçi kemikleri de kullanılsa da daha çok ağaç tercih edilir. Kano ve totemlerde kullanılan ağaç olarak yöredeki mazı (Thuja) türleri olan Batı mazısı ve boylu mazı tercih edilir. Ahşaba yemek tadını geçirmediği için kap kacak daha çok kızılağaçtan yapılır. Geleneksel Tlingit kültürü sözlü tarihe dayandığından totemler genellikle bir hikâye anlatımını tasvir eder. Bir Tlingit kabilesi (ḵwáan) olan Çilkatlar (Jilḵáat Ḵwáan) tarafından geliştirilen ve sonra da diğer Tlingitlere ve Hayda ile Çimşiyanlara da geçen Çilkat dokuması adı verilen dokuma örnekleri Alaska yerli sanatının en çok tanınan örneklerindendir. == Ayrıca bakınız == *Amerika'nın Ruslar tarafından sömürgeleştirilmesi *Henrik Johan Holmberg == Dipnotlar == == Kaynakça == * de Laguna, Fredericæ. "Tlingit." Suttles, Wayne, ed. Handbook of North American Indians, Vol. 7: Northwest Coast. Washington, D.C.: Smithsonian Institution, 1990: 203-28. ISBN 0-87474-187-4. * Boyd, Robert Thomas. The Coming of the Spirit of Pestilence: Introduced Infectious Diseases and Population Decline among Northwest Coast Indians, 1774-1874. Seattle: University of Washington Press, 1999. ISBN 978-0-295-97837-6. * Pritzker, Barry M. A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples. Oxford: Oxford University Press, 2000: 286-7. ISBN 978-0-19-513877-1. * Kan, Sergei. "Shamanism and Christianity: Modern-Day Tlingit Elders Look at the Past." Klass, Morton and Maxine Wiesgrau, eds. Across The Boundaries Of Belief: Contemporary Issues In The Anthropology Of Religion. Boulder, CO: Westview Press, 1999. ISBN 978-0-8133-2695-5. == Dış bağlantılar == *https://web.archive.org/web/20101009053036/http://www.sealaska.com/page/home Kategori:Na-Dene halkları Kategori:Alaska Kızılderilileri Kategori:Kanada Kızılderilileri Kategori:Kuzey Amerika'daki etnik gruplar Kategori:Kızılderililer