MLRS/mapa_maltese huggingface dataset:
Ara, fost ħafna, is-sentenzi tad‑19 ta’ Ġunju 1990, Factortame et (C‑213/89, EU:C:1990:257, punti 20 u 21); tal‑4 ta’ Ġunju 1992, Debus (C‑13/91 u C‑113/91, EU:C:1992:247, punt 32); tat‑2 ta’ Awwissu 1993, Levy (C‑158/91, EU:C:1993:332, punt 9); u tal‑5 ta’ Marzu 1998, Solred (C-347/96, EU:C:1998:87, punt 30).
17      Sentenza tat‑22 ta’ Ġunju 1989, Costanzo (103/88, EU:C:1989:256).
18      Idem, punti 31 sa 33
19      Sentenza tad‑9 ta’ Settembru 2003, CIF (C‑198/01, EU:C:2003:430).
20      Idem, punt 49.
21      Idem, punt 50.
22      Sentenzi tad‑9 ta’ Marzu 1978, Simmenthal (106/77, EU:C:1978:49, punt 21) u tad‑19 ta’ Ġunju 1990, Factortame et, C‑213/89, EU:C:1990:257, punt 20.
Ara wkoll is-sentenza tal‑10 ta’ April 1984, von Colson and Kamann (14/83, EU:C:1984:153, punt 26).
23      Sentenzi tad-9 ta’ Marzu 1978, Simmenthal (106/77, EU:C:1978:49, punt 21); u tat-22 ta’ Ġunju 1989, Costanzo (103/88, EU:C:1989:256, punti 31 sa 33).
24      Ara, ex multis, is-sentenza tas‑16 ta’ Diċembru 1976, Rewe-Zentralfinanz u Rewe-Zentral (33/76, EU:C:1976:188, punt 5); tas‑16 ta’ Diċembru 1976, Comet (45/76, EU:C:1976:191, punti 13 sa 16); tal‑14 ta’ Diċembru 1995, Peterbroeck (C‑312/93, EU:C:1995:437, punt 12 u l-ġurisprudenza ċċitata); tat‑13 ta’ Marzu 2007, Unibet (C‑432/05, EU:C:2007:163, punt 39); u tas‑7 ta’ Ġunju 2007, van der Weerd et, (C‑222/05 sa C‑225/05, EU:C:2007:318, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata).
25      F’kawża li taqa’ taħt il-kompetenza tiegħu, l-Equality Tribunal (it-Tribunal għall-Ugwaljanza) irrefera kawża lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex din tagħti deċiżjoni preliminari.
Ara s-sentenza tat‑18 ta’ Marzu 2014, Z (C‑363/12, EU:C:2014:159).
26      Dawn il-proċeduri jaqgħu taħt it-terminu wiesa’ ta’ “soluzzjoni alternattiva tat-tilwim” jew “RAT”.
27      Ara, pereżempju, il-ġurisprudenza msemmija fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 24 iktar ’il fuq u s-sentenzi tal-15 ta’ April 2008, Impact (C‑268/06, EU:C:2008:223, punt 44), u tat‑8 ta’ Settembru 2009, Budějovický Budvar (C‑478/07, EU:C:2009:521, punt 88 u l-ġurisprudenza ċċitata).
28      Ara, pereżempju, is-sentenzi tad‑9 ta’ Lulju 1985, Bozzetti (179/84, EU:C:1985:306, punt 17); tat‑18 ta’ Jannar 1996, SEIM (C-446/93, EU:C:1996:10, punt 32); u tas‑17 ta’ Settembru 1997, Dorsch Consult (C‑54/96, EU:C:1997:413, punt 40).
29      Fid-domanda rrinvijata għal deċiżjoni preliminari, huwa ddikjarat b’mod kemxejn ambigwu li kull miżura deċiża mill-qrati nazzjonali xierqa hija meqjusa konformi mar-rekwiżiti ta’ ekwivalenza u ta’ effettività.
Madankollu, fid-dawl tas-sentenza tal‑15 ta’ Ġunju 2017, jista’ jinftiehem li l-qorti tar-rinviju ddeterminat li l-proċedura quddiem il-High Court (il-Qorti Għolja) disponibbli għal-lanjanti, fil-każ li l-kawża tagħhom ma taqax taħt il-kompetenza tal-KRP, tikkonforma ma’ dawn il-prinċipji.
30      Ara, inter alia, il-ġurisprudenza msemmija fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 27 iktar ’il fuq.
31      Sentenza tal‑15 ta’ Ġunju 2017, punt 7.1.
32      Sentenza tas‑27 ta’ Ġunju 2013, Agrokonsulting‑04 (C‑93/12, EU:C:2013:432, punt 39 u l-ġurisprudenza ċċitata).
33      Ara, pereżempju, is-sentenzi tad‑29 ta’ Ottubru 2009, Pontin (C‑63/08, EU:C:2009:666, punt 45 u l-ġurisprudenza ċċitata) u tat‑12 ta’ Frar 2015, Baczó u Vizsnyiczai (C‑567/13, EU:C:2015:88, punt 44 u l-ġurisprudenza ċċitata).
34      Sentenza tas‑26 ta’ Jannar 2010, Transportes Urbanos y Servicios Generales, C‑118/08 (EU:C:2010:39, punt 34 u l-ġurisprudenza ċċitata).
Fi kwalunkwe każ, il-kwistjoni ta’ x’jikkostitwixxi regola proċedurali “sfavorevoli” hija, fl-aħħar mill-aħħar, kwistjoni ta’ perspettiva.
Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tat‑12 ta’ Frar 2015, Baczó u Vizsnyiczai (C‑567/13, EU:C:2015:88, punti 46 u 47) dwar il-kwistjoni jekk, minn naħa, l-indikazzjoni ta’ qrati ġerarkikament superjuri sabiex jittrattaw ċerti tipi ta’ kawżi u, min-naħa l-oħra, l-iskemi differenti tal-ispejjeż applikabbli fil-proċeduri mqabbla jistgħux jitqiesu bħala “sfavorevoli”.
35      Hija l-fehma tiegħi li dawn tipikament jinvolvu, pereżempju, rifjut li jiġi promoss impjegat minħabba waħda mir-raġunijiet protetti ta’ diskriminazzjoni, rifjut li tingħata żieda lil impjegat fuq bażi diskriminatorja jew rifjut li jiġu akkomodati d-diżabilità ta’ impjegat fil-post tax-xogħol u l-kompiti li dan l-impjegat huwa mistenni jwettaq.
36      Jidher mill-proċess li l-proċedura quddiem il-KRP hija inkwiżitorja, filwaqt li l-proċedura quddiem il-High Court (il-Qorti Għolja) hija kontradittorja.
Barra minn hekk, l-iskemi tal-ispejjeż huma differenti: quddiem il-High Court (il-Qorti Għolja), il-lanjant jieħu r-riskju li jiġi kkundannat ibati l-ispejjeż, filwaqt li dan ma huwiex il-każ quddiem il-KRP.
Dan huwa minħabba li l-partijiet jistgħu jkunu rrappreżentati legalment iżda l-uffiċjal tal-arbitraġġ ma għandux is-setgħa li jordna l-ħlas tal-ispejjeż.
Barra minn hekk, l-uffiċjali tal-arbitraġġ għandhom biss setgħat limitati li jordnaw l-attendenza tax-xhieda u l-produzzjoni ta’ dokumenti u ta’ provi ma ssirx taħt ġurament.
Barra minn hekk, minħabba li l-KRP ingħatawlha bil-liġi setgħat ta’ deċiżjoni limitati biss, uffiċjal tal-arbitraġġ ma jistax iżid parti li ma hijiex imsemmija fil-proċeduri.
37      Ara, inter alia, is-sentenzi tal‑14 ta’ Diċembru 1995, Peterbroeck (C‑312/93, EU:C:1995:437, punt 14); tat‑13 ta’ Marzu 2007, Unibet (C‑432/05, EU:C:2007:163, punt 54); u tat‑8 ta’ Settembru 2011, Rosado Santana (C‑177/10, EU:C:2011:557, punt 92 u l-ġurisprudenza ċċitata).
38      Sentenza tal‑15 ta’ Ġunju 2017, punti 7.2 sa 7.16.
39      Sentenza tal‑15 ta’ April 2008, Impact (C‑268/06, EU:C:2008:223, punt 51).
40      Direttiva tal-Kunsill 1999/70/KE tat‑28 ta’ Ġunju 1999 dwar il-ftehim qafas dwar xogħol għal żmien fiss konkluż mill-ETUC, mill-UNICE u miċ-CEEP (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 368).
41      Sentenza tal‑15 ta’ April 2008, Impact (C‑268/06, EU:C:2008:223, punt 50).
42      Konklużjonijet tal-Avukat Ġenerali Kokott fil-kawża Impact (C‑268/06, EU:C:2008:2, punt 58).
43      Sentenza tal‑15 ta’ April 2008, Impact (C‑268/06, EU:C:2008:223, punt 51).
44      Ara f’dan is-sens is-sentenza tat‑12 ta’ Frar 2015, Baczó u Vizsnyiczai, C‑567/13, EU:C:2015:88, punti 51 u 52 u l-ġurisprudenza ċċitata.
KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
SHARPSTON
ippreżentati fil-11 ta’ Settembru 2018(1)
Kawża C-457/17
Heiko Jonny Maniero
vs
Studienstiftung des deutschen Volkes eV
(Talba għal deċiżjoni preliminari mill-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal-Ġustizzja, il-Ġermanja))
(Direttiva 2000/43/KE — Ugwaljanza fit-trattament tal-persuni irrispettivament mir-razza jew l-oriġini etnika — Artikolu 3(1)(g) — Edukazzjoni — Boroż ta’ studju mogħtija lil studenti li għaddew mill‑Ewwel Eżami tal-Istat ta’ Liġi)
1.
“Ħadd ma jikkontesta li l-edukazzjoni taż-żgħar teħtieġ l‑attenzjoni speċjali tal-leġiżlatur […] iżda għandha tittieħed inkunsiderazzjoni l-mistoqsija, x’inhi l-edukazzjoni […]” (2).
2.
Il-leġiżlatur Ewropew tassew adotta leġiżlazzjoni għal dan il-għan, li, inter alia tirrikonoxxi d-dritt għal edukazzjoni bħala dritt fundamentali (3).
Madankollu, ma tax definizzjoni tal-kunċett ta’ “edukazzjoni”.
Din it-talba għal deċiżjoni preliminari titlob lill-Qorti tal‑Ġustizzja tagħti risposta għal din id-domanda antika, issa mqajma fil‑kuntest tad-dritt tal-Unjoni, u b’mod iktar preċiż tad-Direttiva tal‑Kunsill 2000/43/KE (4).
X’inhi l-edukazzjoni?
Il-kuntest ġuridiku
Id-Direttiva 2000/43
3.
L-għan tad-Direttiva 2000/43 huwa li tistabbilixxi l-qafas għall‑ġlieda kontra d-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika (5).
4.
L-Artikolu 2(1) jipprojbixxi kemm id-diskriminazzjoni diretta kif ukoll dik indiretta bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika.
L‑Artikolu 2(2) jiddefinixxi diskriminazzjoni diretta bħala li “tiġri fejn persuna tiġi ttrattata inqas favorevolment minn oħra, kienet jew tkun sejra tiġi ttrattata f’sitwazzjoni komparabbli għal raġunijiet ta’ l-oriġini tar‑razza jew l-etniċità” u diskriminazzjoni indiretta bħala li “tiġri fejn dispożizzjonijiet, kriterju jew prattika apparentement newtrali, jitfgħu persuni ta’ oriġini, ta’ razza jew grupp etniku fi żvantaġġ partikolari pparagunati ma’ persuni oħra, għajr jekk din id-dispożizzjoniji, dan il‑kriterja jew din il-prattika jkunu ġġustifikati oġġettivament minn mira leġittima u jekk il-mezzi għall-kisba ta’ din il-mira jkunu sewwa u meħtieġa”.
5.
L-Artikolu 3(1) jiddefinixxi l-portata tad-Direttiva bħala li tapplika “[f]il-limiti tal-poteri mogħtija lill-Komunità, din id-Direttiva għandha tapplika għall-persuni kollha, f’dak li għandu x’jaqsam mas-setturi pubbliċi u privati, inklużi l-korpi pubbliċi, f’relazzjoni ma’: […]
(g) l‑edukazzjoni […]”.
Il-leġiżlazzjoni nazzjonali
6.
Id-Direttiva 2000/43 ġiet trasposta fil-Ġermanja permezz tal-Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz (il-Liġi Ġenerali dwar l-Ugwaljanza fit‑Trattament, iktar ’il quddiem l-“AGG”).
7.
Il-paragrafu 1 tal-AGG jipprojbixxi kwalunkwe diskriminazzjoni bbażata fuq, inter alia, ir-razza jew l-oriġini etnika.
Il‑paragrafu 2(1)(7), li jittrasponi l-Artikolu 3(1)(g) tad‑Direttiva 2000/43, jiddefinixxi l-portata tal-projbizzjoni bħala li tinkludi diskriminazzjoni fir-rigward ta’, inter alia, l-edukazzjoni.
Il‑paragrafu 3(1) u (2) jiddefinixxi diskriminazzjoni diretta u indiretta pprojbita b’dik il-liġi.
Il-fatti, il-proċedura u d-domandi preliminari
8.
Maniero huwa ċittadin Taljan imwieled u residenti fil‑Ġermanja.
Fl-2013, kiseb Baċellerat tal-Liġi minn università fl‑Armenja.
9.
Fil-11 ta’ Diċembru 2013, H.
Maniero kkuntattja lill‑iStudienstiftung des deutschen Volkes eV (Fondazzjoni Ġermaniża ta’ Boroż ta’ Studju Akkademiċi, iktar ’il quddiem il-“Fondazzjoni”), assoċjazzjoni rreġistrata li tagħti boroż ta’ studju, bil-għan li japplika għal borża ta’ studju għall-“Programm tal-Liġi Bucerius”, relatat mal‑promozzjoni ta’ riċerka u studji legali f’pajjiżi barranin (6).
10.
Il-Fondazzjoni wieġbet fis-17 ta’ Jannar 2014 billi indikat li l‑applikanti kellhom jgħaddu mill-Ewwel Eżami tal-Istat ta’ Liġi.
Maniero wieġeb li l-“lawrea wara kors ta’ ħames snin” li kien kiseb fl-Armenja kienet paragunabbli għat-Tieni Eżami tal-Istat ta’ Liġi peress li kienet tikkwalifika lid-detentur tagħha għal rwol ġudizzjarju jew biex jaġixxi bħala avukat f’dan l-Istat.
Huwa ssuġġerixxa li r-rekwiżit tal‑Fondazzjoni seta’ jikser l-AGG inkwantu jikkostitwixxi diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika.
11.
Maniero ma applikax għall-borża ta’ studju.
F’korrispondenza sussegwenti mal-Fondazzjoni, huwa sostna li l‑attitudni negattiva tal-Fondazzjoni kienet żammitu lura milli jagħmel dan.
12.
Maniero ippreżenta rikors quddiem il-Landgericht (il-Qorti Reġjonali, il-Ġermanja) li permezz tagħha talab li l-Fondazzjoni tiġi ordnata tieqaf u ma tkomplix tiddiskrimina abbażi tal-età jew l-oriġini tiegħu u li tħallsu EUR 18 734.60 bħala danni u kumpens għal spejjeż ta’ vjaġġar.
Dak ir-rikors, kif ukoll l-appell minnu, ġew miċħuda.
13.
Sussegwentement H.
Maniero ppreżenta appell fuq punt ta’ liġi quddiem il-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federal tal-Ġustizzja, il-Ġermanja) (iktar ’il quddiem, il-“qorti tar-rinviju”).
14.
Din tal-aħħar osservat li l-appell jista’ jintlaqa’ biss jekk l‑għoti tal-boroż ta’ studju huwa kopert bil-kunċett ta’ edukazzjoni fil‑paragrafu 2(1)(7) tal-AGG, li jittrasponi l‑Artikolu 3(1)(g) tad‑Direttiva 2000/43.
Jekk dan ikun l-każ, il‑kwistjoni sussegwenti hija dwar jekk ir-rekwiżit li student għandu jgħaddi mill-Ewwel Eżami tal-Istat ta’ Liġi jikkostitwixxix jew le diskriminazzjoni indiretta pprojbita mill‑paragrafu 3(2) tal-AGG, li jittrasponi l-Artikolu 2(2)(b) tad‑Direttiva 2000/43.
F’dan l-isfond, il-qorti tar-rinviju tistaqsi d‑domandi segwenti lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)      L-għoti permezz ta’ assoċjazzjoni rreġistrata ta’ boroż ta’ studju, li huma intiżi li jippromwovu proġetti ta’ riċerka jew ta’ studji barra mill-pajjiż jaqa’ taħt il-kunċett ta’ ‘edukazzjoni’ fis-sens tal‑Artikolu 3(1)(g) tad-Direttiva 2000/43?
2)      Fil-każ li l-ewwel domanda tiġi risposta fl-affermattiv:
Fil-każ tal-għoti tal-boroż ta’ studju msemmija fl-ewwel domanda preliminari, ir-rekwiżit ta’ parteċipazzjoni relatat mal-fatt li persuna tgħaddi mill-ewwel eżami tal-Istat ta’ liġi fil-Ġermanja jikkostitwixxi diskriminazzjoni indiretta fil-konfront ta’ kandidat fis-sens tal-Artikolu 2(2)(b) tad-Direttiva 2000/43/KE, meta l‑kandidat, li jkun ċittadin tal-Unjoni Ewropea, effettivament kiseb kwalifika paragunabbli fi Stat li ma huwiex membru tal-Unjoni Ewropea, fejn l-għażla ta’ dan il-post fejn kiseb il-kwalifika ma hijiex konnessa mal-oriġini etnika tal-kandidat, iżda abbażi tar‑residenza tiegħu ġewwa l-pajjiż u l-kapaċità tiegħu li jitkellem sewwa bil-Ġermaniż bħal ċittadin nazzjonali huwa kellu l‑possibbiltà li jagħmel l-ewwel eżami tal-Istat ta’ liġi wara li studja l-liġi fit-territorju nazzjonali?
F’dan ir-rigward, tagħmel differenza li l-għan imfittex mill‑programm ta’ boroż ta’ studji, mingħajr ma huwa marbut ma’ karatteristiċi diskriminatorji, huwa li jipprovdi lil persuni li ggradwaw fl-istudji tal-liġi fil-Ġermanja, billi jippromwovi proġett ta’ riċerka jew ta’ studji barra mill-pajjiż, l-għarfien ta’ sistemi ta’ liġi barranija, esperjenza barra mill-pajjiż u tagħlim ta’ lingwi?”
Ġew sottomessi osservazzjonijiet bil-miktub mill-Fondazzjoni, mill‑Gvern Ġermaniż u mill-Kummissjoni Ewropea.
Fis-seduta tat‑30 ta’ Mejju 2018 saru sottomissjonijiet orali minn H.
Maniero, mill‑Fondazzjoni, mill-Gvern Ġermaniż u mill-Kummissjoni.
16.
Kif mitlub mill-Qorti tal-Ġustizzja, f’dawn il-konklużjonijiet ser nillimita ruħi sabiex neżamina l-ewwel domanda.
Evalwazzjoni
17.
Il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-għoti ta’ boroż ta’ studju bil-għan li jippromwovu proġetti ta’ riċerka u studji barra mill-pajjiż minn assoċjazzjoni rreġisitrata jaqax fil-portata tal-Artikolu 3(1)(g) tad-Direttiva 2000/43 inkwantu huwa relatat mal-“edukazzjoni”.
Mill-bidu nett, ninnota li din il‑kawża tirrigwarda l-kunċett ta’ “edukazzjoni” fil-kuntest tad‑Direttiva 2000/43 u mhux l-implikazzjonijiet possibbli għar‑rikonoxximent tad-diplomi jew għall-moviment liberu tal-persuni.
18.
Il-Fondazzjoni u l-Gvern Ġermaniż jissottomettu li l-kunċett ta’ edukazzjoni għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jinkludix l-għoti ta’ boroż ta’ studju.
Huma jibbażaw l-argumenti tagħhom prinċipalment fuq l‑istorja leġiżlattiva u l-istruttura tad-Direttiva.
19.
Min-naħa l-oħra l-Kummissjoni targumenta li d‑Direttiva 2000/43 għandha tiġi interpretata b’mod wiesa’, argument li miegħu jaqbel H.
Maniero.
B’hekk l-għoti ta’ boroż ta’ studju għandu jiġi inkluż fil-kamp ta’ applikazzjoni tat-terminu “edukazzjoni” fl‑Artikolu 3(1)(g).
20.
Skont ġurisprudenza stabbilita, il-ħtieġa ta’ applikazzjoni uniformi tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni u l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit‑trattament jirrikjedu li l-kliem ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni li ma jagħmel ebda riferiment espliċitu għad-dritt tal-Istati Membri bl‑iskop li jiġu stabbiliti t-tifsira u l-portata tagħha għandhom normalment jingħataw interpretazzjoni awtonoma u uniformi fl-Unjoni Ewropea kollha.
Filwaqt li l-formulazzjoni tad‑Direttiva 2000/43 ma jagħtix gwida speċifika dwar kif għandu jinftiehem it-terminu “edukazzjoni”, din lanqas ma tagħmel riferiment għal-liġijiet nazzjonali fir-rigward tat-tifsira ta’ dak it-terminu.
Minn dan isegwi li t-terminu “edukazzjoni” għandu, għall-finijiet tad‑Direttiva, jitqies li jirreferi għal kunċett awtonomu tad‑dritt tal-Unjoni li għandu jiġi interpretat b’mod uniformi fl-Istati Membri (7).
21.
Kif iddeċidiet b’mod konsistenti l-Qorti tal-Ġustizzja, id‑determinazzjoni tat-tifsira u tal-portata ta’ terminu li għalih id-dritt tal‑Unjoni ma jagħti l-ebda definizzjoni għandha tiġi stabbilita skont is‑sens abitwali tagħha fil-lingwaġġ kurrenti, filwaqt li jittieħed inkunsiderazzjoni wkoll il-kuntest li fih jintuża u l-għanijiet segwiti mil‑leġiżlazzjoni li jifforma parti minnha (8).
22.
L-edukazzjoni normalment hija pperċepita bħala “the act or process of acquiring knowledge, especially systematically during childhood and adolescence” (9).
Definizzjonijiet illustrattivi tal‑“edukazzjoni” ma humiex nieqsa (10); l-International Standard Classification of Edukazzjoni (2011) jipproponi: “il-proċessi li bihom soċjetajiet deliberament jittrażmettu informazzjoni akkumulata, għarfien, ftehim, attitudnijiet, valuri, ħiliet, kompetenzi u mġieba mifruxa fuq ġenerazzjonijiet differenti.
Tinvolvi komunikazzjoni intiża biex twassal għat-tagħlim” (11).
Minn dan isegwi li l-edukazzjoni hija proċess intelletwali.
L-edukazzjoni għalhekk hija magħmula minn żewġ aspetti, l-ewwel wieħed sostanzjali (huwa “intelletwali”) u l-ieħor funzjonali (huwa “proċess”).
Normalment, iżda mhux dejjem, l‑edukazzjoni sseħħ fi skola jew f’università.
Nipproponi l-inklużjoni tar-riċerka fit-terminu, meta ssir fi stabbiliment edukattiv, peress li l-għan ta’ tali riċerka huwa l-akkwist u t-trażmissjoni ta’ għarfien iktar milli l-iżvilupp ta’ għanijiet kummerċjali.
Minkejja li l-edukazzjoni normalment tirreferri għal persuni ta’ età żgħira, għandu jiġi enfasizzat li l-edukazzjoni tirrigwarda l-etajiet kollha.
It-tagħlim tul il-ħajja llum għandu rwol importanti fl-evoluzzjoni professjonali u personali ta’ individwi (12).
Għalhekk, hemm inizjattivi bħall-“università tat-terza età” li tippermetti lil dawk li rtiraw mill-ħajja ekonomika attiva li jespandu l-għarfien tagħhom.
23.
Mit-tifsira li normalment tingħata lill-kelma “edukazzjoni” li, nosserva, hija wiesgħa ferm, ma huwiex evidenti li l-għoti ta’ boroż ta’ studju huwa neċessarjament inkluż fil-portata tagħha.
24.
Għalhekk ser indur fuq il-kuntest u l-għan tar-regoli li minnhom dan it-terminu jifforma parti.
25.
L-għan tad-Direttiva 2000/43 huwa li tipprovdi qafas għall-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni abbażi tar-razza jew tal-oriġini etnika, sabiex timplimenta l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament fl-Istati Membri (13).
Hija tagħti espressjoni speċifika, fil-kamp tal-applikazzjoni tagħha, lill‑prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni abbażi tar-razza u tal-oriġini etnika stabbilit fl-Artikolu 21 tal-Karta (14).
Il-preambolu tad-Direttiva jiddeskrivi l-protezzjoni kontra d-diskriminazzjoni bħala dritt universali u f’dan is‑sens jirreferi għal diversi ftehimiet internazzjonali li jirrikonoxxu dan id‑dritt (15).
26.
Barra minn hekk, fil-premessi 9, 12 u 13, il-leġiżlatur tal-Unjoni spjega li (i) id-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika tista’ tippreġudika l-kisba tal-għanijiet tat-Trattat, b’mod partikolari l-kisba ta’ livell għoli ta’ impjiegi u protezzjoni soċjali, it-titjib tal-livell ta’ għixien u tal-kwalità tal-ħajja, u l-promozzjoni tal-koeżjoni ekonomika u soċjali u s-solidarjetà, u tista’ tippreġudika wkoll l-għan li l-Unjoni Ewropea tiżviluppa f’żona ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja u (ii) il-projbizzjoni ta’ kull diskriminazzjoni ta’ dan it-tip hija intiża, b’mod partikolari, sabiex tiżgura l-iżvilupp ta’ soċjetatjiet demokratiċi u tolleranti li jippermettu l‑parteċipazzjoni tal-persuni kollha irrispettivament mir-razza jew mill‑oriġini etnika tagħhom (16).
27.
Il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2000/43 huwa wiesa’.
Minn naħa, hija ratione personae, inkwantu tkopri l-persuni kollha u tipproteġihom minn diskriminazzjoni abbażi tar-razza jew tal-oriġini etnika (17).
Din il-protezzjoni tapplika kemm għas-setturi pubbliċi kif ukoll għal dawk privati, inklużi l-organi pubbliċi (18).
Min-naħa l-oħra, hija ratione materiae, inkwantu tmur lil hinn mill-aċċess għall-attivitajiet tal-ħaddiema u tal-persuni li jaħdmu għal rashom u tkopri l-oqsma kollha elenkati fl-Artikolu 3(1) (19).
28.
Kif il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat b’mod konsistenti, fid-dawl tal‑għan tad-Direttiva 2000/43 u tan-natura tad-drittijiet li hija intiża li tipproteġi, il-kamp ta’ applikazzjoni tagħha ma jistax jiġi ddefinit b’mod restrittiv (20).
Dik il-konklużjoni tapplika għat-termini tad-Direttiva li jiddefenixxu l-kamp ta’ applikazzjoni sostantiv tagħha, bħall-impjieg, il‑gwida vokazzjonali u t-taħriġ, il-kundizzjonijiet tax-xogħol, il‑protezzjoni u l-benefiċċji soċjali u, ovvjament l-edukazzjoni (21).
29.
Din l-interpretazzjoni wiesgħa tat-terminu “edukazzjoni” tkopri wkoll l-għoti ta’ boroż ta’ studju?
L-għoti ta’ boroż ta’ studju ma jikkorrispondix, bħala tali, għall‑proċess intelletwali li jikkostitwixxi edukazzjoni.
Huwa jikkonċerna l‑aċċess għall-edukazzjoni.
31.
Madankollu, fl-opinjoni tiegħi, l-aċċess għall-edukazzjoni huwa komponent essenzjali tal-edukazzjoni fiha nnifisha, speċjalment fil‑kuntest ta’ strument legali li jiġġieled kontra d-diskriminazzjoni.
32.
Fil-fatt, għall-finijiet tal-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni, jekk l‑aċċess għall-edukazzjoni kellu jitneħħa, x’jibqa’ fil-kunċett ta’ “edukazzjoni”?
Fi klassi, (biex nieħdu l-idea klassika ta’ edukazzjoni), kulħadd jista’ jpoġġi fuq quddiem u kulħadd jista’ jistaqsi mistoqsijiet.
Illum lanqas huwa konċepibbli li ċertu grupp etniku jkollu jpoġġi fuq wara u ma jitħalliex ikellem lill-għalliem.
Ovvju bl-istess mod huwa l‑fatt li l-istudenti kollha għandhom jiġu eżaminati skont l-istess kriterji, abbażi tal-ħiliet tagħhom u mhux tar-razza jew tal-oriġini etnika tagħhom; u l‑istudeni kollha għandhom jiksbu l-istess diploma wara li jtemmu b’suċċess l-istess klassijiet (22).
Madankollu l-possibbiltà ta’ ammissjoni taħt l‑istess kundizzjonijiet fl-iskejjel kollha u fil-klassijiet kollha tikkorrispondi mal-aċċess għall-edukazzjoni.
Mingħajr dak l-aċċess, ma jistax ikun hemm edukazzjoni.
Biex inkun ċara, il-kelma “edukazzjoni” neċessarjament timplika l-kliem “aċċess għall‑” edukazzjoni; huma koeżistenti u kodipendenti u s-separazzjoni tagħhom tiżnatura lid-Direttiva mill-għan tagħha li tiġġieled id-diskriminazzjoni relatata mal-edukazzjoni.
33.
Ovvjament, l-aċċess għall-edukazzjoni għandu ħafna komponenti.
Jista’ jkun l-aċċess fiżiku għal binja; l-impożizzjoni ta’ sistema ta’ numerus clausus biex jiġi limitat in-numru ta’ studenti; l-abbiltà li tissellef jew tixtri kotba; l-abbiltà li tħallas għall-ispejjeż biex tgħix (fost ħafna oħrajn).
B’hekk, skejjel, universitajiet u istituzzjonijiet oħra ta’ spiss jagħtu boroż ta’ studju biex ikopru l-ispejjeż ta’ programmi edukattivi, spejjeż ta’ safar meta tkun tistudja barra jew spejjeż ta’ manteniment (kemm fi flus jew in natura, bħal akkomodazzjoni jew ikel b’xejn).
34.
Il-finanzjament huwa aspett essenzjali tal-aċċess għall‑edukazzjoni.
Li teskludi ċertu grupp etniku minn dak il‑finanzjament ifisser, speċjalment għall-programmi edukazzjonali li l‑ispejjeż tagħhom huma għoljin ferm, li qed teskludi lil dak il-grupp mill‑edukazzjoni.
Dan iwettaq diskriminazzjoni kontra dan il-grupp inkwistjoni.
Kif iddikjarat il-Kummissjoni fil-Proposta għal Direttiva tagħha, edukazzjoni ta’ livell għoli hija pre-rekwiżit għal integrazzjoni ta’ suċċess fis-soċjetà u l-ugwaljanza fit-trattament fil-proċeduri ta’ selezzjoni (jiġifieri, fl-aċċess għall-edukazzjoni) ma għandhiex tingħata l‑ġenb (23).
Interpretazzjoni teleoloġika ta’ “edukazzjoni” timmilita b’mod ċar favur l-inklużjoni ta’ aspetti ta’ aċċess għall-edukazzjoni fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva.
35.
Analiżi tat-terminu “edukazzjoni” fil-kuntest iktar ġenerali tad‑dritt tal-Unjoni timmilita lejn l-istess konklużjoni.
Id-dritt għall‑edukazzjoni (u aċċess għal taħriġ vokazzjonali) kif ukoll il‑protezzjoni minn diskriminazzjoni abbażi ta’ razza jew oriġini etnika huma drittijiet fundamentali rrikonoxxuti bl-Artikoli 14 u 21 tal-Karta rispettivament.
Meta tingħata deċiżjoni dwar kif għandu jiġi interpretat it-terminu “edukazzjoni” fil-kuntest tad-Direttiva 2000/43, huwa importanti li jiġi kkunsidrat li l-kwistjoni tinsab bejn żewġ drittijiet fundamentali.
36.
Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja diġà interpretat il-kunċett ta’ edukazzjoni b’mod wiesa’ f’kawżi li jirrigwardaw ugwaljanza fit‑trattament, sabiex jinkludu aspetti ta’ aċċess għall-edukazzjoni.
B’hekk, fi proċeduri li tressqu minn żewġ studenti Ġermaniżi wara li l‑Pajjiżi l‑Baxxi rrifjutaw li jagħtuhom finanzjament għall-istudju bl‑istess mod bħall‑istudenti Olandiżi, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament għall-ammissjoni għal korsijiet edukattivi għal tfal ta’ ħaddiema migranti fl-Artikolu 12 tar‑Regolament (KEE) Nru 1612/68 (24) ma jirreferix biss għar-regoli dwar l-ammissjoni fiha nnifisha, iżda wkoll għal miżuri ġenerali intiżi sabiex jiffaċilitaw l-attendenza edukattiva (25).
37.