LAZAROBASTER BADIOLA (EH Bildu, 2013-05-02):
Eskerrik asko. Arratsalde on guztioi.
Elikadura-burujabetza kontzeptuak azken hauteskundeetan egin zuen salto euskal politikagintzara EH Bildutik elikadura-burujabetza izenarekin Jaurlaritzako sail bat proposatu genuenean. Atzetik etorri ziren beste alderdi batzuen balorazioak, tartean ezaguna egin zen txiste txar bat ere bai.
Lehendabizi, esan nahi dut elikadura-burujabetza ez dela EH Bilduk asmatutako ideia bat. Elikadura-burujabetza kontzeptua La Villa Campesinan nazioarteko baserritar mugimenduak plazaratu zuen 1996. urtean elikaduraren munduko gailurraren baitan. Orduz geroztik, proposamena indarrak bilduz joan da eta gaur egun mundu mailako herri mugimendu zabal batek defendatzen du, eta erakunde eta gobernu ugariren babesa ere badu.
Askok uste dute elikadura-burujabetza hemen ekoiztutako soilik jatea dela eta ez, ez da autarkia bat edo ekonomia itxi bat. Askoz ere kontzeptu zabalagoa da eta gaur hemen azaltzen saiatuko naiz.
Gaur egun elikaduraren inguruko erabaki garrantzitsuak baserritar, arrantzale eta herritarrengandik oso urrun hartzen dira. Munduko merkataritza erakundean esaterako, elikadura merkantzia bezala ulertzen da inportazio-esportazio logikaren barruan. Erabaki hauek agroindustria, banatzaile, bitartekari eta espekulatzaileen interesak defendatzen dituzte. Ondorioak nabarmenak dira: Munduko hainbat herrialdetan eredu familiarrak baztertzea, gosea, baserritar eta arrantzaleen desagertzea, landa-inguruak jendez hustea, elikadura osasuntsuaren galera, ingurugiroak kaltetzea, bioaniztasuna galtzea eta abar luze bat.
Eredu neoliberal bortitza nagusitu da ekonomiaren liberazioak merkatuaren arautze tresna guztiak desagerrarazten ditu eta ekoizpena deslokalizatzen du, hau da, merkatu librea baliatuta produktuak merkeen lortzen diren lekuetan ekoizten dira. Hori guztia tokian tokiko arazo eta baldintza sozialak kontuan hartu gabe, noski.
Euskal Herriko edozein supermerkatutara joaten bagara, apalak elikagai ezberdinez gainezka ikusita, iruditzen zaigu guk zer jaten dugun, guk geuk aukeratzen dugula. Baina oso oker gabiltza. Agroindustriak, saltoki handiek eta espekulatzaileek erabakitzen dute guk zer jan. Eta ez hori bakarrik: Guk jaten duguna non eta nola ekoiztu ere erabakitzen dute, beste edozeren gainetik beraien interes ekonomikoak bilatuz.
Elikagaiek jatorrizko ekoizpenetik herritarraren eskuetara iritsi bitartean egiten duten bidea ikaragarri luzea da, luzea eta gardentasun gabea gainera; luzea tartean bitartekari asko daudelako eta luzea baita kilometro asko egiten dituztelako.
Adibide bezala, azken asteotan oihartzuna hartu duen zaldi haragiaren kasua daukagu. Hona hemen zaldi haragia zeraman lasañak herritarrarengana iritsi aurretik Europan zehar egindako txangoa. Egoitza Suedian duen Findus etxeak Frantziako Comigel enpresaren Luxenburgoko adar bati erosi zion lasaña. Hark Tavola izenekoari eskatzen dizkio eta Tavolak, berriz, euskal jatorriko Lur Berri Kooperatibaren adar den Spanghero izenekoari eta Spanghero ere ez du harategiekin zuzeneko traturik, bi bitartekari ditu, Errumaniakoa bata eta Ziprekoa bestea.
Hau da gaur egungo elikadura sistemak ezkutatzen duena. Ez da batere gardena, iragarkietan dena da naturala, dena da artisaua edota osasuntsua, dena herritarrentzat onena. Hitz batean, denak dauka efektu magikoa, hori bai, zerbait erostera joan eta erositakoa zabaltzerakoan ohartzen gara ez dagoela goraino beteta edo azpiko aldean ondoa gorago duela, benetan barruan dagoena baino gehiagoren itxura ematen diotela kanpotik.
Eta gure burua ere galdetu diezaiokegu hain lotsagabeki aurpegira barre egiten badigute, zer ez dute egingo ikusi ezin dugun horretan. Ekoizpenari buruzko sakoneko informaziorik ez dute ematen, administrazioetatik exigitu ere egiten ez zaielako noski eta esan beharrik ez dago sistema honetan galtzaile nagusiak jatorriko ekoizleak eta herritarrak garela.
Orain 30 urte Euskal Herriko baserrietan aktibitate desberdinak lantzen ziren: behiak, oiloak, baratza, fruta, zerealak, ogia, gazta eta abar. Salmenta gehiena herritarrei zuzenean egiten zen. Ordutik hona gauzak erabat aldatu dira ordea, Jaurlaritzan ia urte guztietan gobernatzen ihardun duen EAJtik eredu kapitalistaren aldeko politikak ezarri dituzue lehen sektorean.
Politika desberdinen bitartez, baserritarren iharduna aktibitate batetara espezializatu eta intentsifikatu duzue, hau da, gauza batetik kilo edo litro asko ekoiztera. Baserritar eta herritarren artean zeuden harremanak nahita apurtu dituzue, baserritarrei zuzeneko salmenta eragotziz, horretarako lege sanitarioan multinazional bati eskatzen zaizkion berdinak baserritarrei eskatuz.
Baserritarrak agroindustriaren eskuetan salduta utzi dituzue eta kapitalismoaren kontsumo ereduak herritarren artean indartu dituzue. Bestetik, epe motzeko etekin bila beste sektore ekonomikoen interesen zerbitzura kudeatu dituzue baliabide naturalak, nekazaritza lurrak artifizialduz. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan 53.833 hektarean nekazaritza lur beste erabilera batzuetara bideratu dira.
Agroindustriari komeni zaizkion lege, hitzarmen, dirulaguntza, nekazaritza eta arrantza eskoletako programak eta abarrak, denak diseinatu dituzue agroindustriari begira. Adibide bezala, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan ditugu Europa guztiko esneetako behi ikuilurik intentsiboenak eta kanpo faktoreekiko dependentzi gehien dituztenak, ez dut nik esaten, lur-sailek egindako azter lanaren ondorioa da hau.
Azken hogei urteetan Euskal Herrian lan postuen erdiak galdu dira lehen sektorean. Hori bai, lehen sektorearen bueltan makina bat txiringito eta lanpostutxo sortu dituzue, berez sektorerako zetozen diruekin. Ezin Euskolabelari aipamenik egin gabe utzi, nire buruari galdetzen diot eguzkiaren azpian ba ote dagoen norbait Euskolabel markak, langileri gastutan promozioetan eta abarretan zenbat diru publiko gastatu duen dakienik.
Argi daukadana da herritarrek ez dakitela benetan zer dagoen Euskalabelaren atzean. Herritarrek ez dakite Euskolabel harategietan saltzen den okela guztia ez dela hemengoa, harategi horiei kanpoko okelarekin lan egiten baimentzen zaielako. Herritarrek ez dakite Euskolabel tomatea tomate hidroponikoa denik, hau da, tomate landara horien sustraiak ez daudela lurrean, hormigoi gainean baizik. Eta elikadura guztia suero bitartez sartzen zaiela negutegia berotzeko berogailuetan energia mordo bat gastatzen den bitartean.
Hau da hemengo kalitatearen izenean EAJk urte askotan Gobernutik bultzatu duena: Kapitalaren mesedetan nekazaritza intentsiboa eta agronegozioa.
Nolanahi ere, azken hamarkadetan baserriek bizi izan duten gainbeherak argi utzi du eredu horren porrota eta bideragarritasun eza.
Gaur egun, eguneko baserri bat desagertzen da Euskal Herrian. Merkatu globalean Euskal Herriak guztia du galtzeko, hemengo orografia menditsuak, klimak eta biztanleriaren kontzentrazioak ez baitu globalean lehiakorra izaten ahalbidetzen.
Euskal Herria Bildutik ekoizpen zein kontsumo ereduaren aldaketa sakon baten beharra ikusten dugu eta hori da hain zuzen elikadura burujabetzak proposatzen duena.
Elikadura burujabetzak batez ere herriei eskubidea bermatzen die beraien nekazaritza, arrantza eta elikadura politikak definitzeko, janaren ekoizpena, banaketa eta kontsumoa beren beharrizanetarako moldatzea, herritarrei elikadura eskubidea ziurtatzeko tokian-tokiko merkatuak babesteko, ingurugiroa eta natur baliabideak eskuragarri izateko eta defendatzeko.
Horretarako, elikadura burujabetzak dio herrialde bakoitzak lehentasuna eman behar diola tokian-tokiko biztanleen beharrak asetzeari, ez ordea nazioarteko merkaturako lehengaiak ekoizteari.
Era berean, herritarrak elikatzerako orduan lehentasuna herriko produktuek dute kanpotik datozen produktuen aurrean. Esportazioa mugatu beharko dituzte, halaber, ez baita posible norbere buruarentzat eskubide batzuk eskatzea eta bitartean beste herrialde batzuei berenak ukatzea.
Azken batean, elikadura burujabetza gertutasunari lehentasuna ematean datza, ekoizpena, eraldaketa eta merkaturatzea bertatik bertara izatea.
Horretarako, nekazaritza iraunkorra eta agroekologikoa bultzatu, ekoizpena eta merkatuak erregulatzeko tresnak martxan jarri, lurra eta itsasoa babestu, eta baserritar zein arrantzaleek herritarrekin zubiak eraiki behar dituzte.
Euskal Herria Bildutik elikadura burujabetzaren bidean urratsak eman nahi ditugu, lehen sektoreari benetako izaera estrategikoa emanez, posible delako lanpostu galeratik lanpostu sortzaile izatera pasatzea.
Zentzu honetan, asko dira Jaurlaritzako sail desberdinetatik norabidez aldatu daitezkeen politikak.
Baserritarrek beraien produktuak transformatzeko baimen sanitarioak egokitzea, nekazaritza iraunkorra eta agroekologikoa sustatzea, itsas eremu babestuak izendatu eta bertan eguneko artisau arrantza indartzea, etiketetan elikadura kate osoko informazioa agertzea (jatorriko ekoizleari ordaintzen zaion prezioa barne(, jantoki kolektiboetan bertako produktuak erabiltzea –duela aste batzuk denok honen kontra bozkatu zenuten, baina denbora kontua izango da gure ustez zuek iritziz aldatzen joatea–.
Hemen ekoiztutakoa berezitu eta hemengo merkatura ahalik eta erarik labur eta gardenenean merkaturatzeko planak garatzea, baserritar eta arrantzaleen merkatuak sustatzea, baserritar eta arrantzaleak beraien produktuak transformatzeko eskualdeetako gune kolektiboak martxan jartzea, baliabide naturalak babestea, gertuko kontsumo ereduaren aldeko kanpainak martxan jartzea eta abar luze-luze bat.
Horregatik, aurkeztu dugu elikadura-burujabetzaren plan integralaren inguruko legezbesteko proposamena, gaur egungo elikadura sistemari irauli bat ematea posible dela ikusten dugulako eta honekin guztiarekin, mesederik handiena herritarrei egiten diegulako.
Beste aukera bat da orain arte...
...dugulako eta honekin guztiarekin mesederik handiena herritarrei egiten diegulako.
Beste aukera bat da orain arteko politika berdinekin jarraitzea eta pentsatzea hobe dela zer jaten dugun ez jakitea.