ISASI BALANZATEGI (EH Bildu, 2015-04-30):
Legebiltzarreko presidente anderea, lehendakari jauna, sailburuak, legebiltzarkideok egun on.
EH Bilduk aurkeztutako lege proposamena defendatzerakoan, gogorarazi behar dugu ekimen honekin gure hauteskunde programaren puntu bat betetzera gatozela. Aurkezteko lege proposamen hau bera aurkezteko une beretik, lege proposamen honen inguruan sortutako harrabotsak gogorarazi digu bizi dugun egoera zein den gordina.
Egia esan, euskararen inguruko auzi hau aspalditik dator. Azalduko dizuet. Aimery Picaud monjeak XII. mendean idatzi zuen "euskaldunok hitz egin baino, harrausika egiten zutela". Pierre de Lancrek, Bordeleko magistratu frantziarrak, XIV. mendean Lapurdira inkisidore etorri zen. Hark idatzi zuen "hizkuntza arraroez ezezagunean mintzo dira, horixe da seinale txarra".
Mendeetan barrena denetarik esan digute euskaldunoi barbaroak, basatiak, itxiak eta ezjakinak. Legebiltzar honetan bertan, kasurako, izendatu gaituzue intolerante, autoritario, inozo eta taliban linguistiko. Hori guztia bat ere motiborik gabe, gure ideiak eta proposamenak adierazteagatik soilik. Azken iraina, adibidez, orain dela gutxi Ahaldun Nagusiaren ahotik entzun dugu. Jendilajea, jendaia deitu digu.
Egia esan, gutxiespenak maiz entzun behar baditugu ere, ez gara ohitzen. Ni behinik behin ez naiz ohitzen. Ez dugu ulertzen gureganako erra eta batez ere, ez dugu onartzen ezta onartuko ere inpunitate hori gu iraintzeko.
Joan den larunbatean milaka euskaltzale bildu ginen Irunean hizkuntza politikaren aldaketak eskatzeko. Igandean berriz, Eibar futbol taldeko entrenatzaileak duintasunaren lezioa erakutsi zigun intolerantzian eta harrokeriaren aurrean. Bejondaiola.
Apirilak 28an asteartearekin Durangon, osasun zerbitzuetan euskaraz artatuak izateko eskubidea eskatzeko plataforma aurkeztu zen. Maiatzaren 10ean igandearekin, Senpereko Herri Urratsera milaka euskaltzale bilduko gara Xiburuko auzapezak ukatzen duena euskaltzaleon indarrez ahalbidetzeko. Hau guztia jakina, euskara bizi-berritzeko, bizirauteko.
Euskal Herriak euskara du berenezko hizkuntza. Horrela dago idatzita 1982ko legean, 2. artikuluan. Gerora ordea, "euskara da Euskal Herriko hizkuntza propioa" idatzi zuten, horrela gaude bada.
Gaztelaniaz pentsatu eta idatzi zen legeak euskarara bi itzulpen dauzka, desberdinak eta adiera diferentetakoak, guk nahiago dugu hasierako idazkera euskaldunok berenezko hizkuntza baitugu euskara.
Gogorarazi nahi dizuet bide beretik, azken Korrikaren lekukoak eskuz-esku zabaldu zuen Lorea Agirreren mezua. Euskararena ez da kontu pertsonal bat, txokokoa, partikularra, etxekoa. Euskararena ez da norbanakoaren kontua, nirea, zurea, bestearena. Euskararena hiztunon auzia da, herritar guztion auzia da, euskararena auzi publikoa da, kolektiboa da. Euskararena herrigintzaren auzia da. Izan ere, euskararen auzia politikoa da, euskal hiztunona auzi politikoa da. Guk bat gatoz.
Andre-jaunok, gustatu ala ez, euskararen auzia Legebiltzarrarena da, Jaurlaritzarena, zuena eta gurea. Euskara bizi-berrituko bada, politikaren ekimenez izango da.
Alabaina, sarri askotan entzun izan dugu euskara politikatik kanpo utzi behar dela. Are gehiago, batek baino gehiagok gaitzetsi digu euskara politizatu egiten dugula. Bitxia da guk, zuok, politikariok, politikagintza kaltegarria dela esaten jardutea. Urduri edo okerrago, nazkatuta ikusten zaituztegu euskararen auzia Parlamentura ekartzen dugun bakoitzean.
Antza denez, pentsatzen duzue politika gure interes partikularraren alde erabiltzen dugula, euskara hona ekartzen dugula ez dakit zer lortu nahi dugula guretzako. Politikagintza modu maltzurrean ulertzen duzue, alderdi edo talde partikularren interesak defendatzeko ekintza izango bailitzan.
Okerrena da berriz, aspalditik horrela jokatu duzuela eta leporatzen diguzue guk berdin jokatzea. Ezta antzik ere, ez da horrela.
Begira ezazue hiztegietan politikaren definizioa. Guk egin dugu eta hiru adiera irakurri ditugu.
Bat: "Herria edo Estatu bat gobernatzearen jarduera, horri dagokion jakintza".
Bi: "Herri edo Estatu bat gobernatzearen erabiltzen diren prozedura jakinen multzoa, alor jakin batean hartutako politika neurrien multzoa, adibidez, Gobernuaren politika ekonomikoa".
Hiru: "Pertsona, talde, enpresa eta abarrek helburu jakin bat lortzeko duten jarduera eta prozedura multzoa".
Definizio horien argitan ez dirudi politika bereziki kaltegarria denik, kontrakoa esango genuke. Guk dakigula, politika oso baliagarria izan daiteke gizartearen makina bat arazo bideratzeko.
Lortu ahal daiteke emakumezkoen eta gizonezkoen arteko berdintasuna politikatik at? Ekonomia egoera orekatuagoa edo desberdintasun maila apalagoa nola lor daiteke politikatik kanpo? Posible da hizkuntza normalizazioa politikatik aparte? Zergatik utzi nahi duzue euskara politikaren eremutik kanpo? Zergatik?
34 urte dela, 1981ko maiatzaren 11n, Jaurlaritzan onartu zuen euskararen erabilpena arautzeko oinarrizko lege proiektua Legebiltzarrera igortzea. Hizkuntzaren behin-betiko estandarizazio prozesua berriz 13 urte lehenago hasita zegoen, diktadura garaian.
Autonomiako eraikina sortu orduko, orduz geroztik euskararen auzia darabilgu Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako erakundeetan. Indarrean dagoen hizkuntza politikak 34 urte bete ditu beraz. Eztabaida ugari eta araubide bat ala beste egin dira urteotan.
Adibidez Hezkuntza, Hizkuntza, Politika eta Kultura Sailak urtearen hasieran Legebiltzar honetan, Kultura Batzordean aurkeztu zigun Kontsumitzaileen eta Erabiltzaileen Hizkuntza Eskubideei buruzko 123/2008 Dekretuaren betetze mailaren ikerketa. Agerraldi hartan  - laburbilduz -  saileko arduradunek esan ziguten dekretuaren betetze maila eskasa edo oso eskasa izan dela. Modu gordinean esanda, dekretua alferrikakoa izan dela.
Ikerketaren ondorioak ezin argiagorik izan dira, etsigarriak. Hala ere Jaurlaritzak ez du zirkinik egiten okerrak zuzentzeko. Ageriko porrota onartu beharrean, Jaurlaritzak esaten digu hitzez hitz "indarrean dagoen lege araubidea betetzera iristeko bide luzea geratzen dela". Ohiko eufemismoa porrota estaltzeko, hobetzeko tarte zabala dago.
"Arazoa beste nonbaiten dago" esaten du Jaurlaritzak. Araudia beti edo ia beti betetzera iristeko tarte luzea dagoenez urratsak ematen jarraitu behar dugu hain zuzen ere indarrean dagoen araudiaren argitan.
Horrenbestez, Jaurlaritzaren iritzian kontsumo arloan herri aginteei dagokiena ez da horrenbeste arau berriak sortzea, baizik eta jadanik indarrean dauden arauak progresiboki betetzeko lagungarri izango diren sustapen politikak ahalik eta eraginkorrenak diseinatu eta garatzea.
Herri aginteen eta kontsumo arloko enpresa pribatuen arteko elkarlana (...) eta sendotuz kontsumitzaileek hizkuntza eskubideak egiazki balia ahal ditzaten. Arazoa ez baita araurik ez, jada ditugun arauak betetzea baizik.
Jaurlaritzaren erretorikaren kiribilak ez du saihesten euskararen erabilera merkataritza jardueretan azken zazpi urteotan geldirik egotea. Arauak bete behar dira, jakina. Baina zer egiten du Jaurlaritzak arau hauek betetzeko eta betearazteko?
Jaurlaritzak adierazi du kontsumitzaileen eta erabiltzaileen hizkuntza eskubideei dagokionez, indarrean dagoen araudia ez dagoela ez zaharkituta ezta gaindituta ere. Gainera erantsiko genuke guk, araudi horrek ez duela ezertarako balio.
Jaurlaritzari eraginkorragoa iruditzen zaio betearazten mailakatua sustatzea lege berriak sortzea baino, hau da, orain arteko moduan jarraitzea, noraezean.
Jaurlaritzak deritzo gure lege proposamenak ez dakarrela hobekuntza nabarmenik eta jarraian gaitzesten du guk proposatzen dugun zehapen erregimena. Esaten du ez dela eraginkorrena, ez dela motibagarria kontsumo alorrean euskara gehiago erabiltzeko. Larria iruditzen zaigu Jaurlaritzak arazoak konpontzeari uko egitea. Jaurlaritzak badaki edo jakin beharko luke ohikoa dela hizkuntzen erabilera arautzea merkataritza jardueretan.
Estitxu Garai Artetxek, Euskal Herriko Unibertsitateko ikerlariak berriki idatzitako artikuluan oso argi azaldu digu. Gaztelaniak badu merkataritza jardueren hizkuntza arautzen duen lege bilbatura. Begiratu esaterako Espainiako Kontsumitzaile eta Erabiltzaileen Babeserako Lege Orokorrak 18. artikuluan etiketen hizkuntzari buruz espresuki dioena: "Gaztelania ez erabiltzea kontsumitzaileen eskubideen aurkako beste edozein araua haustearen parekoa da".
Araua hausteak eta diru zehapenak hiru multzotan banatzen dira: Gaztelaniari dagokionez gogoratu: arinak 3.000 eurotaraino; larriak 3.000tik 12.000 euro bitartekoak; eta oso larriak 15.000 eurotik 600.000 euro bitartekoak. Kasu larrienetan ondasunak bahitu eta enpresak ixteraino iritsi daiteke. Hari gara gaztelaniaren kasuan.
Frantziako Estatuak kasurako...
...ari gara gaztelaniaren kasuan. Frantziako Estatuak, kasurako, Toubon Legeak arautzen du hizkuntzaren erabilera, frantsesarena noski.
Frantsesa erabiltzera derrigortzen ditu enpresa eta erakundeak, eremu publikokoak eta pribatukoak. Lege horren karietara, adibidez, 2006. urtean 500.000 euroko isuna jaso zuen General Electric Medical Systems, enpresa amerikarraren filial frantsesak saldutako softwareren eskuliburua frantsesez ez egoteagatik. Gainera, jakinarazpena jaso eta frantsesera egokitu gabe pasatutako egin bakoitzeko beste 20.000 euro gehitu zizkioten kopuru mardul horri.
Hizkuntza normalizatuen kasuetan ez da behar espresuki berariazko legedirik hizkuntzaren erabilera arautzeko. Horrek, ostera, ez du esan nahi arautzen ez denik ikusi dugun moduan. Hizkuntza bakarreko, edo zehatzago, hizkuntza nagusi bakarreko estatuak bere egitura eta administrazio gune oro hizkuntzaren zerbitzuan jartzen du.
Adibidez, unibertsitateko ikasketen berrantolaketa Europako Goi Mailako hezkuntzaren esparrura egokitzeko. Egokitzapen hori gaztelaniatik abiatu eta gaztelanian amaitu egiten da. Behin egokitzapena amaitutakoan, behin amaitutakoan bakarrik, orduan beste hizkuntzetara itzuli daiteke, katalanera dela, ingelesera dela edo euskarara dela. Ez osoa osorik eta ez kasu guztietan, jakina.
Horregatik, hizkuntza gutxituaren neurketa guztiak, euskarari buruz hitz egiten dugunean, erlatiboak dira. Horregatik hizkuntza nagusiaren osotasunetik zein zati betetzen den neurtzen dugu euskara beti hizkuntza nagusiaren menpe jartzen dugulako, baita neurtzean ere. Naturala da. Horrela esaten dute, naturala dela. Nola izan daiteke bestela?
Lehenengo adibidearen haritik, proposa genezake  - orain europarrak garen -  Frantziako edo Britainia Handiko unibertsitate eredua bere horretan kopiatzea merkeagoa izango bailitzateke. Eredua kopiatu eta ikasketak, argitalpenak eta irakaskuntzako materiala frantsesetik edo ingelesetik espainolera itzuli. Hori proposatuko bagenu burutik jota gaudela esango ziguten.
Estatuak gaztelaniaz antolatzen du bere egitura behetik gora eta luze zabalean. Zerbitzu guztiak gaztelaniaz antolatzen ditu Katalunian, Andaluzian zein Nafarroa garaian, berdin dio. Lehenik eta behin, espainolez eta gero gerokoak. Administrazio Publikoan funtzionario izan ahal izateko derrigorrezko hizkuntza bat eta bakarra dago: Gaztelania. Funtzionario izateko eta hainbat zerbitzuetara sarbiderik izan ahal izateko gaztelania derrigorrezkoa da Katalunian, Andaluzian zein Nafarroa garaian, berdin dio.
Euskararen normalizazioa sektore jakin batzuetara, sektore estrategikoak, nolanahi ere, zuzentzen hasi behar dugu. Horien artean, alor sozio-ekonomikoa bereziki zaindu behar dugu pertsonen arteko harremanetan duen garrantziengatik. Ez dugu ahaztu behar harreman horietan kontsumo harremanak oso garrantzitsuak direla pertsonen bizitzetan eta harreman kantitatearen ikuspuntutik, bai eta haien beharrezkotasunetatik ere.
Esan daiteke euskara ez dela erabat normalizatuko alor sozio-ekonomikoan euskararen erabilera normaldu arte. Halaber, azpimarratzen da beharrezkoa dela kalitatezko euskara eskaintzea eta kalitatezko euskaratzat hartzen da zuzentasun gramatikal eta formalez gain, bereziki eraginkortasun komunikatiboa eta kode egokia nahi solaskidearekiko hurbila erabiltzea ere. Horrexegatik, ematen diogu garrantzia aurkezten dugun lege proposamen honi.
Planteamendu horretatik abiatuta, gure helburua bikoitza da. Alde batetik, prestasun printzipioa jarraiki jendeari begirako enpresa, erakunde eta establezimenduen hizkuntza betebeharrak zehaztea da, kontsumitzaileen eta erabiltzaileen hizkuntza eskubideak bermatze aldera.
Aplikazio eremuari dagokionez, euskararen lurralde zabalean hartzen du proposatzen dugun araubide honek giza eskubideak direlako. Eta ezin bereizi daitezke pertsonengandik, eta pertsona edo kantitateak ez du ekarri behar halabeharrez eskubidearen galera. Euskaldun guztiek dute merkatal harremanak euskaraz burutzeko eskubidea, edozein izanik eta tokian tokiko euskaldun kopurua. Nolanahi ere, euskararen lurralde lotura horri esker, legea zehaztu egiten dugula, hizkuntza betebehar eskubide, bikote gauzatuz.
EH Bildun argi daukagu eskubide orok, baina bereziki hizkuntza eskubideak, gauzatu ezinak direla betebeharrik zedarritu gabe. Erakunde publikoei bereziki, baina baita ere enpresa eta establezimendu pribatuei, dagokie euskaldunenganako eta euskararekiko betebeharrak zehaztu eta betetzea.
Hori da gure asmoa kasu honetan. Egin dugun lege proposamena lege xumea da. Oinarritu egin gara eta hori salatu egin digute, ekarpenik ez dugula egiten, baina pentsatuz eztabaida irekitzerakoan legebiltzar honetan aukera izango genukeela gerora hobetzeko. Eta hara non gaur ikusiko dugu aukera hori ukatu egiten digutela esanez egina dagoela. Egina baldin badago, zergatik ez aztertzea zer hobekuntza egin daitezkeen eta nola hobetu dezakegun? Kontutan hartuz euskararen erabilera ez dela hobetzen azken urteotan eta zerbait egin behar dugula.
Guk arbuiatu egiten dugu inposizioa. Guk uste dugu zigor bidea ez dela modurik onena pertsonen portaerak aldarazteko. Baina aldi berean, pentsatzen dugu erakunde publikoei dagokiela res publica arautzea gizartearen arazoak ahalik eta modurik zuzenean arautzeko, osasun alorra dela, irakaskuntza alorra dela, justizia dela eta hizkuntza normalizazio alorra ere badela.
Nahiko genuke Legebiltzar honek babestuko balu tramitera onartzea lege proposamen hau gero eztabaidatu ahal izateko. Horregatik, esandako guztiagatik, eskatzen diogu Legebiltzarrari, zuei, babesa gure lege proposamen hori ematea.
Legebiltzarrera ekarri dugun lege proposamena xumea bada ere, euskararen normalizazioa lortzeko, hizkuntza politika aldatzeko bidean kokatu nahi dugu. Erabat sinetsita gaude, datuak eskuetan, hizkuntza politika aldatu egin behar dela, errotik aldatu egin behar dela. Eta hizkuntza politika hemen ez badugu aldatzen, Legebiltzar honek ez badio hizkuntza politika berriari biderik egiten, Legebiltzar hau aldatu egingo dugu.
Besterik gabe, eskerrik asko.