UGARTE ZUBIZARRETA (EH Bildu, 2018-04-12):
Egun on. Lehendakari jauna, sailburua, legebiltzarkideak.
Gaur zangoak hemen ditu baina burua Madrilen daukat eta horrela hasi nahiko nuke, gaur Ainhoa Intxaurrandieta eta Iñaki Errazkin epaitzen dituzte, eta asko poztu nau aurreko puntuan entzuteak nola politikariak politikan sartzen diren eta gobernuetan sartzen diren programak betetzeko. Horregatik, hain zuzen, ez dut ulertzen bi pertsona hauek gaur programa politiko betetzeagatik zergatik ari diren Madrilen epaituak izaten. Musu handi bat bidali nahi diet hemendik eta espero dut justizia egin dadila.
Hau esanda, gaurko puntuarekin sartuko naiz. Gaurko puntua nahiko kontsentsu altua dauka. 39 urte beranduago ari gara puntu honetaz hitz egiten gaur gaurkoaz. Hau ez litzateke agenda politikoan egon beharko eta zoritxarrez hala dago. Zoritxarrez ere esaten dut EH Bildun ere osatzen dugun kidetako batzuk nahiko eszeptiko izan ginen bere garaian Gernikako Estatuaren inguruan. Onartua izan bazen ere eta berretsia izan bazen ere, bai Gorte Orokorretan eta baita EAEko biztanleen artean, Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako biztanleen artean berretsia izan bazen ere, batzuok nahiko eszeptikoak izan ginen hasieratik eta hori horrela aitortu behar da.
Hala ere, egia esan behar baldin bada, hobe da hau izatea ezer ez izatea baino, eta hori ere horrela da. Eta hobe litzateke hau guztiz garatua egotea eta guztiz beteta egotea.
39 urte beranduago lege organiko bat beteta ez egotea guk munduan esplikatuko bagenu lege gorena  - zeren gainera ez da lege bat, legearen gaineko rango bat dauka, lege organiko izaera bat dauka -  ez dela betetzen ari eta ez dela garatua izaten ari esango bagenu munduan zehar, jendea nahiko harrituta geratuko litzateke. Baina Espainian gauza hauek gertatu gertatzen dira.
Gaur gaurkoz, inork gutxik dauka 79an eduki zuen ilusio hura, nolabait ere autogobernu horrek ematen zizkigun eskuduntzekin eta konpetentziekin herrialde honetan politika serioak eta autoantolakuntzako politikak egin genitzakeela sinesten duenik. Gutxiengo politiko bat, bere betoa ezartzen duena Madrilen indartsua dena, hemen ia-ia residuala dena eta horiek dira gaur gaurkoz herri honi beto eskubidea jartzen diotenak bere burua autogobernatzeko.
1997an ELAk esan zuen Estatutua hilda zegoela eta nolabait ere jauzi kualitatibo bat izan zen, beste sektore zabal batzuk ere ia aitortzen zutelako Estatutu horrek, nire ustez ez nuke esango Estatutu hori hilda dagoenik, esango nuke jaio ere jaio ez dela egin oraindik, zeren gaur gaurkoz oraindik ez dago beteta. Eta ordudanik sektore horiek, ilusio handiez eta hartu zuten sektore horiek, geroz eta desilusionatuago daudela nabarmena da eta geroz eta muga gehiago ikusten ditugula, batetik ez delako bete, evidentemente, eta gero betetzen diren eremuak ere eskasak direlako.
Eta hau nik esaten dut independentista deklaratua naizela, baina independentista deklaratuak ez diren askok eta askok ere hori esaten dute, eta horregatik daukagu, besteak beste, autogobernu ponentzia bat Legebiltzar honetan eta horregatik ere entzuten diogu lehendakari jaunari esaten Euskadik ez daukala 1979an sinatu eta berretsi zuen Estatutu hori.
Beraz, gaurko gaurkoz esan dezakegu konstituzionalista izan, estatutista izan edota independentista izan, denon artean badagoela kontsentsu nahiko zabal bat esateko Estatutu hori beteta egon beharko lukeela eta, beteta ez dagoenez, berehala bete beharko litzatekeela eta berehala programatu beharko litzatekeela nola betetzen den, nola gauzatzen den, zein egutegirekin eta zein programarekin, eta hori gaur gaurkoz inork ezin du zalantzan jarri.
Ez naiz historizista, historia ez da materia bat inoiz gustatu zaidana, baina uste dut gaur, justua izate aldera, ikusi behar dugula zein de Estatutuaren bilakaera, hobeto ulertzeko zein puntutan gauden gaur eta zertarako erabiltzen ari den Estatutua.
Estatutu horren filosofia, hasierako filosofia zen hain zuzen ere nolabaiteko paktu bat egitea eta eskubide historiko batzuen aintzatespen bat edo errekonozimendu bat egitea. Hau da, EAEko biztanleek, Nafarroakoek ere, bakoitzak bere modura eta bere espezifikotasunekin, baina bagenituela eskubide historiko horiek eta eskubide horiek aintzakotzat hartzen zituen Estatuak eta nolabait ere ematen zion EAEko biztanleriari estatus ezberdindu bat eskubide historiko horiek aintzatesten zituena.
Hasieran, Estatutuaren garapenaren lehenengo fasean, ba Suárezen garaian eta Felipe Gonzálezen garaian, egia da Estatutu horren garapena nahiko azkarra izan dela eta hor 86 transferentzia dekretu onartu ziren garai horretan, baina pixkanaka pixkanaka ikusi dugu ralentizatzen joan dela prozesu hori eta gaur gaurkoz esan dezakegu oraindik orain laurden bat edo falta dela. Hau da, 144 transferentzietatik 37 edo oraindik transferitu gabe daude eta hori oso adierazgarria da.
Zer gertatu da? Ba hasieran modu nahiko automatikoan egin zirenak, gero erabili ziren como mecanismo de cambio, merchandising baterako erabiliak izan dira eta hori garbi ikusten da transferentzien bilakaera horretan.
Eta bi adibide jarriko ditut. Aznar Gobernuan mayoria absolutorik gabe egon zenean 9 transferentzia eman zituen eta Rodríguez Zapateroren kasuan ere 15. Baina transferentzia hauek nola ematen dira? Ematen dira eskubide aitortu batzuk direlako? Edota ematen dira inbestidura saio baten truke, ematen dira aurrekontu batzuk onartzearen truke, ematen dira gobernu bat sostengatzearen truke Zerbaiten truke ematen dira eta ematen da Estatuaren merkantilizazio prozesu bat.
Eta hau horrela esanda, norbaitek esango du ba nire paranoia bat dela, baina hau bera Idoia Zenarruzabeitia, orduko lehendakariordeak, esan zuen 2002an eta esan zuen testualki esaldi bat niri asko gustatzen zitzaidana: "Ha habido que pagar por lo que es nuestro". Eta hori da azkenean horretan bihurtu da Estatutuaren garapena, lege organiko horren seriotasun guztia horretan bilakatu da. "Ha habido que pagar por lo que es nuestro". Hau da onartezina den gauza bat.
Eta behin Rodríguez Zapateroren garai horretatik honantz, pare bat errepide baino ez dira, edo pare bat trenbide linea baino ez dira transferitu eta hor daude erretenituta, erretenituta EAEri ez transferitzeko eta nolabait ere ba bahituta eta rehenak askatzeko ba ikusiko dugu zeren truke askatzen ditugun gure bahitutako konpetentzia, eskuduntza horiek.
Eta hau da momentu honetan daukagun sistematika: Desertu estatutista, legediaren inaplikazioa eta nik uste dut iruzur politiko erraldoi bat, iruzur politiko erraldoi bat 79an egin ziren promesa horiek bertan behera botatzen dituena.
Falta zaizkigun eskuduntzetatik egia da batzuk sinbolikoagoak direla...
...79an egin ziren promesa haiek bertan behera botatzen dituena.
Falta zaizkigun eskuduntzetatik egia da batzuk sinbolikoagoak direla, bai (...) edo badira eskuduntza batzuk sinbolikoagoak direnak baina badira beste batzuk EAEko biztanleak aspalditik eskatzen ari garenak, gobernu ezberdinek, Jaurlaritza ezberdinek aspalditik eskatzen dituztenak, exigitzen dituztenak eta gaur gaurkoz oraindik transferitzeke daudenak, nagusiki, gaur gaurkoz ere bolo-bolo dabiltzanak: Bata, espetxeen transferentziarena eta, bestea, Gizarte Segurantzaren aspektu ekonomikoaren transferentziarena.
Zein ari da izaten Espainiaren jarrera? Beno, ba De Andrés-ek egin zigun Urteberriko oparia prentsaurreko bat emanaz eta pixka bat esplikatuz zein zen Espainiako Gobernuaren posizioa gai honetan.
Eta oso kuriosoa da zein argudio erabiltzen dituen espainiar gobernuak, ezta?
Batetik, esaten zaigu transferitzeke dauden azpiegitura nagusiak interes orokorrekoak direla. Hau da, espainiar Gobernuak interes orokorrekotzat batailatzen ditu hainbat azpiegitura eta interes orokorrekoak baldin badira, ezin dira transferituak izan.
Orduan, kasualitatez EAEko azpiegitura guztiak interes orokorrekoak dira, beraz ezin dira transferitu. Primer nivel argumental.
Segundo nivel argumental, espetxe transferentziarekin erabiltzen duena. Ez, ez, ia garatua dago. Ia garatua dago transferentzia hori. Ia garatua dago zeren hezkuntza eta osasungintza bezalako aspektuetan ia Eusko Jaurlaritzak baditu hainbat eskumen eta baita ere kanpo segurtasunari dagokionez eta, beraz, geratuko litzatekeena eraikuntzen kontu bat denez eta politika penitentziarioa, Zigor Kodea eta Kode Penitentziarioa aldatu ezin daitezkenez horiek anbito estatalekoak direnez, total... Zertarako behar duzue gehiago? Badaukazue nahikoa. Hori da segundo nivel argumental.
Eta hirugarrena ere Tribunal Konstituzionalarena. Tribunal Konstituzionalaren amuletoa oso inportantea da, ze Tribunal Konstituzionalaren amuletoarekin jakinda tribunal hori erosita dagoela eta Konstituzioaren interpretazioa dela hain zuzen ere dena inkonstituzionala dela, autogobernu gehiago, eskumen gehiago eta eskuduntza gehiago de facto inkonstituzionala dela, ba oso interesgarria da Tribunal Konstituzionalak egiten dituen sententzien azterketa bat egitea, ezta?
Eta hor daukagu adibidez, Gizarte Segurantzaren eskumenari dagokionez nola aipatzen duen uneoro kaxa bakarraren kontua. Eta, gainera, kaxa bakarraren kontuarekin esaten zaigu guri ez zaigula komeni Gizarte Segurantzaren eskumena edukitzea ze guk egiten ditugun kotizazioen eta jasoko genituzkeen prestazioen artean 3.000 milioiko zuloa dagoela eta hori Espainiak oso modu eskuzabalean esleitzen digula eta ematen dizkigula eta guri ez zaigula komeni lege organiko hori betetzea.
Beraz, guzti horri gehitzen baldin badiogu De Andrések berak esaten duela Kataluniako egoera ere aintzat hartu behar dela eta Kataluniako egoera desaktibatzen denean  - bere hitzak erabiliaz -  ba, beno, hitz egin ahal izango dela, ikusten ari gara zein den Espainiako Gobernuaren borondatea.
Honetaz gain ere badaukagu beste elementu bat eta da Santamaríak  - Sáenz de Santamaríak -  ez duela batzorde mixtorik eratzeko inolako asmorik Erkorekak egindako eskaera guztien aurrean.
Beraz, nik uste dut Espainiaren mezua oso garbia dela eta, Jesús María Posada ministroak bere garaian esan zuen bezala,"cumplir el Estatuto es incompatible con la Constitución Española". Aquél sí que fue sincero. Cumplir el Estatuto es incompatible con la Constitución Española. Ba esan dezatela garbi, bai? Esan dezatela garbi!
Horren aurrean, nik uste dut hiru gauza tokatzen zaizkigula egitea EAEko politikarioi, Eusko Jaurlaritzari, Legebiltzar honi. Hiru gauza oso inportanteak:
Bata, herritarrei iruzurrik ez egitea. Lehena eta inportanteena. Nik uste dut herritarrei ezin zaiela iruzurrik egin. Herritarrei esan behar zaie Estatutu honek ez daukala nahikotasunik, Estatutu hau hankamotza dela eta, gainera, interbenitua dagoela uneoro eta, beraz, ez daukala gaur gaurkoz garatzeko aukera gehiagorik.
Esaten zaigu Europako autogobernu mailarik altuenetako bat daukala EAEk eta hori gezurra da, denok dakigu, eta hori ere esan behar egin behar da. Ezin dugu esan EAEk daukala Europako autogobernu mailarik altuenetako bat ze hori da gezurra. Bestela, la cuenta de resultados.
Niri beti gustatzen zait erabiltzea terminologia hori, la cuenta de resultados. Zein da la cuenta de resultados del Estatuto de Gernika? Zein da la cuenta de resultados? Balantzea ona da?
Nik ez dut uste balantze on bat egin beharko genukeenik Legebiltzar honetan Estatutu horren bilakaeraz, ez betetze mailagatik ere, ez nahikotasunagatik eta gero egunerokotasunean ditugun erronka eta apustu garrantzitsuetan ikusten dugulako ze mugak ditugun Estatutua guztiz aplikatuta ere. Beraz, nik uste dut hori, zintzotasun hori eskatu behar diogula.
Bigarrena, Estatu espainiarrari, ultimatum bat planteatu behar zaio. Hay que plantearle un ultimátum al Gobierno Español, un ultimátum, con una fecha, seis meses. Yo creo que es una fecha más que suficiente para que el Gobierno español nos conteste y nos diga qué plan, qué programa y qué calendario de traspaso de transferencias tiene.
Uste dut 39 urte itxoin ditugula, sei hilabete gehiago itxaron ditzakegula, baina nahikoa dela. Eta hau ezin da izan un ruego, hau ezin da izan eskari bat, hau ezin da izan mesedez, mesedez, emazkidazu niri dagozkidan transferentziak, hau ezin da izan ere, merchandising-erako elementu bat. Me apruebas los Presupuestos Generales del Estado y te doy un par de no sé, una autopista o lo que sea.
Hau ezin da izan hori. Hau izan behar da guri dagokizkigun eskubideak emateko ultimatum bat. Eta nik uste dut termino horietan oso garbi hitz egin behar dugula.
Ze klaro, legearen aplikazioaz hitz egiten dugu eta legea nork aplikatu behar du? Soilik independentistak garenak? Soilik soberanistak garenak aplikatu behar ditugu legeak? Espainiar Gobernuak ez ditu bere legeak aplikatu behar? Nik uste dut hori oso inportantea dela kontutan edukitzea.
Eta gero, azkenik, azkenik eta ia honako, hemengo etxeko lan bat planteatzearren, azken aldian, asko entzuten ari gara, 155ak inboluzio bat suposatzen duela, badagoela Estatuan tentaldi bat inboluzio horretara jotzeko, badagoela daukaguna kentzeko eta gehiago uzkurtzeko tentaldi, eta Euskal Herria Bilduk, kezkaz ari da entzuten hainbat adierazpen, zentzu batean ezta? En plan de virgencita, virgencita, que me quede como estoy, daukaguna gutxienez, kontserbatu dezagun.
Ez dugu uste orain momentu denik defentsa estatutista, defentsa autonomista bat egiteko. Uste dugu momentu honetan hori egitea, bataila politiko inportante bat galtzea dela, atzera egitea dela, 39 urte edo gutxienez, 30 urte atzera egitea dela. Eta uste dugu mota horretako adierazpenak ez direla egokiak.
Bat egiten dugu inboluzioarekin, egia da, badagoela Estatuan Katalunian gertatutako gatazkarekin inboluzio horretarako tentaldi nabarmen bat, baina egia da ere, guk ere, autonomia interbenitua daukagula.
Ez daukagu 155a, baina daukagu Tribunal Constitucional, eduki dugu LOAPA, dauzkagu adierazpenak, daukagu ematen ez zaigun guzti hori, daukagu Autonomia Estatutu bat garatu gabea, recursos de inconstitucionalidad, conflictos de competencia, dauzkagu beste mota guztietako interbentzio mailak.
Eta hori ere horrela da. Guk daukagu autogobernu bat, eskasa, motza eta interbenitua eta beraz, ez dut uste momentua denik horren defentsa egitekoa, hori galtzea litzatekeelako.
Ponentziaz ere aipamen txiki bat egin nahiko nuke, ematen du ponentzia honetan ez direla uneak ponentzia honetan aurrera egitekoan eta badira ere tentaldiak PSEri beto eskubidea ematekoak eta uste dut ere, hori ere ez dela bide zuzena, eta kasu honetan, Elkarrekin Podemosi buruz ari naiz.
Uste dut ez dela zuzena PSEri beto eskubide hori jartzea, eta uste dut, hemen egin behar duguna dela, benetako egitasmo demokratiko bat, egitasmo demokratiko bat ponentziaren baitan eta gizartearekin batera, egitasmo demokratiko bat, herri honen nazio izaera aitortzeko eta herri honi erabakitzeko eskubidea bermatzeko.
Eta hori izango da aurrera begira gure bermerik handiena.