ISASI BALANZATEGI (EH Bildu, 2013-10-18):
Eskerrik asko Legebiltzarreko presidente anderea.
Euskara guztiona da, ados. Interpreteei esker, besteak beste. Guztiok omen gara euskararen biziraupenaren erantzuleak, ederto. Baina euskara euskaldunen arteko hizkuntza da. Euskara euskaldunen artean bizi den hizkuntza da. Euskaldunok ez badugu erabiltzen, euskararenak egin du.
Hori guztia jakina da. Jakina da ere hizkuntza dela objektu bakanetakoa erabiltzerakoan agortu beharrean zabaldu, zorroztu eta ontzen dena. Ez dugu uste inork ukatu duenik esan duguna.
Euskara hizkuntza bizia nahi badugu, hizkuntza erabilia izan dadila bidea erraztu behar dugu. Zenbat bider entzun behar izan dugu euskararen erabilera maila txikia dela? Maila txikia, zeren arabera? Erdararen erabileraren tasaren arabera? Euskaldunen proportzioaren arabera? Euskaraz hitz egiteko aukeren arabera? Euskara gutxi erabiltzen dela esaten digutenean, beraz, ez dakigu zeren arabera esaten diguten. Bai, ordea, euskaldunok euskara gutxi erabiltzen dugula esan nahi digutela.
Badira izan esaten dutenak hala dela: Euskaldunok euskaraz gutxi egiten dugula. Gezur galanta bada ere, euskaldunok euskaraz maizago eta gehiago egin behar dugula uste dugu, noski, eta jartzen dizkiguten eragozpenak gainditu behar ditugu. Zenbat bider entzun izan behar dugu "en castellano, por favor"? Zenbatetan hitz egin behar izan dugu erdaraz egoerak hala behartuta?
Kontua da euskararen erabilera ez dela euskaldunen ardura soila. Badira leku jakinak non euskaraz jakitea debekatuta dagoen edo, nahiago baduzue, euskaraz egiteko betarik eskaintzen ez digutenak: Polizia-etxeak, justizia jauregiak eta Estatuaren Administrazio zerbitzuen egoitzak, nabarmenenak aipatzearren.
Oraindik orain, jaun-andreok, euskara hizkuntza ukatua baita hainbat bulego ofizialetan. Euskaldunok, euskaraz hitz egiten dugunok, gutxiengoa gara Euskal Herrian, gutxiengoa eta erdaldunen artean sakabanaturik bizi gara. Hori da gure errealitatea. Egia da gizaldi baten bueltan lortu dugula euskara batua hizkuntza estandarra onartua izatea eta, bidez batez, hizkuntzaren zatikatze eta galtze prozesua geldiarazi egin dugula.
Horregatik, hain zuzen ere, euskaldunok herri eredugarria gara hizkuntza gutxituaren berreskurapen prozesuari dagokionez. Egindako lana ikaragarria izan da, noski, eta egiteko daukaguna itzela da euskara hizkuntza normalizatua lortu nahi badugu, behintzat. Galtzak bete lan dauzkagu, beraz.
Euskara bizirauteko ahalik eta herritar gehienak euskaraz ikastea lortu behar dugu, ahalik eta lasterren. Euskara bizirauteko eta helduen euskalduntzea eta alfabetatzea funtsezkoak dira eginkizun horretan. Erabilera eremu berriak ireki behar diegu euskaldunei euskaraz hitz egin dezaten. Euskararen presentzia indartu behar dugu hedabideetan, administrazio zerbitzuetan, aisialdi jardueretan eta lantokietan.
Lehen esan moduan, lan itzela egin behar dugu, lan gaitza. Lan horiek ahalik ondoen egiteko, ordea, oztopo ugari gainditu behar ditugu, oztopoen artean gogorrena eta mingarriena hizkuntza eskubideen urraketara.
Pazientzia eskatzen digute. Pazientzia, hain zuzen ere, sobera daukagu euskaldunok, harik eta gure hizkuntza eskubideen urraketa gauza ia normala onartzeraino, ohikoa delako, sarri askotan gertatzen delako. Hala ere andere-jaunok, eskubideen urraketa ez da gertaera normala, nahiago baduzue ez da arauzkoa, ez da zilegi.
Eskubideen urraketa jazoerak gaitzesgarria da beti. Euskaldunok ez ohiko egoeran bizi gara, salbuespenezko egoeran kateaturik bizi gara. Administrazio publikoak aitortu ditu gure hizkuntza eskubideak, egia da, baina aitortzatik harago eskubide linguistikoak babestu eta betearazi behar ditu, ez da nahikoa eskubideen urraketak ezagutzeko salaketa zerbitzua antolatzea, ondo dago, noski, baina ez da nahikoa urterik urte salaketa gero eta gehiago biltzea salatutakoari konponbidea ematen ez bazaio.
Jaurlaritzak hizkuntza eskubideen urraketak murrizteko eta desagerrarazteko egitasmoa abian jarri behar du. Bada pentsatzen duena hizkuntza askatasuna euskararen ukazioa dela, behin baino gehiagotan esan dugu, eta berriz esan dugu, euskaraz jakitea eta erabiltzea eskubideak dira. Euskaraz ez jakitea, ostera, eskubidea baino gabezia da eta euskararen erabilera eragoztea hiztunen hizkuntza eskubideen urraketara.
Elebideren hizkuntza eskubidea bermatzeko zerbitzuaren 2012. urteko memoria aurkezterakoan jakin izan genuen 298 kexa aurkeztu zirela, guzti horietatik ia guztietan, 292etan euskaldunek nozitu dute eskubide urraketak izan dira.
Hizkuntza eskubideen behatokiak, bere aldetik, 2012. urteko txostenean 1.432 kexa jaso zituen, gehienak, % 81, eremu publikoari zegozkionak.
UNESCOk bere webguneko orri batean jaso du hizkuntza eskubideen adierazpen unibertsala, Bartzelona 1996an ezagutzen den adierazpen horren hirugarren artikulua honela esaten da: "Bat, kontsideratzen dira pertsonen ezin kenduzko eskubideak ondorengoak, hiztun elkarte jakineko kidea izateko eskubidea onartua eta ezagutua. Bere hizkuntza erabiltzeko eskubidea eremu pribatuan eta publikoan, nork bere izen propioa izateko eskubidea, nork bere jatorrizko hiztun elkarteko kideekin harremanetan sartzeko eta elkartzeko eskubidea, nork bere berariazko kultura izateko eta garatzeko eskubidea.
"Bi, halaber kontsideratzen dira hiztun elkarteko eskubide kolektiboak nork bere hizkuntzako eta kulturako hezkuntzako izateko eskubidea. Kultura zerbitzuak izateko eskubideak, kulturaren eta hizkuntzaren presentzia zuzena eta bidezkoa hedabideetan, erakunde ofizialetan bere hizkuntzan artatuak izateko eskubidea".
Horiek dira, besteak beste, Bartzelonako 1996. urteko bilkuran aldarrikatu ziren pertsonaren eskubideetako batzuk. Horiek dira, hain zuzen, ere Euskal Herrian sarri askotan urratsen diren euskaldunen eskubideak.
Gogorarazi nahi dugu mundu osoan bakarrik legebiltzar bik dauzkatela euskara hizkuntza ofizial, gurea hau eta Iruñekoa hain zuzen ere. Erabat zentzuzkoa da, beraz, Legebiltzar honetan euskaldunen hizkuntza eskubideei buruz galdetzea eta Jaurlaritzari eskatzea eskubide horiek aitortuak eta errespetatuak izan daitezen.
Arartekoak 2012. urteko txostenean idatzi zuen: "Euskal hiztunen hainbat eskubideen eraginkortasun falta izan da aurten ere Arartekoak...