AGUIRRE ARIZMENDI (EAJ, 2015-11-26):
Eskerrik asko presidente andrea.
Lehendakari, legebiltzarkideok, egun on guztioi eta baita Getariako alkateari eta berarekin etorri diren agintariak, eta Foru Aldundiko zuzendariari.
Euskal Herria, nahiz eta nazio txiki bat izan, famatu askoren sorterri izan da bere historian zehar. Izen batzuk, adibide batzuk aipatzeagatik, hor ditugu Francisco de Vitoria, seguraski zuzenbide internazionalaren sortzailea; Juan de Zumarraga, indioen defendatzailea; nola ez, Ignacio de Loyola, Jesuitas konpainiaren fundatzailea, eta Francisco Javier bere laguna; edo baita Juan de Garay, Bruno Mauricio de Zabala eta Juan de José Ancheta, Buenos Aires, Montevideo eta Sao Pauloren fundatzaileak. Eta Amerika aipatzen badugu, nola ez, Simón Bolivar libertadorea. Beste arlo batzuetan baita esan dugu, musikariak izan ditugu, Arriaga edo Maurice Ravel.
Ba guzti hauek gure izena, euskaldunon izen ona munduan zehar jakinaraztea lortu zuten. Gaur egun ere nik uste dut bere beste arlo batzuetan pertsona ospetsuak atera direla gure herritik: Fisika, opera, kirola edo, nola ez, atzo gabean ikusi genuen bezala, sukaldaritzaren arloan. Denak izen handiko gizon eta emakumeak.
Baina nire ustez, euskaldunak nonbait bereziki nabarmendu badira, hori zalantzarik gabe itsasoan izan da. Hasieran Terranovara joan ziren arrantzale anonimo batzuk baleen bila, eta geroztik aurrera, gure historian zehar hainbat eta hainbat itsasgizon famatuak izan ditugu.
Eta ditugu Urdaneta, Legazpi, Okendo, Blas de Lezo, admiral One Leg, Hanka Motz almirantea ingelesak deitzen zioten bezala, eta Armada Garaiezina garaitu zuen bakarra; Txurruka eta Mazarredo ere, beste asko bezala. Guzti hauek, aparteko marinelak izateaz gain, gehienak ere astronomo, geografo eta matematiko bikainak ziren.
Baina, dudarik gabe, gure lehenengo euskaldun unibertsala Juan Sebastian Elkano izan zen. Txikitatik itsas kulturan murgildurik bizi izan zen, arrantza zein merkataritza ontzietan nabigatzen.
Geografia klasikoetan Juan Sebastian Elkanoren irudi ohikoa ematen da: Marinel ausarta eta konspiratzailea. Eta historiagile askok Elkano pertsonaia arrunta balitz bezala tratatu dute: Arlote zamarra, zakarra, gerlaria eta kultura gutxiko pertsona. Baina Elkano Errenazimenduko gizon bat zen eta inguruak eragin zion. Ikusi besterik ez dago garai hartarako zein liburu zituen: Geografikoak edo kosmografikoak, adibidez. Eta liburu hauek ez zituen edonork erosten edo irakurtzen, eta ez ziren edozein lekutan aurkitzen.
Geroxeago, Elkanok arma-gizon lez, Oran Argelian, Oran hirira bereganatu zuen, Cisnerosen espedizioan eta beranduago Gonzalo Fernández de Córdobak Italian gidatutako operazioetan ere parte hartu zuen.
Garai horretan, euskaldunak atlantiko eta mediterraneo arteko lotura ziren, monopolioa zuten eta beraien zama-ontziak alde batetik bestera ibiltzen ziren.
Juan Sebastian Elkano, 30 urte zituelarik, Sevillarra heldu zen 1519an eta, denok dakigun bezala, Asiako, Indiatako lur aberatsetara heltzeko mendebaldekoaren ordezko ibilbidea bilatu nahian, Fernando Magallanes portugaldarra prestatzen ari zen espedizioan sartu zen.
Egia da, garai horretan, Sevillako kontratazio etxean, gehienak euskaldunak zirela eta seguru asko, honi esker ere, Elkano, Acurio eta beste euskaldun batzuk espedizioan sartu zirela.
Azken batean, Sevillako euskaldunak botere faktiko bat bezala funtzionatzen zuten eta gaur egun esango genuke lobby bat zirela.
Beno, itsas bidaia oso latza izan zen hasiera hasieratik. Atlantikoa Patagoniaraino zeharkatu zuten, eta gaur egun Magallanes izenez ezagutzen den itsas tartetik zailtasun handiz eta hainbat matxinada garaituz igaro ostean, Ozeano Barean sartu ziren, Amerika atzean utziz.
Filipinetara heldu, eta bertan Fernando Magallanes hil ondoren, Elkanok Victoria ontzia agintean hartu zuen. Hortik aurrera, bere borondate irmoari eta itsas esperientziari esker, espedizio osoko agintea ere eskuratuko zuen India zeharkatzeko bidea eginez.
Elkanoren espedizioaren itzulera lorpen ikaragarria izan zen nautikarako. Orduko teoria guztiak baieztatu zituen eta bide komertzial berri bat ireki zuen.
Bigarrengo espedizioaren, 1525ean, Moluketara eta Ozeaniara zioan Loiaseren espedizioan, 450 lagun joan ziren eta denak hil ziren, Urdaneta eta (...) izan ezik. Eta hori, izugarrizko hondamendia izan zen.
Elkano bizi izan zen moduan hil zen: Itsasoan eta mundu ezezagunari aurre eginez.
Juan Sebastián Elcano es, sin duda, un personaje histórico de indudable valor universal que, al mismo tiempo, refleja la importancia internacional que tenían los vascos a comienzos del siglo XVI en la navegación marítima.
A nuestro entender, el hito a conmemorar es más la culminación de la expedición que el inicio, es más 1522 que 1519, pero también es cierto, que otros actores, como la Red Mundial de Ciudades Magallánicas que el señor Azkue ha citado, antes, llevan ya más de dos años moviéndose para conseguir por una parte, una serie de conmemoraciones en toda la ruta y por otra parte, que la UNESCO reconozca como patrimonio mundial y material la Ruta Magallanes-Elcano.
Por lo tanto, yo creo que el Gobierno Vasco también tendrá que coordinar con otras entidades, otras instituciones el programa que vaya a realizar.
Creo que el programa conmemorativo del V centenario debería de permitir un mejor conocimiento de Elcano, pero también divulgar la importancia que a nivel internacional tenían los vascos en la aventura trasatlántica de la época.
También es cierto que se podría aprovechar la efeméride para potenciar todo el resto de actividades de Euskadi, la economía, la cultura y también ofrecer, por qué no, nuestra solidaridad a los países que lo necesiten.
Sin duda, también habrá que buscar la implicación de otras instituciones. Yo creo que es clave que la Comisión Europea esté implicada y también que la UNESCO finalmente apruebe esta iniciativa de otras ciudades, de contar en su patrimonio mundial la Ruta Magallanes-Elcano.
Hoy en día, también se ha recordado aquí desgraciadamente, en la mayoría de los libros de historia, existe Magallanes y Juan Sebastián Elcano es un perfecto desconocido.
Yo creo, que fuera de aquí, de la península, de Euskadi y de la península, todo el mundo cree que el que hizo la gesta fue Magallanes y Elcano siempre ha sido un perfecto desconocido.
Beraz, Elkanoren irudia eta ondarea berreskuratu behar dugu eta munduan zehar, Juan de Acuriok, Diego Carmenak, Juan de Arratia eta Juan de Zubiletak, besteak beste, Elkanorekin batera lortu zuten ekintza proiektatzea behar beharrezkoa dela.
Eta horregatik eskatzen diogu Eusko Jaurlaritzari beste erakundeekin, bai Getariako Udaletxearekin eta bai Gipuzkoako Foru Aldundiarekin egin dezala programa bat ekintza hau konmemoratzeko.
Eskerrik asko.