ISASI BALANZATEGI (EH Bildu, 2016-02-18):
Lehendakari anderea, legebiltzarkideok, arratsalde on.
Gaur ekartzen dugun mozioa interpelazioaren ondoriozkoa da. Euskararenganako ardura daukaten guztiak hizkuntza egoerarekin kezkatuta daude, Hizkuntza Politika sailburuordearekin hasita, Euskaltzaindiarekin jarraituz eta euskalgintzako eta euskaltzaleen elkarte eta taldeetako kideenganaino iritsita.
Eta hemendik aurrera zer? Txostena idatzi zuen Hizkuntza Politikarako sailburuordeak, Euskaltzaindia bere aldetik antolatu berri du "Euskara biziberritzeko jarraitzeko erronkak" mintegia edota Topaguneak aspaldi argitaratutako Ikusi eta Ikasi txosten mamitsua. Hiru adibide eta hirurak funtsa berekoak.
Euskararen normalizazio prozesuak indarra galdu du, berreskurapenaren abiada geldotu da, inpasse egoeran gaude, atzera jotzeko arriskua dago. Ñabardurak ñabardura, guztiok bat gatoz euskararen erabilera maila eskasa dela eta zerbait egin behar dela hizkuntzaren normalizazio prozesua bultzatzeko eta sendotzeko.
Eztabaida kalean dago. Eztabaida zabaltzen ari da gizartearen sektore ezberdinetan eta kezka da nagusi. Esaterako, honela idatzi du Hizkuntza Politikarako sailburuordeak: "Euskara biziberritzeko prozesuan, ongi egindako gauzetan sakonduz, zuzendu beharrekoak zuzenduz eta gizartearen aldaketak dakartzan erronka eta behar berrietara egokituz, jarraitu behar du aurrera egiten euskararen normalizazioan, hots, euskararen adin nagusitasunarentzat.
Bestetik, Iñigo Aranbarrik idatzi berri du Berria egunkarian langileei galdatzen zaiela hizkuntza eskakizuna, ez agintariei. Ohartu denean, agintari gorenak gaztelaniaz egiten dutela gehienetan. Maialen Lujanbiok, Euskadi Irratian, bere gogoeta eta kezka zabaldu du salatzeko hedabide publikoek praktikatzen duten akulturazioa eta euskararekiko bazterkeria.
Legebiltzar andere-jaun gehienok dakizuenez, Iñigo Aranbarri idazlea da eta Maialen Lujanbio pentsalaria eta bertsolari handienetako bat da, biak ala biak euskararen hiztun elkarteko pertsona jantziak, errespetuzkoak eta ezagunak.
Euskaldunontzat amaitu berri den Espainia Estatutuko legealdia gogorra izan da. Erresumako Gobernuaren ordezkariek zorrotz jardun dute Araban, Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroan, udalerri euskaldunen eta hizkuntza normalizazioaren aurka, hain zuzen ere. Ehunka salaketa egin dituzte epaitegietan berreskurapen prozesua eragotzi nahian. Zorionez, gehienetan galdu egin dute, baina egindako kaltea ez da konpondu. Helegiteak, salaketak, debekuak eta oro har euskararen erabilera epaitegietako auzia bilakatzeak nabarmen erakusten du euskaraz jardun ahal izateko ez dagoela behar adinako babes juridikorik edo legalik.
Beste aldetik, gure hizkuntza biziberritzeari dagokionez, Legebiltzar honetan amaitzear dagoen legealdia ez da oso onuragarria izan. Ezagutzen ditugun datuen arabera, legealdi honetan hizkuntza eskubideen urraketak ez dira apaldu, euskararen erabilera ez da esanguratsuki hobetu eta hizkuntza politikaren aurrekontuak, erlatiboki bada ere, murriztu egin dira.
Intentzio zuriko txoriñoaren publizitate kanpainak ezin estali ditzake hizkuntza normalizazioa prozesuaren gabeziak. Euskararen txantxangorriak erdarako kukuaren arrautzak txitatzen baditu, habiatik kumeak erdaraz kukuka aterako dira, hizkuntza egoera indarrean dagoen hizkuntza politikaren ondorio zuzena baita.
Kezkatuta gaude, bai. Legebiltzar honetatik ere kezkatuta gaude. Kontsideratzen dugu ez dagola behar besteko berme juridikorik edota legalik euskaraz jarduteko oro har, eta euskaraz aritzeko toki erakundeetan bereziki.
Euskal Herria Bilduren ustez, hizkuntza alorreko legedietan hutsuneak eta gabeziak dauzkagu. Badira izan nazioarte mailan eta Espainiako Erresuman euskararen erabilera babesten duten legerik eta araubiderik, adibidez 1996ko Bartzelonako adierazpena, UNESCOrena, Europako Eremu Urriko Hizkuntzaren Karta, edo Estatuan Herri Administrazioen Araubide Juridikoaren eta Administrazio Erkidearen Legea, Udalbatzen Lurralde Mugatua eta Biztanleriaren Erregelamendua, Toki Erakundeen Antolaketa, Jarduera eta Araubide Juridikoaren Erregelamendua, eta beste batzuk.
Paradoxikoa da, baina nazioarteko edo Estatuko legediak eraginkorrago arautzen du hizkuntza gutxituaren erabilera autonomiako legeek baino. Hizkuntza gutxituak, euskara halakoxea baita, lege argiak eta eraginkorrak behar ditu hizkuntzen arteko asimetriari aurre egiteko. Euskararen normalizazio prozesuak lege orokor berria behar du.
Euskararen estandarizazioa 1968. urtean abiatu zen Arantzazun. Artean, diktadura garaian, Euskaltzaindiak eta euskaltzaleek lortu zuten adostea euskararen batasunerako oinarrizko eredua, lan zaila eta latza. Horrela, autonomia abiatu baino lehenago, euskara batua abiatu zen, Jaurlaritzak bideratua aurkitu zuen hizkuntza estandarraren auzia. Orduz geroztik, euskararen normalizazioaren prozesua bizia, aldagarria eta kontraesanez beteriko prozesua izan da.
XX. gizaldiaren 60 hamarraldiaren arte, kasurako, galera biziko gertaera jaso zen. Euskara hamaika euskalkitan zatitzen ari zen, gramatika idatzirik gabe, eskola hizkuntzarik eta eredu estandar kulturalik gabe, euskarak artean, baserritar eta arrantzaleen eremu mugatuetan ozta-ozta zirauen.
60. hamarraldian abiatu zen euskeraren berreskurapen prozesu bizkorra. Autonomia eta foru hobekuntza ezarri zutenerako, prozesua abiada bizikoa zen.
Horrela, Legebiltzar honen aurreneko legealdian, 80-84 bitartekoa, 60 legebiltzarkide hautatu ziren, 25 Euzko Alderdi Jeltzaleak, 11 Herri Batasuna, 9 PSE-PSOE, 6 Euskadiko Ezkerrakoak, 6 UCD, 2 Alianza Popular eta 1 PCE. Legealdi horretan onartu zen hain zuzen ere, oraindik indarrean dagoen Euskararen Erabilpena Arautzeko Oinarrizko Legea. Lege horrek formalki EAJ, PSE-PSOE, EE, UCD eta PCE-EPK indar politikoen babesa lortu zuen, 60 legebiltzarkideetatik 47k hain zuzen, % 78k babestu zuen Legea. Legea babestu zuten indar politikoek bildutako botoak zenbatuta, 686.216 boto.
Babes hori ez zen iristen boto emaileen % 75era. Garaian garaiko egoera zela eta, esan daiteke lortutako adostasun maila nahiko handia zela. Dudarik ez daukagu.
33 urte beranduago, ostera, Legea babestu zuten bost indar politikoetatik hiru desagertu dira: UCD, Euskadiko Ezkerra eta garai hartako PCE-EPK. Orain Legebiltzarrean garai hartako Euzko Alderdi Jeltzaleak eta PSE geratzen dira, 37 hautetsi. Hautetsiak bototan neurtzen baldin badugu 595.000 boto, % 53,75. Oraingo Legebiltzarreko indar politiko berrien jarreraren gainean espekulatu gabe, esan dezakegu orduan lortutako adostasun maila orain askoz handiagoa izan zitekeela, askoz handiagoa izan zitekeela oraingo adostasuna garai hartako baino.
Bide horretan euskararen erabileraren normalizazioren oinarrizko legea berritzeko garai iritzi dela diogu. Horrela lehen esandako arrazoiez gainera beste bi aipatuko genituzke. Legea zaharkiturik geratu delako eta adostasun maila handiagoa behar delako normalizazio prozesuaren hurrengo urratsak egin ahal izateko.
Euskaraz, hau da, euskal hizkuntzaz arduratzen den erakunde ofiziala Euskaltzaindia da, 1919. urteaz geroztik. Euskaltzaindiak eman ditu hizkuntzaren normalkuntzarako arauak. Euskaltzaindiak ezagutza ofizial osoa du Espainian errege akademia bezala, 1976. urtetik eta errepublika Frantsesaren onura publiko erakunde gisa 1995. urtetik.
Gizartearen aldetik ere, herritarren artean aitormen oroko zabala bereganatu du. Arrazoi hauengatik arauak emateko jarduera azkarra bizi izan du Euskaltzaindiak. Beti ere euskaldunen hizkuntza batasuna eta (...) eguneratzea gidatuz, 1968. urtetik hona batez ere, honela irakur daiteke hain zuzen Euskaltzaindiaren web gunean.
Hizkuntza politikaren ardura nagusiak berriz, euskararen lurraldeetan diharduten herri administrazioa eta erakunde publikoei dagozkie. Nafarroako Foru Gobernuari eta Foru Parlamentuari. Jaurlaritzari eta Legebiltzarrari. Eta Iparraldean euskararen erakunde publikoari. Hizkuntzaren estatusari dagozkien erantzukizunak aipatutako erakunde horien ardurapean daude.
Legebiltzar honi dagokio besteak beste, hizkuntzaren alorreko legedia egitea eta eguneratzea. Euskarak, hizkuntza egoerak lege berria behar du, lege orokorra. Euskararen hiztun elkartea erna muina duena, euskalgintzarekin adostua, integratzailea, euskararen lurraldeen arteko harmonizazioa bilatzen duena, informazio eta komunikazio teknologia begirakoa, normalizazioaren oinarriak sendotzen dituena eta hizkuntza gutxituaren erabilera berme juridiko osoa ematen diona.
Horrexegatik aurkeztu dugu mozioa. Interpelazioan behar adinako erantzuna jaso ez genuelako eta gure mozioa bost puntutan laburbildu genituen.
Lehenengoa, euskarari dagozkion legeak eta araubideak aztertzea eta eguneratzea. Bigarrena, bereziki 1982ko legea, euskararen erabilpena arauzkotzekoan. Lege zaharraren ahuluneak eta hutsuneak berritzeko eta izapideak abiatzeko. Hirugarrena, tokiko foru eta autonomia erakundeetan ordezkaritza daukaten indar politikoen arteko adostasuna bila dezala Jaurlaritzak euskararen erabilera sustatzeko. Laugarrena, euskalgintzako erakundeekin eta bestelako eragile sozialekin gogoeta prozesua zabaltzeko, euskararen erabilera sustatzeko, hartu beharreko erabakiak adosteko eta egikaritzeko. Eta azkenik, bosgarrena, tokiko foru autonomiako eta bestelako erakundeen hizkuntza politiken aurrekontuak emendatzea, euskararen erabilera tasak hobetu ahal izateko.
Honez geroztik Alderdi Jeltzalearekin adostu egin dugu erdibideko bat, pentsatzen dugulako hizkuntza kontuetan ahalik eta adostasun zabalik lortu behar dugula. Tamalez gure arteko adostasuna lortu izan dugu. Pentsatzen dugu eta eskatuko nieke gainerako legebiltzarkideei babesa ematea adostutako erdibideko horri, azken buru, askotan esaten baita euskara guztiona delako. Eta guztiona delako horrela denok batera jo beharko genuke euskara erabat normalizatu arte.
Besterik gabe, eskerrik asko.