URIZAR KARETXE (EH Bildu, 2018-11-29):
Egun on guztioi. Mahaiburu andrea, eskerrik asko.
Espainiar Konstituzioari buruz hitz egiten dugunean, normalean bi irakurketa nagusi agertzen dira.
Bata, bere egunean egindakoa eta ordutik aurrera mantendutakoa, legitimatzea bilatzen duena. Hain zuzen, Alderdi Sozialistak bere zuzenketarekin egin duen bezala, momentu horrek edo apustu horrek izan zituen gauza, suposatzen dut, zituen gauza onak goraipatzen dituenak. Desberdinen arteko adostasuna, askatasuna, demokrazia, ongizate handienaren garaia izan dela...
Bestea, eta Euskal Herriko gizartearen gehiengoak defendatzen duena  - nik barne defendatzen duguna -  uste dut askoz ere irakurketa errealagoa egiten duela.
Baina, hala ere, uste dut komenigarria dela testuinguruan jartzea une horretan zer gertatu zen ulertzeko edo ondorio egokiak ateratzeko.
1978. urtea izan zen, Franko diktadoreak hiru urte zeramatzan hilda, baina frankismoa oso bizirik zegoen. Beno, batzuek esaten dute oraindik ere bizirik dagoela eta batzuk astintzen ari direla bizitza gehiago izateko. Baina errealitatea zen Franko hilda zegoela baina frankismoa oso aktibo zegoela.
Franko ospitale batetan hil zen guztiz lasai, inongo krimenengatik ordainketarik egin gabe eta, are gehiago, zeukan kezka bakarra zen nola mantendu 39 urteetan eraikitako erregimena, nola mantenduko zen bera joan eta gero.
Horretarako baina nik uste dut tresna ezin hobeak zituela eta nahiko ongi landuta zeukala.
Lehenik eta behin, aurpegi berri bat zeukan erregimena mantendu bai baina beste itxura bat emateko Borboiko Juan Carlos printzea zeukan eta horrekin beste irudi bat emateko asmoa zeukan eta erregimena mantenduko zela tresna efektiboak ere bazituen, indar armatu eta auzitegi frankistak ere bere esku zituelako.
...eta erregimena mantenduko zela, tresna efektiboak ere bazituen, indar armatu eta auzitegi frankistak ere bere esku zituelako.
Eta indar armatuak aipatzean, sekula ez da izaten nik, nire gustukoak ez dira izaten, ze ni intsumisoa izan naiz konbentzioagatik eta uste dut ez daukatela paper berezirik edo paper egokirik, baina komeni da jakitea ere indar armatuetan nork agintzen zuen une horretan. Duela urte batzuk aukera izan nuen ejertzitoko edo armadako koronel baten liburu bat irakurtzeko eta berak komentatzen zuen Espainiako, Espainiak izan duen armadarik frankistena justu une hartan izan zela, Francoren heriotza gertatu zen unean izan zela Espainiak izan duen armadarik frankistena, ez 36an, ez 39an, baizik eta 78an.
Eta zergatik? Ba altxamendu faxistaren unean sortutako behin-behineko alferez paper hura, alférez provisionales deiturikoak, izan zirelako altxamenduarekin ideologikoki lerratuenak zeudenak eta horiek berak izan ziren edo ziren 78an armada horren almirante eta jeneral, beraz, lerrokatua armada zeukan beretzako tresna nagusi bezala. Beraz, 1978ko testuingurua argia zen, frankismoa bizirik zegoen eta bi helbururekin, 39 urtetan egindako krimenak saihestea eta zetorren errealitate berrirako erregimena bizirik mantentzea.
Eta osagarri hauekin egiten bazen sukaldaketa, zer esan dezakegu sukaldarietaz? Askotan hitz egin den "padres de la Constitución" deituriko horietaz? Ba gehienak erregimenetik etorritakoak zirela, eta horren adibide nagusiena edo garbiena frankismoaren ministro izandako eta Aliantza Popularren presidente zen Manuel Fraga izan zela horietako bat. Eta horiek izan zuten helburua ere ezinbestean zen erregimena errealitate berrira eramatea eta ondo lortu zuten, zeren eta erregimen frankistaren estamentu guztiak eszenategi berrira irautea edo pasatzea lortu zuten, beraien pribilegio guztiak salbu mantenduz.
Sukalde hau, sukaldaketa hau eta sukaldari hauek saldu nahi izan dizkigute 40 urte hauetan, eta saldu nahi izan zuten orain dela 40 urte ere. Zorionez esan dezakegu euskal gizartearen gehiengoak ongi ikusi zuela eratzen ari zen marko horretan Euskal Herriak ez zeukala bere etorkizuna erabakitzeko aukerarik, inposizio marko bat defenditzen, sortzen ari zela eta, beraz, hiru bozkatzaileetatik bik errefusatu egin zuten sortzen ari zen marko berri hori.
Eta marko inposatzailea zela esaten dut horrela zelako Francoren tresna nagusiek, berak pentsatuta zituen tresna nagusiek, beraien papera ondo bete zutelako eta egun ere oraindik ondo betetzen dutelako. Konstituzioak Espainiaren batasuna aldarrikatzen du, muzin eginez Estatu barruan dauden herri edo nazioen borondateari, eta batasun sakratu hori bermatzeko indar armatuei berariazko paper bat edo zeregin bat ezartzen zien, Espainiako subiranotasun eta independentzia bermatzea eta haren lurralde osotasuna zein konstituzio antolamendua defendatzea. Beraz, mahai gainean edozein gauzari buruz hitz egiten dugunean, armak dauzkagu hor baldintzatzeko asmo garbiarekin.
Errege Etxeak ere bere papera oso ongi jokatzen jakin izan du azken 40 urte hauetan eta adibide, ez dakit garbiena, baina gutxienez ondo gogoratuko duena da egungo errege Felipe VIak Kataluniako prozesuarekin jokatu zuen paper partzial osoa. Francok aitari ongi adierazi zion, bere aitari zein zen bere papera eta gaur egungo erregeak ere argi jakin izan du jasotzen fidel-fidel Francok bere aitari agindutakoa.
Esan behar dela, hala ere, eta nik uste dut horretan denok ezagun garela, bere papera zentzu horretan ongi bete duen bezala, Errege Etxeak 40 urte hauetan helburu nabarmen eta nagusi bat izan duela eta da bere burua zaindu eta sendotzea. Juan Carlosek erabaki zuenean abdikatzea, orduan hasi ziren kalkuluak egiten zein dirutzarekin joaten zen eta hor zenbaki batzuk daude esaten dutenak 1.800 milioi, 2.000 miloi euroko fortuna bat lortu duela 40 urte hauetan sortzea edo pilatzea, eta denok dakigu Francoren azpian sartu zenean edo Francoren agindupean sartu zenean esku bat aurrean eta beste bat atzean izan zela.
Beraz, argi daukaguna da bi paper aktibo zituztela edo bi agenda aktibo zituztela eta hirugarren bat ere egon dagoela eta azken urteetan paper oso garrantzitsu bat izan duela eta da auzitegiena.
Auzitegi frankistena, askotan esaten da Audientzia Nazionala auzitegi frankistaren ondorioa izan dela, baina Auzitegi Konstituzionala ere helburu oso garbi batekin sortu zen: Interpretazioa bada, Konstituzioaren interpretazioa bada berak egin behar duena, orain arte egin dituen interpretazio guztietan Estatuko nazioen eskubideen aurkako interpretazioa egin du eta hemen ere gehiegitan ikusi dugu bertan onartutako, bertan hartutako erabakien aurrean kamustu edo karta behera utzi dituela Auzitegi Konstituzionalak egindako interpretazioen ondoren.
Gehiegitan, larregitan ikusi dugu 78ko paktu hori gaur egun mantentzea nahi dutela orduan zegoen espiritu berdinarekin.
Konstituzioaren zaintza bada ere bere betebeharra, egia da hori betiere herrien eskubidea zapuzteko ongi edo arduratsu ibili den moduan, esan behar da espainiarren eskubideak bermatzen diren edo espainiarren eskubideak bermatzeko izan beharko lukeen zainketa horretan hain arduratsu ere ez dela ibili Auzitegi Konstituzionala.
Konstituzioak esaten du Espainiako aberastasunak interes orokorren menpeko direla, baina ikusi dugu azken hamarkadetan nola gobernu desberdinek Espainiako sektore publikoa poliki-poliki deusezten joan diren.
Konstituzioak esaten du ere espainiar guztiek etxebizitza duin eta izateko eskubidea daukatela, eta ikusi dugu, hori ez bermatzeaz gain, azkeneko garaietan gobernuek ahalegin gehiago egin dituztela etxe-gabetzeak edo etxe-kanporatzeak bultzatzen Konstituzioa bermatzen dituen eskubide horiek betetzen baino.
Eta Konstituzioak esaten du ere espainiar guztiek daukatela lanerako eskubidea, baina ikusten dugu ere langabezi tasa, Espainiako langabezia tasa Europako langabezia tasaren bikoitza dela, ikusten dugu ere lan kalitatean Europako azken postuetan dagoela Espainia eta ikusten dugu ere pobrezian murgilduta dauden langile kopuru nagusiena edo gehiena Europa mailan Espainiako Estatuan dagoela.
Espainiaren batasuna bermatzea izango da ziur aski Auzitegi Konstituzionalaren eginbeharretako bat, baina dirudienez ez dio hainbeste garrantzi ematen bertakoak ongi bizitzea.
Beraz, zer uzten digute 40 urte hauek? Inposizioan murgildutako marko bat eta herrien borondateei muzin egiten dien marko bat, derrigortutako elkarbizitzaren aukera soilik uzten digun marko bat.
Zer daukagu, beraz, ospatzeko? Zer daukagu, beraz, omentzeko? Nik esango nuke ospatzeko eta omentzeko baino gehiago daukagula arbuiatzeko, zeren Konstituzio honek ez du inolaz ere herrien eta ez herritarren eskubiderik bermatzen.
78ko Konstituzioarekin erregimen frankistak eszenategi berrira trantsitu lasaia izan zuen, baina espainiar Estatuaren lurraldetasun arazoa ez zuen konpondu eta ez du konponduko, ez da konponduko herrien borondatea errespetatzen ez den bitartean.
Bizikidetza, bizikidetzen beharra, bizikidetza sustatzeak, bizikidetza behar dugula askotan esaten da mikrofono hauetatik, baina bizikidetza ezin daiteke inposizioaren bitartez mantendu. Bizikidetza errespetuan oinarritu behar bada, izan beharko da errespetua elkarren artekoa, erlazio bat sortu beharko delako eta erlazio hori errespetatu beharko delako, baina batez ere errespetuan oinarritu beharko da, herritarren borondatearen errespetuan.
Mila esker.