AGIRREZABALA MANTXOLA (EH Bildu, 2013-06-20):
Eskerrik asko mahaiburu andrea.
Ezer baino lehen Arartekoa eta bere talde osoa zoriondu nahiko genuke egiten duen lanagatik. Uste dugu beharrezkoa dela mota honetako erakunde bat, herritarren eskubideen alde egiten duen erakunde bat. Gainera funtsezkotzat hartzeaz aparte interes politikotik kanpo lan egiteak eta inpartzialtasunez berari dagokien bezala beharrezkotzat jotzen dugu. Beraz lehenengo eta behin gure zoriona alde horretatik.
Hori esanda, beste behin ere azpimarratu beharra daukagu Arartekoaren urteko txostenean badaudela urtero errepikatzen diren hainbat gomendio eta aholku eta horrek agerian uzten du askotan kasu askorik ez zaiola egiten Arartekoaren lanari. Hau gure ikuspuntutik larria da, kontuan izanda herritarren eskubideen defentsoria batetaz ari garela hizketan eta bertatik jasotzen diren hainbat aholku eta gomendioei Gobernutik edo administrazio ezberdinetatik ez zaiela kasu handirik egiten, hau ez da ez ona ezta positiboa ere.
Eta ez da ona ere 2012ko txostenak ematen dituen hainbat datu. 11.770 zerbitzu zuzen eman zaie herritarrei, iaz baino % 42,60 gehiago hemen esan den bezala. Honek herritarrek konfidantza badutela Arartekoarengan esan nahi du, baina aldi berean herritarrekiko administrazioek duten erantzunik eza esan nahi du. Ikusi besterik ez dago kezka nagusiak non dauden, esparru sozialean, kolektibo zaurgarrienean. Txostenak dioen bezala Arartekoaren bulegoak gizartearen etsipen mailaren neurgailu on bihurtu dira baita gure gizartea babesteko sistemak emandako erantzunaren eskasiarena ere.
Esan bezala honen adibide garbia da laguntza sozialengatik kezkak zenbat igo diren, hirukoiztu egin dira aurreko urtearekin alderatuta. 2011n % 300 bat hasi ziren eta 2012an esan bezala hirukoiztu. Honek lanbidearen kudeaketa arazo larriak agerian uzten ditu, 2012an errenta sozialean egindako kudeaketa txar eta okerra azpimarratzen da behin eta berriro, bai renta de garantía de ingresos delakoan, bai eta etxe bizitzako errenta osagarrian.
Datuak ikusi besterik ez daude, 2.010 kexa, 2011n egin ziren 329en aurrean eta 2010ean izandako 33ren aurrean. Orokorrean kexak igo egin dira eta Arartekoak % 55-ei arrazoia eman die. Argi eta garbi uzten du honek igoera handia izan dela bazterketa sozialaren aurka dauden programa eta prestazioen aurrean eta Lanbideren funtzionamendu desastrosoarekin zerikusi zuzena dutela Lanbiden kolapsoa eman zen.
Baina ez da hori arrazoi bakarra. Aurreko urtean, Gobernu Sozialistak murrizketa handiak egin zituen babes sozialeko sisteman. Urkulluren Gobernu berriak ildo beretik jarraitzeko asmoa azaldu du argi eta garbi, ez dator bat Arartekoaren gomendioekin.
Neurri horiekin, urteetan zehar gure autonomia erkidegoan denon artean eraiki dugun babes sistema publikoari eraso bortitza egin zaio bere funtzioa eta helburuak kolokan jarriz. Eta are eta larriago dena, herritarrak bazterketara bideratzeko bideak jarri dira. Eskubide sozialetaz ari gera, giza eskubideetaz ari gera, bazterketa ekiditeko neurri eta erabakietaz ari gara.
Ekin diezaiogun behingoz eta eraiki dezagun babes sistema publiko sendo bat. Horixe da Arartekoak esaten duena eta Euskal herritarrek eskatzen dutena.
Eta ondorioak, zeren ondorioak begi bistan ditugu. Izan ere, enplegua oso eskasa den garai honetan lanaren prekarizazioa eguneroko ogia denean, pertsona askoren babes bakarra elkartasun sareek eta taldeek eskain dezaketena da. Neurri handi batean hirugarren sektorearen esku geratu dira. Eskubide dena kabitate eta behin behineko laguntza ahula bihurtu da.
Ongizate estatuaren desmantelamentua argia izan da beharrik handiena duten sektoreetan, gauza bera gertatzen da espetxe politikari dagokionez eta gisa eskubideei dagokienez. Kexak egon badira eta ez dira gutxi.
Alde batetik trasladoak, zigorrak, destinoak, espetxeko abantailak eta familiakoen bisitak ukatu, baita beste autonomia erkidego batzuetan dauden zentroetako espetxeen osasungintzari lotutako arazoak ere.
Eta hau guztia Madrilgo Gobernuak daraman espetxe politikaren ondorioak dira, mendekuan oinarritutako espetxe politika baten ondorioak. Zigor sistema gogor bat aurrera daramalako Europako herrialdeetakoa batez bestekoa baino kondena handiagoarekin, sakabanaketaren ondorioak dira.
Eta argi eta garbi dio Arartekoak: "Berriro ere gure eskaria egin beharra daukagu preso dauden pertsona guztiek euren jatorrizko tokietatik gertu dauden espetxeetara ekarri daitezela. Horrela helburu hirukoitza beteko baita: gizarteratzea –antolamendu juridikoek eskatzen duen bezala–, zigortuen gizarte deserrotzea saihestu eta urruntzeak familiako eta lagunentzako dituen eragin negatiboak, gastuak eta arriskuak amaituko dira, ezin baitira inondik inora justifikatu eta erabat sahiesgarriak dira egungo egoeran".
Bestalde, berriro ere eskatzen du preso dauden gaixo larriak eta sendaezinak espetxetik ateratzea legezko arauak aurrikusten duen bezala. Eta azkenik, gaur egun aplikatzen diren xedapen bereziak kendu beharra dagoela. Hortxe dago Parot dotrina hain zuzen ere.
Argi dago Madrilgo Gobernuak entzungor egiten dituela eskaera eta exigentzia hauek guztiak. Blokeoko egoera mantendu nahi du. Bada garaia Arartekoak dioen bezala, Euskal presoak Euskal Herriratzeko.
Herrizaingoari dagokionez, urrats handiak eman beharrean gaude oraindik. Txostenak argi eta garbi dio 2012an bizitzeko eta osotasun fisikorako eskubidea modu larrian urratu dela Iñigo Cabacasen heriotza dela eta. Heriotza Ertzaintzak jaurti zuen gomazko pilota baten inpaktuaren ondoriozkoa izan zen.
Honekin batera, poliziak (...) berak gauzatutako eskuartze batean zehar beste gazte batek, Xuban Nafarretek pairatu zituen lesio larrien ondorioz ere eskubide hori urratu egin da.
Poliziaren jardueretan eskubide horrekiko errespetuak eta babesak lehentasuna eduki behar dute eta bi kasu hauetan ez zen horrela gertatu. Ez ziren Cabacasen eta Nafarreteren eskubideak bermatu.
Euskal Herritarrek oraindik ez dakite zer gertatu zen, nortzuk diren arduradunak, zeren txostenak garbi uzten du ere indarkeria eta barne kontrola ustez zuzenak ez diren jardueren barne kontrola eta atestatuak errekurrenteak direla.
...jardueren barne kontrola eta testatuak errekurrenteak direla.
Errepikatu egiten dira zeren eta hau bera esan zen Kukutzan Ertzaintzak burutu zuen esku hartzearen gaineko ebazpenean. Ez betetze egoerak antzematen dira. Ez dira herritarren eskubideak bermatzen aktuazio polizialetan. Oso da kezkagarria egoera hau. Kezkagarria den bezala, Ertzaintzaren terrorismoaren aurkako eta informaziorako taldearen menpe dauden zentroetan oraindik Arartekoak proposatutakoa ez dela betetzen.
Bestalde, kexen arloan ere % 56ak gizarte eskubideekin lotura dutenak dira: Hezkuntza, osasun, gizarte babesa, etxebizitza eta abar. Hainbat atal azpimarratu nahiko nituzke.
Hona hemen hizkuntza politika. Hizkuntza eskubideen atalean beste behin ere agerian geratzen da justizia, osasun eta polizia zerbitzuak direla hizkuntza eskubideen urraketa gehien egiten diren arloak. Oso esanguratsua da osasuneko erietxe batean donostiar bati gertatutakoa: "Si no me habla en español, salga de aquí o llamo a la seguridad". Edo Getxoko epaitegian bizkaitar bati gertatutakoa: "Tenía usted que haber pedido intérprete como la señora china del juicio anterior".
Horrelako adibide asko eta asko daude zoritzarrez. Oraindik jende batzuk ez dute onartu hemen bi hizkuntza ofizial daudela. Hizkuntza eskubideak behin eta berriz egitura arazo bat da eta horrek, jaun-andreok, ardura eta kezka sortu behar digu politikarioi. Ezin daiteke izan bi hizkuntza ofizial ditugun herri honetan beti euskal hiztunek kexak agertu behar izatea gure eskubidea bermatzeko gure eskubidea bermatuta ez daukagulako, euskaraz bizitzerik ez daukagulako esparru guztietan eta hau ez da herritarren irudipen subjektiboa, baizik eta errealitate objektibo eta egiaztagarria.
Honek guztiak hizkuntza politika errotik aldatzea suposatzen du. Arartekoaren txostenak aurreko urteetan isladatutako gauza bera azaltzen du oraingoan ere. Beraz, aurrerapenik ez gara ikusten ari oraingo hizkuntza politikarekin.
Hezkuntzari dagokionez, bekak eta laguntzak dira kexak gehien sortzen dituztenak eta sortzen jarraituko dute baldin eta beraietan murrizketak ematen badira iragarrita dagoen bezala. Aukera berdintasuna bermatu beharra dago eta horretarako, onartezina da bekak murriztea. Ildo beretik, azken bizpahiru urteotan jangeletan gelditzen diren umeak murriztuz doaz. Etxean gelditzen dira, Laguntzak areagotu beharra daude kasu hauetan ere.
Etxebizitzari dagokionean, gaurko 2. plenoan sakonago aztertuko bada ere, azpimarragarria da etxe-kaleratzeena eta hipoteka ordaindu ezinarena. Etxebizitza duina eta egokia izatea eskubidea bat da, oinarrizko eskubide bat. Eskubide hau urratua izaten ari da.
Eskubide hau bermatzea botere publikoei dagokie eta premiazko neurri arauemaile eta ekonomikoak hartu behar dira oinarrizko eskubide hori bermatze aldera. Argi dago orain arte hartu diren neurriak ez direla nahikoak izan. Argi dago pertsonen eta familien etxe-kaleratzeak gizartean duen gaitzespena. Neurriak hartu beharrean gaude honekin bukatzeko.
Osasunari dagokionez, ez da txostenean aipatzen baina bai datorren urtekoan inongo zalantzarik gabe azalduko dela. Hemendik gutxira aplikatuko den kopagoa. Beste murrizketa baten aurrean gaude. Ez al litzateke hobe izango datorren urteko txostenean ez azaltzea? Gobernuak badaki zer egin behar duen horretarako: Ez aplikatu.
Berdintasun arloari dagokionez, aipagarria deritzogu gogora ekartzea Arartekoak dioena. Emakumeen kontrako indarkeriaren biktimak diren emakumeentzako etxebizitza babestuak eskuratzeko exijitzen diren baldintzak berriro aztertu beharra. Bat gatoz ere hezkuntza alorrean egin beharreko lanaz eta emakumeen enpoderamenduan bigarren biktimizazioa ekidetze aldera.
Aipatu nahi dut urtero izaten dela emakume eta gizonen arteko diskriminazioa herriko jaietan parte hartzeko eskubidean. Denok dakigu Irungo eta Hondarribiko alardeei buruz ari garela. Are gehiago, hemendik egun gutxitara aukera izango dugu Arartekoak emandako aholkuei jarraituz, jai horietan bietan behingoz diskriminazio gehiago gerta ez dadin neurriak hartzeko eta tokiko jai garrantzitsu horiek titulartasun publikoko ondare gisa gordetzeko.
Ingurumen arloari dagokionez, ezin aipatu gabe utzi berak egiten duen gomendio orokor bat. Ingurumen demokraziazioaren hiru zutabe bermatu behar dira: Informazioa, parte hartzea eta justizia eskuratzea.
Ez dira guztietan betetzen hiru zutabe hauek. Hortxe daude bestela, Arabako Fracking kasua eta Muskizeko petrolio fintzeko planta, kasu hauetan interes ekonomikoak herritarren interesen aurretik jartzen baitira.
Bukatze aldera, herritarrek Arartekoari egindako eskaera batekin bukatu nahi dut nik ere: Bitartekotza lana egin dezala egoera ekonomikoa larria duten pertsonengan elkartasuna sustatzeko herritarren artean eta baita herri honek kaleetan egiten dituen aldarrikapenekin ere bat egin dezala.
Izan ere, erabakitzeko garaia da ea osasuna, etxebizitza, hezkuntza, politika sozialak eta ideiak jende aurrean adieraztea eskubideak ote diren ala ekonomiaren oparo aldietarako erreserbatutako pribilegio hutsak. Guk oso garbi daukagu. Eskubideak dira eta bermatu behar dira eta botere publikoei dagokie hori bermatzea.
Datorren urtean Arartekoa sortu zeneko 25. urtea izango da. Espero dezagun ordurako hautua egina egongo dela eta herritarren eskubideak izango direla botere publikoen ardatz.
Eskerrik asko.