ISASI BALANZATEGI (EH Bildu, 2013-10-31):
Legebiltzarreko presidente anderea, lehendakari jauna, sailburu jaun-andreok, egun on.
Gipuzkoa barrenetik etorri gara, Debagoienetik, eta laino trinko zegoen Debagoienean eta gogoratu zait egoera gogor batean sofritzen ari diren langile guztiak, langabetuak eta bereziki Fagor elektrotresnak lantegiko langile guztiei adoretsu eustea eskatu nahi nieke, eta bide batez, libre bizi nahi duten eta epai-bidean dauden adiskideak, lagunak eta ikasle ohiak ere gogor eusteko.
Mozio bat aurkeztera natorkizue. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan gure herrialde hauetan gutxienik hiru erakunde dauzkagu gure kexak eta eskakizunak aurkezteko. Elebide –hizkuntza eskubidea bermatzeko zerbitzua–, Arartekoa eta Hizkuntza Eskubideen Behatokia. Izaera ezberdinetako hiru erakunde dira eta hirurek jaso dituzte euskaldunen hizkuntza eskubideen urraketen salaketak.
2012. urtean guztira 1.500 salaketa baino gehiago. Urterik urte gero eta salaketa gehiago biltzen dira. Logikoa da pentsatzea, beraz, urtez urte hizkuntza eskubideen urraketak gero eta gehiago direla.
Bada esaten duenik salaketa gehiago izatea seinale positiboa dela, euskaldunak gehiago ausartzen garela gure kexak aurkezten. Izan daiteke. Hala ere, salaketa gehiago izateak nabarmen adierazten du euskaldunen hizkuntza eskubideak urratu urratzen direla. Ez dezagun problema gutxietsi. Ez dakigu zergatik euskaldunek kexa gehiago jartzen duten. Edozein kasutan, eskubideen urraketak badira aztertu eta konpondu beharreko gaiak.
Legebiltzar honetan ez da hizkuntza eskubideei buruz askorik hitz egiten. 140 bat ekimen Legebiltzar honen 10 legealdietan eta haien artean, hizkuntza eskubideei dagozkienak doi-doi bizpahiru besterik ez. Harrigarria da kontuan hartzen badugu hizkuntza eskubideaz ari garela. Pertsonaren eskubideaz ari garela, alegia. Pertsonen eskubideaz, bai. Euskaldunen eskubideaz ari gara kasu honetan. Zertaz ari garen ilustratzeko joan den urtean gertatutako bi kasu irakurriko dizuet.
Herritar baten gurasoak, 82 eta 85 urteko senar-emazteak, bakarrik bizi dira. Oraindik orain eguneroko bizimoduan moldatzen badira ere, gero eta zailtasun handiak dauzkate. Hori dela kausa senideek telelaguntzagailua jarri nahi izan diete eta aiton-amonak euskaldunak direnez eta hobeto moldatzen direnez euskeraz gazteleraz baino, horrexegatik eskaera idazkian adierazi zuten zerbitzua euskeraz nahi zutela.
Handik hilabetera, aiton-amonaren etxean, telelaguntzako telefono deia jaso zuten sistemak ondo funtzionatzen zuen probatzeko. Zentralitatik gazteleraz. Gailuaren botoia zanpatzea eskatzen zuten ongi funtzionatzen zuela egiaztatzeko, gaztelera hutsez. Botoia sakatu eta dei berria jaso zuten, gazteleraz berriro ere.
Semeak haserreturik eskaera idazkia irakurtzea eskatu zien eta arduradunarekin hitz egin nahi zuela esan zien. Hirugarren deia jaso zuten, gaztelera hutsean hau ere. Azkenik, zerbitzu arduradunak gazteleraz honek ere, esan zien langile euskadunak lanpetuta zeudela eta, mesedez, itxaroteko arreta euskeraz nahi bazuen.
Beste adibide bat. Herritar batek merkataritza gune batean lapurreta bat pairatu eta gero, bere etxebizitzatik gertuen zegoen Ertzaintzaren komisariara jo zuen. Arreta eskaini zioten agenteek adierazi zioten komisaria hartan ez zegoela inork salaketa euskeraz jaso zezakeenik, herritarrak hala nahi zuen arren. Hiri hartan agente bakarra zegoen euskeraz hartatzeko eta gainera, beste auzitegiko komisarian lan egiten zuen. Hara joan nahi ez bazuen salaketa egitera, agente euskadunekin hitzordua adostu beharko zuela esan zioten.
Hala egin zuen eta biharamunean berriro ere komisariara joan behar izan zuen etorritako agente euskaldunak salaketa jaso zezan. Salaketaren ondorioz, espedientea epaitegi batera bideratu zen eta falta epaiketa gauzatu zen. Hilabete geroago herritarrak epaitegiko itzulpen zerbitzuen telefono deia jaso zuen salaketaren hainbat kontu argitze aldera. Izan ere, idazkera ez zitzaien argi iruditzen.
Epaiketaren egunean kexagilea hitzartutako orduan agertu zen, hamaiketan Merkataritzan, guneko bi langile eta segurtasun arduradunarekin batera erasoaren lekuko gisa. Bi ordu zain egon ondoren, herritarrak agente judizialari galdetu zion ea zer gertatzen zen. Funtzionarioak galdera gazteleraz errepikarazi ondoren interpreterik espero ez zela jakinarazi zion, inork eskatu ez zuelako.
Azkenik, lau ordu luze zain egon eta gero sartu ziren aretoan, erreklamatzaileak euskaraz agurtu eta epaileak entzun bezain pronto, gaztelera erabili zezala eskatu zion, ez baitzuen interpreterik eskatu. Kexagileak gazteleraz hala beharrez, erantzun zien epaiketarako jaso zuen zitazioak ez zuela interpretea eskatu behar zenik aipatzen. Eta hori uste izatea, ondorio logikoa izango litzatekeela epaitegiaren aldetik, salaketa euskaraz idatzita zegoelako eta epaitegiko itzulpen zerbitzuak, harekin harremanetan jarri zirela kontuan hartuta.
Une hartan, fiskalak esan zion aurreko epaiketan deklaratu zuen herritar txinatarrari, ez ziotela horren berririk eman eta hala ere, txinatar horrek, interpretazio zerbitzua eskatu zuela.
Erreklamatzaileak erantzun zion, euskara ez zela atzerriko hizkuntza, eta nola nahi ere, bera ez zela interpretea behar zuena. Adierazteko erabili zezakeen hizkuntza ofiziala ulertzen ez zuena baino.
Epaileak, ondoren, sortutako eztabaidari amaiera eman behar izan zion eta orduan, erreklamatzailearen ustez, gertakari hartan entzun zituen zentzuzko lehen hitzak: "Ez ditzagun hizkuntzak erabili elkarri aurre egiteko, komunikatzeko baizik".
Epaiketa bertan behera geratu zen eta ahozko egintza berria adostu zen, interpretazio zerbitzuak bertan egon zitezen.
Hizkuntza eskubideen urraketen adibide bi irakurri dizkizuet. Joan den urtean gertatutako ehunka urraketen artean, bi besterik ez. Euskaldunak, gutxi gorabehera, biztanleriaren heren bat gara, gutxiengo gara, alegia. Euskaldunen hizkuntza eskubideak urratzen direnean, gutxiengo baten eskubideak zanpatzen dira. Nori axola dio gutxiengo baten eskubideak urratu izanak?
Badakit jakin, zuentzako batzuentzat gehiegikeria dela hizkuntza eskubideen urraketaz hitz egitea. Barka bekizkigu jaun andre horiek, baina eskubideen urraketak sofritzen garenok, eman nahi diogu auziari larritasunaren neurria.
Ez dagokizue zuei esatea hau bigarren mailako arazoa denik. Aginkeria denik eta problema handiesten ari garenik.
Euskaldunak sarri askotan, erdaldunen begietara ikusezinak gara. Haien belarrietarako gure berba jarioa bar-bar ulergaitza besterik ez da. Ez ikusi, ez entzun, ez ulertu, ez onartu. Hori da egunero bizitzen duguna.
Euskaldunok hedabideetan agertu nahi badugu, Legebiltzar honetan ondo baino hobeto dakigunez, erdaraz hitz egin behar dugu. Gure hitzak balio dezan beste edozein hitzak adina, erdaraz idatzi behar dugu.
Gure eskariak aintzat har dakizkigukeen administrazioaren usadiozko hizkuntzan bideratu behar dugu. Ez dago simetriarik Euskal Herriko hizkuntzen artean. Jakina da.
Euskaldunen hizkuntza eskubideen urraketek agerian uzten dute hizkuntzen arteko asimetria oso handia dela. Asimetria horretan, euskaldunak eta euskararen hiztun elkarteak izaten dira kaltetuak.
Euskararen normalizazioa nahi dugu. Hori besterik ez. Hizkuntza, komunitateen arteko asimetria maila hori apaldu nahi dugu. Hori besterik ez.
Administrazio zerbitzuetan, osasun zerbitzuetan, polizia etxeetan, epaitegietan, okindegian, arrandegian, unibertsitatean, udaletxean eta ikastetxean, euskaraz egin ahal izatea besterik ez dugu eskatzen.
Ondo dago, gure kexak biltzeko zerbitzua izatea. Baten faltan, hiru dauzkagu eta. Ondo dago, euskaldunak arazorik ez izatea, gero kexa gehiago azaltzeko beldurrik gabe. Baina askoz hobeto legoke hizkuntza eskubideen urraketarik gertatuko ez balira.
...beldurrik gabe, baina askoz hobeto legoke hizkuntza eskubideen urraketarik gertatuko ez balira.
Oraindik orain, andereak, jaunok, euskara hizkuntza ukatua baita hainbat bulego ofizialetan. Bere eskubideak urraturik ikusten duenak adore behar du kexa aurkezteko. Egia da, kexa aurkezteko adorea behar da, batez ere zerbaitetarako balio ote duen zalantza daukagunean. Min ematen digu hainbeste salaketa izateak, euskara hizkuntza baztertua dela adierazten duelako.
Guk eskatzen dugu administrazioak euskaldunak legezko herritarrak har gaitzaten, gure eskubideak, gainerako herritarren eskubideekin antzera, administrazioaren ardura direlako.
Jaurlaritzak hizkuntza eskubideen urraketak murrizteko eta desagertarazteko egitasmoa abian jarri beharko luke. Premiazkoa da, hizkuntza askatasuna ezin izan daiteke euskararen ukazioa.
Euskaraz jakitea eta erabiltzea eskubideak dira, herritar guztiei aitortzen zaizkien eskubideak, alegia. Euskaraz ez jakitea, ostera, eskubidea baino gabezia da eta euskararen erabilera eragoztea hiztunen hizkuntza eskubideen urraketa.
Interpelazioa jarri genuen jakin nahi genuelako hizkuntza eskubideen alorrean Jaurlaritzak zer egin behar zuen. Eman zizkiguten azalpenak ez zitzaizkigun nahikoa iruditu. Gure ustez, euskaldunen hizkuntza eskubideei dagokielarik gehiago egin daiteke, askoz gehiago.
Horregatik, hain zuzen ere, aurkeztu dugu euskaldunen hizkuntza eskubideak errespetarazteko mozio hau. Jaurlaritzari bi gauza eskatzen dizkiogu gure mozioan: Euskaldunen hizkuntza eskubideen urraketen aurka neurriak har ditzala eta hizkuntza eskubideen defentsan plana egin dezala.
Nolanahi ere, hizkuntza eskubideen defentsan adostu dugu Jeltzaleekin eta Sozialistekin –haiei mila esker–, euskaldunen hizkuntza eskubideak urratzen direla eta hizkuntza eskubideak bermatu behar direla onartzea oinarrizko abiapuntua izan daitekeelako iruditzen zaigulako. Euskararen normalizazioa lortuko badugu, hizkuntza eskubideen urraketak amaitu behar ditu.
Euskal Herria Bilduk uste du, uste dugu euskararen berreskurapen prozesuak inflexio puntura jo duela eta kezkatuta gaude. Horregatik saiatu gara, eta aurrerantzean ere saiatuko gara, ahalik eta adostasunik zabalena lortzen euskararen hobe beharrez.
Euskal Herria Bilduk konpromisoa hartua du Euskararen Hiztun Elkartearekin defendatuko ditugula euskaldunen hizkuntza eskubideak eta bilatuko ditugula ahalik eta adostasunik handiena euskararen normalizazioa errealitatea bihur dadin.
Eskerrik asko.