UBERA ARANZETA (EH Bildu, 2014-04-02):
Mahaiburu andrea, lehendakaria, sailburua, egun on guztioi.
Osasun Plana gure eskuetara iritsi zenean, patxadaz irakurri eta aztertu genuenean, gogoa eman zigun liburuxka hartu, kris-kras apurtu eta sutara botatzeko. Esan genuen gure buzoian propaganda gehiago ez, mesedez. Hori izan zen gure lehenengo erreakzioa.
Eta galdetuko duzue baina zergatik erreakzionatu zenuten horrela? Horrela erreakzionatu genuen bat batean ikusten genuelako Gobernua ere eguneroko praxia eta Osasun Plan honetan jasotzen den filosofia helburua kontraesankorrak zirela, talka egiten zutela eta ez zihoazela bide berean.
Azken finean, Osasun Sailak bere buruari jartzen dizkion betebeharrak, orain esan dudan bezala, kontraesankorrak direlako eta, beraz, sinesgarritasun gutxi Gobernu honek erakusten duena plan honekin.
Eta zer esanik ez 2014eko aurrekontuak ikusten baldin baditugu, zer esanik ez 2013an exekutatutako aurrekontuak ikusten baditugu eta zer esanik ez liburu honetan jasotzen den ikuspegia transbersala da, zeharkakotasuna. Eta EH Bildu behin eta berriro saiatu da sail ezberdinetan, hemen jasotzen den filosofiarekin, proposamenak egiten.
Eta behin eta berriro Gobernuaren aldetik ikusi duguna da inmobilismoa, ezezkoa, hori da jaso duguna. Zeren saiatu gara plan honek jasotzen duena egiten hainbat saietan, aktibitate fisikoa sustatzen, indartzen, pobrezia, etxebizitza, elikadura hainbat baldintzatzailetan. Eta plan honek esaten du baldintzatzaile horiek direla eragiten dutenak osasunean. Ulertuko duzue zein izan zen gure erreakzioa, baina ez.
Hala ere, gure lehenengo erreakzioa gaindituta, ez genuen Osasun Plana sutara bota, ez genuen apurtu. Arnasa hartu, lasaitu, eta jarrera proaktibo eta positiboa hartzea pentsatu genuen, gure taldeak legegintzaldia hasieratik erakutsi duen jarrera proaktibo eta positiboa.
Eta proposatu genuen Osasun Plana eztabaidatzea gure ekarpena egin ahal izateko, hori bai, gure taldeak proposatu zuen Osasun Batzordean egitea lanerako beste patxada bat ematen duelako, nahiz eta proposatu genuenean Gobernua saiatu zen proposamena ez izapidetzen. Baina eskerrak gero Gobernuak hobeto hausnartu zuela eta, Antolamendu Sanitariaren Legeak esaten duen bezala 13. artikuluan, Kamara honetara ekarri zuen debaterako.
Eta zergatik hartu genuen jarrera positiboa? Hiru arrazoirengatik hartu genuen jarrera positiboa. Bat, hemen esan den bezala, osasun sistema planifikatzeko eta programatzeko lanabes nagusia delako. Bi, konpartitzen dugulako eta positiboki baloratu dugulako Osasun Plan honetan jasotzen den filosofia eta ideia nagusiak. Eta hiru, pertsonak dugulako helburu.
Lehenengo helburuari lotuta, beraz, lanabes nagusia izanik aintzat hartzeko instrumentua da, nahiz eta Osasun Sailak eguneroko praxiarekin behin eta berriro osasun sistema ezaugarritzen duen publikotasuna, unibertsaltasuna, ekitatea eta kalitatea behin eta berriro urratsen ari da. Behin eta berriro urratsen ari da hemen jasotzen diren printzipioak.
Bigarrena, eta hemen bakoitzari berea aitortu behar zaio, Gobernua, sailburua eta Plan honetan lanean jardun duten profesional guztiak zoriondu nahi ditugu. Zoriondu nahi ditugu zeren benetan hemen jasotzen dena oso ona da, filosofia oso ona da.
Eta hirugarrena, pertsona dugu helburu eta gu beti gaude prest elkarlanerako, gure aportazioak egiteko ze azken finean osasuna da pertsonok daukagun altxor bakarra. Eduki genezake lana, eduki genezake dirua, nahi duzuena, baina osasuna ez baldin badago hori guztia alperrik da. Eta, beraz, erantzukizunez.
Erantzukizunez jokatu behar dugu herritarrekiko, Osakidetzarekiko, Osakidetzan lanean jarduten profesionalekiko, azkenean guztion osasuna hobetzeko eta mantentzeko.
Eta, beraz, ados egonik lehen Darpón jaunak aipatu duen leloarekin, osasuna pertsonen guztion ardura leloarekin, ados egonik, hemen Osasun Planean jasotzen diren aukera eta erronkekin, mahai gainean jarri nahi ditugu Osasun Plan honetan ikusi ditugun eta antzeman ditugun gabezia esanguratsuenak.
Bat, orokorkerian jausten da. Lehentasun gisa jasotzen dituen arloetan, helburuak eta ekintzak jasotzerakoan, ez dago konkreziorik. Konkrezioa faltan bota dugu.
Bigarrena, bitarteko ekonomikoak. Non daude bitarteko ekonomikoak Osasun Plan hau garatzeko? Zeren Osasun Plan hau ezingo da errealitate bilakatu ez baldin badugu bitarteko ekonomikorik. Zein aurrekontu jasoko dugu? Gainera, ikusten badugu 2014eko aurrekontuetan Osasun Plana garatzeko dagoen diru lerroa, jai daukagu.
Eta gero, suposatzen da prebentzioa lantzeko daukagula zuzendaritza bat, osasun publikoaren zuzendaritza, eta ikusten baldin badugu horren aurrekontua ere, jaun andreok esango didazue nola garatu behar dugun Osasun Plan hau.
Zeren, 2012an 32 milioi euro inguru. 2014ean, egia da, igo egin dela, 48 milioi inguru. Baina, zein asmo dauka Osasun Sailak, osasun publikoaren zuzendaritza pertsonalarekin indartzeko? Baliabideekin indartzeko? Formakuntza prebentzioa indartzeko, sakontzeko? Zer asmo dauka? Jakin nahi dugu.
Eta horretaz gain ere, osasun politikak, gainerako politika publikoetan sektoreetako, sailetako politiketan txertatu behar baldin badugu, gainerako sailek zein aurrekontu bideratuko dute honetarako?
Zeren orain arte ikusi duguna etxe honetan izan da diru sarreran bermatzeko errenta, behin eta berriro tematu zarete baldintzak gogortzen. Etxebizitza eskubidea subjektiboa izateko, ez dakigu zein asmo dituzuen edo ze neurri bideratzeko prest zaudeten.
Hezkuntzan, heziketa fisikorako ordutegiak curriculumean aurreko Gobernuak murriztu zuen eta murriztuta jarraitzen du, baina hori bai, Osasun Plan honetan esaten da mundu guztiak kirola egin behar dugula. Zer koherentzia da hori?
Ingurumenean, prebentzio neurriak, nola garatu behar ditugu? Nola txertatu behar ditugu? Elikadura osasuntsua bideratzeko, zertarako prest dago Gobernua? Zer egingo du? Ez dakit, ospitaleetako jantokietan, elikadura ekologikoarekin, ikastetxeetakoan, zein politika, zein aurrekontu? Hori da ikusten ari garena. Eta jakin nahi duguna.
Eta hirugarrena, egutegia. Egutegi bat behar dugu benetan betetze maila jakiteko, nola doa, ebaluatzeko, tresna hori funtsezkoa da.
Gainera, plan honetan eta 1997ko Legeari jarraiki, esaten da, urtero helburuen adierazleak monitorizatuko dituela eta Legebiltzarreko Osasun Batzordeak ebaluazio publikoa egingo dela. Hori 1997ko Legeak jasotzen du.
Baina nire galdera da, nola monitorizatuko dira helburu gehienak jasotzen direnak 2020an baldin badute data? Tartean, ez dugu ikusi beste urterik. Batzorde batzuk edo beste batzuk sortzeko bai, baina bestela. Eta hori da.
Egia da Planaren ezarpena eta jarraipenerako hiru instrumentu inportante sortzen direla eta sailburu jaunak ere aipatu ditu. Bata, sailen arteko batzorde bat eta, beraz, honi dagokio Planean jasotzen diren konpromisoak zehaztu eta aplikatzen direla jasotzea. Eta proposatzen da, proposatzen zen behintzat txostenean, batzorde hau martxoan sortzea, ez dakiguna da sortua dagoen edo ez, gero ea argitzen digun sailburuak. Bigarrena, batzorde tekniko bat. Eta hirugarrena, Osasun Sailaren Kontseilua bera da. Berak edukiko du beste batzorde tekniko bat, baina bera da.
Baina gaizki ibiliko gara, berriro ere, Osasun Plan hau Osasun Saileko Kontseiluan geratzen baldin bada eta beste sailak ez baldin badira inplikatzen. Pentsatzen dut hor Urkulluk badaukala zer esana eta zer egina benetan hori abian jartzeko.
Eta guzti hau ez dugu esaten esatearren, kritika egitearren, zeren 1997ko Legean, Antolamendu Sanitarioko Legean, dagoeneko jasotzen zen transbersalidade hori. Jasotzen zen osasun politikak sektoreetako politika guztietan...
...dagoeneko jasotzen zen transbertsalitate hori osasun politikak sektoretako politika guztietan kontuan hartzea. Baina zer egin dugu ordutik? 97tik hona zenbat urte pasa dira? Beraz, ez da berria.
Kezkatzen gaitu ere zeren eta ikusi duguna ere urteetan zentratu garelako asistentzian gaixotasunean, ez prebentzioan eta ez gaixotzean, baizik eta gaixotu eta gero gaixotasuna tratatzen. Hori ere aurrekontuetan ere ikusten da. Lehen arreta berez suposatzen dena prebentzioa lantzeko dela, osasun politikak bere osotasunean lantzeko dela, aurrekontuetan soilik % 15a jasotzen du. Eta beste guztia, arreta sanitarioak, % 54a gutxi gora behera. Horrek dena esaten du.
Ondorioz, ikusten duguna da benetan sinesten baldin badugu honetan, benetan errealitate bilatu baldin badugu, funtsezkoa dela bitartekoak  - hau da, sosak - , giza baliabideak, helburuak eta adierazleak ondo zehaztea eta beraz, egutegia zehatza da behar duguna. Eta noski, Gobernu osoa inplikatzea eta gainerako erakundeekin ere koordinazioan aritzea.
Orain balio ez duena da prebentzioaren izenean, ardura konpartituaren izenean, herritarrengan pilota uztea, gu eskuak garbitzea eta gainera, nola egoera ekonomikoa krisia txarra den bitartean, arretako asistentzia desmantelatzea eta murrizketak egitea gertatzen ari den bezala enpleguarekin, itxarote zerrendarekin, berrordainketarekin, ordezkapenekin, laborategian plan zuzentzailearekin, giza baliabideen planarekin. Ez dakiguna zer gertatuko den erakundeen sistema integratuarekin zeren eta dokumentu guzti horiek denak dinamikoak dira eta dinamismoaren izenean, egunerokoan badirudi Gobernuak edozer egin dezala.
Beraz, gaurkoan hemen, Darpón jauna, argitu behar duzuna da eta eskatu nahi dizuguna argitzea da zein den zure hautua. Hau da, zure hautua den legegintzaldia hasieratik jarraitu duzun aldebakartasunaren eta murrizketen bidea edota benetan zure bidea den Osasun Plan honetan jasotzen den bidea. Hori da hemen argitu behar duzuna.
Aukeratzen baldin baduzu Osasun Planaren bidea, esan. Gu prest egongo gara inplikatzeko. Gu prest egongo gara osasun sistemak behar duen herri akordio bat egiteko, herri akordio bat osasun sistemaren abizen nagusiak publikotasuna, unibertsaltasuna, ekitatea eta kalitatea defendatzeko. Azkenean, herritarrei egunerokoan behar dituzten erantzunak eraginkortasunez emateko.
Guk EH Bilduk oso argi dauka zein den gure bidea eta garbi daukagu osasuna zutabe nagusienetakoa dela. Zutabe nagusienetakoa dela osasuna, ogasuna, hezkuntza eta gizarte zerbitzuekin batera. Lau hanka gizarte kohesionatu bat izateko, desberdintasun sozialak gutxitzeko azkenean modu bakarra delako benetan gizarte aurreratu bat izateko. Baina horretarako, erakundeak inplikatu behar dira, politika publikoak egin behar dituzte.
Gainditu behar dugu merkatuak, neoliberalismoak ezartzen digun oferta-demanda eredu horiek. Gainditu behar ditugu momentu honetan osasun zentroetan, ospitaletan dagoen idiosincrasia hori. Ospitalak herrietara ireki behar ditugu beste arreta integralago bat eman behar dugu. Horretarako, guztion mentalitatea aldatu behar da: Gurea, langileena, herritarrena. Zertarako? Lehen esan duguna, osasuna integraltasunetik heltzeko, lantzeko eta pertsonak ez gaixotzeko. Hori da inportantea: Ez gaixotzeko eta osasuntsu bizitzeko nahiz eta jakin gaixotasuna beti hor edukiko dugula eta gaixotasuna ere tratatu behar dela. Baina hori da hurrengo pausua. Aurretik beste etxeko lan batzuk egi behar ditugu eta hori daukagu erronka handia egiteko guztiok.
Beraz, ideia oso xumea bezain konplexua da, alegia, osasunean eragiten duten baldintzatzaileetan eragitea. Eta lehen esan dut baldintzatzaile horiek zeintzuk diren. Garbi hitz eginez, horrek zer suposatzen du? Lan ordutegiak aldatu, gizartearen antolamendu irizpideak berregokitu guztiok kalitatez bizimodu normal bat eramateko, familia eta lana uztartzeko aukera izateko, elikadura osasuntsua bideratu ahal izateko, ariketa fisikoa egiteko aukera izateko.
Zeren eta hemen gaudenok, adibidez, berdin zait edo teilatuak konpontzen daudenak edo kate baten daudenak, zenbat ordu sartzen dugu egunean lanean? Zenbat? Urkullu, zenbat sartzen dituzu? Aukerarik badaukazu paseatzeko? Ez. Nola jaten dugu? Hori da osasuna zaintzea. Horretaz ari gara hitz egiten. Eta horrek zer suposatzen du?
Horrek suposatzen du berdintasun ikuspegiarekin politika txertatzea. Horrek suposatzen du tokiko garapena garatzea, lanaren banaketa eta bestelako ikuspegi bat. Horrek suposatzen du herrien eta hirien beste eraikuntza bat, pertsonentzat eraikitzea.
Anekdota bat kontatuko dut, agian zuentzat tontakeria bat da. Nire semeak orain sei urte ditu eta lau urte zeukanean amamarekin eta jaitsi ginen Bergarara. Ni Elgetan bizi naiz, Bergarara. Ez dago desberdintasun handia. Eta galdetu zigun: Hemen umeak non jolasten dute? Eta esan genion, hemen, kolunpioetan, parkean. Goazen Elgetara, hemen ezin da jolastu. Espazioak behar dira, espazioak behar dituzte umeak jolasteko, mugitzeko. Zer gizarte eraikitzen ari gara? Eta hori da osasun politika.
Osasun zentroak, ez bakarrik osasun zentroak baizik eta azpiegiturak ere txikiak, eskualdeetara egokituta, gizatasuna dutenak aurretik. Lehen esan dudana, elikadura osasuntsua bideratzeko. Gure gizartea, euskal gizartea, elikaduran urteetan oso jakintsua izan da baina galtzen ari gara. Galtzen ari gara gure ohiturak, hezkuntza. Hezkuntza ardatz, pertsona bat bera ere hezkuntza gabe. Eta hezkuntza horretan ohitura osasuntsuak, baloreak, janariarenak, aktibitate fisikoarenak, higienearenak, hezkuntza sexuala, lehen sorospenena. Guzti hori txertatu behar da eta hor burubelarri inplikatu behar da hezkuntza, gizarte zerbitzuak, baita osasuna ere, desberdintasuna ekiditeko.
Eta hor arreta berezia jarri beharko genuke haur eta gazteekin zeren eta, zer gizarte mota ari gara bideratzen? Umeak alde batetik, bestera ingelesa, teknologia, baina mugitu gutxi, eta gero obesitatea, 16 urterekin obesitatea. Baina gero non konponduko da? Ospitaletan. Ez ,ez buelta eman behar diogu.
Gero gure gizartea nabarmen da zaharkitzen ari dela eta jaiotze-tasa areagotzeko politikak indarrean jarri beharko genituzke baina ez Madrileko Gobernuari bururatu zaion Abortuaren Lege anakroniko zentzugabea gisako politikak, baizik eta orotariko emakume eta familia eredu desberdinei erantzuna emango dizkien politika transbertsalak. Gaztetu beharko dugu gure gizartea.
Zahartze horretan saiatu beharko ginateke benetan zahartze aktibo bat bideratzen bizitzaren amaierara ahalik eta menpekotasun txikienarekin iristeko. Arreta, lehen esan dugun bezala, ingurune hurbilean emateko baina kontuz, ingurune hurbilean ez familiaren eta emakumearen lepo azkenean dena zeren eta badakigu zer gertatzen ari den; hemen bitartekoak bideratu eta garatu behar dira benetan arreta kalitatezkoa emateko zeren eta berriro ere gertatzen ari da emakumea etxera eta pisua emakumearengan.
Guzti hori, guzti hori aldez aurretik, osasun arreta integral horretan banatuko genituzke bi zati eta horrek suposatu beharko luke osasun politiken % 70a. Baina guzti horrek eskatzen du hemen gaudenon mentalitate aldaketa bat. Eta gero etorriko litzateke gaixotasunak diagnostikatzea, tratatzea. Azkenean, ohiko edo normaltasunean ezagutzen dugun arreta sanitarioa, beharrezkoa dena ere. Beharrezkoa dena ere baina gaur nahiago izan dugu beste ikuspegi horri garrantzia ematea eta nabarmentzea.
Hori nabarmentzearekin batera, ez dut ahaztu nahi ere  - eta berriro aipatzen dut -  beste bigarren zati hori, asistentziarena. Asistentziari dagokionean ere, hor hausnarketa bat egin beharko genuke. Aurreko batzorde baten aipatu nuen.
Etengabe gure buruak interpelatu beharko genituzke. Zer osasun zentro nahi ditugu? Ospitaleak? Baliabideak? Zer da bideratu behar duguna benetan arreta pertsona behar dutena izateko? Nola txertatu ikuspegi soziala eta sanitarioa? Azkenean gure eginbeharra da egunerokoan pertsonekin lanean ari direnei baldintzarik eta baliabiderik egokienak ematea, beraiek erabaki egokiak hartzeko eta hori askotan, faltan botatzen dugu.
Darpón, guzti hori egiten dugun bitartean eta guzti hori gure ustez behintzat egiteko ditugu, eta bukatzeko eskakizun zehatzak jarriko nizkizuke mahai gainean eta eskatu nahi dizkizut:
Bat. Manten ditzagula gure osasun sistema publikoaren abizenak: Publikoa, unibertsala eta ekitatiboa. Printzipio nagusi horiek manten ditzagula.
Bi. Mesedez, krisia ez aitzaki hartu. Egoera ekonomikoa ez aitzaki hartu. Jarri bitartekoak, benetako osasun politikak bideratzeko, murrizketak ez aplikatzeko nahikoa da. Bide hori alboratu.
Eta hirugarrena, Osasun Plan hau ez dadila publizitatean geratu, ez dadila propaganda hutsean geratu. Lehen esan dugun bezala, osasuna da daukagun altxor bakarra, besterik ez eta azkenean guztion esku dagoelako zaintzea eta mantentzea. Jakin nahi duguna da zertarako prest zauden zu eta zure taldea.
Besterik ez. Eskerrik asko.