UGARTE ZUBIZARRETA (EH Bildu, 2018-12-20):
Gaur urteko azken plenoa da.
Eta saiatuko gara, niri dagokidanez eta nire puntuan behintzat, aspergarriak ez izaten eta, bueno, azken egun hauetan ohikoa den klimari eusten.
Hala ere, tokatzen zaidan gaia ez da gai goxoa, ez da xamurra, zauri asko zabaltzen dituen gaia da eta denoi bete-betean eta modu zuzen batean eragiten diguna. Eta hain zuzen ere korrupzioaz eta administrazio publikoan egon beharreko praktika onetaz ari naiz.
Atzo amaitu zen De Miguel auzia eta orain ikusi beharko da zein den sententzia, baina, edonola ere, tamaina honetako epaiketa bat jarraipena egin dugunok ikusten dugu zein erreza eta zenbaitetarainoko inpunitatez egin daitezkeen okerrak edo akatsak edota korrupzio izan daitezkeen horiek.
Ikusteke dago oraindik sententzia. Ez dut ezer aurreratuko. Baina gutxienez akatsak egon direla eta erroreak egon direla eta administrazio ez egoki bat egon dela eta kudeaketa ez egoki bat egon dela nabarmena da. Eta, gainera, izan dituen tentakuluengatik eta zabaldu den moduagatik, ikusten dugu arazo potolo baten aurrean gaudela.
Oso ohituta gaude Espainiara begiratzen dugunean, Ebrotik behera begiratzen dugunean korrupzio kasuak ikusteaz: Black tarjetak direla, bestea, bestea. Eta gustatzen zaigu esatea edo gustatzen zaigu irudikatzea hemen errealitatea ez dela horrelako; hemen errealitatea hobea dela, hemen ondo kudeatzen dugula, gauzak ondo egiten ditugula eta ez dugula erabiltzen diru publikoa, kontratazio publikoa edota kargu publikoak nolabait ere modu desleial, ez egoki edo zabar batean.
Hau esanda, bueno, datu hori hor daukagu. Baditugu alkateak izan direnak, alkate direnak ere, ba prebarikazioagatik, edota diru publikoen bidegabe erabiltzeagatik zigortuak izan direnak edo auzitegietan direnak, eta hortxe daude. Egiten baldin badugu EAEko hiru probintzietako korrupzioaren mapa, ikusten dugu agian Ebrotik behera baino hobeto gaudela, baina ez gaudela inolaz ere gizarte osasuntsu eta administrazio publiko garden, serio eta duin baten aurrean.
Eta zergatik ez gaude? Bueno, ba aipatu dudana, inpunitatea erabatekoa delako; ez dagoelako ikerketarako mekanismorik; ez daukagu benetako polizia judizial egoki bat, prestatua dagoena diru publikoaren erabilera desegokiari aurre egiteko modu espezializatu batean; ez daukagu fiskaltza bat, korrupzioaren aurkako fiskaltza bat ekipo potente batekin, ekipo espezializatu batekin, gai izango dena erronka honi aurre egiteko; ez daukagu botere publiko bat bere buruaren gaineko kontrol mekanismo nahikoak dituena; ez daukagu salatzaileak nolabait ere babesteko mekanismorik.
Beraz, karentziak handiak dira. Kasuak tapatu egiten dira eta esan dezakegu irizten garela gertatzen denaren kasu oso-oso kopuru txiki batetara.
Eta ez diot nik hau. Hau Fiskaltzak dio, bere 2018ko txostenean 2017ko ekitaldiaren memoria egiten duenean, berak dio 2017an oso kasu gutxi egon direla, administrazio publikoaren aurkako delituengatik aurrera eraman diren prozedura judizialak gehiago izan direla 2015ean Zigor Kodean egindako aldaketen ondorioz, baina horiek gehienetan ez diotela zuzenean eragiten korrupzio kasuei, baizik eta beste motatako delitu batzuetaz ari garela: Desakatoaz, edo autoritate publikoari atentatua egiteaz, eta abar.
Beraz, Fiskaltzak berak esaten du eta aipatzen du zein zaila den norbanakoentzat, partikularrentzat mota honetako salaketak sartzea eta aipatzen du arrazoiak normalak direnak eta denok ondorioztatu ditzakegunak direla pertsonalak eta profesionalak.
Hau da, gaur gaurkoz norbaitek korrupzio kasu bat salatu ahal izateko oso-oso ausarta izan behar du, oso ausarta eta agian temerarioa ere, temerarioa ere izan behar du. Zeren ondorioak, horren ondoren etortzen diren ondorioak, ikusi besterik ez daude. Eta De Miguel kasuak adibide oso garbia daukagu, salatu duena pertsona bat izan da, enpresaburu bat izan da eta ikusi besterik ez dago pertsona honen aurkako irainak eta meatsuak ere nolakoak izan diren.
Beraz, gaur gaurkoz dauden mekanismoen ondorioz oso zaila da norbanako batentzat korrupzio kasu bat detektatzen duenean honi aurre egitea. Zeresanik ez funtzionarioen kasutaz, nola esan dezakete bere goragokoak prebarikatu egin duela? Nola esan dezakete txosten bat manipulatu egin duela? Nola esan dezakete adjudikazio zuzeneko bat egin dutela, Kontratazio Publikoaren Legearen berme juridiko guztiak salto eginda? Oso zaila da. Oso zaila da.
Beraz, badago entramatu oso bat juridikoa, poliziala, fiskala eta abar zailtzen duena korrupzioa benetan azaleratzea, zailtzen duena korrupzioa jazartzea eta zailtzen duena korrupzio hori zigortzea ere, zeren Fiskaltzak ere txosten horretan horixe dio, kasuak gutxi izaten direla salaketatara sartzen direnak eta are gutxiago ahozko epaiketara iristen direnak, hau da, horietako asko eta asko instrukzio fasean ixten dira.
Eta instrukzio fasean ixten direnean gauzak arrazoiak bi dira nagusiki: Bata, ikertzeko zailtasunak eta hori da behin eta berriro aipatzen duguna, ikertzeko zailtasun handiak daude, polizia ez dago kapazitatuta hainbat eta hainbat kasutan ikerketa horiek aurrera eramatera eta hori ikusi besterik ez dago, poliziaren txostenak, UCOren Guardia Zibilaren txostenak edota Ertzaintzaren txosten askok, unitate ekonomikoko Ertzaintzaren txostenek askotan esaten dute ez daudela gaituta, beraiek esaten dute, ez daudela gaituta hainbat ikerketa aurrera eramateko, ez daukatelako ezagupen tekniko eta ezagupen profesional nahikorik.
Hori da bat eta bigarrena da ikertzeko borondate falta, bigarren arrazoi nagusia egon daitekeena ahozko epaiketa fasera prozedura hauetako asko eta asko ez iristeko.
Beraz, ahozko epaiketara iristea eta gainera zigor bat egotea ia-ia miraria bilakatu da EAEko lurralde honetan. Zer eskatzen du horrek? Ba nire ustez eskatzen duena da mekanismo horiek fintzea, eskatzen duena da mekanismo horiek indartzea, eskatzen duena da prozedurak propio egitea, eskatzen du ikerketan baliabide publiko gehiago jartzea, eskatzen du prebentzioan lan gehiago egitea.
Eta egia da areto honetan eta holako antzeko aretoetan esaten dugula nolabait ere korrupzioa ez dela latitude hauetako gaia, baina Deustobarometroaren, gizarte ekintzako azken Deustobarometroak esaten duena da herritarren % 86ak ez daukala konfiantza espainiar instituzioetan, baina herritarren % 41ak adierazten duela kezka hemengo instituzioetan egon daitekeen korrupzioaz.
Beraz, ez gaude oasi batean eta oasi horretan ez egotearen arrazoiak, aipatu ditudan moduan, oasi horretatik, oasi hori iristeko edo erdiesteko, eta hemen ere instituzio publiko garden eta egonkorrak egoteko, eta gizarte bat non korrupzioarekiko tolerantzia zerokoa den atxikitzeko, behar-beharrezkoa da mekanismo batzuk jartzea.
Eta egin genezakeen legez besteko proposamen bat sartu eta esan hau, bestea, bestea, nolabait ere bata besteari harriak tiratu eta gardenena nor denaren lehiaketa batean parte hartu. Baina ez zaigu eraginkorra iruditzen, eta gai honetan nagusiki begiratu behar dugu aurrera eta begiratu behar diogu eraginkortasunari.
Hau da, Euskal Herriko instituzioetan korrupzioarekin amaitzeko mekanismo eraginkorrak behar ditugu eta horretara dator lege proposamen hau. Lege proposamen honen helburua da datozen hilabetetan eztabaida bat irekitzea marko honetan eta hemendik kanpo ere, korrupzioaren gaiari behin-behingoz heltzea eta lege baten bitartez mekanismo zehatzak jartzea.
Inspiratu gara, ikusiko zenuten testuan, 7/2018 Legean, Nafarroako Legean inspiratu gara eta ia-ia legea hitzez hitz errepikatu dugu, iruditzen zaigulako oso lege emankorra dela, iruditzen zaigulako oso lege egokia dela, ondo erredaktatutako lege bat dela juridikoki eta gainera politikoki ere ondo planteatutako lege bat dela.
Eta badauka birtualitate bat, eta da nafar Parlamentuan ez zuela lortu aurkako boto bakar bat bera ere, UPN eta Alderdi Popularraren abstentzioarekin eta Gobernua sostengatzen duten lau alderdiekin eta Nafarroako Alderdi Sozialistaren babesarekin atera zela lege hau, eta iruditzen zaigu horrelako kontsentsu politiko zabala lortu duen lege batek Nafarroan, EAEn ere horrenbesteko kontsentsu politikoa lortzeko aukerak daudela, eta horregatik profitatu dugu han bertako legea, eta saiatu gara gehiegi ez aldatzen.
Batzuek pentsatu dezakete beste bulego bat sortzea, zeren klaro, azkenean lege honek planteatzen duena da praktika onen eta korrupzioaren aurkako bulego bat sortzea.
Batzuek planteatu dezakete bulego bat sortzea beste txiringito bat sortzea dela, administrazio publikoari gastu gehiago ematea dela eta ez dela beharrezkoa, gaur egun ditugun mekanismoekin nahikoa dela; badaukagula Tribunal de Cuentas bat, badaukagula Ararteko bat eta baditugula beste mekanismo batzuk, aparte ohiko epaitegiak, polizia eta Fiskaltza, eta horrekin nahikoa daukagula korrupzioari aurre egiteko.
Aipatu dut, nire ustez hori ez da hola, ez da nahikoa, ikusten ari gara ez dela nahikoa, ez diogula guk, EAEko fiskalak ere horixe bera diola, poliziak horixe bera diola, gorputz polizial ezberdinek horixe bera diotela, epaileek ere horixe bera diote eta ikusta kasuak, nabarmena da beharrak gehiago direla.
Egia da Nafarroan ere eztabaida hau eman zela eta Nafarroako Unibertsitateko katedradun, arlo juridikoan katedradunak diren pertsona ezberdinekin hitz egin zuten eta aholkua izan zen organo espezifiko bat sortu behar zela, organo espezifiko bat sortu behar zela, erabat independentea, erabat espezializatua korrupzio eta praktika onen gaian eta ez beste anbito batzuetan.
Zeren egia da, Kontu Auzitegiak nolabait ere egiten duela kontrol bat, fiskalizazio kontrol bat egiten duela, baina fiskalizazio hori delitu kontableetara mugatzen dela edo konpetentziaren lehiaren aurkakoak izan daitezkeen praktika kolusioetara dedikatzen dela. Ez ditu beste atribuzioak. Beraz, ez du betetzen hemen behar duena.
Arartekoak eskubideen urraketak bai jasotzen ditu, jaso dezake eta informatu dezake, baina erabat ez nahikoa da, Arartekoak ez baitauzka mekanismo espezializatuak korrupzioaren arloa ikertzeko.
Epaitegiak zergatik ez diren nahikoak? Zeren batzuetan, epaitegiek delituak ikertzen dituzte, delitu zantzuak egon daitezkeen kontuak ikertzen dituzte, baina ez korrupzioa eta praktika desegokiak osotasunean.
Denok dakigu Zuzenbide Penala azken, erabiltzeko azken teknika dela edo azken erreminta dela, baina hori baino lehenago badira neurri administratiboak hartzea, zehapen prozedura administratiboak, egon daitezke apertzibimenduak, egon daitezke beste mekanismo batzuk behar-beharrezkoak direnak eta gaur gaurkoz ez daukatenak organorik horri heltzeko.
Posible da praktika erabat irregularrak egitea, baina ez izatea ilegalak, ez izatea legez kontrakoak, edo ez izatea zigor penal bat jasotzeko hainakoak. Baina horrek ez du esan nahi praktika horiek egokiak direnik eta praktika horiek onartu behar ditugunik eta praktika horiekiko toleranteak izan behar dugunik.
Beraz, iruditzen zaigu ezinbestekoa dela bulego bat sortzea eta horren defentsan egin nahi izan dugu ere lege honekin, egun dauden mekanismoetatik haratago beste zerbait sortu behar da.
Evidentemente, bulego hau independentea izan behar da, independentea izan behar da eta lege honetan proposatzen dena da aukeratua izango den zuzendari nagusia reputazioko pertsona bat izatea, independentea eta kontsentsu parlamentario handia daukana.
Hau da, gehiengoz onartzea, ez izateko pertsona bat eragin politikoaren ondorioz funtzionatu dezakeena edo dependentzia politiko edo organikorik izan dezakeena.
Eta planteatzen duguna da ere ekipo independente erabat profesionalizatu bat, ba deialdi publiko baten bitartez aukeratua izango litzatekeen ekipo bat sortzea, erabat independente, autonomoa izango dena eta edukiko duena legearen babes hori bere lana azken bururaino eramateko.
Bulego eraginkor bat ari gara planteatzen eta nik uste dut hau ere oso inportantea dela.
Zein misio izango ditu bulego honek, lege honen ondorioz sortuko litzatekeen bulego honek? Bata, prebentzioa, ezinbestekoa. Gizarte honetan korrupzioaren gaia ez da lantzen behar beste.
Zein praktika diren egokiak, zein praktika diren desegokiak, ez dira lantzen behar beste. Eta onartutzat ematen dira. Zenbat izendapen ez dira eskandalagarriak? Nepotismoa, zenbat gauza daude hor, ez direnak agian penalik zigorgarriak, baina reprotse sozial bat merezi dutenak eta onartezinak direnak.
Batzuk, aholku edo errekomendazio batekin amaituko luketenak...
...penalki zigorgarriak baina reprotxe sozial bat merezi dutenak eta onartezinak direnak. Batzuk aholku bat edo errekomendazio batekin amaituko luketenak, eta beste batzuk zuzenean xedapen administratiboekin amaitu behar luketenak. Eta hor ditugu, ezagutzen ditugu adibide pila bat.
Nik uste dut hau ezinbesteko lana dela, prebentzio lan bat egitea. Hau da, jardutea, bulego horrek jardun behar du aurretiaz eta aurretiaz egin behar du fiskalizazio lan hori, zeren ezin dugu ahaztu gaur egun dauden mekanismoak behin delitua edo behin irregulartasuna burutu ondoren egiten dutela lana, behin kaltea eginda dagoenean orduan sartzen direla mekanismo horiek martxan.
Eta egin behar duguna da mekanismo horiek aurretik ere planteatu. Eta nik uste dut bulego honen lan jardun inportanteenetako bat horixe izango dela, prebentzioarena.
Bigarrena, detekzioa eta ikerketa. Detektatu egin behar dira ze jarduera diren guztion integritatearen aurkakoak, Administrazio publikoaren interesen aurkakoak eta interes partikularrak, alderdienak edo hirugarrenen interesak babesten dituztenak. Horiek detektatu egin behar dira.
Eta detektatu behar dira, inspekzionatu behar dira eta txostenak egin behar dira prozedura batzuk martxan jartzeko eta ikusteko xedapen administratibo bat merezi duten, delitu bat diren eta epaitegietara, fiskaltzara bideratu behar diren edota ikusteko zer nolako mekanismoak planteatuko diren.
Eta guztiak egongo dira behartuta bulego honek egiten duen lanarekin kolaboratzera: Enpresak, alderdi politikoak, pertsonak, funtzionarioak, kargu politikoak, denak egongo dira behartuta  - eta nik uste dut hau oso inportantea dela -  potestate hori, indar hori ematea bulego honi benetan eraginkorra izan dadin eta guztiek kolaboratu behar izateko bulego honekin.
Zigortu egingo da gainera kolaborazio eza hori eta nik uste dut hau oso elementu ere interesgarria eta inportantea dela. Hau da, ez da gauza bat erantzun gabe utzi dezakezuna. Derrigortuta egongo da mundu guzti-guztia bulego honek egiten duen jarduerarekin kolaboratzera, bestela zigortua izango da 90.000 eurorainoko multekin, eta uste dut hau oso esanguratsua dela ere eta legeak  - azken testuak -  hori ere jaso behar duela.
Eta gero, azkenik, badago ere oso inportantea den gauza bat: Fiskaltza saiatzen da salatzaileen anonimatua mantentzen beharrezkoa delako. Askotan salatzaile horiek nolabait ere pribazitate bat edukitzea eta babestea ikerketa horiek azken bururaino eramateko. Baina askotan trakets ibiltzen dira eta hori ere horrela da. Eta bulego honek daukan funtzio nagusietako bat horixe da, salatzaileen babesa. Salatzaileak erabateko immunitatea edukiko du salaketa bat sartzerakoan, erabateko anonimatua edukiko du eta ziurtatuko da salatzaile horrek ez duela edukiko ez ondorio pertsonalik eta ez ondorio profesionalik korrupzio salaketa bat aurrera eramateagatik.
Beraz, nik uste dut elementu guzti hauek kontutan hartuta, lege on baten aurrean gaudela; Jaurlaritzaren aldeko irizpena dauka kontsiderazioan sartzeko. Nik uste dut herritarrak zain daudela guk ere norabide honetan pausuak emateko. Herritarrek ere ikusi behar dute alderdi politikoak, kargu politikoak prest gaudela lakra honekin amaitzeko eta mekanismoak jarriko ditugula gogor borrokatzeko.
Horretarako behar dena lehenengo eta behin da borondate politikoa; bigarrenik, lege egoki bat eta hirugarrenik bulego are egokiago bat, efizientea, potentea eta guztiz, guztiz, guztiz independentea izango dena eta babes legal eta juridiko eta politiko osoa izango duena bere jarduera independentzia osoz hasteko.
Eta beno, besterik gabe, zuen aportazioen zain geratzen gara.