110.100 - Constituziun dal chantun Grischun    110.100   Constituziun dal chantun Grischun  dals 14-09-2003 (versiun dals 01-10-2021)  Nus, il pievel dal chantun Grischun,  conscients  da  nossa responsabladad  avant  Dieu sco  er  envers  ils  conumans e  la  natira, cun l'intenziun da proteger la libertad, la pasch e la dignitad umana, da garantir la   democrazia ed il stadi da dretg, da promover la prosperitad e la giustia sociala e da   mantegnair in ambient intact per las generaziuns futuras, cun l'intenziun da promover la trilinguitad e la varietad culturala e da mantegnair   quellas sco part da l'ierta istorica,  ans dain la sequenta constituziun:1)  1. Disposiziuns generalas e princips da l'agir dal stadi  Art.  1 Il chantun Grischun 1 Il chantun Grischun è in stadi da dretg liberal, democratic e social.  Art.  2 Relaziuns cun la confederaziun, cun ils chantuns e cun l'exteriur 1 Il chantun Grischun è in chantun autonom da la confederaziun svizra. 2 El sustegna la confederaziun en l'adempliment da sias incumbensas. 3 El collavura cun auters chantuns e cun l'exteriur vischin. 4 El  promova  la  communicaziun  ed  il  barat  tranter  las  parts  dal  pajais  e  las  cuminanzas linguisticas da la Svizra.  Art.  3 Linguas 1 Il  tudestg,  il  rumantsch  ed  il  talian  èn  las  linguas  chantunalas  ed  uffizialas   equivalentas dal chantun.  1) M dals 15 da schaner 2002, 479; PCG 2002/2003, 216 e 346 (emprima lectura) e 464 e 690  (segunda lectura); garanzia dals 15 da zercladur 2004, fegl uffizial federal 2004 3643  * tabellas da las modificaziuns a la fin dal relasch   1     110.100    2 Il  chantun  e  las  vischnancas  sustegnan  e  prendan  las  mesiras  necessarias  per  mantegnair  e  per  promover  la  lingua  rumantscha  e  taliana.  Els  promovan  la  communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas. 3 Las vischnancas determineschan lur linguas uffizialas e lur linguas da scola, e quai  en il rom da lur cumpetenza ed en cooperaziun cun il chantun. En quest connex  respectan  ellas  la  cumposiziun  linguistica  usitada  e  resguardan  las  minoritads  linguisticas tradiziunalas. *  Art.  4 Separaziun e limitaziun da las pussanzas 1 La structura dal stadi e l'applicaziun da la pussanza statala sa basan sin ils princips  da la separaziun e da la limitaziun da las pussanzas. 2 Las  autoritads  coopereschan  en  il  rom  da  lur  cumpetenzas  per  ademplir  las  finamiras dal stadi.  Art.  5 Stadi da dretg 1 La basa ed il cunfin da l'agir dal stadi è il dretg. 2 L'agir dal stadi sto succeder en l'interess public e sto esser commensurà. 3 Las autoritads e las persunas privatas ageschan en buna fai.  Art.  6 Responsabladad individuala e sociala 1 Mintga  persuna  porta  responsabladad  per  sasez  e  conresponsabladad  per  la  cuminanza e per il mantegniment da la basa da viver.  2. Dretgs fundamentals e finamiras socialas  Art.  7 Dretgs fundamentals e finamiras socialas 1 Ils  dretgs  fundamentals  e  las  finamiras  socialas  èn  garantids  en  il  rom  da  la   constituziun federala e da las cunvegnas internaziunalas impegnativas per la Svizra.  Art.  8 Garanzias da procedura e protecziun legala 1 Las garanzias da procedura e la protecziun legala èn garantidas en il rom da la   constituziun federala e da las cunvegnas internaziunalas impegnativas per la Svizra.  2       110.100   3. Dretgs politics  3.1. EN GENERAL  Art.  9 Dretg da votar e d'eleger 1 Il dretg da votar e d'eleger han tut las burgaisas svizras e tut ils burgais svizzers che  han cumplenì il 18avel onn e ch'abitan en il chantun. 2 Exclusas  dal  dretg  da  votar  e  d'eleger  èn  persunas  che  stattan  sut  assistenza  cumplessiva u che vegnan represchentadas tras  ina persuna che ha l'incumbensa  d'avair quità dad ellas pervia d'incapacitad permanenta da giuditgar. * 3 La lescha regla il dretg da votar e d'eleger da las Svizras e dals Svizzers a l'exteriur   en chaussas chantunalas. 4 A norma dal dretg communal pon las vischnancas conceder a las Svizras ed als   Svizzers a l'exteriur respectivamain a las estras ed als esters il dretg da votar sco er il   dretg d'eleger activ e passiv en chaussas communalas.  Art.  10 Princips d'elecziun e da votaziun 1 Il dretg d'eleger e da votar general, egual, liber, direct e secret è garantì. Resalvadas   restan votaziuns cun tegnair si il maun en radunanzas communalas. * 2 Ils  projects  da  votaziun  duain  esser  simpels  ed  enclegentaivels.  I  sto  vegnir  garantida ina furmaziun ed ina manifestaziun nunfalsifitgada da la voluntad.  Art.  11 Cumpetenzas electoralas 1 Las persunas cun dretg da votar elegian: 1. las commembras ed ils commembers dal cussegl grond sco er lur suppleantas   e suppleants; 2. las commembras ed ils commembers da la regenza; 3. las  commembras  grischunas  ed  ils  commembers  grischuns  dal  cussegl   naziunal e dal cussegl dals chantuns; 4. * las commembras ed ils commembers da las dretgiras regiunalas; 5. * … 6. * … 7. las commembras ed ils commembers da las autoritads communalas a norma   da la legislaziun; 8. ulteriuras autoritads, titularas e titulars d'in uffizi a norma da la legislaziun.   3     110.100    3.2. INIZIATIVA DAL PIEVEL  Art.  12 Object 1 4000 persunas cun dretg da votar u in settavel da las vischnancas pon pretender cun  ina iniziativa ina revisiun totala u parziala da la constituziun chantunala. 2 3000 persunas cun dretg da votar u in otgavel da las vischnancas pon pretender cun  ina iniziativa: 1. da relaschar, da midar u d'abolir ina lescha u in conclus suttamess tenor la    constituziun a la votaziun dal pievel; 2. d'inoltrar ina iniziativa dals chantuns a l'assamblea federala.  Art.  13 Furma 1 Ina iniziativa po vegnir inoltrada sco proposta generala u sco sboz elavurà. 2 Ina  iniziativa  per  ina  revisiun  totala  da  la  constituziun  chantunala  u  per  l'elavuraziun d'in conclus dastga vegnir inoltrada mo sco proposta generala.  Art.  14 Nunvalaivladad 1 Ina iniziativa è totalmain u parzialmain nunvalaivla, sch'ella: 1. na mantegna betg l'unitad da la furma u da la materia; 2. stat evidentamain en cuntradicziun cun il dretg surordinà; 3. n'è betg realisabla; 4. prevesa ina retroactivitad che na correspunda betg als princips dal stadi da    dretg. 2 Ella  po  vegnir  declerada  per  parzialmain  nunvalaivla,  sche  la  voluntad  da  las  iniziantas  e  dals  iniziants  na  vegn  betg  sfalsifitgada  tras  quai  e  sch'ina  unitad  raschunaivla resorta dal project. 3 Davart la nunvalaivladad decida il cussegl grond. Cunter questa decisiun po vegnir  recurrì tar la dretgira administrativa.  Art.  15 Procedura 1 Ina iniziativa dal pievel ed in sboz elavurà che sa basa sin ina proposta generala   ston vegnir suttamess al pievel per la votaziun entaifer dus onns dapi l'inoltraziun u   vegnir suttamess al referendum facultativ. Il termin po vegnir prolungà dal cussegl  grond per sis mais. 2 Il cussegl grond po confruntar mintga iniziativa cun ina cuntraproposta. 3 Las  votaziuns  davart  l'iniziativa  e  davart  la  cuntraproposta  han  lieu  il  medem  mument.  4       110.100   3.3. REFERENDUM  Art.  16 Referendum obligatoric 1 A la votaziun dal pievel vegnan suttamess: 1. midadas da la constituziun chantunala; 2. la conclusiun, midada u visada da contracts interchantunals ed internaziunals   cun in cuntegn che mida la constituziun; 3. iniziativas dal pievel che na vegnan betg acceptadas dal cussegl grond u las   qualas el confrunta cun ina cuntraproposta; 4. conclus  dal  cussegl  grond  davart  novas  expensas  singulas  che  surpassan   10 milliuns francs e davart novas expensas regularas annualas che surpassan 1  milliun francs;  5. conclus  dal  cussegl  grond  davart  dumondas  da  princip  tenor  l'artitgel  19  alinea 1;  6. * …  Art.  17 Referendum facultativ 1 Sche  1500  persunas  cun  dretg  da  votar  u  in  dieschavel  da  las  vischnancas  pretendan il referendum facultativ, vegnan suttamess a la votaziun dal pievel: 1. il decret, la midada u l'aboliziun da leschas; 2. la  conclusiun,  la  midada  u  la  visada  da  contracts  interchantunals  ed   internaziunals cun in cuntegn che mida la lescha; 3. conclus dal cussegl grond davart novas expensas singulas tranter 1 milliun   francs e 10 milliuns francs sco er davart novas expensas regularas annualas  tranter 300 000 francs ed 1 milliun francs.  2 Il cussegl grond po suttametter al referendum facultativ conclus che pertutgan sia   cumpetenza definitiva. Conclus davart il pe da taglia, davart il preventiv e davart il   quint annual sco er affars da giustia ed elecziuns na pon betg vegnir suttamess al  referendum. 3 La dumonda per exequir la votaziun dal pievel sto vegnir fatga entaifer 90 dis   suenter la publicaziun uffiziala dal conclus.  Art.  18 Dretg d'urgenza 1 Leschas che na supportan betg in retard da lur entrada en vigur, pon vegnir messas  en vigur immediatamain, sch'il cussegl grond concluda l'urgenza cun ina maioritad  da dus terzs da las commembras e dals commembers. 2 Ellas èn suttamessas al referendum facultativ posteriur.  Art.  19 Dumondas da princip e variantas 1 Il cussegl grond po concluder votaziuns dal pievel davart dumondas da princip.   5     110.100    2 El po proponer ina varianta per in project suttamess al referendum obligatoric u  facultativ. 3 Sch'i dat ina votaziun dal pievel, è da suttametter ultra dal project principal er la   varianta a las persunas cun dretg da votar. Sch'i na dat betg ina votaziun dal pievel,  scroda la varianta.  3.4. PARTIDAS POLITICAS  Art.  20 Posiziun 1 Las partidas politicas coopereschan en il process da la furmaziun da l'opiniun e da  la voluntad. 2 Ellas  pon  vegnir  sustegnidas  dal  chantun,  premess  che  lur  finamiras  e  che  lur  organisaziun  correspundian  als  princips  democratics  ed  als  princips  dal  stadi  da  dretg.  4. Autoritads e dretgiras  4.1. EN GENERAL  Art.  21 Elegibladad 1 En las autoritads ed en las dretgiras chantunalas sco er en il cussegl dals chantuns  èn elegiblas las persunas cun dretg da votar en il chantun. La lescha po prevair che la  premissa  d'elegibladad  stoppia  esser  ademplida  pir  il  mument  da  l'entrada  en  uffizi. * 2 Ulteriuras premissas d'elegibladad per las autoritads e per las dretgiras chantunalas   sco er las cundiziuns d'engaschament dal persunal chantunal vegnan regladas en la  lescha. 3 La  lescha  regla  la  suspensiun  da  l'uffizi  e  la  destituziun  da  l'uffizi  dals   commembers d'autoritads e da dretgiras. *  Art.  22 Incumpatibilitads 1 Nagin na po appartegnair a sia autoritad directa da surveglianza. 2 Commembras e commembers da la regenza e da las autoritads giudizialas sco er il  persunal chantunal en uffizi cumplain e principal na pon betg appartegnair al cussegl  grond. 3 Derschadras e derschaders na pon betg appartegnair il medem mument a la regenza  u ad in'autra autoritad giudiziala en il chantun.  6       110.100   4 Las commembras ed ils commembers da la regenza sco er las commembras ed ils   commembers en uffizi cumplain d'ina autoritad giudiziala na pon betg appartegnair a   l'assamblea federala u al tribunal federal. 5 La  lescha  regla  ulteriurs  cas  d'incumpatibilitad  d'uffizis  e  d'incumbensas,  l'exclusiun da parentas e da parents sco er las excepziuns.  Art.  23 Perioda d'uffizi 1 La perioda d'uffizi dal cussegl grond, da la regenza, da las dretgiras sco er da las  commembras e dals commembers dal cussegl dals chantuns munta a quatter onns.  Art.  24 Immunitad 1 Las commembras ed ils commembers dal cussegl grond e da la regenza na pon  betg vegnir fatgs giuridicamain responsabels per lur remartgas en il cussegl grond ed  en sias cumissiuns. 2 La lescha po prevair ulteriuras furmas d'immunitad ed extender quella sin ulteriuras  persunas.  Art.  25 infurmaziun 1 Las autoritads e las  dretgiras  infurmeschan regularmain la publicitad davart  lur  activitad.  Art.  26 Responsabladad dal stadi 1 Il chantun, las regiuns e las vischnancas sco er las ulteriuras corporaziuns da dretg  public  ed  ils  instituts  autonoms stattan buns,  independentamain da la  culpa,  per  donns  che  lur  organs  e  che  las  persunas  ch'èn  en  lur  servetsch  han  chaschunà  illegalmain exequind lur activitads da servetsch. * 2 La lescha po prevair excepziuns sco er ina responsabladad da duaivladad per donns  chaschunads tras in agir legal.  4.2. IL CUSSEGL GROND  4.2.1. Organisaziun  Art.  27 Cumposiziun ed elecziun 1 Il cussegl grond sa cumpona da 120 commembras e commembers. 2 L'elecziun succeda tenor la procedura electorala da proporz. La lescha po prevair  quorums minimals ed ina cundiziun da maiorz. *   7     110.100    3 Il chantun è dividì en maximalmain 39 circuls electorals. La lescha regla, a tge  circul electoral che las vischnancas appartegnan, sco er las consequenzas da fusiuns   da vischnancas per il dumber dals circuls electorals. * 4 Ils  mandats  vegnan repartids  sin  ils  circuls  electorals  correspundentamain a  lur  populaziun svizra. 5 La lescha regla la suppleanza.  Art.  28 Posiziun da las commembras e dals commembers dal cussegl grond 1 Las commembras ed ils commembers dal cussegl grond discutan e voteschan senza  instrucziuns. 2 Cun resalva dal secret professiunal ston ellas ed els preschentar publicamain lur   relaziuns cun gruppas d'interess. 3 Envers l'administraziun han els ils dretgs spezials d'infurmaziun e d'invista, fixads  en la lescha.  Art.  29 Publicitad da las sesidas 1 Las sesidas dal cussegl grond èn per regla publicas.  4.2.2. Incumbensas  Art.  30 Princip 1 Il  cussegl  grond  pratitgescha,  cun  resalva  dals  dretgs  dal  pievel,  la  pussanza  suprema.  El  è  l'autoritad  legislativa  e  l'instanza  da  surveglianza  suprema  dal  chantun.  Art.  31 Legislaziun 1 Tut  las  disposiziuns  impurtantas  ston  vegnir  relaschadas  dal  cussegl  grond  en  furma da lescha. 2 Disposiziuns  impurtantas  èn  spezialmain  quellas,  per  las  qualas  la  constituziun  prevesa la lescha sco er talas concernent: 1. l'intent e la dimensiun da restricziuns dals dretgs fundamentals; 2. il  circul  da  las  contribuentas  e  dals  contribuents,  l'object  e  la  basa  da    calculaziun  da  las  taxas,  uschenavant  che  quellas  n'èn  betg  da  natira  irrelevanta;  3. l'intent, il cuntegn e la dimensiun da prestaziuns statalas impurtantas; 4. ils  princips  da  la  repartiziun  da  las  incumbensas  tranter  il  chantun  e  las   vischnancas; 5. ils princips da l'organisaziun e da las incumbensas da las autoritads e da las    dretgiras;  8       110.100   6. il gener e la dimensiun dal transferiment d'incumbensas suveranas e d'autras  incumbensas  publicas  impurtantas  a  purtadras  ed  a  purtaders  ordaifer  l'administraziun chantunala.  3 La valaivladad da las leschas po vegnir limitada. Avant che prolungar sto vegnir  examinada l'efficacitad da las leschas.  Art.  32 Ulteriuras cumpetenzas legislativas 1 Uschenavant  che la  furma da  la  lescha n'è  betg prescritta,  po  il  cussegl  grond  relaschar ordinaziuns, sch'el vegn autorisà explicitamain da la lescha da far quai. 2 El  approva  ils  contracts  interchantunals  ed  internaziunals,  uschenavant  che  la  regenza n'è betg autorisada suletta da concluder els. 3 Il cussegl grond sto vegnir participà en furma adattada a la preparaziun da contracts  interchantunals ed internaziunals impurtants.  Art.  33 Surveglianza e surveglianza suprema 1 Il cussegl grond ha la surveglianza da la regenza sco er da la dretgira chantunala e  da la dretgira administrativa. 2 El è responsabel  per  la  surveglianza suprema da l'administraziun,  dals  ulteriurs  secturs  da  la  giurisdicziun  sco  er  d'autras  purtadras  e  d'auters  purtaders  d'incumbensas publicas.  Art.  34 Planisaziun 1 Il cussegl grond relascha las finamiras e las directivas politicas surordinadas. 2 El tracta il program da la regenza, il plan da finanzas ed ulteriuras planisaziuns   politicas fundamentalas da la regenza. 3 El po prender conclus davart la cuntinuaziun da la planisaziun e dar incaricas a la  regenza.  Art.  35 Finanzas 1 Resguardond il plan da finanzas fixescha il cussegl grond il preventiv ed approva il   quint annual. La lescha po prevair excepziuns. * 2 El fixescha l'autezza da las taglias a norma da la legislaziun fiscala. 3 El concluda definitivamain davart novas expensas singulas fin ad 1 milliun francs e  davart novas expensas regularas annualas fin a 300 000 francs.  Art.  36 Elecziuns 1 Il cussegl grond elegia: 1. ses organs e sias cumissiuns; 2. il presidi da la regenza;   9     110.100    3. las commembras ed ils commembers da la dretgira chantunala e da la dretgira  administrativa;  4. ulteriuras titularas ed ulteriurs titulars d'in uffizi a norma da la legislaziun.  Art.  37 Grazia 1 Il  cussegl  grond decida  davart  dumondas  da  grazia.  La  lescha po delegar  a  la  regenza la decisiun davart dumondas da grazia.  4.3. LA REGENZA  4.3.1. Organisaziun  Art.  38 Cumposiziun 1 La regenza sa cumpona da tschintg commembras e commembers. 2 Ella prenda e represchenta ses conclus sco autoritad collegiala.  Art.  39 Elecziun 1 L'elecziun da la regenza succeda tenor la procedura electorala da maiorz. 2 Il territori dal chantun furma il circul electoral. 3 Ina reelecziun è permessa duas giadas.  Art.  40 Presidi 1 Il cussegl grond elegia or dal ravugl da la regenza la presidenta u il president sco er   la vicepresidenta u il vicepresident per ina perioda d'uffizi d'in onn.  Art.  41 Occupaziun accessorica e represchentanza d'interess 1 A  las  commembras  ed  als  commembers  da  la  regenza  è  scumandada  tutta   occupaziun accessorica. 2 La represchentanza dal  chantun en organs d'interpresas  u d'organisaziuns,  a  las  qualas il chantun è participà u las qualas el sustegna, è permessa cun il consentiment  da la regenza. La lescha po prevair ulteriuras excepziuns.  4.3.2. Incumbensas  Art.  42 Incumbensas da la regenza 1 La regenza planisescha, fixescha e coordinescha las finamiras ed ils meds da l'agir   dal stadi cun resalva da las cumpetenzas da las persunas cun dretg da votar e dal   cussegl grond.  10       110.100   2 Ella fa regularmain in program da la regenza. 3 Ella exequescha las leschas e las ordinaziuns sco er ils conclus dal cussegl grond. 4 Ella represchenta il chantun vers l'intern e vers l'extern.  Art.  43 Direcziun da l'administraziun 1 La regenza dirigia l'administraziun chantunala. 2 Ella  procura  per  l'activitad  legala  ed  efficazia  da  l'administraziun  e  fixescha  l'organisaziun da quella en il rom dal dretg chantunal.  Art.  44 Cooperaziun en il cussegl grond 1 La regenza prepara las fatschentas dal cussegl grond, uschenavant che quel na las   elavura betg independentamain. 2 Ella preschenta al cussegl grond sbozs per midadas da la constituziun, da leschas,  d'ordinaziuns e da conclus. 3 Las commembras ed ils commembers da la regenza sa participeschan en funcziun  consultativa a las sesidas dal cussegl grond e pon far propostas.  Art.  45 Legiferaziun 1 La regenza relascha disposiziuns main impurtantas en furma d'ordinaziun. 2 Ella  è  cumpetenta  da negoziar  contracts  interchantunals  ed internaziunals;  sche  quels pertutgan sia cumpetenza d'ordinaziun, è ella er cumpetenta da concluder tals.  Art.  46 Finanzas 1 La regenza fa il plan da finanzas e deliberescha il preventiv sco er il quint annual  per mauns dal cussegl grond.  Art.  47 Ulteriuras incumbensas 1 Ulteriuras incumbensas da la regenza èn spezialmain: 1. il contact cun la confederaziun e cun ils auters chantuns sco er cun l'exteriur   vischin, resguardond eventualas posiziuns dal cussegl grond; 2. elecziuns,  uschenavant  che  quellas  n'èn  betg  vegnidas  surdadas  ad  auters    organs; 3. il  rapport  annual  davart  l'activitad da la  regenza  e  da  l'administraziun  per   mauns dal cussegl grond; 4. il mantegniment da l'urden public e da la segirezza publica; 5. la surveglianza da corporaziuns da dretg public sco er d'autras purtadras e   d'auters purtaders d'incumbensas publicas dal chantun.   11     110.100    Art.  48 Situaziuns extraordinarias 1 La regenza po relaschar ordinaziuns u prender conclus senza ina basa legala per far   frunt  a  disturbis  gravants  ch'èn  succedids  u  che  smanatschan  directamain  la  segirezza publica sco er per far frunt a crisas socialas. 2 Talas ordinaziuns e tals conclus ston vegnir approvads dal cussegl grond e scrodan  il pli tard in onn suenter l'entrada en vigur.  4.3.3. Administraziun  Art.  49 Departaments e chanzlia chantunala 1 L'administraziun  chantunala  vegn  dividida  en  departaments  tenor  secturs  da  gestiun.  La  regenza  regla  ils  champs  d'incumbensa  dals  departaments  en  in'ordinaziun. 2 La chanzlia chantunala è il post general da stab, da coordinaziun e da colliaziun dal   cussegl grond, da la regenza e da l'administraziun.  Art.  50 Ulteriuras purtadras ed ulteriurs purtaders d'incumbensas publicas 1 Il  chantun  po  delegar  l'adempliment  d'incumbensas  publicas  a  purtadras  ed  a  purtaders ordaifer l'administraziun chantunala. 2 La surveglianza tras la regenza, ina cooperaziun commensurada dal cussegl grond e  la protecziun legala ston esser garantidas. 3 Uschenavant che la furma da la lescha n'è betg prescritta, pon instituts autonoms  dal  dretg  public  chantunal  relaschar  ordinaziuns,  sch'els  vegnan  autorisads  explicitamain da la lescha da far quai. *  4.4. DRETGIRAS  Art.  51 Independenza ed imparzialitad 1 L'independenza e l'imparzialitad da las dretgiras èn garantidas. En lur giurisdicziun  èn las dretgiras obligadas mo al dretg. 2 L'administraziun giudiziala è, cun resalva da las cumpetenzas dal cussegl grond,   chaussa da las dretgiras. 3 En proceduras dispitaivlas na dastgan derschadras e derschaders betg represchentar  partidas davant l'atgna instanza. 4 A commembras ed a commembers en uffizi cumplain d'ina autoritad giudiziala è  scumandada tutta occupaziun accessorica. La lescha po prevair excepziuns.  12       110.100   Art.  51a * Finanzas, cooperaziun en il cussegl grond e legislaziun 1 La dretgira chantunala e la dretgira administrativa suttamettan al cussegl grond il   sboz per lur preventiv sco er il quint ed il rapport annual per l'approvaziun. 2 Las presidentas  ed ils  presidents  prendan part  da las  sesidas  dal  cussegl  grond  davart il preventiv, davart il quint e davart ils rapports annuals da las dretgiras. Ellas  ed els han vusch consultativa e pon far propostas. 3 Uschenavant  che  la  furma  da  la  lescha  n'è  betg  prescritta,  pon  la  dretgira   chantunala  e  la  dretgira  administrativa  relaschar  ordinaziuns  en  il  sectur  da  l'administraziun  giudiziala  e  da  la  surveglianza  da  la  giustia,  sch'ellas  vegnan  autorisadas explicitamain tras la lescha da far quai.  Art.  52 Surveglianza da la giustia 1 La dretgira chantunala ha la surveglianza da tut ils secturs da la giurisdicziun civila   e penala. 2 Il  cussegl  grond  ha  la  surveglianza  da  la  dretgira  chantunala  e  da  la  dretgira   administrativa  sco  er  la  surveglianza  suprema  dals  ulteriurs  secturs  da  la  giurisdicziun. 3 La surveglianza e  la  surveglianza suprema sa  restrenschan sin  la  gestiun  e  sin  l'administraziun giudiziala.  Art.  53 Publicitad da las tractativas giudizialas 1 Las  tractativas  da  las  partidas  davant  dretgira  èn  publicas  cun  resalva  da  las  excepziuns tenor la lescha.  Art.  54 Giurisdicziun civila e penala 1 La giurisdicziun civila e penala vegn exequida da: 1. la dretgira chantunala; 2. * las dretgiras regiunalas sco dretgiras chantunalas inferiuras. 3. * …  Art.  55 Giurisdicziun constituziunala ed administrativa 1 La dretgira administrativa ha l'incumbensa da giuditgar en ultima instanza dispitas  da dretg public, uschenavant ch'ina lescha na dispona betg autramain. 2 La dretgira administrativa giuditgescha sco dretgira constituziunala: * 1. recurs  pervia  da  violaziun  da  dretgs  constituziunals  e  politics  sco  er  dal    princip da la precedenza dal dretg surordinà; 2. * recurs  pervia  da  violaziun  da  l'autonomia  da  las  vischnancas  e  d'autras   corporaziuns da dretg public sco er da las baselgias chantunalas. 3 En  la  procedura  dal  dretg  constituziunal  pon  leschas  ed  ordinaziuns  vegnir  contestadas directamain sco er vegnir examinadas en il cas d'applicaziun.   13     110.100    Art.  56 Ulteriuras autoritads giudizialas sco er autoritads extragiudizialas 1 Tras  la  lescha  pon  vegnir  instituidas  ulteriuras  autoritads  giudizialas  sco  er  extragiudizialas.  4.5. DIEVER DALS DRETGS DA COOPERAZIUN EN LA  CONFEDERAZIUN  Art.  57 Cussegl dals chantuns 1 Las elecziuns dal cussegl dals chantuns succedan tenor la procedura electorala da  maiorz. Ellas han lieu il medem mument sco las elecziuns en il cussegl naziunal. 2 Il territori dal chantun furma il circul electoral.  Art.  58 Referendum chantunal 1 Il  cussegl  grond u la  regenza  pon  pretender,  en  num dal  chantun,  che  leschas  federalas,  conclus  federals  sco  er  contracts  internaziunals  vegnian  suttamess  al  pievel per la votaziun.  Art.  59 Iniziativa dals chantuns 1 Il cussegl grond u la regenza pon inoltrar, en num dal chantun, ina iniziativa dals  chantuns a l'assamblea federala. 2 L'inoltraziun  d'ina  iniziativa  dals  chantuns  po  er  vegnir  pretendida  cun  ina  iniziativa dal pievel.  5. Structuraziun dal chantun  5.1. VISCHNANCAS E COLLAVURAZIUN  INTERCOMMUNALA  5.1.1. Geners da vischnancas  Art.  60 Vischnancas politicas 1 Las vischnancas politicas  èn corporaziuns dal dretg public chantunal  cun atgna  persunalitad giuridica. Ellas sa cumponan da la totalitad da las persunas cun domicil  en il territori communal. 2 Ellas èn responsablas per tut ils fatgs locals che na cumpetan betg a las vischnancas   burgaisas.  14       110.100   Art.  61 Vischnancas burgaisas 1 Las  vischnancas  burgaisas  sa  cumponan  da  las  burgaisas  communalas  e  dals  burgais communals cun domicil en la vischnanca. 2 Il status giuridic, las incumbensas e l'organisaziun da las vischnancas burgaisas sco  er la fusiun cun las vischnancas politicas sa drizzan tenor la lescha.  5.1.2. Collavuraziun intercommunala e fusiun da vischnancas  Art.  62 Collavuraziun intercommunala 1 Per  ademplir  lur  incumbensas  pon  las  vischnancas  collavurar  cun  autras  vischnancas  u  organisaziuns.  La  lescha  prevesa  che  vischnancas  pon  vegnir  obligadas da collavurar. 2 La  lescha  regla  la  collavuraziun  intercommunala  sco  er  la  delegaziun  d'incumbensas e garantescha ils dretgs politics da cundecisiun.  Art.  63 Fusiun 1 La fusiun da vischnancas vegn reglada da la lescha.  Art.  64 Promoziun da la collavuraziun intercommunala e da fusiuns 1 Il chantun promova la collavuraziun intercommunala e la fusiun da vischnancas per  garantir  che  lur  incumbensas  vegnian  ademplidas  a  moda  cunvegnenta  ed  economica.  5.1.3. Posiziun ed organisaziun  Art.  65 Autonomia communala 1 L'autonomia da las vischnancas è garantida. Sia dimensiun vegn determinada dal  dretg chantunal. 2 Las  vischnancas  èn  spezialmain  autorisadas  da  determinar  lur  organisaziun,  d'instituir lur autoritads e lur administraziun sco er d'ordinar independentamain lur  fatgs finanzials.  Art.  66 Organs 1 Ils organs obligatorics da las vischnancas politicas èn: 1. la  totalitad  da  las  persunas  cun  dretg  da  votar  ch'exerciteschan  lur  dretgs   politics a la radunanza communala u a l'urna; 2. la suprastanza communala; 3. ulteriuras autoritads a norma da la legislaziun.   15     110.100    2 Las  vischnancas  pon  remplazzar  u  cumplettar  la  radunanza  communala  cun  in  parlament communal.  Art.  67 Surveglianza 1 La regenza ha la surveglianza da las vischnancas sco er da las purtadras e dals  purtaders da la collavuraziun intercommunala. 2 La surveglianza sa restrenscha sin la controlla giuridica, uschenavant che la lescha  na dispona betg autramain. 3 En cas d'abus gravants po ina vischnanca vegnir messa sut curatella.  5.2. REGIUNS *  5.2.1. Divisiun dal territori chantunal  Art.  68 Regiuns * 1 Il chantun è dividì en las suandantas regiuns: * 1. * Alvra; 2. * Bernina; 3. * Engiadina bassa/Val Müstair; 4. * Plaun; 5. * Landquart; 6. * Malögia; 7. * Moesa; 8. * Plessur; 9. * Partenz/Tavau; 10. * Surselva; 11. * Viamala. 2 La lescha regla, a tge regiun che las vischnancas appartegnan. *  Art.  69 * …  5.2.2. Posiziun giuridica ed incumbensas  Art.  70 * …  Art.  71 Regiuns * 1 Las regiuns èn corporaziuns dal dretg public chantunal ed adempleschan unicamain  las incumbensas che las vegnan delegadas dal chantun u da las vischnancas. * 2 L'organisaziun da las regiuns sco er ils dretgs politics sa drizzan tenor la lescha. *  16       110.100   3 Las regiuns furman ils circuls da dretgira per las dretgiras regiunalas. *  Art.  72 * …  5.2.3. Organisaziun e surveglianza  Art.  73 * …  Art.  74 Surveglianza 1 En il rom dal dretg chantunal exequescha la regenza la surveglianza da las regiuns.   Da questa surveglianza è exceptada la surveglianza da la giustia. * 2 En  il  sectur  d'incumbensas  delegadas  da  las  vischnancas  a  las  regiuns  sa  restrenscha la surveglianza a la controlla giuridica,  uschenavant che la lescha na  dispona betg autramain. *  6. Incumbensas publicas  6.1. EN GENERAL  Art.  75 Princips 1 Il  chantun  e  las  vischnancas  promovan il  bainstar  e  la  segirezza  sociala  da  la  populaziun, da la famiglia e da las singulas persunas. 2 Els s'engaschan per l'egualitad da las schanzas per tuts, spezialmain per l'egualitad  da dunna ed um. 3 Els sustegnan l'iniziativa privata cun bunas cundiziuns da basa. 4 Cun  ademplir  incumbensas  publicas  sto  vegnir  schanegiada  la  basa  da  viver  natirala.  Art.  76 Cumpetenza e collavuraziun 1 Il  chantun e las vischnancas adempleschan incumbensas ch'èn d'interess public,   uschenavant che la purschida privata na tanscha betg. Las incumbensas sa drizzan  tenor la constituziun e tenor las leschas. 2 Il  chantun,  las  regiuns  e  las  vischnancas  coopereschan  per  ademplir  las  incumbensas publicas. Tenor pussaivladad duai vegnir cuntanschida la collavuraziun  cun persunas privatas. *   17     110.100    Art.  77 Adempliment decentral da las incumbensas 1 Il chantun ademplescha incumbensas publicas a moda decentrala, oravant tut sch'il  gener da l'incumbensa, il diever economic dals meds u l'adempliment efficazi da las  incumbensas permettan quai.  Art.  78 Examinaziun da las incumbensas 1 La  necessitad,  l'efficacitad  e  la  finanziaziun  da  las  incumbensas  publicas  ston  vegnir examinadas periodicamain.  6.2. GARANZIA DA L'URDEN PUBLIC  Art.  79 Urden public e segirezza 1 Il chantun e las vischnancas garanteschan l'urden public e la segirezza. 2 Els prendan mesiras per proteger la populaziun da catastrofas e per mantegnair las  funcziuns impurtantas dal stadi en situaziuns d'urgenza.  6.3. PLANISAZIUN DAL TERRITORI, AMBIENT, ENERGIA,  TRAFFIC E TELECOMMUNICAZIUN  Art.  80 Planisaziun dal territori 1 Il  chantun  e  las  vischnancas  prendan  en  mira  ina  utilisaziun  ed  in  svilup  cunvegnent, economic, coordinà e persistent dal territori chantunal. En quest connex  resguardan els ils basegns dals umans e da l'ambient sco er l'urbanisaziun decentrala.  Art.  81 Protecziun da l'ambient sco er protecziun da la natira e da la patria 1 Il chantun regla l'execuziun dal dretg federal davart la protecziun da l'uman e da  ses ambient natiral cunter effects nuschaivels e mulestus. Ils custs per evitar e per   eliminar tals eveniments portan las chaschunadras ed ils chaschunaders. 2 Il chantun e las vischnancas procuran per il mantegniment e per la protecziun da la  fauna e da la flora sco er da lur spazis da viver. 3 Els prendan mesiras per mantegnair e per proteger cuntradas e maletgs da vitgs,   lieus istorics sco er objects natirals e bains culturals da valur.  Art.  82 Infrastructura 1 Il chantun e las vischnancas procuran per in provediment commensurà dal territori   chantunal  cun  aua  e  cun  energia,  cun  colliaziuns  da  traffic  sco  er  cun  telecommunicaziun. 2 Els promovan in provediment segir, suffizient ed ecologic cun energia, il consum  spargnus e raziunal da quella sco er l'utilisaziun da las energias regenerablas.  18       110.100   3 Els procuran per in urden da traffic confurm al basegn, ecologic ed economic e  promovan il traffic public. 4 Il chantun promova la collavuraziun intercommunala e regiunala e garantescha la  gulivaziun da finanzas.  Art.  83 Auas 1 Il chantun ha la surveglianza da las auas publicas e privatas. El regla l'utilisaziun da  l'aua sco er da la forza idraulica. 2 La suveranitad da las auas publicas appartegna a las vischnancas.  Art.  83a * Participaziuns ad ovras electricas a charvun 1 Il chantun na sa participescha betg ad interpresas che fan investiziuns en ovras   electricas a charvun. En il rom da sias pussaivladads giuridicas e politicas procura el   che las interpresas cun participaziun dal chantun desistian da far  investiziuns en   ovras electricas a charvun.  6.4. ECONOMIA  Art.  84 Politica economica 1 Il chantun e las vischnancas creeschan bunas cundiziuns da basa per ina economia  productiva e persistenta. Els fan ina promoziun activa da l'economia. 2 Els promovan las stentas da l'economia en vista a la creaziun ed al mantegniment  da plazzas da lavur. 3 Els  sustegnan  mesiras  per  la  rescolaziun  professiunala,  per  la  furmaziun  supplementara e per la reintegraziun sco er per la cumpatibilitad da professiun e da   famiglia. 4 Els prendan mesiras per limitar tant sco pussaivel il dumber da regulaziuns e la   chargia  administrativa  per  interpresas,  en  spezial  per  las  interpresas  pitschnas  e  mesaunas (IPM). *  Art.  85 Regals e monopols 1 Ils dretgs da regals dal chantun èn: 1. il regal da sal; 2. il regal da chatscha; 3. il regal da pestga. 2 Il regal da minieras è in dretg da regal da las vischnancas. 3 Ils dretgs da regals dattan il dretg exclusiv d'utilisaziun. Il chantun respectivamain  las vischnancas pon profitar sezs da quests dretgs u als surdar a terzas persunas. 4 Tras  la  lescha  po  il  chantun  fundar  u  pratitgar  monopols,  sche  l'interess  da  la   publicitad pretenda quai.   19     110.100    5 Dretgs privats existents restan resalvads.  6.5. FATGS SOCIALS, SANADAD E FAMIGLIA  Art.  86 Integraziun 1 Il chantun e las vischnancas procuran per in'assistenza, per in sustegn e per ina  integraziun suffizienta da persunas basegnusas. 2 Els  promovan  l'integraziun  sociala  e  professiunala  da  persunas  ch'èn  dischavantagiadas  pervia  d'in  impediment,  pervia  d'ina  malsogna  u  per  auters  motivs. 3 En  il  rom  da  quai  ch'è  economicamain  supportabel  s'engaschan  els  per  ch'ils   impediments vegnian resguardads commensuradamain. 4 En il rom da lur pussaivladads procuran els per in access tenor ils basegns da las  persunas impedidas als edifizis ed als stabiliments publics.  Art.  87 Sanadad 1 Il chantun regla la sanadad publica. 2 Il chantun e las vischnancas procuran per ina tgira e per in provediment medicinal   cunvegnent, economic e suffizient. 3 Els promovan e sustegnan ensemen la prevenziun sanitara sco er la profilaxa cunter   toxicomania.  Art.  88 Famiglia 1 Il chantun e las vischnancas creeschan bunas cundiziuns da basa per famiglias.  6.6. FURMAZIUN, CULTURA E TEMP LIBER  Art.  89 Furmaziun 1 L'instrucziun  a  las  scolas  publicas  ha  ina  basa  cristiana  umanistica.  Ella  è   confessiunalmain e politicamain neutrala ed è marcada da toleranza. 2 Il chantun e las vischnancas procuran ch'ils uffants e ch'ils giuvenils survegnian ina  instrucziun da scola elementara che correspunda a lur capacitads. Cun ina purschida  da furmaziun adequata promovan els la reintegraziun en la societad d'uffants cun  impediments. 3 Il  chantun  procura  per  l'instrucziun  da  scola  media,  per  la  scolaziun  e  per  la  furmaziun  supplementara  professiunala  sco  er  per  l'access  a  scolas  spezialisadas  superiuras ed a scolas autas. Per quest intent po el manar u sustegnair scolas. El fa  attenziun  d'avair  ina  purschida  decentrala  da  scolas  medias  e  professiunalas  e  promova scolas spezialisadas superiuras e scolas autas en il chantun.  20       110.100   Art.  90 Cultura e perscrutaziun 1 Il chantun e las vischnancas promovan la lavur artistica, culturala e scientifica sco  er  il  barat  cultural.  Per  quest  intent  resguardan  els  la  varietad  linguistica  e  las  particularitads regiunalas dal chantun.  Art.  91 Organisaziun dal temp liber e sport 1 Il chantun e las vischnancas sustegnan l'organisaziun raschunaivla dal temp liber,  la lavur da giuventetgna ed il sport.  6.7. COLLAVURAZIUN INTERNAZIUNALA  Art.  92 Collavuraziun transcunfinala ed agid umanitar 1 Il chantun sustegna e promova la collavuraziun transcunfinala. 2 El sustegna l'agid umanitar per umans e pievels basegnus.  7. Urden da finanzas  Art.  93 Princips 1 Ils meds publics ston vegnir impundids a moda spargnusa, economica ed efficazia. 2 Las finanzas duain,  considerond il  svilup economic,  esser equilibradas a media  vista. 3 Mintga expensa premetta ina basa legala, in conclus da credit ed ina permissiun da  pajament. 4 Ils custs han da purtar da princip las chaschunadras ed ils chaschunaders.  Art.  94 Cumpetenzas fiscalas 1 Las cumpetenzas  dal  chantun  e  da las  vischnancas  per  incassar  taglias  vegnan  fixadas tras la lescha. 2 Las cumpetenzas fiscalas da las baselgias chantunalas e dals cumins-baselgia sa  drizzan tenor las disposiziuns concernent il stadi e concernent las baselgias.  Art.  95 Princips da l'imposiziun da taglia 1 Uschenavant ch'il gener da la taglia permetta, ston vegnir resguardads ils princips  da la generalitad, da l'egualitad e da la capacitad economica per concepir las taglias. 2 Las  taglias  ston  vegnir  fixadas  uschia,  che  persunas  economicamain  flaivlas  vegnan schanegiadas, che la voluntad da prestar resta, che l'atgna prevenziun vegn  promovida e che la capacitad da concurrer vegn mantegnida. 3 L'imposiziun dubla da taglia intercommunala è scumandada.   21     110.100    Art.  96 Gulivaziun da finanzas 1 Il chantun garantescha la gulivaziun da finanzas. 2 La finamira da la gulivaziun da finanzas èn relaziuns equilibradas concernent la  chargia fiscala e concernent las prestaziuns da las vischnancas e da las regiuns. 3 La lescha po prevair ulteriuras contribuziuns per reducir dischequilibers regiunals,  per ademplir funcziuns spezialas tras ina vischnanca u tras ina regiun sco er per   promover tschertas incumbensas.  Art.  97 Surveglianza da las finanzas 1 Il cussegl grond ha la surveglianza da las finanzas. En questa lavur vegn el sustegnì  d'in organ da controlla independent.  8. Stadi e baselgias  Art.  98 Baselgias chantunalas e cumins-baselgia 1 La baselgia evangelic-refurmada e la baselgia catolic-romana èn renconuschidas  dal dretg public. 2 La  baselgia  chantunala  evangelic-refurmada  e  ses  cumins-baselgia  sco  er  la  baselgia chantunala catolic-romana e ses cumins-baselgia èn corporaziuns dal dretg  public. 3 Tras la lescha pon ulteriuras cuminanzas religiusas vegnir renconuschidas dal dretg  public.  Art.  99 Autonomia 1 Las  baselgias  chantunalas  e  lur  cumins-baselgia  reglan  lur  fatschentas  independentamain en il rom dal dretg chantunal. 2 Ellas èn autorisadas d'incassar taglias da lur commembras e da lur commembers   tenor ils princips valaivels per las vischnancas. 3 Ils cumins-baselgia han il dretg da tscherner e da relaschar lur spirituals. 4 Il chantun ha la surveglianza suprema da l'utilisaziun legala dals meds finanzials e  da l'observaziun da l'urden giuridic. 5 Tras la lescha po el incassar da persunas giuridicas ina taglia da cult.  Art.  100 Cuminanzas religiusas dal dretg privat 1 Las ulteriuras cuminanzas religiusas èn suttamessas al dretg privat.  22       110.100   9. Midada da la constituziun chantunala  Art.  101 Revisiun totala e parziala 1 La constituziun po vegnir revedida totalmain u parzialmain da tut temp. 2 Ina revisiun parziala po cumpigliar ina singula disposiziun u pliras disposiziuns  cun in connex real. 3 Il pievel decida sin fundament d'ina iniziativa dal pievel u d'in conclus dal cussegl  grond, sch'i duai vegnir instradada ina revisiun totala da la constituziun. 4 Tar ina revisiun totala po il project constituziunal cuntegnair, empè d'ina varianta  tenor  l'artitgel  19,  ina  u  pliras  variantas,  davart  las  qualas  i  sto  vegnir  votà  separadamain ordavant u il medem mument.  10. Disposiziuns finalas  Art.  102 Entrada en vigur 1 Questa constituziun entra en vigur il 1. da schaner 2004. 2 Sin  quest  termin  vegn  abolida  la  constituziun  chantunala  dal  Grischun  dals  2  d'october 18921). 3 Midadas da la constituziun chantunala dals 2 d'october 1892 che succedan tranter il  conclus  dal  cussegl  grond  davart  la  constituziun  e  l'entrada  en  vigur  da  quella,  vegnan integradas dal cussegl grond en la nova constituziun chantunala. Il conclus  correspundent n'è betg suttamess al referendum.  Art.  103 Valaivladad limitada dal dretg vertent 1 Decrets ch'èn vegnids concludids d'ina autoritad che n'è betg pli cumpetenta u en   ina procedura che n'è betg pli admissibla, restan en vigur. 2 La midada da quests decrets sa drizza tenor questa constituziun. 3 Fin che las disposiziuns legalas correspundentas entran en vigur, valan vinavant las  suandantas disposiziuns da la constituziun per il chantun Grischun dals 2 d'october  1892:2)  1. artitgel 27 alinea 1 e 2; 2. artitgel 39 alinea 4; 3. artitgel 40 alinea 5 frasas 2 e 3 sco er alinea 6. 4 Fin il pli tard ils 31 da december 2008 vala vinavant l'artitgel 38 alinea 2 da la   constituziun chantunala dal Grischun dals 2 d'october 1892.3)  1) vDG 1 e midadas tenor il register da la CUL 2) Ils  texts  na  vegnan  betg  citads  en  quest  lieu,  mabain  pon  vegnir  consultads  en  la   CUL     2003,     p.     4002     s.   (en tudestg). 3) Il text na vegn betg cità en quest lieu, mabain po vegnir consultà en la CUL     2003,     p.     4002     (en tudestg).   23   http://www.gr-lex.gr.ch/frontend/change_documents/235 http://www.gr-lex.gr.ch/frontend/change_documents/235   110.100    Art.  104 Adattaziun da la legislaziun 1 Sch'i sto vegnir relaschà nov dretg u vegnir midà dretg existent sin fundament da  questa constituziun, sto quai succeder senza retard. 2 La regenza suttametta al cussegl grond entaifer trais onns dapi l'entrada en vigur da  questa constituziun propostas per l'adattaziun necessaria da la legislaziun.  Art.  105 Autoritads e dretgiras 1 Cun  resalva  da  las  suandantas  excepziuns  restan  las  commembras  ed  ils  commembers da las autoritads e da las dretgiras en uffizi fin a la scadenza da la   perioda d'uffizi tenor il dretg vertent: 1. La perioda d'uffizi da las commembras e dals commembers dal cussegl grond   sco er da lur suppleantas e suppleants vegn prolungada fin ils 31 da fanadur  2006.  2. La perioda d'uffizi da las presidentas cirquitalas e dals presidents cirquitals  sco er  da lur  substitutas  e  da lur  substituts  vegn prolungada fin  ils  31 da  fanadur 2006.  3. La  perioda  d'uffizi  da  las  commembras  grischunas  e  dals  commembers  grischuns dal cussegl dals chantuns vegn prolungada fin ils 25 da november  2007.  2 Per  novas  elecziuns  e  per  elecziuns  cumplementaras  valan  las  disposiziuns  da  questa constituziun. 3 Commembras  e  commembers  en  uffizi  cumplain  d'ina  autoritad  giudiziala  basegnan  fin  al  decret  da  disposiziuns  legalas  respectivas  la  permissiun  da  la  cumissiun da giustia dal cussegl grond per tut exercizi d'ina occupaziun accessorica.   Questas  activitads  na  dastgan  betg  pregiuditgar  l'adempliment  illimità  da  las  obligaziuns d'uffizi, l'independenza e la reputaziun da la dretgira. La cumissiun da  giustia po fixar ina reducziun adequata da la dimensiun da lavur u in'obligaziun da  restituziun  per  l'indemnisaziun  retratga  exequind  l'occupaziun  accessorica.  Las  disposiziuns per commembras e per commembers en uffizi cumplain d'ina autoritad  giudiziala restan applitgablas. 4 Per la procedura da dretg constituziunal vegnan applitgadas confurm al senn las   prescripziuns davart la procedura davant la dretgira administrativa fin al decret da  las disposiziuns legalas correspundentas.  Art.  106 Dretgs politics 1 La reussida e la valaivladad d'iniziativas dal pievel e da referendums annunziads a  la chanzlia chantunala avant l'acceptaziun da questa constituziun, vegnan giuditgads  tenor il dretg vertent. 2 Ils  projects  deliberads  dal  cussegl  grond  fin  a  l'entrada  en  vigur  da  questa  constituziun èn suttamess a la votaziun dal pievel tenor il dretg vertent.  24       110.100   3 Iniziativas  dal  pievel  per  ina  revisiun  parziala  da  la  constituziun  vertenta  che   vegnan inoltradas fin a l'acceptaziun da la nova constituziun, transfurma il cussegl  grond en projects per ina revisiun parziala da la nova constituziun.  Art.  107 Corporaziuns regiunalas 1 Organisaziuns regiunalas da la collavuraziun intercommunala che n'èn anc naginas  corporaziuns regiunalas il  mument da l'entrada en vigur da la nova constituziun,  vegnan tractadas fin ils 31 da december 2006 sco corporaziuns regiunalas. 2 A la suprastanza da las  corporaziuns regiunalas cumpeti  da far  propostas  a  las   vischnancas ed als organs cumpetents fin ils 31 da december 2004 per la futura  concepziun d'ina corporaziun regiunala.  Art.  108 Circuls, districts, corporaziuns regiunalas 1 Ils circuls che adempleschan las incumbensas delegadas da las vischnancas existan  vinavant, e quai fin dus onns suenter che la divisiun dal chantun en regiuns sco  corporaziuns dal dretg public chantunal è entrada en vigur. La perioda d'uffizi da las  presidentas  e  dals  presidents  sco  er  da  lur  suppleantas  e  da  lur  suppleants  dals   ulteriurs circuls sa prolunghescha fin al mument da l'aboliziun. * 2 Fin  la  fin  da  l'onn  2016  furman  ils  districts  ils  circuls  da  dretgira  per  la   giurisdicziun civila e penala. Lur posiziun giuridica sa drizza tenor la lescha. * 3 A partir dal mument che la divisiun dal chantun en regiuns è entrada en vigur na  dastgan vegnir delegadas pli naginas incumbensas als circuls ed a las corporaziuns  regiunalas. * 4 La responsabladad dal stadi per ils circuls, per ils districts e per las corporaziuns  regiunalas  sco er lur  surveglianza èn garantidas  durant lur  entira  existenza en la  dimensiun ch'era previsa en la constituziun dal chantun Grischun dals 18 da matg  2003 / 14 da settember 2003. *   25     110.100    Tabella da las modificaziuns - tenor conclus  Conclus Entrada en vigur Element Modificaziun Publicaziun en la CUL 14-09-2003 01-01-2004 relasch emprima versiun - 26-09-2004 01-01-2005 Art. 35 al. 1 midada - 24-09-2006 01-01-2007 Art. 50 al. 3 integraziun - 26-11-2006 01-01-2007 Art. 21 al. 1 midada - 26-11-2006 01-01-2007 Art. 21 al. 3 midada - 26-11-2006 01-01-2007 Art. 51a integraziun - 26-11-2006 01-01-2007 Art. 55 al. 2 midada - 17-05-2009 01-01-2011 Art. 54 al. 1, 3. aboliziun - 29-01-2012 29-01-2012 Art. 84 al. 4 integraziun - 11-03-2012 01-01-2013 Art. 9 al. 2 midada - 23-09-2012 01-01-2018 Art. 10 al. 1 midada 2015-001 23-09-2012 01-01-2017 Art. 54 al. 1, 2. midada 2015-001 23-09-2012 01-01-2018 Art. 55 al. 2, 2. midada 2015-001 23-09-2012 01-01-2018 Art. 72 aboliziun 2015-001 23-09-2012 01-01-2018 Art. 73 aboliziun 2015-001 23-09-2012 01-03-2014 Art. 108 al. 1 integraziun - 03-03-2013 01-05-2013 Art. 16 al. 1, 6. aboliziun - 13-01-2015 01-01-2016 Art. 3 al. 3 midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 11 al. 1, 4. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 11 al. 1, 5. aboliziun 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 11 al. 1, 6. aboliziun 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 26 al. 1 midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 27 al. 3 midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Titel 5.2. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 midada dal titel 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1 midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 1. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 2. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 3. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 4. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 5. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 6. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 7. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 8. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 9. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 10. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 1, 11. midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 68 al. 2 midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 69 aboliziun 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 70 aboliziun 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 71 midada dal titel 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 71 al. 1 midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 71 al. 2 midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 71 al. 3 integraziun 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 74 al. 1 midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 74 al. 2 midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 76 al. 2 midada 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 108 al. 2 integraziun 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 108 al. 3 integraziun 2015-001 13-01-2015 01-01-2016 Art. 108 al. 4 integraziun 2015-001 14-06-2015 01-11-2016 Art. 83a integraziun 2016-023 13-06-2021 01-10-2021 Art. 27 al. 2 midada 2021-031  26       110.100   Tabella da las modificaziuns - tenor element  Element Conclus Entrada en vigur Modificaziun Publicaziun en la CUL relasch 14-09-2003 01-01-2004 emprima versiun - Art. 3 al. 3 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 9 al. 2 11-03-2012 01-01-2013 midada - Art. 10 al. 1 23-09-2012 01-01-2018 midada 2015-001 Art. 11 al. 1, 4. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 11 al. 1, 5. 13-01-2015 01-01-2016 aboliziun 2015-001 Art. 11 al. 1, 6. 13-01-2015 01-01-2016 aboliziun 2015-001 Art. 16 al. 1, 6. 03-03-2013 01-05-2013 aboliziun - Art. 21 al. 1 26-11-2006 01-01-2007 midada - Art. 21 al. 3 26-11-2006 01-01-2007 midada - Art. 26 al. 1 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 27 al. 2 13-06-2021 01-10-2021 midada 2021-031 Art. 27 al. 3 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 35 al. 1 26-09-2004 01-01-2005 midada - Art. 50 al. 3 24-09-2006 01-01-2007 integraziun - Art. 51a 26-11-2006 01-01-2007 integraziun - Art. 54 al. 1, 2. 23-09-2012 01-01-2017 midada 2015-001 Art. 54 al. 1, 3. 17-05-2009 01-01-2011 aboliziun - Art. 55 al. 2 26-11-2006 01-01-2007 midada - Art. 55 al. 2, 2. 23-09-2012 01-01-2018 midada 2015-001 Titel 5.2. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 13-01-2015 01-01-2016 midada dal titel 2015-001 Art. 68 al. 1 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 1. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 2. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 3. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 4. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 5. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 6. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 7. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 8. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 9. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 10. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 1, 11. 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 68 al. 2 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 69 13-01-2015 01-01-2016 aboliziun 2015-001 Art. 70 13-01-2015 01-01-2016 aboliziun 2015-001 Art. 71 13-01-2015 01-01-2016 midada dal titel 2015-001 Art. 71 al. 1 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 71 al. 2 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 71 al. 3 13-01-2015 01-01-2016 integraziun 2015-001 Art. 72 23-09-2012 01-01-2018 aboliziun 2015-001 Art. 73 23-09-2012 01-01-2018 aboliziun 2015-001 Art. 74 al. 1 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 74 al. 2 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 76 al. 2 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-001 Art. 83a 14-06-2015 01-11-2016 integraziun 2016-023 Art. 84 al. 4 29-01-2012 29-01-2012 integraziun - Art. 108 al. 1 23-09-2012 01-03-2014 integraziun - Art. 108 al. 2 13-01-2015 01-01-2016 integraziun 2015-001 Art. 108 al. 3 13-01-2015 01-01-2016 integraziun 2015-001 Art. 108 al. 4 13-01-2015 01-01-2016 integraziun 2015-001   27    	1. Disposiziuns generalas e princips da l'agir dal stadi 	Art. 1 Il chantun Grischun 	Art. 2 Relaziuns cun la confederaziun, cun ils chantuns e cun l'exteriur 	Art. 3 Linguas 	Art. 4 Separaziun e limitaziun da las pussanzas 	Art. 5 Stadi da dretg 	Art. 6 Responsabladad individuala e sociala  	2. Dretgs fundamentals e finamiras socialas 	Art. 7 Dretgs fundamentals e finamiras socialas 	Art. 8 Garanzias da procedura e protecziun legala  	3. Dretgs politics 	3.1. En general 	Art. 9 Dretg da votar e d'eleger 	Art. 10 Princips d'elecziun e da votaziun 	Art. 11 Cumpetenzas electoralas  	3.2. Iniziativa dal pievel 	Art. 12 Object 	Art. 13 Furma 	Art. 14 Nunvalaivladad 	Art. 15 Procedura  	3.3. Referendum 	Art. 16 Referendum obligatoric 	Art. 17 Referendum facultativ 	Art. 18 Dretg d'urgenza 	Art. 19 Dumondas da princip e variantas  	3.4. Partidas politicas 	Art. 20 Posiziun   	4. Autoritads e dretgiras 	4.1. En general 	Art. 21 Elegibladad 	Art. 22 Incumpatibilitads 	Art. 23 Perioda d'uffizi 	Art. 24 Immunitad 	Art. 25 infurmaziun 	Art. 26 Responsabladad dal stadi  	4.2. Il cussegl grond 	4.2.1. Organisaziun 	Art. 27 Cumposiziun ed elecziun 	Art. 28 Posiziun da las commembras e dals commembers dal cussegl grond 	Art. 29 Publicitad da las sesidas  	4.2.2. Incumbensas 	Art. 30 Princip 	Art. 31 Legislaziun 	Art. 32 Ulteriuras cumpetenzas legislativas 	Art. 33 Surveglianza e surveglianza suprema 	Art. 34 Planisaziun 	Art. 35 Finanzas 	Art. 36 Elecziuns 	Art. 37 Grazia   	4.3. La regenza 	4.3.1. Organisaziun 	Art. 38 Cumposiziun 	Art. 39 Elecziun 	Art. 40 Presidi 	Art. 41 Occupaziun accessorica e represchentanza d'interess  	4.3.2. Incumbensas 	Art. 42 Incumbensas da la regenza 	Art. 43 Direcziun da l'administraziun 	Art. 44 Cooperaziun en il cussegl grond 	Art. 45 Legiferaziun 	Art. 46 Finanzas 	Art. 47 Ulteriuras incumbensas 	Art. 48 Situaziuns extraordinarias  	4.3.3. Administraziun 	Art. 49 Departaments e chanzlia chantunala 	Art. 50 Ulteriuras purtadras ed ulteriurs purtaders d'incumbensas publicas   	4.4. Dretgiras 	Art. 51 Independenza ed imparzialitad 	Art. 51a * Finanzas, cooperaziun en il cussegl grond e legislaziun 	Art. 52 Surveglianza da la giustia 	Art. 53 Publicitad da las tractativas giudizialas 	Art. 54 Giurisdicziun civila e penala 	Art. 55 Giurisdicziun constituziunala ed administrativa 	Art. 56 Ulteriuras autoritads giudizialas sco er autoritads extragiudizialas  	4.5. Diever dals dretgs da cooperaziun en la confederaziun 	Art. 57 Cussegl dals chantuns 	Art. 58 Referendum chantunal 	Art. 59 Iniziativa dals chantuns   	5. Structuraziun dal chantun 	5.1. Vischnancas e collavuraziun intercommunala 	5.1.1. Geners da vischnancas 	Art. 60 Vischnancas politicas 	Art. 61 Vischnancas burgaisas  	5.1.2. Collavuraziun intercommunala e fusiun da vischnancas 	Art. 62 Collavuraziun intercommunala 	Art. 63 Fusiun 	Art. 64 Promoziun da la collavuraziun intercommunala e da fusiuns  	5.1.3. Posiziun ed organisaziun 	Art. 65 Autonomia communala 	Art. 66 Organs 	Art. 67 Surveglianza   	5.2. Regiuns * 	5.2.1. Divisiun dal territori chantunal 	Art. 68 Regiuns * 	Art. 69 * …  	5.2.2. Posiziun giuridica ed incumbensas 	Art. 70 * … 	Art. 71 Regiuns * 	Art. 72 * …  	5.2.3. Organisaziun e surveglianza 	Art. 73 * … 	Art. 74 Surveglianza    	6. Incumbensas publicas 	6.1. En general 	Art. 75 Princips 	Art. 76 Cumpetenza e collavuraziun 	Art. 77 Adempliment decentral da las incumbensas 	Art. 78 Examinaziun da las incumbensas  	6.2. Garanzia da l'urden public 	Art. 79 Urden public e segirezza  	6.3. Planisaziun dal territori, ambient, Energia, traffic e telecommunicaziun 	Art. 80 Planisaziun dal territori 	Art. 81 Protecziun da l'ambient sco er protecziun da la natira e da la patria 	Art. 82 Infrastructura 	Art. 83 Auas 	Art. 83a * Participaziuns ad ovras electricas a charvun  	6.4. Economia 	Art. 84 Politica economica 	Art. 85 Regals e monopols  	6.5. Fatgs socials, sanadad e famiglia 	Art. 86 Integraziun 	Art. 87 Sanadad 	Art. 88 Famiglia  	6.6. Furmaziun, cultura e temp liber 	Art. 89 Furmaziun 	Art. 90 Cultura e perscrutaziun 	Art. 91 Organisaziun dal temp liber e sport  	6.7. Collavuraziun internaziunala 	Art. 92 Collavuraziun transcunfinala ed agid umanitar   	7. Urden da finanzas 	Art. 93 Princips 	Art. 94 Cumpetenzas fiscalas 	Art. 95 Princips da l'imposiziun da taglia 	Art. 96 Gulivaziun da finanzas 	Art. 97 Surveglianza da las finanzas  	8. Stadi e baselgias 	Art. 98 Baselgias chantunalas e cumins-baselgia 	Art. 99 Autonomia 	Art. 100 Cuminanzas religiusas dal dretg privat  	9. Midada da la constituziun chantunala 	Art. 101 Revisiun totala e parziala  	10. Disposiziuns finalas 	Art. 102 Entrada en vigur 	Art. 103 Valaivladad limitada dal dretg vertent 	Art. 104 Adattaziun da la legislaziun 	Art. 105 Autoritads e dretgiras 	Art. 106 Dretgs politics 	Art. 107 Corporaziuns regiunalas 	Art. 108 Circuls, districts, corporaziuns regiunalas   		2021-09-22T22:08:28+0200 	"7001 Chur" 	"Gesetzessammlung Kanton Graubünden"