مسجد خانم — زنجان
نشانی: ایران، استان زنجان، زنجان، خیابان امام، کوچه فخیم‌الدوله

بافت تاریخی شهر زنجان با مرکزیت سبزه‌میدان و بازار سنتی این شهر، مملو از جاذبه‌های تماشایی است که گردشگران علاقه‌مند به فرهنگ و تاریخ را سیراب می‌کند. مساجد متعدد، سراها و کاروان‌سراها، تیمچه‌ها، خانه‌ها و مدارس قدیمی، همگی جزوجاهای دیدنی زنجانهستند که با معماری خیره‌کننده خود، گردشگری این شهر را رونق می‌بخشند. مسجد و مدرسه خانم، نمونه‌ای از مجموعه بناهای تاریخی شهر زنجان است که در ادامه به آن خواهیم پرداخت. آنچه باید درباره مسجد خانم بدانید: مسجد خانم کجاست؟ تاریخچه مسجد خانممعماری مسجد و مدرسه خانمقسمت‌های مختلف مسجد خانمنکات بازدید از مسجد خانمجاهای دیدنی اطراف مسجد خانممسجد خانم کجاست؟ آدرس: زنجان، خیابان امام‌خمینی، سبزه‌میدان، خیابان قائمیه، کوچه فخیم‌الدوله (مشاهده در نقشه) عکس از گوگل‌مپ | عکاس: Omid Chaparianمسجد خانم از جاهای دیدنی زنجان به شمار می‌رود که در مجاورت سبزه‌میدان، واقع در بافت سنتی شهر قرار گرفته است. این بنا که بیش از صد سال قدمت دارد، از نمونه‌های بارز معماری دوران قاجار محسوب می‌شود. مسجد مدرسه خانم در تاریخ دهم اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۵۴ با شماره ثبت ۱۰۵۵ به‌عنوان یکی از آثار تاریخی ایران ثبت ملی شد. مسیر دسترسی به مسجد خانم زنجانبرای بازدید از مسجد مدرسه خانم، از مرکز شهر زنجان توسط بلوار سعدی خود را به میدان انقلاب برسانید. با حرکت به‌سمت راست، مسیر خیابان امام‌خمینی را پیش بگیرید و با عبور از پارک سبزه‌میدان، وارد کوچه فخیم‌الدوله شوید. مسجد خانم در این کوچه قرار گرفته است. تاریخچه مسجد خانم زنجانعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Arz Mohammadiکتیبه‌ای در سردر مسجد مدرسه زنجان است که نشان از تاریخ ساخت بنا دارد. در این کتیبه سال ۱۳۲۳ هجری قمری سال ساخت بنا و بانی آن، «جمیله خانم ذوالفقاری» ذکر شده است. در این کتیبه نوشته‌شده که معماری بنای مسجد مدرسه خانم، برعهده «استاد اسماعیل بنا» بوده است. با توضیحات کتیبه می‌توان چنین برداشت کرد که مسجد خانم به سفارش جمیله خانم، دختر «حسین‌قلی خان سرداری» معروف به ذوالفقاری ساخته‌شده است که یکی از بانوان صاحب شان و متمکن در اواخر دوره قاجار بود. طبق وقف‌نامه باقی‌مانده که در ۲۲ محرم سال ۱۳۲۶ هجری قمری تنظیم‌شده است، جمیله خانم ذوالفقاری پیش از اتمام بنا وفات یافت و دختر خود با نام «قمرتاج خانم» را به‌عنوان اولین متولی مسجد مدرسه برگزید. به این ترتیب، می‌توان گفت که مسجد مدرسه، نام خود را با عنوان «خانم»، از بانیان گرفته است. ساخت مساجد و مدارس و بناهای عام‌المنفعه از سوی بانوان متدین و مقتدر در طول تاریخ ایران، سابقه‌ای طولانی دارد که این مسجد مدرسه تنها نمونه‌ای از آن‌ها است. معماری مسجد خانم زنجانعکس از گوگل‌مپ | عکاس: M. A. Mاین بنا از آثار دوره قاجاریه است و شاخصه‌های معماری عصر قاجاریه را به نمایش می‌گذاردمسجد و مدرسه خانم، جایگاه خاص و منحصربه‌فردی در معماری ایرانی-اسلامی دارد. در میان آثار تاریخی برجای‌مانده در کشور، این جایگاه خاص از دیدگاه سبک معماری، شیوه و تکنیک تزیینی بررسی می‌شود. شیوه‌های به کار رفته در معماری مسجد مدرسه خانم، منحصرا از خصوصیات معماری دوره قاجار است؛ برای مثال، تزیینات پرکار بخش بزرگی از درب ورودی، سطوح فوقانی حجره‌های مشرف به میان‌سرا، نقوش هندسی موجود در آن‌ها و رنگ‌های استفاده‌شده در بنا (نظیر رنگ‌های زرد، نارنجی، سیاه، سفید و صورتی) به بهترین شکل معماری عصر قاجاریه را بازگو می‌کند. عکس از گوگل‌مپ | عکاس: Arz Mohammadiقسمت‌های مختلف مسجد خانمبررسی معماری بنای مسجد مدرسه خانم نشان می‌دهد که بنای مزبور، مسجد-مدرسه بوده و در گذشته، قسمت اعظم مساحت آن به فضای مدرسه اختصاص داشته است. فضاهای تشکیل‌دهنده مسجد شامل صحن، شبستان تابستانی و زمستانی، حجره‌ها، سردر و دو مناره زیبا می‌شود. سردر مسجد خانمورودی مسجد، دارای پلان U شکل است؛ به‌گونه‌ای که گویا نمازگزاران را برای ورود به مسجد فرامی‌خواند. مسجد دارای دری چوبی و همچنین طاق‌نماهایی در جداره‌ها با تزیینات آجر و کاشی است. مناره‌های مسجد خانمقسمت مسجد بنا، مناره‌هایی قطور و کوتاه بر فراز سردر دارد. تزیینات بدیع آجر و کاشی در این مناره‌ها دیده می‌شود و قابل‌مقایسه با مناره‌های مدرسه سپهسالار قدیم تهران است. عکس از گوگل‌مپ | عکاس: Fanoos Gardشبستان‌های مسجد خانمدر اطراف صحن مسجد، دوازده حجره قرار دارد و وسط صحن، یک حوض زیبا به‌همراه باغچه‌های درخت‌کاری شده قرار گرفته استمسجد مدرسه حانم دارای دو شبستان تابستانی و زمستانی است که فضای زمستانی آن، مساحت کمتری دارد. جبهه جنوبی حیاط، شبستان طویلی دارد که یک ردیف ستون آجری در میانه آن قرار گرفته است. اتاقی در طرف شرقی شبستان فضای مدرسه است که پنجره‌ای ندارد و از خروجی حیاط کوچک و مجاور خود نور می‌گیرد. سردر دیگر شبستان از سمت میان‌سرا با کاشی‌های زرد رنگ خودنمایی می‌کند. فضای داخلی، دارای ستون‌هایی با طرح مارپیچ سنگی و همچنین جداره‌ها و طاق‌های نیم‌دایره آجری است. کاشی‌های استفاده‌شده در این فضا، همانند جداره‌های خارجی با رنگ‌های متنوع و قاجاری در کنار آجر اجرا شده‌اند. داخل شبستان، محرابی با طاق نیم‌دایره وجود دارد که با تزیینات شگفت و پرکار، از کاشی ساخته‌شده است. صحن مسجد خانمصحن مسجدحوضی زیبا در وسط، به‌همراه چهار باغچه درخت‌کاری شده در اطراف آن دارد. بدین‌ترتیب فضایی مطلوب و دل‌نشین از ترکیبسبزی درختان با کاشی‌های رنگارنگ به وجود آمده است. عکس از گوگل‌مپ | عکاس: mohsen mahboubiحجره‌های مسجد خانمحجره‌های مسجد خانم که محل اقامت طلاب علوم دینی بوده‌اند، در اضلاع شمالی، شرقی و غربی مجموعه، ساخته شده‌اند و دارای پنجره‌ها و درهای چوبی کنده‌کاری شده هستند. علاوه براین، به اندازه دو پله با ازاره سنگی از سطح زمین فاصله گرفته‌اند. این حجره‌ها که تعداد آن‌ها به ۱۲ باب می‌رسد، هریک ایوانچه‌ای در مقابل خود دارند. نکات بازدید از مسجد خانم زنجانعکس از وب‌سایت Wikipedia | عکاس: Majid-t ۶۲ نمازهای ظهر و عصر و همچنین مغرب و عشا در مسجد خانم زنجان برگزار می‌شود. امکان بازدید از بخش‌های مختلف مسجد مدرسه خانم جز در اوقات شرعی امکان‌پذیر است. معماری دلنشین مدرسه و مسجد خانم، فرصت مناسبی را برای عکاسی به بازدیدکنندگان می‌دهد. برای بازدید از مسجد خانم، استفاده از پوشش و حجاب اسلامی ضروری است. بازدید از مسجد مدرسه خانم رایگان است. جاهای دیدنی اطراف مسجد خانم زنجانعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Fanoos Gardبازار زنجانآدرس: استان زنجان، شهر زنجان، انتهای خیابان سعدی، میدان انقلاب (مشاهده در نقشه) بازار زنجان با معماری خیره‌کننده، مهم‌ترین مرکز فروش سوغات و ارزاق عمومی شهر است که با قیمت‌هایی نسبتا مناسب، از بخش‌های مختلفی تشکیل‌شده است. این مجموعه شامل مساجد متعدد، سراها و کاروان‌سراهای بسیار می‌شود که در دوره‌های مختلف تاریخی، اهمیت بسیاری در اقتصاد و بازرگانی غرب ایران داشته است. خانه ذوالفقاریآدرس: استان زنجان، شهر زنجان، تقاطع خیابان زینبیه و خیابان طالقانی (مشاهده در نقشه) خانه ذوالفقاری زنجان که در بافت تاریخی این شهر قرار گرفته، در حال حاضر محل برپایی موزه باستان‌شناسی و مردان نمکی زنجان است. این عمارت تاریخی را که قدمت آن به زمان قاجار باز می‌گردد، در سال ۱۳۷۹ بازسازی کرده‌اند؛ بااین‌حال، بخش‌های بسیاری از این عمارت در طول سالیان اخیر از بین رفته است. مردان نمکی به پنج مومیایی طبیعی گفته می‌شود که در معدن چهرآباد کشف شده‌اند. پرسش‌های متداولمسجد خانم کجاست؟ مسجد خانم از جاهای دیدنی زنجان به شمار می‌رود که در مجاورت سبزه‌میدان، واقع در بافت سنتی شهر قرار گرفته است. مسجد خانم در چه سالی ساخته‌شده است؟ ۱۳۲۳ هجری قمریبانی مسجد خانم چه کسی است؟ جمیله خانم ذوالفقاریهزینه بازدید از مسجد خانم چقدر است؟ بازدید از مسجد مدرسه خانم رایگان است. نویسنده: زهرا آذرنیوش / پوریا محمدی پیوند