یخدان‌های دوقلو سیرجان — سیرجان
نشانی: ایران، استان کرمان، سیرجان، غرب محله باغ بمید، خیابان شیخ فضل‌الله نوری

یخدان‌های دوقلوی سیرجان که به یخدان‌های حاج رشید نیز معروف هستند، یکی از مهم‌ترین مکان‌های تاثیرگذار بر زندگی مردم در گذشته بودند که هم‌اکنون از جاذبه‌های سیرجان در استان کرمان محسوب می‌شوند. این یخدان‌ها که در سال ۱۲۷۵ هجری شمسی به دست افراد خیر ساخته شدند تا یخ مصرفی مردم سیرجان را تامین کنند، در سال ۱۳۸۴ هجری شمسی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدند. هرآنچه باید درباره یخدان‌های دوقلو سیرجان بدانید: یخدان‌های دوقلو سیرجان کجاست؟ درباره یخدان‌های دوقلو سیرجانمعماری یخدان‌های دوقلو سیرجانکاربرد یخدان‌های دوقلو سیرجاننکات بازدید از یخدان‌های دوقلو سیرجانیخدان‌های دوقلو سیرجان کجاست؟ منبع عکس: ویکی مدیا (عکاس: Scott Edmunds) این یخدان‌ها در سیرجان، قسمت غرب محله باغ بمید، خیابان شیخ فضل‌الله نوری واقع شده‌اند. آدرس: استان کرمان، شهر سیرجان، غرب محله باغ بمید، خیابان شیخ فضل‌الله نوری، یخدان‌های دوقلوی شهر سیرجان (نمایش روی نقشه) درباره یخدان‌های دوقلو سیرجانمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: فریدون مالک) سیرجان در دوره ساسانیان به شهر سیرگان معروف بود که علت آن به وجود قنات‌های زیاد در آن بر می‌گشت. این شهر در منطقه‌ای با آب‌وهوای گرم و خشک قرار دارد و از همین رو، در فصل گرم تابستان غالبا بارندگی آن اندک است. در گذشته مردم این ناحیه به ناچار گرمای زیادی را متحمل می‌شدند. معماران از سرمای شدید و خشک زمستان به‌عنوان راهکاری جهت حفظ و نگهداری مواد غذایی و نوشیدنی‌های خود در فصل تابستان استفاده می‌کردند و با ساخت بنایی مخروطی شکل که توسط پله‌هایی به چندین طبقه در زیر زمین منتقل می‌شد، شرایطی همانند یخچال‌های امروزی به وجود آورده بودند. منبع عکس: ویکی مدیا (عکاس: Morteza salehi ۷۰) یخدان‌های سیرجان که به یخدان‌های حاج رشید سیرجان نیز معروف هستند، ازجاهای دیدنی سیرجانبه حساب می‌آیند که در تاریخ ۱۸ خرداد ۱۳۸۴ هجری شمسی در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند. قدمت این بنا مربوط به سال ۱۲۷۴ هجری شمسی در دوره قاجاریه است که گفته می‌شود افراد خیر آن را ساختند تا یخ مصرفی مردم شهر را تامین کند. این یخدان‌ها شامل دو چاله یخ می‌شوند که روی آن‌ها گنبد عظیم خشتی قرار گرفته و یک دیوار (حصار) طویل و مرتفع و سایه‌انداز بین دو یخدان کشیده شده است. معماری یخدان‌های دوقلو سیرجانمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: بهراد موعودی) در استان‌هایی مانند کرمان و یزد در تابستان با افزایش مصرف آب، از قدیم نیاز به تولید یخ وجود داشت. به همین دلیل این یخچال‌های طبیعی، یخ مصرفی شهرهای کویری همچون سیرجان را تامین می‌کردند. مخازن یخ این یخدان‌ها در عمق زمین با خاک‌برداری ایجاد و دورچینی شده‌اند. عمق مخزن یا چاله یخ‌ها در حال حاضر از سطح فعلی حدود هفت متر ارتفاع دارد؛ اما عمق اولیه چاله‌ها بیشتر بوده است و به حدود عرض دهنه مخزن می‌رسید. به مرور زمان که عملکرد یخچال‌ها از بین رفت، کف آن با آوار و زباله‌ها انباشته شد. قطر چاله‌های یخ بین حدودا ۸ ٫ ۵ تا ۹ ٫ ۵ متر متفاوت بود و برای جلوگیری از نفوذ رطوبت به داخل چاله‌ها جداره‌های آن‌ها را با آجر و پوشش عایق دورچینی کرده‌اند. منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: مهرداد میرزایی) مخازن یخ هرکدام دارای دو دهنه ورودی و خروجی به عرض ۱۳۰ سانتی‌متر بودند که یخ حاصل از حوضچه‌های یخ در فصل زمستان با نیروی انسانی خرد شده و به چاله‌های یخ منتقل می‌شد و با پرشدن مخزن، هر دو دهنه آن را مسدود می‌کردند تا با شروع فصل گرما که به آب خنک و یخ نیاز داشتند، مورد استفاده قرار گیرند. دسترسی به مخزن یخ با پیمودن یک پلکان امکان‌پذیر بود که در دیوار دورچینی چاله یخ قرار داشت. روی هرکدام از چاله‌های یخ، گنبد عظیم مخروطی قرار گرفته که از مصالح خشت خام به ابعاد ۸ × ۲۸ × ۲۸ سانتی‌متر ساخته‌شده است. گنبدهای مخروطی دارای نمای خارجی پلکانی هستند که دسترسی بهتری به راس گنبد ایجاد می‌کنند و اصطلاحا رک نامیده می‌شوند و حدودا ۱۲ ٫ ۵ متر ارتفاع دارند. منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: پارسا) روی آن را با ملاط کاهگل پوشانده‌اند که عایق بسیار خوبی در مقابل نور و گرمای حاصل از تابش خورشید به حساب می‌آید. این ملاط از ورود هوای گرم خارج به داخل و خروج هوای سرد داخلی به خارج بنا جلوگیری می‌کند. اهالی سیرجان در فصل زمستان مخزن یخدان‌ها را از یخ پر کرده و با بستن درها و روزنه‌ها، در فصل تابستان از یخ آن استفاده می‌کردند. دیوار سایه اندازمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: مهرداد میرزایی) دیوار سایه‌انداز طویل و مرتفعی که سراسر جبهه شرقی دو مخزن یخ را در بر می‌گیرد، به‌صورت منحنی است و به عرض حدود ۲ ٫ ۵ متر در سطح و ارتفاع ۱۰ ٫ ۵ متر در راس به حالت صندوقی‌شکل تبدیل‌شده است. این دیوار به خط مستقیم حدود ۱۰۰ متر طول دارد. در سمت جنوب غربی نیز دیوار سایه‌اندازی با همان حالت منحنی وجود داشته که امروزه از آن اثری باقی نمانده است. در طرف غربی دیوار سایه‌انداز چنانچه در همه یخچال‌ها مرسوم بوده، حوضچه‌های یخی قرار داشت که معمولا به‌شکل چهارگوش با عمق کم (بین ۲۰ تا ۵۰ سانتی‌متر) بودند. با ریختن آب در حوضچه‌ها لایه نازکی از یخ تشکیل می‌شد و با ورود مجدد آب در چند نوبت لایه قطوری از یخ شکل می‌گرفت که توسط نیروی انسانی شکسته و به مخزن منتقل می‌شد. علاوه بر نمای خارجی گنبدهای مخروطی این مجموعه که دارای زیبایی خاصی هستند؛ از جمله تزیینات موجود در آن می‌توان به تزیینات خشتی هندسی در غرب دیوار سایه‌انداز اشاره کرد که به‌صورت برجسته و فرورفته اجرا شده‌اند. کاربرد یخدان‌های دوقلو سیرجانمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: حامد جهانشاهی) یخچال یا یخدان، محلی برای نگهداری یخ بوده است که در فصل زمستان، یخ لازم را در حوضچه‌هایی که شرح آن گذشت، تهیه و در چاله یا مخزن یخ انبار می‌کردند تا در فصل گرما به مصارف مختلف برسانند. معماران کرمانی برای ساخت مکانی که بتواند سرمای لازم برای تولید یخ را داشته باشد، حوضی بزرگ و گرد به قطر ۲۰ تا ۳۰ متر و به ارتفاع ۶ تا هفت متر می‌ساختند. سپس روی آن گنبد مخروطی بسیار بزرگی قرار می‌دادند تا بتواند از ورود گرمای بیرون به درون این مخزن جلوگیری کند. بنابراین، یخچال‌ها از جمله عناصر معماری در گذشته محسوب می‌شدند که مختص یک عملکرد با کاربری خاص خود بودند؛ اما با پیشرفت جوامع بشری و گسترش نیروی برق هر خانواده توانست با یک یخچال نیاز خویش را برآورده سازد. امروزه یخدان‌ها کاربری خود را از دست داده‌اند و تنها می‌توان به آن‌ها به‌عنوان آثار معماری و جاذبه طبیعی و گردشگری نگریست. نکات بازدید از یخدان‌های دوقلو سیرجانمنبع عکس: ویکی مدیا (عکاس: Morteza salehi ۷۰) بازدید از یخدان‌های دوقلو سیرجان رایگان است. امکان بازدید از فضای داخلی یخدان‌ها وجود ندارد. سیرجان شهری کویری است؛ پس اگر گرما اذیتتان می‌کند، ترجیحا پاییز یا زمستان را برای سفر به این منطقه و بازدید از یخدان‌های دوقلو انتخاب کنید. سطح محوطه یخدان‌های دوقلو پله ندارد و افراد کم‌توان یا ناتوان برای بازدید از آن مشکلی نخواهند داشت. هنگام بازدید از این اثر تاریخی از نوشتن یادگاری روی آن بپرهیزید. از دست دادن کارکرد اصلی یخدان‌های دوقلو سیرجان نباید سبب شود که به حفظ میراث فرهنگی و تاریخی بی‌اعتنا باشیم. با اطلاع‌رسانی درباره یخدان‌ها می‌توانید توجه سایر گردشگران و متعاقبا مسئولان را به آن جلب کنید و به این وسیله نقش مهمی در حفاظت از آن داشته باشید. پرسش‌های متداولیخدان‌های دوقلو سیرجان کجاست؟ یخدان‌های دوقلو در کرمان، سیرجان، خیابان شیخ فضل‌الله نوری قرار گرفته‌اند. یخدان‌های دوقلو سیرجان چه زمانی ساخته شدند؟ یخدان‌های دوقلو سیرجان در سال ۱۲۷۴ هجری شمسی توسط افراد خیر ساخته شدند. آیا یخدان‌های دوقلو سیرجان جزو آثار ملی هستند؟ بله. یخدان‌های دوقلو سیرجان در سال ۱۳۸۴ هجری شمسی در فهرست آثار ملی قرار گرفتند. یخدان‌های دوقلو سیرجان چه کاربردی داشتند؟ این یخدان‌ها محلی برای نگهداری یخ در فصل زمستان و استفاده از آن در فصل تابستان بودند. نویسنده: زهرا آذرنیوش / بازنویسی: صدیقه شجاعی