کلیسای مریم مقدس تبریز — تبریز
نشانی: ایران، استان آذربایجان شرقی، تبریز، انتهای خیابان شریعتی (شهناز شمالی)، نبش میدان نماز

کلیسای مریم مقدس تبریز قدمتی حداقل پانصدساله دارد؛ ازاین‌رو عجیب نیست که مسیحیان تبریزاین مکان را برای برگزاری مراسمشان برگزیده‌اند. با کجارو همراه باشید تا بیشتر با این کلیسای تاریخی آشنا شوید. کلیسای مریم مقدس تبریز را بهتر بشناسید: معرفی کلیسای مریم مقدس تبریزکلیسای مریم مقدس تبریز کجاست؟ تاریخچه کلیسای مریم تبریزمعماری کلیسای مریم تبریزموزه ارامنه تبریزبازدید از کلیسای مریم مقدس تبریزمعرفی کلیسای مریم مقدس تبریزکلیسای مریم مقدس ازدیدنی‌های تبریزبه شمار می‌رود و بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین کلیسای این شهر است. ارمنیان تبریز مراسم ملی مذهبی کلیسای حواری ارمنی را در این مکان برگزار می‌کنند. منظور از کلیسای حواری ارمنی، یا به اختصار کلیسای ارمنی، آن است که فقط ارمنیان مسیحی در آن حضور می‌یابند. این کلیسا در محدوده خیابان شریعتی (شهناز) و در محله مسیحی‌نشین تبریز واقع‌شده است. عکس از خبرگزاری مهر (عکاس: مینا نوعی) کلیسای مریم مقدس تبریز در تاریخ ۷ مهر ۱۳۸۱، به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران با شماره ۶۱۷۶ به ثبت رسید. کلیسای مریم مقدس تبریز کجاست؟ کلیسای مریم مقدس ازجاهای دیدنی استان آذربایجان شرقیاست و در تبریز، انتهای خیابان شهناز، نبش میدان نماز، قرار دارد. نمای کلیسا از همان میدان نمایان است؛ اما در ورودی‌اش در داخل کوچه بن‌بست کناری قرار دارد. (نمایش روی نقشه) برای دسترسی می‌توانید با استفاده از وسایل حمل‌و‌نقل عمومی یا خودروی شخصی به مقصد مورد نظر بروید. البته به‌دلیل کمبود فضای پارک، توصیه می‌کنیم از وسایل نقلیه عمومی استفاده کنید. تاریخچه کلیسای مریم تبریزاز روی قدیمی‌ترین سنگ قبر موجود در کلیسا می‌توان مطمئن شد که قدمت کلیسا حداقل به حدود سال‌های ۸۷۹ تا ۹۷۹ خورشیدی (۱۵۰۰ تا ۱۶۰۰ میلادی)، یعنی دوره صفوی، می‌رسد. اما از طرف دیگر معماری سردر کلیسا شبیه معماری دوره ایلخانی است که موجب می‌شود قدمت آن را دو سه قرنی عقب‌تر و به قرن هفتم هجری (۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ میلادی) ببرد. جدا از معماری دوره ایلخانی، آنچه باعث می‌شود ساخت آن در دوره ایلخانی را تایید کند اشاره مارکو پولو (۱۲۵۴ - ۱۳۲۴) به این کلیسا است. او در مسیر سفرش به چین به این کلیسا اشاره کرده است. عکس از خبرگزاری مهر (عکاس: مینا نوعی) جدا از معماری دوره ایلخانی، آنچه باعث می‌شود ساخت آن در دوره ایلخانی را تایید کند اشاره مارکو پولو به این کلیسا استمسیحیان و در کل دین مسیحی در دوره‌ای که ایلخانان هنوز مسلمان نشده بودند؛ یعنی عصر هلاکوخان (۶۵۱ - ۶۶۳ هجری / ۱۲۵۶ – ۱۲۶۵ میلادی) تا غازان خان (۶۹۴ – ۷۰۳ هجری / ۱۲۹۵ – ۱۳۰۴ میلادی) از شرایط ویژه‌ای برخوردار گشت و در دربار نفوذ یافت؛ ازاین‌رو شاید بتوان تاریخ ساخت کلیسا را به این دوره محدود کرد. با توجه به سنگ قبری که به آن اشاره شد، این کلیسا در عصر صفوی نیز کاربری داشته است. پس از زمین‌لرزه تبریز در سال ۱۱۵۸ خورشیدی (۱۷۸۰ میلادی)، کلیسا دچار آسیب فراوان شد و بازسازی آن ضرورت یافت. بازسازی کلیسا از سال ۱۱۶۱ خورشیدی (۱۷۸۲ میلادی) آغاز شد و سه سال طول کشید تا بتوانند آن را به سبک صفوی بازسازی کنند. عکس از خبرگزاری مهر (عکاس: مینا نوعی) با وجود آنکه گزارشی از مخالفت دولت وقت با ساخت کلیسا وجود ندارد اما در باور عموم ارامنه داستانی رواج دارد مبنی بر اینکه دولت مخالف ساختن کلیسا در شهر اسلامی تبریز بوده؛ ازاین‌رو کلیسا را شب‌ها می‌ساختند! این‌ها روایاتی است که در سفرنامه‌های تاورنیه و شاردن ذکر شده است. هر دوی این جهانگردان در عصر صفوی می‌زیستند بنابراین روایات در دوره بازسازی شکل نگرفته و ریشه‌ای قدیمی‌تر دارد. معماری کلیسای مریم تبریزمعماری کلیسا به سبک معماری ارمنی، با پلانی صلیبی‌شکل، است که گنبد مرکزی آن روی چهار ستون قطور سنگی قرار گرفته است. در بالای در ورودی، روی کتیبه مرمری کوچکی، به خط و زبان ارمنی تاریخ تاسیس کلیسا نوشته‌شده است. در ورودی اصلی کلیسا، هشت ستون سنگی اتاقی را شکل داده‌اند که روی آن دو ناقوس کلیسا نصب‌شده است. داخل کلیسا، همانند اغلب کلیساهای گریگوری (ارمنی)، چهار ستون قطور سنگی هست که گنبد مرکزی روی آن قرار گرفته است. عکس از خبرگزاری مهر (عکاس: مینا نوعی) داخل کلیسا تصاویر زیبایی از حضرت مریم، حضرت عیسی و حواریون و قدیسان مسیحی به چشم می‌خورد. از چهار پرده نقاشی‌شده بالای چهار ستون اصلی، دو پرده بر اثر رطوبت کاملا از بین رفته‌اند و دو پرده باقی‌مانده بر دیوار شمالی و جنوبی قرار داشتند. چهار تابلو نقاشی اصلی (تاریخی) روی چرم اجرا و سپس بر سطح دیوار چسبانده شده بود. اکنون دیگر آن نقاشی‌ها وجود ندارند و نقاشی‌های حاضر روی کرباس کار شده که از این لحاظ کلیسا را بین کلیساهای ایران خاص کرده است. عکس از خبرگزاری مهر (عکاس: مینا نوعی) به نقاشی‌هایی که روی پارچه کرباس انجام می‌شود و سپس بر دیوار چسبانده می‌شود اصطلاحا دیوارنگاره بوم‌پارچه می‌گویند. در این حالت نقاشی روی کرباس جزئی از معماری شده و جدا شدن از محل اصلی تمامیت و اصالت اثر را خدشه‌دار می‌سازد. کلیسای مریم مقدس تبریز به‌همراهکلیسای وانکو مریم اصفهان از معدود کلیساهای ایران هستند که دیوارنگاره بوم‌پارچه دارندکلیسای مریم مقدس تبریز به‌همراه کلیساهای وانک و مریم اصفهان از معدود کلیساهای ایران هستند که دیوارنگاره بوم‌پارچه دارنددیوارنگاره بوم‌پارچه از عصر رنسانس در اروپا شروع شد اما نقاشی‌های این کلیسا نسبتا جدید هستند؛ پس از آنکه نقاشی‌های قدیمی از بین رفت، خلیفه‌گری وقت استادکاری به نام آندرانیک سیمباریان را از ارمنستان به ایران دعوت کرد و او از روی پرده‌های قدیمی، چهار پرده فعلی کلیسا را کشید و در زیر گنبد در قسمت پاطاق نصب کرد. سبک مینیاتوری تصاویر متعلق به حدود اواخر قرن دوازدهم هجری (۱۸۰۰ میلادی) به بعد در ایران است. دیوارنگاره‌های بوم‌پارچه کلیسا با تکنیک رنگ و روغن و به شیوه اروپایی کشیده شده‌اند. کلیسای مریم مقدس تبریز دارای حیاط درخت‌کاری شده‌ای است. از خاطرات این حیاط آن است که چاپخانه‌های نخستین تبریز را به خود دیده است؛ در سال ۱۲۶۷ – ۱۲۶۸ خورشیدی (۱۸۸۹ میلادی)، اسقف استپانوس مختیاریان یک دستگاه ماشین چاپ برای رفع نیازهای مدرسه آرامیان تهیه کرد و به اینجا آورد. موزه ارامنه تبریزموزه ارامنه از موزه‌های کمتر شناخته‌شده و جاهای دیدنی تبریز است که در محل این کلیسا قرار دارد. این موزه دارای آثار و اشیای تاریخی زیادی است که بعضی از این وسایل با تاریخ و فرهنگ ارامنه گره خورده است که از این نظر برای ارامنه از اهمیت زیادی برخوردار است. این موزه زیر نظر خلیفه‌گری ارامنه آذربایجان اداره می‌شود که به همین خاطر به موزه کلیساهای خلیفه‌گری ارامنه آذربایجان نیز معروف است. عکس از خبرگزاری فارس (عکاس: امیر صادقی) مجموعه اشیای موزه ارامنه تبریزانواع کتاب‌های چاپی چاپی و خطی تاریخی در این موزه نگه‌داری می‌شود که به زبان‌های ارمنی، فارسی و عربی هستند. کتاب‌های به زبان ارمنی در این موزه، ۳۵ جلد از کتاب‌های خطی هستند که روی پوست آهو و در قالب خط عبری نوشته شده‌اند. همچنین کتاب‌هایی مانند خمسه نظامی، ذخیره خوارزمشاهی، معراج النبوه و ترجمه کتاب مقدس به زبان ارمنی از کتاب‌های تاریخی و مهم هستند که در این موزه حفاظت می‌شوند. موزه ارامنه دارای وسایل قدیمی نیز است که از میان آن‌ها می‌توان به نگین‌ها، سکه‌ها، مجسمه‌ها، زیورآلات، پارچه‌ها، میز و صندلی (برجای‌مانده از سال ۱۷۲۸ میلادی)، صلیب‌های قدیمی زیبا، لباس‌های رهبران ارامنه، تاج‌های پادشاهی، طومارها، فرمان‌ها، تابلوهای نقاشی، سلاح‌ها، عصاها، ظروف نقره‌ای، مسی، سفالی، چینی، بلورآلات، زینت‌آلات، هنر چوبی، ناقوس و زنگ‌های قدیمی اشاره کرد. این وسایل قبلا نزد خانواده‌های ارمنی بود که پس از گذشت زمان همه آن‌ها جمع‌آوری شده و به موزه انتقال‌یافته است. اشیای نگه‌داری شده در موزه ارامنه تبریزبعضی از وسایل این موزه برای ارامنه خیلی مهم است، علت آن هم پیوند داشتن این وسایل با تاریخ و فرهنگ ارامنه است. از جمله این وسایل، صندلی منبت‌کاری مخمل‌پوشی شده‌ای است که در ارمنستان در سال ۱۷۲۸ میلادی به‌منظور اسقف اعظم کلیسای بزرگ ارامنه صلیب مقدس در جزیره آختامار، واقع در دریاچه وان ساخته شد و در اتفاقات سال‌های ۱۸۹۵ میلادی، همراه عصای اسقف اعظم و ناقوس سوراخ‌سوراخ کلیسای بزرگ ارامنه صلیب مقدس به خلیفه‌گری تبریز انتقال یافت. عصا در سال ۱۸۲۵ میلادی و ناقوس در سال ۱۸۳۱ میلادی ساخته‌شده است. در دوران وقوع این حوادث تاج‌ها، نشان‌ها و صلیب‌های مختلفی به تبریز منتقل شد. شمعدان‌های بزرگ کلیساهای استفانوس مقدس وقره کلیساو زنگ بزرگ و درخاتم کاریاین کلیسا نیز به تبریز انتقال یافت. بازدید از کلیسای مریم مقدس تبریزامکان بازدید از کلیسا با هماهنگی قبلی وجود دارد. اگر غیر مسیحی هستید، برای بازدید به مجوز کتبی از بخش اقلیت‌های مذهبی اداره ارشاد احتیاج خواهید داشت. مدت زمان بازدید نیم‌ساعت است و زمان بازدید مشخصی ندارد. کلیسا در تاسوعا و عاشورا، ۲۸ صفر، ۲۱ رمضان، ۲۵ شوال و ۱۴ خرداد تعطیل است. پرسش‌های متداولکلیسای مریم مقدس تبریز کجاست؟ کلیسای مریم مقدس تبریز در انتهای خیابان شهناز، نبش میدان نماز، قرار دارد. موزه ارامنه درباره چیست؟ موزه ارامنه درباره تاریخ و فرهنگ ارامنه است. آیا امکان بازدید از کلیسای مریم مقدس تبریز وجود دارد؟ امکان بازدید از کلیسای مریم مقدس تبریز با هماهنگی قبلی وجود دارد. اگر غیر مسیحی هستید، برای بازدید به مجوز کتبی از بخش اقلیت‌های مذهبی اداره ارشاد احتیاج خواهید داشت. چه روزهایی می‌توان از کلیسای مریم مقدس تبریز بازدید کرد؟ اگر غیر مسیحی هستید، روز بازدید با گرفتن مجوز رسمی مشخص می‌شود. مدت زمان بازدید نیم‌ساعت است و زمان بازدید مشخصی ندارد. همچنین کلیسا در تاسوعا و عاشورا، ۲۸ صفر، ۲۱ رمضان، ۲۵ شوال و ۱۴ خرداد تعطیل است. عکس‌های گالری از پرویز گلی زادهنویسندگان: رضا اردو و فرناز رهبران رنجبر