آرامگاه شمس تبریزی — خوی
نشانی: ایران، استان آذربایجان غربی، خوی، محله امامزاده، بلوار شمس تبریزی

آرامگاه شمس تبریزی، مدفن عارفی نامی و بزرگی است که به‌عنوان یکی ازجاهای دیدنی خویشناخته می‌شود. در کنار این مدفن، مناره بزرگ پوشیده از شاخ قوچ وحشی قرار گرفته که به برج شمس تبریزی معروف است و به سده ۶ هجری قمری تعلق دارد. هر ساله تعداد بی‌شماری از متصوفان در آ‌ذرماه برای انجام مراسم در جوار مناره جمع می‏شوند. مناره شمس تبریزی در تاریخ ۱۴ بهمن ۱۳۵۲ هجری شمسی با شماره ثبت ۹۶۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. هرآنچه باید درباره آرامگاه شمس تبریزی بدانید: آرامگاه شمسس تبریزی کجاست؟ معرفی آرامگاه شمس تبریزیتاریخچه مناره شمس تبریزیمعماری مناره شمس تبریزیشمس تبریزی چه کسی بود؟ نکات بازدید از آرامگاه شمس تبریزیآرامگاه شمس تبریزی کجاست؟ در فاصله سه کیلومتری از مرکز شهر خوی استان آذربایجان غربی، در بین خانه‏های بلوار شمس تبریزی در محله امامزاده، برجی از شاخ‌های قوچ به بلندی تقریبی ۱۴ تا ۱۵ متر قرار گرفته که به مناره شمس تبریزی معروف است. آرامگاه شمس در فاصله ۱۰ متری از مناره قرار دارد. آدرس: استان آذربایجان غربی، خوی، محله امامزاده، بلوار شمس تبریزی (نمایش روی نقشه) معرفی آرامگاه شمس تبریزیمنبع عکس: ویکی مدیا (عکاس: Elmju) آرامگاه شمس تبریزی از مکان‌های گردشگری و زیارتی خوی است که گفته می‌شود، محل مدفن شمس تبریزی است. تا چند سال اخیر شمس تبریزی بسیار غریب بود و حالا به لطف مردم خوی و با اقدامات تولیت شمس تبریزی، آرامگاه او در حال توسعه و گسترش عمرانی است. سال‌های سال به این منطقه مکان شمس گفته می‌شد؛ اما کسی اطلاعات دقیقی درباره آن نداشت. بعدها برای آن دیوار کشیدند، سنگ قبر گذاشتند و می‌گویند آدم بزرگی بود و آن‌قدر بزرگ که مولانا مریدش شد! در آبان‌ماه سال ۱۳۸۹ هجری شمسی، مراسمی با عنوان کنگره بین‌المللی شمس تبریزی با حضور مولوی‌شناسان و شمس‌شناسان داخلی و خارجی در خوی و ارومیه برگزار شد. از آن پس همه‌ساله علاقه‌مندان شمس تبریزی از خوی و دیگر شهرهای ایران و حتی کشورهای همسایه در هفت مهر در مراسمی بزرگداشت این صوفی و عارف را گرامی می‌دارند. بر دیوار محوطه آرامگاه نیز تابلوهایی از اشعار مولانا و همچنین شاعران دیگر نصب‌شده است. منبع عکس: ویکی مدیا (عکاس: Elmju) در این آرامگاه فقط یک سردیس، یک مناره و سنگ مزار وجود دارد و این تمام سهم شمس تبریزی در آرامگاهش است. مردی که درباره خود گفته است: من غریبم و غریب را کاروان‌سرا لایق است. اثر تاریخی و ارزشمند دیگر این مجموعه، مناره شمس تبریزی متعلق به سده ۶ ه‍جری قمری است که به‌عنوان یکی ازجاهای دیدنی استان آذربایجان غربیدر تاریخ ۱۴ بهمن ۱۳۵۲ با شماره ثبت ۹۶۶ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت. این مناره در صحن آرامگاه شمس تبریزی، از صوفیان و عارفان پرآوازه ایرانی وجود دارد. مناره شمس‌تبریزی برج زیبایی است که در گذشته در وسط باغ مشجری در گوشه شمال‌غربی شهر خوی قرار داشت و امروزه در میان ساخت‌وسازهای جدید شهری، در محله شمس تبریزی شهر خوی جای گرفته است. مناره مذکور با ۳ ٫ ۴۰ متر قطر و ۱۵ متر ارتفاع در فاصله ۱۰ متری از مقبره قرار دارد. تاریخچه مناره شمس تبریزیمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: دانیل کارلسون) مناره شمس تبریزی باقی‌مانده مقبره‌ای با همین نام است که روی مزار منسوب به شمس تبریزی در شهر خوی قرار دارد. سطح بیرونی این مناره با شاخ‌هایی از قوچ وحشی تزیین شده است که شاه اسماعیل صفوی طی اقامت چهل روزه‌اش در کوه چله خانه خوی شکار کرده بود. مدارک و تصاویر مینیاتوری باقی‌مانده از مقبره شمس تبریزی در شهرستان خوی نشان می‌دهد، این بنا در ابتدا از سه مناره دور قبر شمس تشکیل‌شده بود. تصویر سه مناره در کتاب «بیان منازل سفر عراقین» با تاریخ ۹۴۲ هجری قمری آمده که توسط همراه سلطان سلیمان امپراتور عثمانی در سفر به خوی‏ و زیارت آرامگاه شمس تبریزی کشیده شده است و مسیر لشکرکشی وی را نشان می‏دهد‏. سال‏ها بعد یکی از مناره‌ها از بین می‌رود؛ اما سیاحان دوره قاجار و جهانگیر میرزا (متوفی ۱۲۸۷ هجری قمری) که مطالبی در مورد خوی دارد و در ترجمه کتاب آثار البلاد و اخبار العباد قزوینی، از دو مناره صحبت می‏شود. بنا به نقل معتمدان و پیرمردان محل در حدود ۱۲۰ سال پیش یکی دیگر از مناره‌ها تخریب می‌شود و هم‌اکنون فقط یکی از آن‌ها باقی‏ مانده است. منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: محبوب حسین‌زاده) اولیاء چلبی که در دوره سلطنت شاه‌عباس دوم در سال ۱۰۵۷ هجری قمری به آذربایجان سفر کرده، این‌طور می‏نویسد: قبر شمس تبریزی را که در خارج شهر خوی است، زیارت کردیم. اعتمادالسلطنه در سفر خوی می‏نویسد: از مشاهیر‏، قبر شمس تبریزی در این شهر است که زیارت می‏شود. محمدعلی موحد، پژوهشگر و مورخ و مولوی‌شناس معاصر، معتقد است که این مناره و آرامگاه بی‌تردید متعلق به شمس تبریزی است و این مزار دست‌کم از اوایل قرن نهم هجری قمری به نام شمس شناخته می‌شد. وی همچنین اسنادی را نقل می‌کند که بنا به آن‌ها سلطان سلیمان قانونی و مراد سوم طی حملات خود به آذربایجان برای زیارت تربت شمس به خوی رفته‌اند. موحد از قول مورخ رسمی عثمانی نقل می‌کند: اکنون مرقد حضرت شمس تبریزی، نورالله مرقده، در خوی است. شکر و سپاس خدا را که زیارت آن مرقد شریف میسر شد. وی همچنین بر این است که نامیدن مزاری در قونیه به نام مرقد شمس صرفا جنبه تبلیغات و منافع توریستی دارد. معماری مناره شمس تبریزیمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: محمد بروجردی) سبک معماری مناره شمس تبریزی بسیار به بناهای دوره سلجوقی نزدیک است که در بردسیر کرمان وجود دارد و به «میل قاوردی» معروف است. در صورت مطالعه باستان‏شناسی، از مطالعه و تحقیق روی شاخ و جمجمه به آسانی می‏توان در مورد زمان و علت احداث آن نظر داد. ساختمان مناره، برجی استوانه‌ای شکل است و از آنجا که تاکنون مطالعات لازم انجام‌نشده، هیچ‌گونه نشان و اثری از بقایای ساختمانی (مقبره شمس یا کاخ شاه اسماعیل اول) به دست نیامده که به احتمال قوی این اثر در رابطه با آن‌ها ساخته‌شده است. مناره به‌صورت مجوف بوده و پلکان مارپیچی از ورودی مناره که در قسمت پایین آن قرار دارد، به انتهای مناره و به قسمت موذن آن منتهی می‌شود که رو به قبله دارد. منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: محمد جمادی) پی و حدود ۵۰ سانتی‌متر از پایین بنا با سنگ ساخته‌شده است؛ گرچه مقداری از پی آن به‌خاطر رسوبات سیل و غیره زیر خاک قرار دارد. از این قسمت به بعد، از آجر استفاده کرده که در وسط آجرها، کله‌های قوچ گذاشته شده‌اند. این مناره از نظر فرم به سه بخش تقسیم‌شده، قسمت پایینی و انتهای آن‌که کوچک‌تر از بخش میانی است، به‌صورت ساده هستند و قسمت میانی مزین به شاخ قوچ وحشی است. هدف از ساخت آن به احتمال زیاد نمایش قدرت پادشاه بوده که در یک روز توانسته است به‌قدری قوچ وحشی شکار کند که شاخ آن‌ها در سطح خارجی یک مناره به کار رفته‌اند. از خصوصیات ویژه این بنا نصب شاخ‌های قوچ وحشی روی بدنه خارجی مناره است که همراه با جمجمه حیوان به‌عنوان تزیین در مناره نصب‌شده و در آجر‏کاری و فرم آن هیچ‌گونه تزییناتی به کار نرفته است. منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: سجاد تنها) در مورد احداث مناره در شهرهایی که از نظر سوق‌الجیشی اهمیت داشتند، سعید نفیسی چنین می‌نویسد: در آبادی‌های مهم که بر سر راه‌ها بود، شب‌ها بر بلندی آتش می‌افروختند و برجی را که برای این کار ساخته بودند، آتشگاه می‌نامیدند. همین کلمه را به زبان عربی ترجمه کرده و منار و مناره گفته‌اند و سپس آن را در مساجد به کار برده‌اند. به‌وسیله آتش که بر فراز این برج‌ها افروخته می‌شد، از دور اخبار و علائم و ارشاداتی می‌دادند که مردم دوردست را از خطر و حوادث آگاه می‌کردند. احتمال دارد یکی از مناره‌ها ستون یادبودی باشد از جنگ آلب ارسلان سلجوقی با رومانوس دیوجانوس امپراتور روم در ملازگرد و سلطه‌اش بر وی که سرنوشت مسلمانان منطقه را این جنگ و پیروزی آلب ارسلان رقم زد و کشور روم به‌تدریج به کشوری مسلمان‏نشین مبدل شد و مناره مزبور حالت تقدس مانندی بین مردم این مرز و بوم پیدا کرد. پس از اقامت شمس تبریزی در خوی و فوت وی جنازه‌اش در کنار آن دفن شد و نام «مناره شمس تبریزی» پیدا کرد و شاه اسماعیل صفوی چون خود عارف و متصوف بود، دستور داد کاخش را در کنار آرامگاه شمس تبریزی ساختند. شمس تبریزی چه کسی بود؟ منبع عکس: ویکی مدیا (عکاس: Elmju) محمد بن علی بن ملک داد تبریزی ملقب به شمس‌الدین یا شمس تبریزی، از صوفیان ایرانی مسلمان مشهور سده هفتم هجری است. شمس در محضر استادانی چون شمس خونجی تحصیل کرد و سپس به سیر و سلوک پرداخت و در نزد پیران طریقت همچون پیر سله‌باف و پیر سجاسی به کسب معرفت پرداخت. اوعاشق سفر بود و عمر خود را به سیر و سیاحت می‌گذرانید و در یک‌جا قرار نمی‌گرفت. شمس با مولوی ملاقات کرد و با شخصیت نیرومند و نفس گرمی که داشت، مولانا را دگرگون کرد. تا پیش از دیدار شمس تبریزی، مولوی از عالمان و فقیهان و اهل مدرسه بود. در آن زمان به تدریس علوم دینی مشغول بود و در چهار مدرسه معتبر تدریس می‌کرد و اکابر علما در رکابش پیاده می‌رفتند. با دیدار شمس تبریزی، مولوی لباس عوض کرد و اهل وجد و سماع و شاعری شد. برای مردم قونیه مخصوصا پیروان مولانا تغییر احوال او و رابطه میان او و شمس تبریزی تحمل‌ناکردنی بود. عوام و خواص به خشم آمدند، مریدان شوریدند و همگان کمر به کین او بستند. سرانجام شمس تبریزی قونیه را ترک کرد. مولوی بی‌تاب مدام در جست‌و‌جوی خبری از شمس تبریزی بود؛ اما نشانی از او نیافت. شمس تبریزی به سلطان ولد گفته بود و چند بار این سخن را تکرار کرد که این بار بعد از ناپدیدشدن، به جایی خواهد رفت که کسی نشانی از او نیابد. برخی معتقدند شمس در قونیه دفن شده است و عده‌ای دیگر آرامگاه وی را در شهر خوی می‌دانند. در مکانی که امروز آن را تحت عنوان مقبره شمس تبریزی می‌شناسند، به‌جز یک سنگ قبر منسوب به شمس و سردیسی از این مرد بزرگ، مناره بلندی نیز به چشم می‌خورد. روی سنگ مزار تک بیتی از مولانا نقش بسته است: شمس تبریزی که نور مطلق است آفتاب است و ز انوار حق استنکات بازدید از آرامگاه شمس تبریزیمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: Mahila H) بازدید از این مکان رایگان است. در هر ساعت از شبانه‌روز امکان بازدید از آرامگاه وجود دارد. از نوشتن یادگاری روی مناره و ریختن زباله بپرهیزید. پرسش‌های متداولآرامگاه شمس تبریزی کجاست؟ آرامگاه شمس تبریزی در شهر خوی استان آذربایجان غربی، محله امامزاده، بلوار شمس تبریزی قرار دارد. آرامگاه شمس تبریزی از چه بخش‌هایی تشکیل‌شده است؟ در این آرامگاه فقط یک سردیس، یک مناره و سنگ مزار وجود دارد و این تمام سهم شمس تبریزی در آرامگاهش است. آیا مناره شمس تبریزی ثبت ملی شده است؟ بله. مناره شمس تبریزی در تاریخ ۱۴ بهمن ۱۳۵۲ با شماره ثبت ۹۶۶ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت. مناره شمس تبریزی چه ویژگی دارد؟ سطح بیرونی این مناره با شاخ‌هایی از قوچ وحشی تزیین شده است که شاه اسماعیل صفوی طی اقامت چهل روزه‌اش در کوه چله خانه خوی شکار کرده بود. نویسنده: بهنام شکوری / بازنویسی: صدیقه شجاعی