خانه تاریخی طباطبایی‌ها — کاشان
نشانی: ایران، استان اصفهان، کاشان، خیابان علوی

کاشان را به هنر، فرهنگ و دین می‌شناسیم. مردمانی دین‌پرور و فرهنگ‌دوست که بناها و هنرهای خویش را برای تمام جهانیان به یادگار گذاشته‌اند. نمایه‌هایی از صلابت و سلامت روح را می‌توان در تمامی آثار به‌جای‌مانده از مردمان قدیم کاشان یافت. بوی معطر خاک و زیباییخانه‌های قدیمی کاشان، طراوت باغ تاریخی فین و بازار تاریخی بزرگ، ارکانی جدانشدنی از معماری متعالی شهر و منطقه فرهنگی کاشان هستند که روزگاری گذرگاه کاروان‌های عبوری جاده ابریشم بوده است. صدها بنای تاریخی و امامزاده و… از جمله جاذبه‌هایی هستند که هرکسی را به سوی کاشان می‌کشاند. از میان آثار مرتبط با معماری قدیم شهر آنچه تمامی گردشگران را به سوی خویش می‌کشاند، خانه‌های تاریخی آن است، زیرا خانه‌ها جزئی از جریان زندگی روزمره تمام مردمان هستند و رؤیت خانه‌های قدیمی که نمادی از آرامش و مکانی برای زندگی هستند، می‌تواند برای همه جالب و جذاب باشد. در این مطلب همراه کجارو باشید تا با خانه تاریخی طباطبایی‌ها آشنا شوید. خانه تاریخی طباطبایی‌ها را بیشتر بشناسید: خانه تاریخی طباطبایی‌ها کجاست؟ تاریخچه خانه تاریخی طباطبایی هامعماری خانه تاریخی طباطبایی هابخش‌های مختلف خانه تاریخی طباطبایی هانکات بازدید از خانه تاریخی طباطبایی هاخانه تاریخی طباطبایی‌ها کجاست؟ منبع عکس از گوگل مپ (عکاس: امیر تحویلی) خانه تاریخی طباطبایی‌ها یکی ازجاهای دیدنی کاشانبه شمار می‌رود. این خانه در محله سلطان احمد این شهر و در خیابان علوی قرار دارد. خانه طباطبایی‌ها در نزدیکی سایر جاهای دیدنی کاشان از جمله خانه تاریخی بروجردی و امامزاده سلطان امیر احمد واقع‌شده است. آدرس: استان اصفهان، کاشان، خیابان علوی (مشاهده روی نقشه) تاریخچه خانه تاریخی طباطبایی هامنبع عکس از گوگل مپ (عکاس: امیر علی سهیلی) خانه طباطبایی‌ها عروس خانه‌های ایرانی استخانه تاریخی طباطبایی‌ها به‌عنوان عروس خانه‌های تاریخی ایران از جمله بناها و خانه‌های تاریخی کاشان محسوب می‌شود. این خانه در دوره قاجار و توسط شخصی به نام «حاج سید جعفر طباطبایی نطنزی»، از بازرگانان نطنزی ساکن کاشان در محله سلطان امیر احمد احداث شد و به همین علت به خانه طباطبایی موسوم و مشهور است. معمار خانه طباطبایی‌ها استاد علی مریم کاشانی بود که آن را در طی ۱۰ سال بنا کرد. خانه بروجردی‌ها و تیمچه امین‌الدوله نیز از کارهای این استاد مسحوب می‌شوند. گچ‌بری‌ها و نقاشی‌های خانه طباطبایی توسط شاگردان میرزا ابوالحسن صنیع الملک غفاری کاشانی و زیر نظر وی انجام‌شده است. از آنجایی که صاحب این خانه در کار تجارت فرش بود، نقوش گچ‌بری‌ها در نهایت شکوه و زیبایی از نقش‌هایفرش ایرانیو گل و مرغ اسلیمی الهام گرفته شده‌اند. خانه تاریخی طباطبایی‌ها به‌وسیله هیئت‌امنای مرمت و احیای ابنیه تاریخی کاشان خریداری شد و در سال‌های ۱۳۷۴ تا ۱۳۷۶ با همکاری شهرداری و میراث فرهنگی کاشان و با پشتیبانی مسئولان وقت وزارت و معادن و فلزات، طبق نقشه اصلی و نخستین مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. این خانه در فهرست آثار ملی ایران به شماره ۱۵۰۴ به ثبت رسید. مجموعه تاریخی خانه طباطبایی‌ها هم‌اکنون زیر نظر سازمان رفاهی و تفریحی شهرداری کاشان اداره می‌شود و همه‌روزه به‌ویژه در روزهای تعطیل، پذیرای خیل مشتاقان و شیفتگان معماری اصیل و سنتی ایران‌زمین است. معماری خانه تاریخی طباطبایی هامنبع عکس از گوگل مپ (عکاس: مصطفی معراجی) خانه طباطبایی‌ها مانند دیگر بناهای تاریخی آن زمان از اصالت معماری و طراحی متناسب با فرهنگ و اقلیم خاص منطقه و تزیینات مجلل و باشکوهی برخوردار است. همین که به درون هشتی این خانه باشکوه پا می‌گذارید، نسیمی خنک و مطبوع، صورت‌تان را نوازش خواهد کرد و شما را به درون خانه خواهد کشاند. از راه‌پله پیش رویتان ۲۰ پله‌ای که پایین بروید، به حیاط زیبا و وسیع خانه می‌رسید. حیاطی که زیبایی خیره‌کننده‌اش لحظه‌ای شما را بر جای خود میخ‌کوب می‌کند. حوض زیبا و بزرگی از یک‌سو تا سوی دیگر حیاط کشیده شده و ماهیان قرمز درون آب زلال آن یکدیگر را دنبال می‌کنند. در دو سوی حوض بزرگ، ۶ باغچه هشت‌ضلعی پر از گل‌های زیبا، طراوت حیاط را صدچندان می‌کند. در ساخت خانه‌های قدیم کاشان در عین حال که به اقلیم و وضع آب‌وهوایی به‌صورت اصولی و علمی توجه شده است، به‌لحاظ پایبندی به اعتقادات دینی و اسلامی از نوعی حجاب و طرح محفوظ نیز برخوردار هستند. به این معنی که فضای داخلی خانه از خارج خانه قابل‌رؤیت نیست و حتی از پشت‌بام خانه‌های مجاور نیز داخل خانه و از هر بخش، درون بخش دیگر دیده نمی‌شود. در واقع علاوه بر اینکه همه فضای داخلی خانه نسبت به خارج از حجاب کامل برخورداراند، هریک از بخش‌های درون خانه نیز نسبت به یکدیگر از حجاب و پوشیدگی خاصی بهره می‌برند. خانه طباطبایی‌ها به‌صورت گودال باغچه ساخته‌شده استمعماری خانه طباطبایی‌ها معماری گودال باغچه و متقارن محسوب می‌شود. معماری گودال باغچه یعنی باغچه خانه در گودی قرار گرفته است. بدین ترتیب بنا هم از نظر استحکام و مقابله با زلزله مقاوم می‌شود و هم آن‌که آب‌رسانی به بنا را تسهیل می‌کند؛ در ضمن از رطوبت بنا هم برای رشد گیاهان استفاده می‌شود. وقتی بنا در دل خاک باشد (یعنی به‌صورت گودال باغچه ساخته شود) خانه در عایق حرارتی هم قرار دارد. نه خانه زود گرم و نه زود سرد می‌شود. منبع عکس از گوگل مپ (عکاس: حسام میرحقامی) از دیگر مزایای مهم ساخت خانه در گودی علاوه بر خنک کردن و تعدیل دما، می‌توان به دسترسی آسان‌تر به قنات و آب آن و همچنین مقاومت بنا در برابر زلزله اشاره کرد. خانه تاریخی طباطبایی‌ها با این‌که حدود ۱۷۵ سال پیش‌ساخته شده، ولی از سامانه تهویه مطبوع غیرماشینی، طبیعی و بسیار کارآمد بهره جسته است. بدین معنی که در درون ساختمان، وزش هوای خنک و دل‌انگیز، رفاه و آسایش ساکنان را تأمین کرده و کاربرد بهتری نسبت به سامانه‌های تهویه مطبوع امروزی داشته است. این سامانه تهویه مطبوع همان بادگیرهااست. عملکرد بادگیرها به صورتی است که هوای تمیز پشت‌بام را به چاه خنک‌کن صیقل داده‌شده با «ساروج» که حدود هشت تا ۱۰ متر عمق دارد، برساند تا پس از خنک کردن هوا، آن را به زیرزمین مسکونی هدایت کند. هوا در چاه تاریک و بدون تشعشع تونل خنک‌کن، سنگین‌تر می‌شود و به‌آرامی فرو می‌ریزد. سپس جریان خنک هوا از دهانه کانال که شباهتی به شومینه دارد، به فضای زیرزمین وارد و موجب طراوت، تازگی و خنکی آن می‌شود. از دیگر شاهکارهای معماری خانه طباطبایی‌ها این است که چون در شب‌های تابستان یا در زمستان دمای هوای بیرون سردتر از هوای داخل چاه خنک‌کن می‌شود، جریان هوا قطع‌شده و این سامانه از کار باز می‌ایستد. در فصل تابستان نیز تا زمانی که دمای هوای معلق در تونل خنک‌کن به درجه پایین‌تر از هوای زیرزمین نرسد، جریان ریزش هوای خنک به داخل زیرزمین صورت نمی‌گیرد. از قدرت این سیستم همین بس که در طول این ۱۷۵ سال، چه آن زمان که محل سکونت بوده چه آنگاه که متروکه و مخروبه شده و چه اکنون که مورد بازدید علاقه‌مندان است، فعال بوده و همچنان مانند روز اول به کار خود ادامه می‌دهد. بخش‌های مختلف خانه تاریخی طباطبایی هامنبع عکس از گوگل مپ (عکاس: علی حافظی) خانه طباطبایی‌های کاشان ۴ , ۷۰۰ متر مربع مساحت دارد و از سه بخش اندرونی، بیرونی و بخش مخصوص خدمه تشکیل‌شده است. این خانه ۴۰ اتاق، چهار حیاط، چهار سرداب (زیرزمین)، سه بادگیر و دو رشته قنات دارد. حیاط مرکزی خانه به بخش بیرونی، دو حیاط دیگر به اندرونی و یک حیاط به خدمه تعلق داشته‌اند. این خانه پنج درب ورودی دارد که ورودی اصلی به دو ورودی اندرونی و بیرونی در قسمت هشتی تقسیم می‌شود. علت پیچ‌وخم‌ها بودن راهروهای ورودی جهت شکستن اختلاف ارتفاع و نداشتن دید مستقیم است. قسمت اندرونی خانه طباطبایی‌ها محل زندگی خانواده طباطبایی بود. اتاق پنج‌دری ساده در مرکز، دو حیاط در دو طرف آن و سرداب‌هایی که بادگیرها هوا را در آن‌ها جریان می‌دهند، بخش‌های مختلف اندرونی هستند. حیاط ضلع شمال غربی بزرگ‌تر و تعداد اتاق‌های آن بیشتر و دارای سرسرای پذیرایی مجزایی است. سرداب مرکزیسرداب مرکزی در قسمت شمال و زیر ایوان مهتابی و پنج دری نشیمن قرار دارد و به نام‌ها زیر زمین و حوضخانه شبستان معروف است. پایین بودن سطح سرداب از سطح کوچه (هشت تا ۱۰ متر اختلاف ارتفاع)، وجود بادگیر بلند مرکزی همراه با کانال‌های نای کش که جریان هوا را به‌صورت منظم در سرداب پخش می‌کند، سقف ضربی، نوع مصالح به کار رفته در بدنه و دو جداره بودن بدنه باعث ایجاد دمایی معتدل (در حدود ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد) و پناهگاه خوبی در برابر تابش آفتاب بلند کویری در فصل تابستان می‌شده است. همچنین با ساخت نیم طبقه‌هایی در دو طرف سرداب که «پیر رو» یا «پیر نشین» نامیده می‌شوند، استفاده از هوای خنک سرداب را برای افراد سالمند ممکن می‌سازد. بادگیر سرداب مرکزی به‌عنوان تهویه و هواساز مانند سیستم تنفس عمل می‌کند و به‌وسیله کانال‌های نای کش زیر زمینی و دست کن، هوای خنک شده را در تمام سرداب به گردش در می‌آورد و رطوبت سطح زمین را تبخیر و در نتیجه از نشست ساختمان و تالار نشیمن هم جلوگیری می‌کند. شاه‌نشینتالاری بزرگ (اتاق شاه‌نشین) در قسمت جنوبی بخش بیرونی با نورگیرها، پنجره‌های مشبک رنگی و پنجره‌های کناری دو جداره که عمودی باز و بسته می‌شوند، بخش اندرونی خانه طباطبایی‌ها را تشکیل می‌دهند. در دو طرف تالار بزرگ نیز، دو حیاط خلوت و نورگیر به‌صورت قرینه بنا شده‌اند که دارای تابلو‌های بدیع نقاشی هستند و از آثار هنری نفیس به شمار می‌روند. شاه‌نشین با هفت در (که به‌ندرت در دیگر خانه‌ها وجود دارد) به ایوان آینه باز می‌شود. در این تالار وسیع مجلل تقریبا هر نوعی از هنرهای معماری ایرانی (یزدی بندی با آینه‌کاری سقف، نقاشی اسلیمی، گچبری شیرشکری، پنجره‌های ظهر گچی و غیره) به کار رفته است. ورودی‌های هشت‌ضلعی تالار شاه‌نشین، پاگرد یا غلام گذار نام دارد که سقف آن به‌صورت تهویه و هواکش عمل می‌کند. شاید مهمانان و مراجعان کاری، با احترام خدمه کفش‌ها را در این قسمت گذاشته و وارد تالار می‌شدند. شاه‌نشین به‌عنوان حجره کسب و کار صاحب‌خانه بوده است و شاید به این علت در جلو آن، ایوان آینه قرار دارد که آینه‌کاری و گچبری سقف بلند آن در اصل یکی از طرح‌های فرش کاشان (لچک و ترنج یا محراب و ترنج) است. گویا در قسمت سطح آن فرشی با همان نقش پهن می‌شده است. شاید این طرح فرش، نمادی بوده از شغل صاحب‌خانه و تناسبی هم با حجره کسب و کار وی داشته است و نیز تقارن عمودی بر سطح و سقف ایجاد می‌شده است؛ از طرف دیگر این مکان تالاری برای پذیرایی از مهمانان ویژه بوده و به همین خاطر بزرگ‌ترین و مجلل‌ترین اتاق خانه است. آفتاب از راه فضاهای جانبی و به‌خصوص شیشه‌های رنگی پنجره‌های ظهر گچی تالار شاه‌نشین را نورانی و رنگارنگ می‌کرده است. همچنین آینه‌کاری سقف تالار هم از راه لوسترهای لاله شمعی نورپردازی خوبی را در شب‌ها ایجاد می‌کرده است. کاربری خاص تالار، هنرها و ظرفیت‌های خاصی را هم می‌طلبیده است. در ساخت خانه طباطبایی‌ها هنرمندانی چون نقاش‌باشی دربار ناصرالدین‌شاه قاجار یعنی «میرزا ابوالحسن غفاری کاشانی» ملقب به «صنیع الملک» حضور داشته‌اند. گفته می‌شود وی از دوستان مالک خانه بوده و در اجرای گچ‌بری‌ها و ترسیم نقاشی‌های نظارت داشته است. حیاطحیاط خدمه خانه طباطبایی‌ها شامل اتاق‌های خدمه، زیرزمین خدمه، آشپزخانه و اصطبل زمستانی و تابستانی است که تعدادی از اتاق‌های خدمه از بین رفته‌اند. آب مورد نیاز این خانه از دو رشته قنات دولت‌آبادی و نصرآبادی تأمین می‌شد. نکات بازدید از خانه تاریخی طباطبایی هاممنبع عکس از گوگل مپ (عکاس: سامان بیات) ساعت بازدید:۹ تا ۱۷ قیمت بلیط (سال ۱۴۰۱): پنج هزار تومانپرسش‌های متداولخانه تاریخی طباطبایی‌ها کجاست؟ استان اصفهان، کاشان، خیابان علویقدمت خانه طباطبایی‌ها به چه دورانی می‌رسد؟ قاجارساعت بازدید خانه طباطبایی‌ها چگونه است؟ از ساعت ۹ تا ۱۷ معماری خانه طباطبایی‌ها چگونه است؟ به‌صورت گودال باغچه، متقارن و حجاب‌دارنویسنده: سینا غرباوی / بازنویسی: اکرم زمانی نوری