برج شیخ شبلی — دماوند
نشانی: استان تهران، شهرستان دماوند، میدان امام خمینی، بلوار امام حسین، خیابان شبلی

برج شیخ شبلی دماوند، نمادی از تاریخچه این شهر است که یکی از نمونه‌های بارز معماری و اوج هنر در ایران بعد از اسلام به حساب می‌آید. این برج از آثار قرون چهار و پنج هجری قمری در دوره سلجوقی است که در ارتفاعات مشرف به شهر دماوند قرار دارد. برج شبلی در تاریخ ۲۹ خرداد ۱۳۵۱ هجری شمسی با شماره ثبت ۹۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید و امروزه یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی وجاهای دیدنی دماوندمحسوب می‌شود. هرآنچه باید درباره برج شیخ شبلی بدانید: برج شیخ شبلی کجاست؟ معرفی برج شیخ شبلیتاریخچه برج شیخ شبلیمعماری برج شیخ شبلیتزیینات برج شیخ شبلیشیخ شبلی چه کسی بود؟ نکات بازدید از برج شیخ شبلیبرج شیخ شبلی کجاست؟ آدرس: استان تهران، شهرستان دماوند، میدان امام خمینی، بلوار امام حسین، خیابان شبلی (نمایش روی نقشه) منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: حمید جهان‌فروز) برج شیخ شبلی در مرکز شهر دماوند در استان تهران و در میان دو محله قدیمی این شهر به نام‌های «قاضی» و «فرامه» قرار دارد. برای بازدید از این اثر تاریخی باید ابتدا به طرف میدان امام خمینی دماوند بروید و سپس از کنار امامزاده شمس‌الدین محمد وارد خیابانی به نام امام حسین شوید. کمی که جلوتر بروید، سمت راست خیابان شبلی به چشم می‌خورد که شما را به‌سمت برج هدایت می‌کند. معرفی برج شیخ شبلیمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: مهدیه قربانی) برج شبلی یکی از بناهای ارزشمند دماوند محسوب می‌شود که بر اساس نام شیخ ابوبکر دلف بن حجدر شبلی نام‌گذاری شده است. این بنای تاریخی، یادبود شیخ شبلی است؛ اما خبری از قبر در سرداب این مقبره نیست. این برج یکی از یادگارهای بر جای مانده از هنر معماری دوره سلجوقیان به حساب می‌آید که در تاریخ ۲۹ خرداد سال ۱۳۵۱ هجری شمسی با شماره ثبت ۹۲۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. اداره میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان دماوند، این مجموعه را به فضای بازدید عمومی تبدیل کرده است. دور مجموعه دیوارکشی شده و سرویس بهداشتی و نمازخانه نیز مهیا شده است. همین طور ساختمان نگهبانی در محوطه برج دیده می‌شود. مجموعه مذکور شامل پارکینگ بوده و فضاسازی پیرامون برج نیز به‌شکل دقیق صورت گرفته است. خدمات مطلوب این بخش سبب شده تا گردشگران بیشتری علاقه‌مند به بازدید از آن باشند. تاریخچه برج شیخ شبلیمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: سحر عبدالملکی) جمیز موریه در سال ۱۸۱۵ میلادی هنگام عبور از دماوند می‌نویسد: شهر در اولین دید به‌وسیله برج‌های قدیمی و بلند به‌طور مشخص نمایان می‌شود. سپس طرحی از نمای دهکده ترسیم می‌کند و برج شبلی را در قسمت شرقی دهکده بر فراز تپه‌ای نشان می‌دهد که اطراف آن سنگ قبر ریخته شده است. چارلز استوارت نیز چنین گزارش می‌کند که به اتفاق همراهانش از دامنه تپه‌ای بالا می‌روند و به برجی آجری می‌رسند که نه تاریخ ساخت آن معلوم است و نه مورد استفاده آن. فقط از محل این برج، منظره زیبای آبادی و دره به چشم می‌خورد. کسی که در ضمن سفر ناصرالدین‌شاه به خراسان در سال ۱۳۰۱ هجری قمری از برج شبلی گرفته‌شده است، وضعیت بنا را قبل از مرمت‌های دوره اخیر نشان می‌دهد. دونالد ویلبر در کتاب خود در معرفی امامزاده عبدالله دماوند، اشاره کوتاهی به برج شبلی کرده و نوشته است: در سمت شرقی قریه، برجی وجوددارد که سالم مانده و متعلق به دوره سلجوقی است. دیوید استروناخ وکایلر یانگ در سال ۱۹۹۶ میلادی در مقاله خود تحت عنوان «سه آرامگاه برجی از دوران سلجوقی» ضمن بررسی برج‌های خرقان، برج شبلی را مورد بررسی قرار می‌دهد که توسط مجید ورهرام ترجمه‌شده و در مجله بررسی‌های تاریخی به چاپ رسیده است. معماری برج شیخ شبلیمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: حمزه محمد حسینی) برج شبلی در ابتدا ساده بوده؛ ولی بعدها به‌شکل هشت‌ضلعی ساخته شد و تزییناتی روی آن انجام گرفت. پی و پایه برج از لاشه سنگ و ملاط گچ هستند. وقتی به برج نزدیک می‌شوید، معماری بی‌نظیر آن در مقابلتان خودنمایی می‌کند؛ معماری که در ابتدا ساده به نظر می‌رسد؛ اما هرچه نزدیک‌تر شوید، پیچیدگی و ظرافت آن احساس می‌شود. شما با ساختمانی هشت‌ضلعی روبه‌رو هستید که در ابتدا دلیل خاصی برای انتخاب هشت ضلع برای آن نمی‌یابید! موضوع از این قرار است که وقتی یک بنا با چندین ضلع طراحی می‌شود، بررسی هر ضلع نسبت به ضلع دیگر با تفاوت‌هایی همراه است. مثلا وقتی مقابل در بنا می‌ایستید، رنگ دو ضلع کناری به نسبت ضلع وسط متفاوت خواهد بود؛ در صورتی که عملا تفاوت رنگی وجود ندارد و ضلع‌های دو سمت به نسبت ضلع وسط تنها به‌خاطر تغییر زاویه به این شکل دیده می‌شوند. این برج در حقیقت دارای دو لایه پوشش است که پوشش اصلی برج در درون پوشش خارجی فعلی آن قرار دارد. ضمن آن‌که برج به سبک سردابه ساخته‌شده است و پس از ورودی، با استفاده از چند پله می‌توانید به قسمت سردابه آن دسترسی پیدا کنید. ارتفاع برج به حدود ۱۰ متر می‌رسد. سقف گنبدی برج از بیرون به‌شکل هشت‌ضلعی، ولی از داخل به‌صورت دایره دیده می‌شود. گنبد داخلی برج به‌شکل کروی و عرقچین است و البته یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های معماری شاهکار بنا، سطح زیرین این گنبد به حساب می‌آید که طرح جناغی متحدالمرکز دارد. قسمت داخلی برج از دایره‌ای به قطر تقریبی پنج متر تشکیل‌شده است. سطوح جانبی برج به ارتفاع ۷ ٫ ۵ متر تا زیر گنبد بنا با گچ پوشانده شده‌اند. روایاتی از قدیمی‌ترها شنیده می‌شود که در گذشته جسمی زنجیرمانند به‌صورت آویزان در داخل بنا وجود داشت که امروزه اثری از آن مشاهده نمی‌شود. از سایر ویژگی‌های بارز معماری این بنا می‌توان به حفره‌هایی اشاره کرد که به‌منظور تهویه هوا در آن در نظر گرفته‌شده بود. سبک معماری برج شیخ شبلی به گفته پیرنیا به شیوه معماری رازی معروف است. اگرچه معماری ایران دارای سبک نیست؛ استاد پیرنیا سبک معماری مربوط به قرن پنجم تا ابتدای قرن هفتم (دوران سامانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان) را رازی نامیده بود. ستون‌هایی نیم‌دایره‌ای در هر ضلع برج به چشم می‌خورند که با آجر پخته‌شده و به زیبایی تزیین شده‌اند تا نقش مهمی در نمای بنا ایفا کنند. تزیینات برج شیخ شبلیمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: سحر عبدالملکی) در بنای برج شبلی درمجموع ۳۰ قاب اسپر وجود دارد که ۲۲ عدد از آن‌ها مشمول تزیینات اسپر بنا شده‌اند. هشت قاب دیگر نیز به‌شکل مستطیل افقی ساده در زیر گنبد به کار رفته‌اند. به جرئت می‌توان گفت که تزیینات قاب‌ها، شاهکاری از هنر معماری ایرانی هستند و توجه هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کنند. اسپر در معماری قدیمی قسمتی از بنا بود که به‌صورت قائم و بین سرستون و لبه بام قرار می‌گرفت. منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: مهدی امیری) تزیینات هر ضلع به شرح زیر است: ضلع شمالی: لوزی برجسته با استفاده از آجرهای افقی و با مهرهای ضربدری، طرح لوزی در لوزی با استفاده از آجرهای عمودیضلع جنوبی: طرح‌های متفاوت لوزی با به‌کارگیری آجرهای افقی و عمودی و مهرهای ضربدری در میان آن‌ها، طرح خفته راسته پله‌ایضلع جنوب شرقی: طرح خفته راسته پله‌ایضلع جنوب غربی: طرح لوزی به‌صورت خفته راسته پله‌ایضلع شرقی: طرح لوزی در لوزی، طرح لوزی خفته راسته پله‌ایضلع شمال غربی: ورودی در این ضلع واقع‌شده است. بالای ورودی دو طاقچه مقرنسی (گوشواره‌ای) و طرح ستار‌ه‌ای به چشم می‌خورد که از ترکیب دو مربع در داخل یکدیگر به وجود آمده‌اند. ضلع غربی: لوزی برجسته و گود با استفاده از آجرهای افقی و مهرهای ضربدری، طرح هشت وجهی هندسیشیخ شبلی چه کسی بود؟ منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: هوشنگ عباس‌فام) «شیخ ابوبکر دلف بن حجدر شبلی» در سال ۲۴۷ هجری قمری در شهر سامرا چشم به جهان گشود. او بعدها ساکن بغداد شد. پدر و دایی شیخ شبلی در درگاه خلفای عباسی کار می‌کردند و همین باعث شد که او نیز در همان ایام جوانی مقام سیاسی بگیرد و در این زمینه فعالیت کند. شیخ شبلی از طرف حاکمان طبرستان به‌عنوان امیر دماوند منسوب شد. دوران صدارت وی در شهر دماوند یکی از بهترین دوره‌ها در تاریخ این شهر به حساب می‌آید؛ چراکه مردم این شهر در این زمان افزایش عدالت، رفاه و البته امنیت را تجربه کردند و بنابراین طبیعی بود که شیخ شبلی محبوبیت زیادی در میان مردم داشته باشد و همیشه نام او به نیکی برده شود. عطار نیشابوری درباره شیخ شبلی چنین گفته است: آنچه او کشید در عبارت نگنجد. از اول تا آخر مردانه بود و هرگز فتوری و ضعفی بر حال او راه نیافت و از شدت لهب و شوق، او به هیچ آرام نگرفت. محبوبیت شیخ شبلی در میان مردم دماوند به‌قدری زیاد بود که پس از درگذشت ایشان در سال ۳۳۴ هجری قمری در شهر بغداد تصمیم گرفتند که بنای یادبودی برای شیخ شبلی در شهر دماوند بسازند. به این ترتیب، در قرون چهار و پنج هجری قمری مصادف با دوره حکومت سلجوقیان، برج زیبای شبلی ساخته شد که در قدیم به آن «پاگنبذ» می‌گفتند. نکات بازدید از برج شیخ شبلیمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: سحر عبدالملکی) مسیر دسترسی به برج شبلی کاملا آسفالت و ماشین‌رو است و مشکلی از نظر جای پارک نخواهید داشت. اگر انتهای فصل بهار و تابستان را برای بازدید انتخاب کنید، می‌توانید از طبیعت زیبای این منطقه نهایت لذت را ببرید. ورودی این جاذبه تاریخی رایگان است. به‌گفته بازدیدکنندگان قبل از غروب آفتاب باید به این محل بروید؛ زیرا در ورودی آن بسته می‌شود. پرسش‌های متداولبرج شیخ شبلی کجاست؟ برج شیخ شبلی در مرکز شهر دماوند در استان تهران و در میان دو محله قدیمی این شهر به نام‌های «قاضی» و «فرامه» قرار دارد. آیا برج شیخ شبلی ثبت ملی شده است؟ بله. این اثر در تاریخ ۲۹ خرداد سال ۱۳۵۱ هجری شمسی با شماره ثبت ۹۲۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. شیخ شبلی چه کسی بود؟ شیخ شبلی از طرف حاکمان طبرستان به‌عنوان امیر دماوند منسوب شد و دوران صدارت وی با افزایش عدالت، رفاه و البته امنیت مردم همراه بود. برج شیخ شبلی چه زمانی ساخته شد؟ این برج از آثار قرون چهار و پنج هجری قمری در دوره سلجوقی است. نویسنده: پویا جوانمرد / بازنویسی: صدیقه شجاعی