چشمه‌علی دامغان — دامغان
نشانی: ایران، استان سمنان، بزرگراه ۷۰ آسیا، ۳۰ کیلومتری شمال غرب دامغان

استان سمنان و شهر دامغان بسیار مورد توجه پادشاهان قاجار بوده‌اند؛ به همین دلیل آغامحمدخان و فتحعلی‌شاه قاجار اقدام به ساخت عمارتی در این منطقه کردند که تا به امروز برجای‌مانده است. این مجموعه که با نام چشمه‌علی شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترینجاهای دیدنی دامغانمحسوب می‌شود. البته ویژگی‌های خاص اقلیمی و محیط سرسبز و باصفای چشمه‌علی باعث شده است تا از زمان‌های قدیم این منطقه و چشمه‌ی آن مورد توجه مردم و حاکمان قرار گیرد. تاریخچه چشمه علیعلاقه‌ی فتحعلی شاه به این خطه از ایران به این دلیل است که شهر دامغان در واقع زادگاه وی بوده و او در مولودخانه‌ی دامغان، چشم به جهان گشوده است. وی پس از به سلطنت رسیدن، چندین بار به این شهر سفر کرده است. زمانی که فتحعلی‌شاه برای جلوگیری از پیشرفت‌های نادر میرزا پسر شاهرخ نادری در مشهد به‌سمت خراسان می‌رفت، در این مکان توقف کرد و همان زمان دستور داد که این عمارت را در آنجا بنا کنند. با توجه به شواهد تاریخی، در گذشته به‌دلیل وجود چندین مجرای آب در این باغ به آن «عالی بولاغ» یا «هزار چشمه» می‌گفتند. معماری مجموعهپس از ساخت عمارت فوق، شاه اعلام کرد: «این عمارت، کعبه ثانی نیاز دارد» و دستور داد تا مسجدی در کنار چشمه بسازند. پس در کنار این عمارت مسجدی با طاق‌های رومی ساخته شد که تا چندین سال قبل نیز آثاری از آن دیده می‌شد. فتحعلی‌شاه در آن زمان دستور داد وقف‌نامه‌ای را برای چشمه‌علی بر دو سنگ حک کرده و در مسجد نصب کنند، ولی به‌دلیل عدم کارایی و مخروبه شدن مسجد، آثار باقی‌مانده تخریب و مجددا در همان محل مسجدی زیبا احداث شد. چشمه‌علی دارای دو دریاچه است که یکی در شمال و دیگری در جنوب عمارت فتحعلی شاه قرار دارد. قسمت اعظم آب چشمه از دریاچه شمالی خارج می‌شود. بنای چشمه‌علی از دو قسمت تشکیل‌شده است؛ یکی عمارت قراول‌خانه که بنایی خشتی و معماری صفوی دارد و در زمان آقا محمد خان قاجار مورد استفاده قرار می‌گرفته و قسمت دوم، بنایی است که درون آب ساخته‌شده و پایه‌ای سنگی دارد. خود بنا آجری است. ساختمان مجموعه چشمه‌علی که توسط فتحعلی شاه قاجار ساخته‌شده است، درسمت شمالی و داخل دریاچه قرار دارد. به فاصله حدود پانصد متر از تپه‌های آبده، ساختمانی است دو طبقه و دارای ایوان محصور در آب است. طبقه فوقانی و تحتانی از دو طرف باز است و هر کس در آن بنشیند دو طرف دریاچه را می‌ببیند. در ساختمان‌های تاریخی ایران، به خصوص در قلعه‌ها، ارگ‌ها و برج‌ها قسمتی به نام قراول‌خانه وجود داشته است. قراول‌خانه‌ها معمولا کاربردهای گوناگونی داشته‌اند، از جمله: محل استراحت قراول‌ها و انبار اسلحه‌ی آن‌ها، پادگان برای محافظت مناطق، جایگاه نگه‌داری و توقف ارابه‌ها و اسب‌های سلطنتی. نمونه‌ای از قراول‌خانه (کلاته سیدعلی) در واقع، قراول‌خانه کلبه‌ی کوچکی بوده که سر راه‌های ورودی به شهر برای گرفتن عوارض از افرادی که محصولات کشاورزی وارد می‌کردند، ساخته و استفاده می‌شده است. در هر قراول‌خانه دو نفر مأمور دولت از اداره دارایی، شب و روز کشیک می‌دادند تا عوارض لازم را دریافت کنند. دو سوی سازه درون آب استخر قرار دارد که نشیمن گاه شاهان قاجار بوده‌است. این مجموعه دارای گرمابه و مسجد هم بوده که اکنون ویران شده‌اند. بنای سر در مجموعه‌ی چشمه‌علی به آقا محمد خان نسبت داده می‌شود اما با توجه به‌شکل و نوع معماری آن احتمالا به دوره‌های پیش از قاجار (صفویه) برسد. در اسناد مربوط به ثبت مجموعه‌ی چشمه‌علی که مربوط به سال ۱۳۴۸ است، ساخت بنای اصلی سر در را به دوره‌ی صفویه نسبت داده‌اند. وجه تسمیه چشمه‌علیآب این چشمه از مجموعه چشمه‌هایی که کف استخر غربی و پای چنار قدیمی وجود دارد، تامین می‌شود. قدمت و ویژگی‌های طبیعی این منطقه باعث شده است که همواره مورد احترام مردم باشد. روایت‌های مذهبی متعددی نیز درباره‌ی این چشمه در میان مردم رواج دارد. از جمله اینکه این چشمه را حاصل کوبیدن سم اسب حضرت علی (ع) (به نام دلدل) به زمین می‌دانند و از این رو نام این چشمه را چشمه‌علی نامیده‌اند. این عقاید مذهبی باعث شده که مردم به ریشه‌های درخت چنار کهنسالی که در کنار چشمه‌ی اصلی قرار گرفته دخیل ببندند و آرزو کنند. از طرفی، نویسنده‌ی کتاب «تاریخ و جغرافیای سمنان» نام اصلی این چشمه را «الی بلاغ» (پنجاه چشمه) که واژه‌ای است ترکی می‌داند که به تعدد چشمه‌های کوچک و بزرگ در کنار هم در این مجموعه دلالت می‌کند. موقعیت جغرافیایی چشمه‌علی و میزان آب‌دهیاین رودخانه همانند رودخانه‌های دیگر دامغان فصلی بوده و از شاخه‌های دامغان رود و آستانه تشکیل می‌شود و به عبارتی دیگر از دره‌های جنوبی شاهکوه گرگان سرچشمه گرفته و به دشت کویر منتهی می‌شود و مشتمل بر ۵۰ چشمه است که سالانه درمجموع ۳۰ میلیون متر مکعب آب را به دشت دامغان جاری می‌کند. در جلسه‌ی هیئت‌وزیران در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۳۸۶، این منطقه به استناد ماده ۸ قانون تشکیل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، به‌عنوان منطقه‌ی نمونه‌ی گردشگری ملی تعیین شد. در حال حاضر مدیریت چشمه‌علی به عهده‌ی شهرداری کلاته رودبار است که با مدیریت و نیروی کار مناسب توانسته بازدیدکنندگان زیادی را ازنقاط مختلف داخل و حتی خارج از کشور پذیرا باشد. این مجموعه دارای امکانات رفاهی همچون سوییت و کلبه برای استراحت مسافران، پارکینگ، سوپر‌مارکت، بستنی‌فروشی (یکی از معروف‌ترین بستنی‌فروشی‌های دامغان)، لباس‌های محلی، رستوران سنتی، چایخانه‌ی سنتی، شهر بازی٬ کتا‌ب‌فروشی و … است. وقف آب چشمهچشمه علی علاوه بر مناظر و طبیعت زیبایش، منبع تامین‌کننده آب شهرستان دامغان محسوب می‌شود و مهم‌تر آنکه آن را به حضرت علی (ع) نسبت داده‌اند و قطعه سنگی که روی آن منقوش است نیز مورد توجه بازدیدکنندگان بوده است. البته در حال حاضر اثری از آن سنگ نیست. این چشمه در سال ۱۲۱۷ هجری قمری وقف امام زمان (عج) شده است. در هر صورت چشمه‌علی ازجاهای دیدنی سمنانبه شمار می‌آید و علاوه بر مکانی توریستی محلی مذهبی و مورد احترام مردم است. وقتی منطقه‌ی نمونه‌ی گردشگری رو به نابودی می‌رودچشمه‌علی دامغان که در فهرست آثار ملی قرار دارد و به‌عنوان منطقه‌ی نمونه‌ی گردشگری انتخاب‌شده است، بر اثر بی‌توجهی مسئولان و گردشگران، رو به نابودی می‌رود. این محوطه‌ی تاریخی اکنون به محلی برای بازی کودکان و استخر آن به محلی برای شنا و متاسفانه شستن لباس توسط مسافران تبدیل‌شده است. با وجود نصب تابلوهایی از جمله «ورود به محوطه‌ی تاریخی ممنوع»، «شنا کردن در محوطه‌ی چشمه ممنوع» و «چادر زدن ممنوع» توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، باز هم عده‌ای از گردشگران به این مسائل توجه نکرده و در زیر این تابلوهای ممنوع چادر می‌زنند و برای درست کردن غذا آتش روشن می‌کنند. به امید روزی که این سرمایه‌های ملی را قدر بدانیم و برای حفظ و نگهداری آن‌ها تلاش کنیم. بنای این مجموعه‌ی تاریخی نیز به مرور زمان در معرض تخریب قرار گرفته و همت و تلاش بیشتر مسئولان را می‌طلبد. عکس‌های گالری از خبرگزاری صدا و سیما (عکاس: نامشخص) نویسنده: حمیده کریمی