ربع رشیدی — تبریز
نشانی: ایران، استان آذربایجان شرقی، تبریز، محله باغمیشه، دامنه کوه بیلانکوه

شهر تبریز از بزرگ‌ترین شهرهای ایران با قدمتی بیش از ۳۰۰۰ سال یکی از کهن‌ترین مناطق ایران‌زمین است که بناهای تاریخی بسیاری را در دل خود جای داده است. یکی از یادگارهای تاریخی و کهن شهر تبریز که نشان از قدمت و تاریخ شگرف این شهر دارد، بنای ربع رشیدی است. همراه کجارو باشید و بیشتر درباره این بنای تاریخی بدانید. هرآنچه باید درباره ربع رشیدی بدانید: معرفی ربع رشیدیربع رشیدی کجاست؟ مسیر دسترسی به ربع رشیدیتاریخچه ربع رشیدیبخش‌های مختلف ربع رشیدیوقف‌نامه ربع رشیدیبازدید از ربع رشیدیمعرفی ربع رشیدیشهر تبریز یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران است و تاریخ اولیه آن به‌درستی معلوم نیست و بحث‌های زیادی در این رابطه مطرح‌شده است. اکتشافات اخیر نشان از وجود تمدن در شهر تبریز در هزاره اول و دوم قبل از میلاد دارد. ربع رشیدی از بناهای تاریخی وجاهای دیدنی تبریزبه شمار می‌رود و اولین و بزرگ‌ترین دانشگاه بین‌المللی ثبت‌شده در جهان است که قدمت شکوه فرهنگ و تمدن ایرانی را به رخ جهانیان می‌کشد، بنایی فرهنگی که به‌دلیل وسعت و بزرگی در زیربنای سازه‌ای و امکانات موجود بسان شهری کوچک بوده است. عکس از میراث آریا (عکاس: آیدین تبریزی) به‌دلیل آب و هوای خوب منطقه اطراف، این بنا پوشیده از درختان و فضای سبز است. همچنین پارک بزرگ ربع رشیدی، شمس تبریزی و چندین پارک و بوستان در نزدیکی ربع رشیدی قرار دارد. ربع رشیدی کجاست؟ بنای ربع رشیدی در محله خوش آب و هوای باغمیشه واقع در دامنه‌های کوه بیلانکوه قرار گرفته است و ازجاهای دیدنی استان آذربایجان شرقیمحسوب می‌شود. آدرس: استان آذربایجان شرقی، تبریز، محله باغمیشه، دامنه کوه بیلانکوه (نمایش روی نقشه) مسیر دسترسی به ربع رشیدیبرای دسترسی به این مکان می‌توانید از وسایل نقلیه عمومی یا خودروی شخصی استفاده کنید. از ایستگاه متروی دانشگاه با اتوبوس می‌توانید به ربع رشیدی برسید. اتوبوس‌های خیابان عباسی می‌تواند گزینه خوبی برای دسترسی باشد و ربع رشیدی بیندو ایستگاه علی‌آباد و چهارراه عباسی واقع‌شده است. اگر هم قصد استفاده از خودروی شخصی را دارید، از خیابان هفت‌تیر به خیابان عباسی وارد شوید. در انتهای خیابان به یک سه‌راهی خواهید رسید؛ در آن نقطه سمت راست بپیچید. اولین چهارراه در این مسیر تقاطع خیابان‌های عباسی و خبازی است که ربع رشیدی در شمال شرقی آن قرار داردتاریخچه ربع رشیدیدر زمان حکومت مغول‌ها در ایران سه سال پس از به قدرت رسیدن غازان‌خان، در سال ۶۹۴ قمری (۶۷۴ خورشیدی) وزیر اعظم دربار خواجه صدرالدین زنجانی به دستور غازان‌خان به قتل می‌رسد و خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی که پیش از حمله مغول در قلعه‌های اسماعیلیه زندگی می‌کرد وزیر اعظم غازان خان شد که خدمات بسیاری را برای غرب ایران و منطقه آذربایجان به ارمغان آورد، بنای ربع رشیدی از جمله یادگارهای وی است. رشیدالدین فضل‌الله الوزیر ابن عمادالدوله ابی الخیر بن موفق‌الدوله علی همدانی در حدود سال ۶۴۸ قمری (۶۲۹ خورشیدی) در همدان و در یک خانواده پزشک یهودی متولد شد. نیای بزرگ او «موفق‌الدوله علی» یک عطار یهودی بود و به‌همراه خواجه نصیرالدین طوسی در دژ الموت مهمان اجباری اسماعیلیان بود و پس از یورش هلاکو به آنجا به خدمت وی درآمد. رشید الدین در سال ۷۱۸ هجری قمری بر اثر اختلافات سیاسی کشته و بعد از وی ربع رشیدی هم دچار غارت و ویران شد. عکس از اسکان نیوز (عکاس: نامشخص) ساخت ربع رشیدی از نظر معماری مانند شهری کوچک بوده که مدرسه، مسجد، کتابخانه، مهمانسرا، حمام، دارالایتام، بیمارستان و … داشته است. خواجه رشیدالدین برای تأمین هزینه‌های ربع رشیدی املاک بسیاری را در نقاط مختلف اعم از ایران، افغانستان، گرجستان و … وقف ربع رشیدی کرد. عکس از میراث آریا (عکاس: آیدین تبریزی) شاردن، جهانگرد مشهور فرانسوی، که در سال ۱۰۸۴ قمری به ایران سفر کرده بود درباره ربع رشیدی می‌نویسد: صد سال پیش شاه‌عباس کبیر دستور به تعمیر آن داد، ولی شاهان دیگر صفوی توجهی بدان نکردند و دوباره ویران شد. بخش‌های مختلف ربع رشیدیدانشگاه بزرگ ربع رشیدی دارای سه قسمت اصلی به شرح ذیل بوده است: ربع رشیدی (قسمت اصلی) شهرستان رشیدی (مجتمع مسکونی و تاسیسات جنبی) ربض رشیدی (بخش مسکونی اعیان‌نشین) ربع رشیدیبخش‌های مهم قسمت اصلی ربع رشیدی عبارت بودند از:۱. مجموعه روضه شامل: مسجد شتوی (زمستانی) و مسجد صیفی (تابستانی) برای اقامه نماز و تدریس درس‌های علوم و تفسیر و حدیث به‌ترتیب در فصول سرد و گرم سال؛ دفتر کار «متولی» (رئیس دانشگاه) و «مشرف» و «ناظر» سه مقام ارشد به‌صورت مجزا؛ حجره‌ها یا اتاق‌های ویژه سکونت مدرسان و معیدان (استادیاران) و طلاب علوم؛ تاسیسات رفاهی شامل حمام، حوضخانه (سرویس)، سقایه (آب آشامیدنی)؛ کتابخانه (زیر گنبد بزرگ و در دو طرف مقبره متولی)؛ سایر بخش‌ها از قبیل خزانه نقود، سرای مخصوص جهت پذیرایی از مهمانان متولی، خلوتگاه (اتاق مخصوص مذاکره راجع به مسائل محرمانه). عکس از میراث آریا (عکاس: آیدین تبریزی) ۲. خانقاه شامل مواضع سکونت شیخ و صوفی‌ها با تمام امکانات رفاهی از قبیل مطبخ (آشپزخانه)، محل صرف غذا، محل سماع و ….۳. «دارالضیافه» (مهمانسرا) شامل دو ساختمان دو طبقه، ساختمان اول به‌صورت پانسیون برای ساکنان ربع رشیدی (مدرسان، معلمان، خدمتگزاران، به‌خصوص طلاب علوم) و ساختمان دوم جهت پذیرایی از مسافران.۴. دارلشفا (بیمارستان و دانشکده‌های علوم پزشکی).۵. دارالمساکین (به‌صورت الحاقی در خارج ربع رشیدی) برای پذیرایی روزانه از صد نفر فقیر و مسکین با یک وعده غذای رایگان. شهرستان رشیدیمجتمع بسیار بزرگ مسکونی بود که از محله‌های گوناگون، خیابان‌ها، کوچه‌ها و مکان‌های رفاهی و اقتصادی از جمله بیست و چهار کاروانسرای رفیع، هزار و پانصد کارگاه صنعتگری، سی هزارخانه، تعداد زیادی باغ، آسیاب، حمام، کارخانه شعربافی، رنگرزی، کاغذسازی و یک دارالضرب، در ارتباط با مراکز آموزشی ربع رشیدی و جهت رفاه ساکنان شهرستان رشیدی تشکیل یافته بود. ربض رشیدیمحل احداث خانه‌های مخصوص خانواده «متولی» و خانواده «مشرف» و «ناظر» با غلامان خاص و مسئولان و برخی مهندسان و معماران اختصاص داشته است. عکس از میراث آریا (عکاس: آیدین تبریزی) وقف‌نامه ربع رشیدیخواجه رشیدالدین برای ساماندهی املاک وقفی به مجموعه ربع رشیدی وقف‌نامه‌ای را تهیه‌کرده که به وقف‌نامه ربع رشیدی معروف است. اینک فقط یک جلد از آن در کتابخانه مرکزی شهر تبریز قرار دارد. این نسخه در سال ۱۳۴۸ از خانواده حاجی ذکاءالدوله سراجمیر که آن را نگهداری می‌کردند از سوی انجمن آثار ملی خریداری شد. وقف‌نامه ربع رشیدی در خرداد ماه ۱۳۸۶ از سوی سازمان کتابخانه ملی ایران به یونسکو معرفی شد و در نشستی که از ۲۱ تا ۲۵ خرداد در یونسکو بر‌گزار شد، به همراه شاهنامه بایسنقری در فهرست میراث مستند این سازمان به ثبت رسید. در نشست کمیسیون ملی یونسکو، سی و هشت اثر از کشورهای جهان در فهرست آثار مستند یونسکو ثبت شد. تعداد آثاری که از سال ۱۹۹۷ تاکنون در این فهرست به ثبت رسیده است، به ۱۵۸ اثر افزایش‌یافته است. اوحدی مراغه‌ای در «جام‌جم» خود که آن را به تشویق خواجه غیاث‌الدین محمد، فرزند خواجه رشیدالدین فضل‌االله، سروده در توصیف عمارت ربع رشیدی آورده است: ای همایون بنای فرخنده که شد از رونقت طرب زندهطاق کسریز دفترت کسری است هشت جنت ز گلشنت قصری استخاکت از مشک و سنگت از مرمر بادت از خلد و آبت از کوثرچون ز سرخاب روی شاهد سنگ داده سرخاب را جمال تو رنگدر وصف مسجد جامع می‌گوید: ای گرامی بهشت مسجدنام خلد خاصی ز روح جنت و عاماز تو دین را نظام خواهد بود در تو مهدی امام خواهد بوداز ستونهات بیستون سنگی وز طبقهات آسمان رنگیاز شعاع تو در شب تیره مسجد بصره را بصر خیرهو در وصف مدرسه و خانقاه سروده است: ای در علم و خانه دستور چشم بد باد ز آستان تو دوررفته برخط استواعرشت همدم خطه بقا فرشتبرده ابداعیان کن فیکون چارحدت ز شش جهت بیرونشد سعادت طلایه بر تبریز تا فکندی تو سایه بر تبریزهرکه رخ در رخ سپاس نهاد در جهان این‌چنین اساس نهادبازدید از ربع رشیدیعکس از اسکان نیوز (عکاس: نامشخص) به‌دلیل حساسیت بالای منطقه و تحقیقات باستان‌شناسی، این منطقه همیشه برای بازدید عموم باز نیست. تنها در ایام عید (دو هفته آغازین فروردین) امکان بازدید برای همگان وجود دارد. البته بدون ورود به منطقه، از دور می‌توان هر ساعت از شبانه‌روز از ربع رشیدی بازدید کرد. پرسش‌های متداولربع رشیدی چه بوده است؟ ربع رشیدی اولین و بزرگ‌ترین دانشگاه بین‌المللی ثبت‌شده در جهان است، بنایی فرهنگی که به‌دلیل وسعت و بزرگی در زیربنای سازه‌ای و امکانات موجود بسان شهری کوچک بوده است. دسترسی به ربع رشیدی چگونه است؟ بنای ربع رشیدی در محله خوش آب و هوای باغمیشه واقع در دامنه‌های کوه بیلانکوه قرار گرفته است. برای دسترسی به این مکان می‌توانید از وسایل نقلیه عمومی یا خودروی شخصی استفاده کنید. از ایستگاه متروی دانشگاه با اتوبوس می‌توانید به ربع رشیدی برسید. اتوبوس‌های خیابان عباسی می‌تواند گزینه خوبی برای دسترسی باشد و ربع رشیدی بیندو ایستگاه علی‌آباد و چهارراه عباسی واقع‌شده است. اگر هم قصد استفاده از خودروی شخصی را دارید، از خیابان هفت‌تیر به خیابان عباسی وارد شوید. در انتهای خیابان به یک سه‌راهی خواهید رسید؛ در آن نقطه سمت راست بپیچید. اولین چهارراه در این مسیر تقاطع خیابان‌های عباسی و خبازی است که ربع رشیدی در شمال شرقی آن قرار دارد. وقف‌نامه ربع رشیدی چیست؟ خواجه رشیدالدین برای ساماندهی املاک وقفی به مجموعه ربع رشیدی وقف‌نامه‌ای را تهیه‌کرده که به وقف‌نامه ربع رشیدی معروف است. وقف‌نامه ربع رشیدی در خرداد ماه ۱۳۸۶ از سوی سازمان کتابخانه ملی ایران به یونسکو معرفی شد و در نشستی که از ۲۱ تا ۲۵ خرداد در یونسکو بر‌گزار شد، به همراه شاهنامه بایسنقری در فهرست میراث مستند این سازمان به ثبت رسید. امکان بازدید از ربع رشیدی وجود دارد؟ به‌دلیل حساسیت بالای منطقه و تحقیقات باستان‌شناسی، این منطقه همیشه برای بازدید عموم باز نیست. تنها در ایام عید (دو هفته آغازین فروردین) امکان بازدید برای همگان وجود دارد. البته بدون ورود به منطقه، از دور می‌توان هر ساعت از شبانه‌روز از ربع رشیدی بازدید کرد. نویسنده: بهنام شکوری