مسجد جامع سجاس — خدابنده (قیدار)
نشانی: ایران، استان زنجان، شهرستان خدابنده، ۱۲ کیلومتری شمال‌غرب شهر خدابنده، شهر سجاس، میدان امام حسین (ع)

سجاس یک شهر قدیمی است که پس از حمله مغول ویران شد و هرگز نتوانست شکوه و عظمت قبل از ویرانی خود را به‌دست آورد. از بین آثار متعدد تاریخی در این شهر، مسجد جامع هزارساله آن توانسته است از خرابی‌های حمله مغول در امان بماند و یادگاری برای نسل‌های بعد باشد. در این مقاله با این مسجد تاریخی بیشتر آشنا خواهید شد. آنچه باید درباره مسجد جامع سجاس بدانید: مسجد جامع سجاس کجاست؟ تاریخچه مسجد جامع سجاسمعماری مسجد جامع سجاسکتیبه‌های مسجد جامع سجاسگورستان تاریخی سجاسنکات بازدید از مسجد جامع سجاسجاهای دیدنی اطراف مسجد جامع سجاسمسجد جامع سجاس کجاست؟ آدرس: استان زنجان، شهرستان خدابنده، ۱۲ کیلومتری شمال‌غرب شهر خدابنده، شهر سجاس، میدان امام حسین (ع) (مشاهده در نقشه) عکس از گوگل‌مپ | عکاس: Afshin Khalediمسجد جامع سجاس واقع در ۱۲ کیلومتری شمال‌غرب شهر خدابنده، یکی از آثار تاریخی مهم استان زنجان وجاهای دیدنی خدابنده (قیدار) محسوب می‌شود که از پس سرگذشتی خون‌بار، پابرجای مانده است. این اثر که در سال‌های اخیر به‌عنوان نماد شهرستان خدابنده مشهور شده است، در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۵۳ با شماره ثبت ۱۰۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. مسیر دسترسی به مسجد جامع سجاسبرای بازدید از مسجد جامع سجاس باید به شهرستان خدابنده (قیدار) واقع در ۷۲ کیلومتری شهر زنجان بروید. با رسیدن به شهر خدابنده و طی مسافت ۱۲ کیلومتری به‌سمت شمال‌غرب، به شهر کوچک سجاس خواهید رسید. از مرکز شهر به‌سمت غرب و میدان امام حسین (ع) حرکت کنید. مسجد جامع سجاس در ضلع غربی این میدان واقع‌شده است. تاریخچه مسجد جامع سجاسعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Sevda Khanloبا توجه به سبک معماری بنا، مسجد جامع سجاس را به دوره سلجوقی نسبت می‌دهند؛ اما در نزدیکی محراب، قسمتی کوچک از نمای آجرکاری ریخته‌شده که در پشت این لایه، نمای دیگری با تزیینات مخصوص قابل دیدن است. مسجد جامع سجاس با قدمتی هزار ساله یکی از قدیمی‌ترین مساجد ایران به حساب می‌آید که بنای اصلی آن را مربوط به دوران ساسانی می‌دانند. با پیدا شدن لایه اصلی بنا، این احتمال به وجود آمد که لایه فعلی، لایه دوم دیوار محسوب می‌شود که روی لایه اولیه ساخته‌شده است و بعدها با گچ و آجر، از هم جدا شده‌اند؛ بنابراین، با توجه به تزیینات دیوار دوم و کنده شدن محراب، این احتمال به‌طور قوی وجود دارد که اصل بنا متعلق به دوره سلجوقی نیست؛ بلکه ممکن است مربوط به دوره ساسانی باشد. به‌نظر می‌رسد که در زمان سلسله ساسانی این مکان آتشکده‌ای بوده است که در دوره سلجوقی آن را به مسجد تبدیل کرده‌اند. دوران اوج استفاده از این مسجد در قرن‌های ششم تا هشتم هجری قمری بود. اثرات اولین تعمیر و بازسازی را می‌توان داخل مسجد دید که به دوران حکومت ایلخانیان تعلق دارد. از سال ۱۳۸۹ تاکنون نیز دو مورد بازسازی یا توسعه در این مسجد صورت گرفته است. در پروژه اول خانه‌های مسکونی اطراف آن خریداری و به محوطه مجموعه اضافه شدند. در مرحله دوم نیز داربست‌هایی جهت محافظت در مقابل ریزش نصب شد. معماری مسجد جامع سجاسعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Sara SepehrAraمسجد جامع سجاس یکی از آثار برجسته استان زنجان محسوب می‌شود که به سبک مساجد شبستانی ساخته‌شده است. بنای اصلی مسجد، گنبد‌خانه‌ای مربعی به ابعاد تقریبی ۵ ٫ ۹ در ۵ ٫ ۹ متر مربع است که با گنبدی بلند آن را مسقف کرده‌اند. ارتفاع فعلی بنا از کف زمین تا شروع گوشواره‌ها در چهار گوشه، حدود هفت متر و ارتفاع کناره گوشواره‌ها تا پای گنبد تقریبا دو متر است. ارتفاع گنبد تقریبا به چهار متر می‌رسد و ارتفاع کل بنا از کف زمین حدود ۱۴ متر است. قسمت پایین بنای مسجد به‌شکل چهارگوش است که از بیرون، ابعادی به طول ۱۱ متر دارد و ضخامت دیوارهایش حدود ۱ ٫ ۵ متر است. دو در در سمت غرب مسجد واقع شده‌اند که فاصله آن‌ها از هم حدود پنج متر است. دقیقا قرینه دو در مذکور، در ضلع شرقی مسجد به چشم می‌خورد. در ضلع جنوبی نیز محراب مسجد داخل دیوار ساخته‌شده است. مصالح مسجد جامع سجاس شامل آجر و خشت همراه با ملاط گچ و خاک می‌شود. در قسمت خارجی مسجد، از آجرهایی به ابعاد ۲۰ × ۱۰ × ۱۰ سانتی‌متر و در جداره داخلی آن، از آجرهایی به ابعاد ۲۱ × ۲۱ × ۵ سانتی‌متر به‌طور ساده و یکنواخت استفاده کرده‌اند. پی بنا به نقل از اهالی، از سنگ لاشه و ساروج ساخته‌شده است و از کف فعلی به‌اندازه پنج سانتی‌متر پایین‌تر قرار دارد. کف فعلی مسجد نیز با استفاده از آجرهای چهارگوش سنگ‌فرش شده است. عکس از گوگل‌مپ | عکاس: Sara SepehrAraدر فاصله میان گوشواره‌ها، چهار طاق‌نما به‌طور قرینه با قوس‌هایی به‌شکل پنج و هفت در کنار هم قرار گرفته‌اند. این قوس‌ها با کمک قوس‌های کوچک‌تر بالای خود، نقشه مربع بنای مسجد را در بخش گنبد به دایره تبدیل می‌کنند. روی سطوح گوشواره‌ها و طاق‌نماها با اجرای آجرکاری به سبک «آلت و لغت»، تزیینات هندسی جالبی را ایجاد کرده‌اند. گنبد مسجد از نوع گنبدهای تک‌پوششی است که از آجر ساخته و در تزیینات آن، تنها از نقش ستاره ایرانی (ستاره پنج‌پر) استفاده‌شده است. این ستاره در ضلع اصلی بنا، یعنی ضلع شمالی قرار دارد. آثار قوس‌های فروریخته در ضلع شمالی نشان می‌دهد که این بنا با اتصال به شبستان اولیه، در طول تاریخ مجموعه کامل‌تری را تشکیل می‌داد. کتیبه‌های مسجد جامع سجاسعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Shervin Arianfardمسجد جامع سجاس از نظر گچ‌بری و کتیبه‌ها نیز بسیار ارزنده و قابل‌توجه است. چهار کتیبه بنا از نظر سبک و شیوه به کتیبه‌های چند مسجد سلجوقی دیگر در استان زنجان شباهت دارد. کتیبه اول: کتیبه ساقه گنبد را به خط نسخ ابتدایی نوشته‌اند و به احتمال زیاد هم‌زمان با ساخت بنای مسجد اجرا شده است. کتیبه دوم: کتیبه فیل‌پوش‌ها با خط ثلث نوشته‌شده است و با توجه به سبک نگارش، احتمالا به دوران ایلخانیان تعلق دارد. کتیبه سوم: زیر فیل‌پوش‌ها کتیبه بسیار باارزشی به عرض حداقل ۵۰ سانتی‌متر در دورتادور مسجد دیده می‌شود که متن آن آیه ۶۷ سوره «ملک» از قرآن مجید است. این کتیبه با دو خط موازی در بالا و پایین محدود می‌شود. کتیبه چهارم: بالای خطوط کتیبه سوم، کتیبه کوچکی به خط کوفی جای گرفته است که به اوایل قرن پنجم هجری قمری تعلق دارد. متن کتیبه به خط نسخ خوانا نوشته و با گچ‌بری‌های بسیار زیبا و طرح‌های اسلیمی پر از جزییات، تزیین شده است. محراب مسجد سجاس را نیز با گچ‌بری‌هایی از طرح‌های اسلیمی و گیاهی آراسته‌اند. گورستان تاریخی سجاسعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Muhammad Derogarیکی از محوطه‌های تاریخی و دیدنی شهر سجاس، قبرستان تاریخی آن است. تعدادی از سنگ‌قبرهای تاریخی و با ارزش این قبرستان جمع‌آوری شده‌اند و در حیاط مسجد، در معرض بازدید عموم قرار گرفته‌اند. روی سنگ مزارها، نقوش اسلیمی، نقوش هندسی و کتیبه‌هایی به خط نسخ با اشعار فارسی از سعدی و اشعار عربی دیده می‌شود. تعدادی از این سنگ‌نوشته‌ها دارای تاریخ هستند که قدمت بالای آن‌ها را نشان می‌دهد. تاریخ‌هایی مانند ۹۴۴ هجری قمری، ۸۴۴ هجری قمری، ۱۰۳۲ هجری قمری و ۱۰۰۲ هجری قمری. این تاریخ‌ها نشان می‌دهد که قدمت ساخت این سنگ مزارها در دوره حکومت پادشاه‌های تیموری و صفوی بوده است. نکات بازدید از مسجد جامع سجاسعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Masoud Ganj Khaniهنگام بازدید از مسجد جامع سجاس، آداب و احترام لازم برای حضور در اماکن مذهبی را در نظر داشته باشید. مسجد جامع سجاس مکانی مناسب برای عکاسی است. هنگام بازدید از مسجد جامع سجاس، از لمس کتیبه‌ها و گچ‌بری‌ها خودداری کنید. در برخی ایام، غرفه‌های فروش سوغات وصنایع دستی زنجاندر اطراف مسجد جامع سجاس دیده می‌شود. به‌واسطه قرارگیری در بافت شهری، امکانات رفاهی مناسبی در اطراف مسجد جامع سجاس وجود دارد. ساعت بازدید از مسجد جامع سجاس از ساعت ۱۰:۰۰ تا ۱۷:۰۰ است. بازدید از مسجد جامع سجاس رایگان است. جاهای دیدنی اطراف مسجد جامع سجاسعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Sevda Khanloغار زرینآدرس: استان زنجان، شهرستان خدابنده، حدود ۱۲ کیلومتری جنوب شهر زرین رود (مشاهده روی نقشه) غار زرین که با نام غار دودزای آقبلاغ آقداق نیز شهرت دارد، یکی از مهم‌ترین مقاصد طبیعت‌گردی و غارنوردی استان زنجان است و در ۷۵ کیلومتری جنوب قیدار، در نزدیکی شهر زرین رود قرار دارد. غار زرین، از جمله غارهایی محسوب می‌شود که در طولغار کتله خوروغار علیصدراست. ورودی غار زرین از سطح دریا ۱ , ۸۵۰ متر ارتفاع دارد؛ اما ارتفاع آن در قسمت‌های مختلف، متفاوت است و دربرخی مسیرها باید سینه‌خیز عبور کرد. قلعهبهستانآدرس: استان زنجان، شهرستان ماهنشان، ۲۰ کیلومتری شهر ماهنشان، نزدیکی روستای ایگلی بلاغ و روستای بهستان (مشاهده در نقشه) قلعه بهستان یا کهن‌دژ یکی از مهم‌ترین آثار باستانی استان زنجان است که قدمت آن به دوران مادها بازمی‌گردد. این قلعه که در میان دودکش‌های جن ماهنشان استتار شده است، همچون این سازندهای طبیعی جنسی از خاک سفت‌شده دارد و متاسفانه روند فرسایش در آن بسیار سریع است. دالان‌ها، پله‌ها و اتاق‌های متعدد، از جمله بخش‌های مختلف قلعه بهستان به شمار می‌روند. پرسش‌های متداولمسجد جامع سجاس کجاست؟ مسجد جامع سجاس در استان زنجان، شهرستان خدابنده، ۱۲ کیلومتری شمال‌غرب شهر خدابنده و شهر سجاس قرار دارد. بنای اولیه مسجد جامع سجاس به چه دورانی باز می‌گردد؟ ساسانیان. ساعت بازدید از مسجد جامع سجاس چگونه است؟ ساعت بازدید از مسجد جامع سجاس از ساعت ۱۰:۰۰ تا ۱۷:۰۰ است. هزینه بازدید از مسجد جامع سجاس چقدر است؟ بازدید از مسجد جامع سجاس رایگان است. نویسنده: نسیبه گودرزی / پوریا محمدی پیوند