حافظیه (آرامگاه حافظ) — شیراز
نشانی: ایران، استان فارس، شیراز، حدفاصل چهارراه ادبیات و چهارراه حافظیه، رو‌به‌روی ورزشگاه حافظیه

حافظیه محل دفن خواجه حافظ شیرازی معروف به لسان‌الغیب، از شاعران بزرگ قرن هشتم ایران، است که جزو مهم‌ترینجاذبه‌های گردشگری شیرازبه شمار می‌رود. سازه کنونی حافظیه در دوره پهلوی اول ساخته شد و در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت. علاوه بر آرامگاه حافظ که جاذبه اصلی این محل محسوب می‌شود، فضای سرسبز آن به‌خصوص در طول شب و با نورپردازی‌های زیبا، محیطی عالی برای گردش دارد. بازدید از این جاذبه در همه فصول سال امکان‌پذیر است و با پرداخت هزینه‌ای کم می‌توانید از مقبره این شاعر بزرگ، به دیوان او تفال بزنید. فهرست مطالب: حافظیه کجاست؟ شرایط بازدید حافظیهمعرفی آرامگاه حافظطراح و معمار حافظیه کیست؟ تاریخچه حافظیهمعماری حافظیهحافظیه شیراز کجاست؟ آدرس حافظیه: استان فارس، شیراز، حدفاصل چهارراه ادبیات و چهارراه حافظیه، رو‌به‌روی ورزشگاه حافظیه (مشاهده روی نقشه) مسیر دسترسی به حافظیهحدفاصل چهارراه ادبیات و چهارراه حافظیه چند سالی است که سنگ‌فرش شده است؛ البته در ابتدا قرار بود به مسیر پیاده‌راه تبدیل شود و عبور وسایل نقلیه از این مسیر محدود شود؛ اما در حال حاضر حرکت وسایل نقلیه از سمت چهارراه حافظیه به‌سمت چهارراه ادبیات مجاز است. اگر با وسایل نقلیه عمومی قصد رسیدن به حافظیه را داشته باشید به‌جز تاکسی، تنها انتخاب شما اتوبوس‌هایی است که در مسیر چهارراه ادبیات حرکت می‌کنند و تعداد آن‌ها چندان زیاد نیست؛ اما استفاده از تاکسی می‌تواند راه‌حل بهتری باشد. برای این کار شما باید خود را به «فلکه گاز» برسانید. از محل فلکه گاز تقریبا تمام تاکسی‌ها شما را به حافظیه می‌برند. متاسفانه هنوز هیچ خط مترویی از نزدیکی حافظیه عبور نمی‌کند. اگر می‌خواهید با اتومبیل شخصی از سمت دروازه قرآن به حافظیه بروید، بهتر است وارد بلوار هفت‌تنان شوید و پس از حدود ۵۰۰ متر به سمت راست بپیچید و وارد خیابان چهل مقام شوید. خیابان چهل مقام را تا رسیدن به چهارراه ادبیات ادامه دهید. پس از رسیدن به چهارراه ادبیات، مجموعه حافظیه در سمت راست شما قرار دارد. عکاس: بهداد خسورشرایط بازدید حافظیهساعت بازدید حافظیهساعت بازدید حافظیه در فصل بهار از ۸:۳۰ تا ۲۱:۳۰، در فصل تابستان و پاییز از ۸:۳۰ تا ۹ و در فصل زمستان از ۷:۳۰ تا ۱۷:۳۰ است. قیمت بلیط حافظیه ۱۴۰۳ ورودی حافظیه در سال ۱۴۰۳ برای گردشگران ایرانی، ۳۰ , ۰۰۰ تومان است. معرفی آرامگاه حافظحافظیه از مشهورترینجاهای دیدنی استان فارسدر شهر شیراز است. این مکان که به خاطر قرار گرفتن آرامگاه حافظ در آن، به این نام معروف شده است، در واقع یک مجموعه قبرستان در بخش جنوبی دروازه معروف شیراز، دروازه قرآن است. حافظ که شخصیتی جهانی دارد، هر سال گردشگران داخلی و خارجی بسیاری را برای بازدید به‌سمت این مجموعه می‌کشاند و حتی کنسرت‌های بزرگی در محیط حافظیه برگزار شده است که از جمله آن‌ها می‌توان به کنسرت محمدرضا شجریان در سال‌های ۱۳۴۲ و ۱۳۷۰ و کنسرت استاد ناظری اشاره کرد. امروزه با تغییرات بسیاری که از سال ۱۳۸۶ آغاز شد، این مجموعه گسترش‌یافته است. حافظیه فقط به آرامگاه حافظ محدود نمی‌شود و بخش‌های مختلفی دارد که از معماری و فضای سبزی بسیار زیبایی بهره می‌برند. آرامگاه خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی در سال ۱۳۵۴ توسط وزارت فرهنگ و هنر با شماره ۱۰۰۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. تصاویر: بهداد خسور «سید علی‌اکبر فال اسیری طالب جاجرمی»، «اهلی شیرازی»، «میرزا کوچک وصال شیرازی»، «لطفعلی صورتگر»، «مهدی حمیدی»، «ناصرالدین سالار»، «محمدخلیل رجایی»، «رسول پرویزی»، «حمید دیرین»، «سید علی مزارعی»، «علیرضا شاپور شهبازی»، «غلامرضا افراسیابی» و «قوام الملک شیرازی» از جمله افراد سرشناس، شاعران، دانشمندان، سیاستمداران و اندیشمندانی هستند که در محوطه آرامگاه حافظ به خاک سپرده شده‌اند. در محوطه حافظیه کافه‌ای با نام «خانه حافظ» فعالیت دارد که انواع نوشیدنی‌های سرد، دمنوش‌ها، چای، انواع قهوه، انواع شیک، پیش‌غذا، سالاد، پیتزای آمریکایی و ایتالیایی، پنینی، پاستا و انواع صبحانه را سرو می‌کند. لذت نوشیدن شربت‌های سنتی در محوطه حافظیه از آن دسته تجربه‌هایی است که نباید در سفر به شیراز از دست دهید. طراح و معمار حافظیه کیست؟ یکی از شرق‌شناسان بزرگی که همواره به تاریخ و تمدن و هنر ایران عشق می‌ورزید، «آندره گدار» فرانسوی بود. او که فارغ‌التحصیل دانشکده هنرهای زیبای پاریس بود، به سال ۱۳۰۷ هجری شمسی به دعوت دولت وقت ایران و به‌منظور ساماندهی اداره‌کل باستان‌شناسی، نگهداری و مرمت بناهای تاریخی، به ایران آمد. وی در طی ۳۲ سال اقامت در ایران و مدیریت اداره‌کل عتیقات و ریاست دانشکده هنرهای زیبای تهران، از بیشتر آثار تاریخی ایران بازدید کرد و ضمن تهیه فهرستی از آن‌ها، اقداماتی در جهت حفظ، نگهداری و مرمت آن‌ها انجام داد. منبع عکس: گوگل مپ. عکاس: محمد محمدیآندره گدار در جنگ جهانی دوم به هنگام اشغال فرانسه توسط نازی‌ها به نمایندگی کمیته ملی فرانسه در ایران برگزیده شد و نشریه فرانسه آزاد را در تهران منتشر کرد. او از سال ۱۹۳۶ به بعد، به‌منظور شناساندن آثار تاریخی ایران به جهانیان، با همکاری همسرش «یدا گدار» و عده‌ای از محققان و دانشمندان ایرانی به انتشار سالانه جزواتی به زبان فرانسه به نام «آثار ایران» دست زد و در هشت جزوه بادقت و وسواس فراوان با ذکر جزئیات هنر ایران و ارائه طرح و نقشه بناها، به معرفی یکایک این آثار همت گماشت. سه تپه تاریخی «سلیمان تپه»، «زیرز» و «مازیر» از نخستین آثار ملی ایران بودند که توسط این معمار فرانسوی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدند. ساخت و تکمیل بنای حافظیه به شکل امروزی یکی از کارهای بسیار زیبا و ماندگار وی است که با الهام از معماری اصیل ایرانی و با تکیه بر ذوق و هنر استادکاران هنرمند و با نظارت وی به اتمام رسید. تاریخچه حافظیهپس از آنکه روح بلند حافظ (در ۷۹۲ یا ۷۹۱ ه. ق) به ملکوت اعلا پیوست، در خاک باغ مصلی که مأوا و محل گشت و تفرج او بود، در زیر سایه سرو روانی به خاک سپرده شد. ۶۵ سال پس از وفات او (یعنی در سال ۸۵۶ ه. ق.) در زمان حکمرانی میرزا ابوالقاسم گورکانی، استاد و وزیر حکمران گورکانی به نام شمس‌الدین محمد یغمایی بر فراز قبر حافظ عمارت گنبدی بنا کرد و جلوی آن را حوض بزرگی ساخت که از آب رکن‌آباد پر می‌شد. این بنا در اوایل قرن یازدهم هجری در زمان سلطنت شاه‌عباس مرمت شد. در زمان نادر شاه افشار نیز تعمیراتی بر آرامگاه انجام گرفت؛ اما بنیادی‌ترین کار بر مزار حافظ در زمان کریمخان زند بود. او در سال ۱۱۸۹ ه. ق دستور ساخت سازه‌ای اساسی روی آرامگاه حافظ را داد. ساختمان او به شیوه بناهای زمان زندیه دارای تالاری با چهار ستون سنگی یک‌پارچه و از طرف شمال و جنوب گشاده به فضای باز بود و در طرف چپ و راست آن دو اتاق قرار داشت؛ به‌گونه‌ای که مقبره حافظ در شمال تالار قرار می‌گرفت و در جنوب آن باغی بزرگ نمایان بود. این چهارستون با ارتفاع پنج متر هنوز نیز وسط تالار مقابل پله‌ها با نقوش رنگ‌باخته، اما زیبا خودنمایی می‌کنند. همچنین کریمخان دستور داد تا سنگی از جنس مرمر برای قبر خواجه شیراز بتراشند و پس از آماده شدن سنگ، دو غزل از غزل‌های حافظ را به خط نستعلیق که توسط حاج آقاسی بیگ افشار آذربایجانی نوشته‌شده بود، روی آن حجاری کنند. این سنگ با ابعاد ۴۰ x ۸۰ x ۲۶۶ سانتی‌متر هنوز نیز روی قبر قرار دارد. بالای کتیبه سنگی و در میان ترنجی این جمله نوشته‌شده است: «انت الباقی و کل شی هالک». در زیر آن غزلی زیبا از حافظ در ۱۲ سطر با مطلع زیر آمده است: مژده وصل تو کو کز سر جان بر خیزمطایر قدسم و از دام جهان برخیزمدورتادور آن نیز غزلی دیگر با این مطلع نوشته‌شده است: ای دل غلام شاه جهان باش و شاه باشپیوسته در حمایت لطف اله باشهمچنین در دو گوشه‌ی بالای سنگ، این دو مصرع آمده است: بر سر تربت ما چون گذری همت خواهکه زیارتگه رندان جهان خواهد بودو در گوشه پائینی سنگ دو مصرع زیر نوشته‌شده است: چراغ اهل معنی خواجه حافظبجو تاریخش از خاک مصلیکه خاک مصلی به حساب حروف ابجد بیانگر تاریخ وفات حافظ است. تصاویر: بهداد خسورپس از حکومت زندیه نیز افراد بسیاری آرامگاه را تعمیر و مرمت کردند که برخی از آنان عبارت‌اند از: در سال ۱۲۷۳ ه. ق. تهماسب میرزا (مؤید) حکمران فارس آرامگاه را تعمیر و مرمت کرد. در سال ۱۲۹۵ ه. ق. مرحوم فرهاد میرزا (معتمدالدوله) فرمانفرمای فارس معجری چوبی بر آرامگاه خواجه نصب کرد. در سال ۱۳۱۷ ه. ق ملا شاه جهان زرتشتی (اردشیر) ساکن تهران به‌خاطر علاقه‌ای که به حافظ داشت بر مزار او رفته و تفألی به دیوان حافظ می‌زند که شعر زیر می‌آید: ای صبا با ساکنان شهر یزد از ما بگوکای سر حق ناشناسان گوی میدان شماگرچه دوریم از بساط قرب همت دور نیستبنده شاه شماییم و ثنا خوان شماوی از این شعر خوشش آمده و تصمیم می‌گیرد بقعه و بارگاه مجللی روی قبر حافظ بسازد. به همین منظور مشغول به کار می‌شود و معجری بر فراز قبر می‌سازد؛ ولی یکی از سادات متظاهر وقت به جرم آنکه چرا یک شخص زرتشتی (گبر) می‌خواهد قبر حافظ را بسازد، آن بنا را خراب کرد و شخص بانی را از این کار باز داشت. گفته‌شده است در آخر عصایش را به قبر حافظ می‌زند و خطاب به او می‌گوید: درویش می‌خواستند تو را نجس کنند، نگذاشتم! هنوز آثار افتادن چوب بست‌ها روی سنگ قبر به‌صورت شکستگی در سنگ به چشم می‌خورد. منبع عکس: گوگل مپ. عکاس: David Danceyدر سال ۱۳۱۹ ه. ق. شاهزاده ملک منصور، ملقب به شعاع‌السلطنه و والی فارس، معجری آهنین بر قبر حافظ ساخت و کتیبه‌ای را نیز بالای آن قرار داد. در سال ۱۳۱۰ خورشیدی فردی به نام دبیر اعظم بهاری که استاندار فارس بود، سر در حیاط جنوبی و نارنجستان آن را سروسامان داد، همچنین خیابانی در جلو آرامگاه احداث کرد و نام آن را «خرابات» گذاشت که بعدها به گلستان تغییر نام پیداکرد. در سال ۱۳۱۱ خورشیدی فرج‌الله بهرامی نیز تعمیراتی اساسی در باغ، آرامگاه و دیوارهای اطراف آن انجام می‌دهد. در سال ۱۳۱۴ خورشیدی به کوشش مرحوم علی‌اصغر حکمت شیرازی (وزیر فرهنگ وقت) و علی ریاضی (رئیس فرهنگ وقت) طرح نقشه‌ی آرامگاه حافظ، به‌شکل کنونی آن با طراحی و نظارت مهندس «آندره گدار» شرق‌شناس و ایران‌شناس بزرگ فرانسوی تهیه شد و در سال ۱۳۱۶ به اتمام رسید. تصاویر: بهداد خسورطبق این نقشه چهار ستون وسط که در زمان زندیه احداث‌شده بود، با اضافه کردن ستون‌های دیگری به دو طرف امتداد یافت و حافظیه به دو محوطه، شامل باغ در جنوب تالار و آرامگاه در شمال آن تبدیل شد. در این ساختمان، عمارت قدیمی کریم‌خان زند به‌صورت تالاری درآمد که ۵۶ متر طول دارد و به‌وسیله ۲۰ ستون سنگی بلند نگاه داشته می‌شود. چهار ستون یک‌پارچه کریمخانی در میان این ستون‌ها قرار دارد و ۱۶ ستون دیگر دو تکه است که در سال ۱۳۱۵ شمسی ساخته و نصب‌شده است. معماری حافظیهحافظیه مجموعه‌ای دو هکتاری است که از دو بخش اصلی صحن جنوبی و شمالی تشکیل‌شده است. این دو بخش اصلی توسط تالاری ۵۶ متری که از ۲۰ ستون سنگی به ارتفاع پنج متر تشکیل‌شده است از هم جدا شده‌اند. آرامگاه حافظ شیرازی در صحن شمالی قرار دارد. به‌جز این دو صحن، مجموعه حافظیه امروز شامل دو بخش شرقی و غربی نیز می‌شود که در واقع بخش شرقی، آرامگاه خاندان معدل و بخش غربی، آرامگاه خاندان قوام است. در سمت راست حیاط شمالی، دیواری با ۱۴ طاق‌نما وجود دارد که در سال ۱۳۸۶ به کوشش میراث فرهنگی با تخریب خانه‌ها و مقبره‌های اطراف این محدوده، به‌صورت محوطه شرقی به آرامگاه افزوده شد. در بخش غربی حافظیه قبرهای بیشتری وجود دارد که اکثر آن‌ها مربوط به شعرا و عرفای دوره‌های مختلف است. دو بخش شرقی و غربی حافظیه در سال‌های اخیر جهت بازدید عموم گشوده شده‌اند و پیش از این دسترسی به آن‌ها محدود بود. عکاس: بهداد خسورمجموعه حافظیه در دوران مختلف همواره دستخوش تغییرات جزئی و بنیادین بسیاری بوده است. بر اساس نوشته‌های تاریخی برای اولین بار ۶۵ سال پس از مرگ این شاعر بزرگ، مقبره‌ای گنبدی شکل روی قبر او ایجاد شد که در دوران صفویان و افشاریان این مقبره مورد مرمت قرار گرفت؛ اما در دوران زندیه، کریم‌خان زند روی قبر حافظ مقبره‌ای جدید می‌سازد و سنگ قبری مرمرین روی مزارش قرار می‌دهد که این سنگ مرمرین تا به امروز وجود دارد. این تغییرات و ترمیم‌ها تا اواسط دوره‌ی پهلوی نیز ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۳۱۴ رئیس وقت اداره فرهنگ فارس، سرهنگ علی ریاضی، طرح ساخت مقبره جدید حافظ را عملی می‌کند و با طراحی آندره گدار فرانسوی که به سبک معماری دوره زندیه بود، مقبره امروزی حافظ را اجرایی می‌کند. بخش شمالی حافظیه که آرامگاه حافظ در آن وجود دارد، از نظر نمادشناسی نمادی از دنیای ملکوت است و وجود هشت درب ورود و خروج در این بخش و همچنین هشت ستونی که گنبد مسی مقبره حافظ روی آن قرار گرفته را نمادی از هشت درب بهشت می‌دانند. در ایده طراحی این باغ، آرامگاه بخش جنوبی حافظیه نمادی از دنیای مادی است؛ هرچه به‌سمت آرامگاه می‌روید، از بندهای نفسانی و هوا و هوس آزاد می‌شوید و با بالا رفتن از ایوان گویی به معراج الهی می‌رسید. علاوه بر این، نمای بیرونی گنبد نمادی از آسمان به حساب می‌آید که مشابه کلاه درویشان، ترک است. سنگ مزار و بارگاه حافظ شیرازیصحن شمالی حافظیه با ابعادی در حدود ۶۰ x ۵۰ متر، در گذشته قبرستان عمومی بوده است. در وسط صحن، قبر خواجه قرار دارد که با پنج پله، قریب یک متر از کف صحن مرتفع‌تر است. بالای قبر گنبدی به ارتفاع ۱۰ متر قرار دارد که به‌وسیله هشت ستون سنگی یک‌پارچه پنج متری و به‌شکل ستون‌های کریمخان نگهداری می‌شود. سطح خارجی گنبد به‌وسیله ورق‌های مس، ترک ترکی، مانند کلاه قلندران و درویشان پوشیده شده و سقف گنبد با کاشی‌های رنگین معرق تزیین شده است. دورتادور زیر سقف ابیاتی با خط ثلث روی کاشی نوشته‌شده است. روی این کتیبه‌ها غزلی زیبا از حافظ با این مطلع نقش بسته است: حجاب چهره جان می‌شود غبار تنمخوشا دمی که از این چهره پرده برفکنمگزیده مقاله‌های: فاطمه محمدی، بهداد خسور و عماد جعفریپرسش‌های متداولحافظیه کجاست؟ حافظیه که به خاطر قرار گرفتن آرامگاه حافظ در آن به این نام معروف شده است، در استان فارس، شیراز، حدفاصل چهارراه ادبیات و چهارراه حافظیه، رو‌به‌روی ورزشگاه حافظیه قرار دارد. قیمت بلیط حافظیه ۱۴۰۳ چقدر است؟ ورودی حافظیه در سال ۱۴۰۳ برای گردشگران ایرانی، ۳۰ , ۰۰۰ تومان است. همچنین ساعت بازدید حافظیه در فصل بهار از ۸:۳۰ تا ۲۱:۳۰، در فصل تابستان و پاییز از ۸:۳۰ تا ۹ و در فصل زمستان از ۷:۳۰ تا ۱۷:۳۰ است.