قلعه گردکوه — دامغان
نشانی: ایران، استان سمنان، ۱۸ کیلومتری غرب دامغان

قلعه گردکوه یا گنبدان دژ دامغان، از مشهورترینقلاع ایرانکه به نام گنبدان‌دژ نیز شهرت دارد، دژی است که در البرزکوه قرار گرفته است. این قلعه بدون شک قلعه‌ای نظامی محسوب می‌شد که با اهداف دفاعی ساخته‌شده بود. تمامی داستان‌های این قلعه با نظامی‌گری ارتباط مستقیم دارند. این قلعه اساطیری داستان‌های جذاب و خاص خود را داشته است. داستان‌هایی که از یک‌سو با اساطیر و قهرمانی شخصیت‌های حماسی و باستانی ایران گره می‌خورند و از دیگر سو با تاریخ میانه ایران و قدرت‌نمایی اسماعیله خودنمایی می‌کنند. حکایت این قلعه داستان خواندنی و شنیدنی دارد. قلعه گردکوه ازجاهای دیدنی دامغاناست و در ۱۸ کیلومتری غرب دامغان قرار دارد. فاصله این قلعه تا روستای حاجی‌آباد در حدود ۸ کیلومتر است و مسیری کوهستانی و صعب‌العبور دارد. دامغانقلعه گردکوه در شهرستان دامغان قرار گرفته است دامغان در گذشته پایتخت اشکانیان بودقلعه گردکوه در طبق آنچه پیشتر گفته شد در شهر دامغان قرار دارد. دامغان شهری در استان سمنان است که در فاصله ۳۴۰ کیلومتری شمال شرق تهران واقع‌شده است. شهر دامغان شهری کهن است که سابقه آن به دوره اشکانی می‌رسد. این شهر که به شهر پارتی نیز معروف است و در گذشته با نام‌های صددروازه و هکاتم پلیس شناسنامه و هویتی برای خود فراهم کرده است برای مدتی پایتخت ایران بود. از این‌رو آثار باستانی بسیاری را دل خود نهفته دارد که یکی هم قلعه گردکوه است که هم نام و نشان اساطیری دارد و هم هویت تاریخی آن معلوم و مشخص است. وجه‌تسمیه قلعه گردکوهارتفاع گردکوه ۱۰۰۰ متر است و از پناهگاه‌های اصلی اسماعیلیان بودکوهی که قلعه گردکوه بر آن بنا شده است شکلی شبیه به گنبد دارد. برخی علت نام نهادن گرد‌کوه را همین گرد و گنبدی بودن کوه دانسته‌اند. ارتفاع تقریبی این کوه ۱۰۰۰ متر بوده و طول آن در حدود نیم کیلومتر است. قلعه گردکوه از لحاظ موقعیت طبیعی یکی از قدیمی‌ترین پناه‌گاه‌های دفاعی است که در دوره‌های مختلف تاریخی مورد استفاده اقوام و افراد مختلف قرار گرفته و از گذشته دارای اهمیت بوده است. قلعه گردکوه یکی از مهم‌ترین پناه‌گاه‌های مستحکم و غیرقابل تسخیر فرقه اسماعیلیه در ایران بوده است. در چند جای کوه و در اطراف قلعه گردکوه، چند عمارت در نقاط مختلف کوه قرار گرفته است که به‌منظور دیده‌بانی ساخته‌شده است. این ساختمان‌ها از سنگ و ساروج ساخته‌شده و کوه را به‌صورت قلعه‌ای پابرجا شکل داده است. در کنار این مکان‌های دیده‌بانی حوض‌هایی ساخته‌شده است. راه صعود به این کوه از سمت مشرق بوده است. ساختمان‌های دیده‌بانی به صورتی ساخته شده‌اند که راه صعود به قلعه را به‌طور کامل زیر نظر دیده‌بانان قرار می‌دادند. آثار بازمانده در قلعه گردکوه نشان می‌دهد که در این محل وسایل زندگی و معیشت وجود داشته است و افراد ساکن قلعه از آن استفاده می‌کردند. قطعه‌های سنگ آسیای دستی و شکسته‌های ظروف سفالی و سایر چیزهایی که اکنون در آن جا مشاهده می‌شود، نشان از جریان داشتن زندگی در گذشته در قلعه دارد. قلعه گردکوه از اسطوره تا تاریخسابقه قلعه گردکوه از دوره اساطیری ایران تا عصر اسماعیلیه استقلعه گردکوه در اساطیر ایران هم رد پایی از خود به جا گذاشته است. با خواندن شاهنامه فردوسی در بخش مربوط به کیانیان، متوجه می‌شویم که اسفندیار پهلوان رویین‌تن ایرانی مدت زمانی را در قلعه گردکوه به سر برده است. مطابق روایت شاهنامه، اسفندیار به دستور پدرش گشتاسب به‌دلیل نافرمانی از فرمان پدر، در قلعه گردکوه زندانی‌شده است. در دوره اشکانیان نیز با پایتختی شهر دامغان قلعه گردکوه به‌صورت یک قلعه نظامی مورد استفاده قرار می‌گرفت. در منابع از این قلعه تا دوره اسماعیله نام و نشان مشخصی به چشم نمی‌خورد. در دوره حاکمیت اسماعیلیان، فردی به نام رئیس مظفر حاکم دامغان بود، وی دعوت حسن صباح را پذیرفت و به‌دلیل داشتن قدرت و ثروت فراوان، قلعه الموترا به مبلغ ۳ هزار دینارخرید و به حسن صباح داد. رئیس مظفر قلعه گردکوه را کانون تبلیغاتی فرقه اسماعیلیه کرد و در این زمینه از دادن هیچ کمکی دریغ نکرد. این همراهی و موانست تا جایی ادامه یافت که وقتی قلعه الموت (درسال ۵۰۰ ه. ق.) به‌وسیله سپاهیان سلجوقی محاصره شد، حسن صباح، کودکان و فرزندان خود را به گردکوه نزد رئیس مظفر فرستاد تا از آن‌ها مراقبت کند. قلعه گردکوه در زمان رکن‌الدین خورشاه آخرین حاکم اسماعیلی تسلیم شددر دوره خوارزمشاهیان و شکل‌گیری حملات مغولان به‌سمت ایران، بسیاری از دژهای اسماعیلیان، به‌دلیل خیانت رکن‌الدین خورشاه (آخرین حاکم اسماعیلیه) یکی پس از دیگری تسلیم‌شده و فرو ریختند. در این اوضاع، اسماعیلیان ساکن در قلعه گردکوه، تسلیم مغولان نشدند و مدت ۲۰ سال پهلوانانه در برابر لشکر مغول ایستادند، تا اینکه در زمان حاکمیت آباقاخان، این دژ استوار سقوط کرد و تمامی ساکنان آن کشته شدند. در این زمان قلعه گردکوه که آخرین پایگاه اسماعیلیه بود سقوط کرد و تخریب شد. از بازمانده‌های قلعه گردکوه می‌توان به برگی از عظمت قلاع ایران پی بردگرد کوه آخرین قعله و پایگاه اسماعیلیان بود که به دست مغولان در سال (۶۶۹ قمری - ۱۲۷۰ میلادی) سقوط کرد. پس از سقوط اسماعیلیه گردکوه به دست حکام مغول افتاد، در سال (۷۸۶ ه‍. ق) فردی به نام امیر ولی در یک درگیری با سپاه تیمور لنگ، گردکوه را از دست تیموریان گرفت و جزو قلمرو خود قرار داد. اما چیزی نگذشت که در استرآباد از لشکر تیمور شکست خورد و زن و فرزندانش را به گردکوه آورده و خود فرار کرد. از سال (۸۰۰ ه‍. ق) به بعد قلعه روبه‌ویرانی گذاشته و اهمیت خود را از دست داد. این قلعه زیبا که از جاذبه‌های گردشگری سمنان است، علاوه بر اینکه شاهد فرازونشیب‌های بسیار در طول تاریخ بوده، و ناملایمات فراوانی به خود دیده، تاثیرات بسیاری بر فراز و فرود قدرت‌های تاریخی نیز داشته است. این اثر ازجاهای دیدنی سمنانبه شمار می‌آید و در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۸ با شماره ثبت ۲۶۵۰ به‌عنوان یکی از آثار تاریخی ایران به ثبت ملی رسیده است. اگر گذرتان به سمنان و شهر تاریخی دامغان افتاد حتما از بازمانده‌های این قلعه تاریخی دیدن کنید. بدون شک حضور پهلوانان اساطیری ایران و گره خوردن تاریخ میانه ایران در عصر حاکمیت سلجوقی و مغول با این قلعه تاریخی برای شما جذاب خواهد بود. عکس‌ها از اینستاگرام صفحه رسمی شهرستان دامغاننویسنده: زهرا آذرنیوش