میدان امیر چخماق — یزد
نشانی: ایران، استان یزد، شهر یزد، خیابان امام خمینی (ره)، میدان امیر چخماق

میدان امیر چخماق یکی از معروف‌ترین جاهای گردشگری یزد و از میدان‌های تاریخی کشور به شمار می‌رود که در بافت قدیمی این شهر همچون نگینی می‌درخشد. این میدان که جاذبه‌های متعددی از بازار تا تکیه و مسجد را در خود جای داده است، گزینه‌ای عالی برای گردشگری محسوب می‌شود؛ به‌خصوص در طول شب که چشم‌انداز بسیار زیبایی را پیش روی شما قرار می‌دهد. جذاب‌ترین بخش این میدان، بنای سه‌طبقه تکیه آن است که پیش از هر جاذبه دیگری چشم گردشگران را به خود خیره می‌کند. برای آشنایی بیشتر با این میدان دیدنی با ما همراه شوید. هرآنچه باید درباره میدان امیر چخماق بدانید: درباره میدان امیر چخماقمیدان امیر چخماق کجاست؟ قدمت میدان امیر چخماقامیر چخماق کیست؟ دیدنی‌های میدان امیر چخماقدرباره میدان امیر چخماق یزدعکاس: ناشناسمیدان امیر چخماق یا امیر چقماق از شاخص‌ترینجاهای دیدنی یزدمحسوب می‌شود که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و از بخش‌های مختلفی از جمله بازار، تکیه، مسجد و آب‌انبار تشکیل‌شده است. کاروانسرای شعبان در ضلع شمالی میدان و حمام و کاروانسرای بافتی‌ها در غرب تکیه امیر چخماق از دیگر جاذبه‌های این مجموعه هستند. در مقابل تکیه نیز حوض بزرگی با فواره و چند مجسمه خودنمایی می‌کند که به نقش و اهمیت آب و فرهنگ سقایی اشاره دارد. عکاس: Muhan itripاین میدان که یزدی‌ها به آن میرچخماق می‌گویند، به‌عنوان یکی از میدان‌های اصلی شهر برای برگزاری برنامه‌ها و گردهمایی‌های مختلف استفاده می‌شود. یکی از پرطرفدارترین برنامه‌های مذهبی این میدان که گردشگران زیادی را به سوی خود می‌کشاند، مراسم نخل‌گردانی در ماه محرم است که هر سال باشکوه تمام برگزار می‌شود. عکاس: محمدرضا باقی پور، Wily Kaemena، مهدی صحراپور، Rene Guglاین میدان نماد شهر یزد است و در هر ساعت از شبانه‌روز می‌توانید از آن دیدن کنید؛ به‌خصوص در طول شب که نورپردازی خاص آن، جلوه‌ای متفاوت از این جاذبه را به نمایش می‌گذارد. میدان امیر چخماق کجاست؟ عکاس: ماریو سلیمیمیدان امیر چخماق در کنار چهارراه شهدا در خیابان امام خمینی (ره) و در امتداد خیابان سلمان فارسی واقع‌شده است. آدرس: استان یزد، شهر یزد، خیابان امام خمینی (ره)، میدان امیر چخماق (نمایش روی نقشه) قدمت میدان امیر چخماقمیدان امیر چخماق، اثری به‌جامانده از دوره تیموری در قرن نهم هجری است که توسط امیر جلال‌الدین چخماق، از سرداران شاهرخ تیموری ساخته شد. او پس از رسیدن به مقام حاکمیت یزد همراه با همسرش «ستی فاطمه» اقدام به ساخت مسجد جامع نو در ده «دهوک سفلی» کرد و روبه‌روی آن میدانگاه وسیعی ساخت. این مسجد و میدانگاه بعدها به مسجد امیر چخماق و میدان امیر چخماق شهرت یافتند. حاکم یزد همچنین در گرداگرد میدان، بناهای دیگری همچون آب‌انبار، قنادخانه، بازار، خانقاه، کاروانسرا، حمام، چاه آب سرد و … نیز احداث کرد. عکاس: افسانه عباسیمیدان جلوی مسجد و سردر بازار در اوایل قرن ۱۳ هجری شمسی به حسینیه تبدیل شد؛ گرچه در آن زمان کاربری حسینیه نداشت؛ زیرا ساخت چنین فضاهایی از دوره صفوی در ایران رواج یافت. این میدان در زمان شاه‌عباس صفوی دستخوش تغییرات و بازسازی‌هایی نظیر ساخت چهارسوقی روی کاروان‌سرا شد. شخصی به نام حاجی حسین عطار نیز در زمان فتحعلی شاه قاجار بانی مرمت بخش‌هایی از مسجد و گسترش شبستان آن شد. میدان مذکور مثل برخی از میدان‌های کشور تا پیش از دوره پهلوی به محل دفن مردگان تبدیل‌شده بود و عده‌ای از مردم به بهانه وجود حسینیه و خیروبرکت آن، جسد اموات خود را در اینجا به خاک می‌سپردند. هرچند با شروع دوره پهلوی، این رسم برچیده شد و پس از ویران‌کردن گورها، میدان امیر چخماق دوباره به وضعیت سابق خود برگشت. عکاس: محمد رضا باقی‌پوردر زمان رضا شاه پهلوی، تغییرات زیادی در میدان صورت گرفت که از آن جمله می‌توان به خیابان‌کشی‌ها اشاره کرد. این موضوع باعث تشکیل می‌دانی کوچک و ادغام مسجد با میدان مقابل حسینیه شد. تغییر و تحولات دیگری نیز به مرور زمان در این مجموعه رخ داد که در اثر آن فقط بدنه جنوب شرقی به‌عنوان تنها جداره میدان باقی ماند که بدنه اصلی تکیه امیر چخماق است. امیر چخماق کیست؟ امیر جلال‌الدین چخماق شامی از امیران و سرداران شاهرخ تیموری بود که در سال ۸۱۱ هجری شمسی به حکومت یزد منصوب شد. او با الهام از پادشاهی شاهرخ، اقدامات ارزنده‌ای در جهت عمران و آبادانی شهر یزد انجام داد که همسرش ستی فاطمه یا فاطمه خاتون نیز در این راه همراه او بود. عکاس: Arteen Arakel Lalabekyanساخت مسجد جامع نو، دو آب‌انبار و یک تکیه که در آن زمان خارج از شهر یزد بود و امروزه به مجموعه میدان امیر چخماق مشهور است، گوشه‌ای از فعالیت‌های خیرخواهانه او بود. حفر چاه در نزدیکی مسجد جامع نو و احیای آب محله دهوک، ساخت گرمابه روبه‌روی مسجد جامع کبیر یزد، ساخت منبر آجری با نقوش اسلامی در مسجد جامع، بهبود وضعیت باغ حکمرانان یزد و … از دیگر اقدامات امیر چخماق بوده‌اند. دیدنی‌های میدان امیر چخماقتکیه امیر چخماقعکاس: پرهام یزدیتکیه سه‌طبقه امیر چخماق که در سال ۱۳۳۰ هجری شمسی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، در سمت شرق میدان قرار دارد که روزگاری برای نشستن شاهان در قسمت شاه‌نشین و بانوان در سایر غرفه‌های آن استفاده می‌شد تا مراسم سوگواری و نخل‌برداری را تماشا کنند. این سازه شاخص به‌خاطر نمای خارجی با شاه‌نشین‌های قوسی‌شکل مشهور است. عکاس: Arteen Arakel Lalabekyanکتیبه‌ای در غرفه شاه‌نشین تکیه وجود دارد که تاریخ ۱۲۵۸ هجری قمری (۱۲۲۱ هجری شمسی) را نشان می‌دهد و از همین رو می‌توان قدمت آن را حدود ۱۸۰ سال تخمین زد. این سازه آجری دارای دو مناره بزرگ است که گفته می‌شود در دوره قاجار به آن اضافه شده‌اند. بخشی از جداره اصلی تکیه امیر چخماق که باقی‌مانده است، غرفه‌هایی دارد که به‌صورت پلکانی روی‌هم قرار گرفته‌اند. این غرفه‌ها به‌شکل طاق نماهایی دو طبقه در هشت ردیف عمودی هستند که به‌صورت قرینه روبه‌روی هم ساخته شده‌اند. علاوه بر این، غرفه‌هایی سه‌طبقه در دو ردیف عمودی و غرفه‌ای اصلی در یک ردیف عمودی در وسط آن‌ها خودنمایی می‌کند. بخش میانی بنا مزین به تزیینات کاشی‌کاری است و ارتفاع بیشتری نسبت به سایر طاق نماها دارد. این‌طور به نظر می‌رسد که احتمالا این مکان برای استقرار بالاترین مقا‌م‌های دولتی در مرکز تکیه بوده است تا مراسم تعزیه را در محوطه میانی میدان تماشا کنند. عکاس: پرهام یزدیمناره‌های مرتفع این سازه که روی غرفه‌های میانی ساخته شده‌اند، جلال و عظمت خاصی به آن داده‌اند؛ ضمن اینکه در گذشته از این مناره‌ها برای سردادن اذان و اعلام وقت نماز به مردم شهر استفاده می‌شد. مسجد امیر چخماق درست در کنار این بنا قرار دارد و از طریق یکی از غرفه‌های ضلع غربی تکیه می‌توان به آب‌انبار میدان دسترسی داشت. در وسط این بنا نیز ورودی بازار حاجی قنبر واقع‌شده است. مسجد امیر چخماقعکاس: نامشخصمسجد امیر چخماق که با نام مسجد دهوک و مسجد جامع نو نیز شناخته می‌شود، به‌لطف تزییناتی همچون کاشی‌کاری معرق و طاق‌های مقرنس، از نظر زیبایی، وسعت و اهمیت، بعد از مسجد جامع یزد قرار دارد. این مسجد که در سال ۱۳۴۱ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید، به همت امیر چخماق در مدت دو سال احداث شد و کار ساخت آن در سال ۸۴۱ پایان یافت. عکاس: Peter Wمسجد مذکور دو ورودی دارد که شامل ورودی شرقی (کوچه مسجد) و شمالی (میدان) می‌شود. در کریاس (ساختمان جلوی در ورودی) مسجد، سنگی به خط نسخ حاوی متن یک وقف‌نامه نصب‌شده است و در دو طرف راهروی شمالی منتهی به صحن مسجد، شبکه‌های ظریفی از کاشی معرق در پنجره‌ها به چشم می‌خورد. این مسجد دارای شبستان تابستانی و زمستانی است که بادگیرهای زیبای موجود در شبستان تابستانی آن باعث خنک‌شدن هوا در روزهای گرم تابستان می‌شوند. شبستان زمستانی مزین به سنگ مرمر است که در روزهای سرد زمستان بر اثر انعکاس نور خورشید، فضای آن را گرم‌تر می‌کند. عکاس: ناشناسروی کمربند گنبد مسجد عبارت «السلطان ضل الله» به خط کوفی بنایی نقش بسته است و در دو طرف صفه آن می‌توان دو گل کتیبه‌دار به خط کوفی را دید که یکی مزین به عبارت «ولی‌الله التوفیق» و دیگری عبارتی عربی است که تاکنون کسی موفق به خواندن آن نشده است. یکی دیگر از کتیبه‌های مسجد را می‌توان در سردر شرقی مشاهده کرده که به خط ثلث و با کاشی معرق است. گنبد ترک‌دار مسجد نیز از تزیین و کتیبه بی‌نصیب نمانده است و علاوه بر کاشی‌کاری سبزرنگ، اطراف آن کتیبه‏ای به خط کوفی قرار دارد. عکاس: حمزه توکلیمسجد امیر چخماق فاقد مناره است که طبق یک روایت، مساجدی که بانی آن بانوان بودند، مناره نداشته و طبق روایتی دیگر، برای اتحاد شیعه و سنی بوده است؛ زیرا مساجد شیعی دارای دو مناره و مساجد سنی دارای یک مناره بودند و در نتیجه آن را بدون مناره ساخته‌اند تا پیروان هر دو مذهب از آن استفاده کنند. آب انبارهای میدان امیر چخماقبه‌طور کلی، سه آب‌انبار در مجموعه میدان امیر چخماق وجود داشته است که یکی از آن‌ها در ضلع جنوبی میدان قرار داشت؛ اما در زمان احداث خیابان تخریب شد. آب‌انبار ستی فاطمهعکاس: محسن نامجوآب‌انبار ستی فاطمه (پنج بادگیری) در ضلع شمالی میدان و جنب بازارچه حاجی قنبر قرار دارد که به دستور ستی فاطمه، همسر حاکم وقت یزد، برای استفاده مردم ساخته شد. این بنا علاوه بر گنبد و سردری آجری و زیبا، پنج بادگیر بلند هشت‌وجهی دارد که جزو معدود آب‌انبارهای پنج بادگیری یزد به حساب می‌آید. پس از بخش سرپوشیده ورودی، راه‌پله‌ای قرار دارد که شامل دو قسمت سرباز و سرپوشیده می‌شود. آب‌انبار امیر چخماق، سقف ضربی و قوسی از نوع جناغی و مخزنی با پلان مدور دارد و از دو در ورودی آن، یکی به میدان امیر چخماق و دیگری به کوچه محل آب‌انبار باز می‌شود. این سازه زیبا در سال ۱۳۸۵ به ثبت آثار ملی ایران رسید. عکاس: سعید سلطانیاناز آنجا که پیشرفت و تغییر سیستم آبرسانی منجر به متروکه‌شدن این آب‌انبار شده بود، در سال ۱۳۸۰ مخزن آب‌انبار به زورخانه صاحب‌الزمان یزد تغییر کاربری یافت که با همت پهلوان علی درهمی انجام شد. عکاس: Joanna Paluchاین زورخانه که بزرگ‌ترین زورخانه شهر یزد به حساب می‌آید، برای اجرای مراسم گلریزان، انجام کشتی و حرکات ورزشی باستانی و پهلوانی استفاده می‌شود. زورخانه صاحب‌الزمان بزرگ‌ترین زورخانه شهر یزد استنمایش ورزش زورخانه‌ای در سانس‌های ۴۰ دقیقه‌ای اجرا می‌شود و گردشگران می‌توانند علاوه بر تماشای این ورزش باستانی، از آب‌انبار قدیمی در زیرزمین زورخانه دیدن کرده و اثر خنک‌کنندگی بادگیرها را از نزدیک لمس کنند. آب‌انبار تکیه امیر چخماقآب‌انبار تکیه امیر چخماق که در زیر تکیه قرار دارد، تا ۴۰ سال قبل مورد استفاده بود و در حال حاضر به بخشی از موزه آب یزد تبدیل‌شده است. این آب‌انبار و همین طور بازارچه حاجی قنبر به دستور نظام‌الدین حاجی قنبر جهانشاهی در زمان امیر چخماق احداث شده‌اند. عکاس: ایمان کاروانیانآب‌انبار مذکور یک ورودی دارد و از طریق ۵۰ پله می‌توان به پاشیر و محل برداشت آب رسید. خزینه آب‌انبار به قطر ۹ متر در عمق ۱۴ متری حفر شده و سقف آن همکف بازارچه است. این آب‌انبار چهار بادگیر چهاروجهی دارد که دو بادگیر آن از پشت‌بام بازارچه دیده می‌شود. تاکنون سه بادگیر آن به‌شکل اصلی خود بازسازی و مرمت شده است. عکاس: ایمان کاروانیانآب‌انبار تکیه دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی است؛ به‌طوری که تمام بدنه آن در زمین قرار دارد و حتی گنبد تهویه هوای آن نیز در دل زمین تعبیه‌شده و فقط تیزه گنبد در سطح زمین است. بادگیرهای آب‌انبار نیز تفاوت چشم‌گیری با بادگیر سایر آب‌انبارها دارد و در بدنه دیوار بازارچه حاجی قنبر قرار گرفته است. پلکان اکثر آب انبارها به وسط خزینه منتهی می‌شود؛ موضوعی که درباره آب‌انبار تکیه امیر چخماق صدق نمی‌کند و پلکان آن در مجاورت خزینه قرار دارد؛ زیرا احتمالا برای اتصال پلکان به وسط خزینه مجبور به خالی‌کردن زیر مناره‌ها می‌شدند که به کاهش استقامت مناره‌ها می‌انجامید. نخل امیر چخماقمنبع عکس: Omid ۳۶۰ Studioنخل به تابوت چوبی بزرگی گفته می‌شود که به‌صورت نمادین در یکی از مراسم سوگواری محرم با عنوان مراسم نخل‌گردانی استفاده می‌شود و یکی از نمونه‌های دیدنی آن موسوم به نخل حیدری‌ها در میدان امیر چخماق قرار دارد. گفته می‌شود که قدمت این نخل به سال ۱۲۲۹ هجری قمری (۱۱۹۳ هجری شمسی) در دوره صفوی برمی‌گردد؛ از همین رو برخی آن را قدیمی‌ترین نخل یزد می‌دانند. عکاس: آرش مرتضوی، ایساک محمدی، علیرضا احمدیاین نخل چوبی عظیم با ارتفاع ۸ ٫ ۵ متر که به‌شکل درخت سرو (نماد آزادگی) به نظر می‌رسد، از بزرگ‌ترین نخل‌های استان یزد به شمار می‌رود و از مجموعه مشبکی از گره‌چینی و تیرهای بزرگ تشکیل‌شده است. آرامگاه ستی فاطمهعکاس: امیر حسین مقتداییستی فاطمه یا بی‌بی فاطمه خاتون، همسر امیر جلال‌الدین چخماق شامی و از زنان بزرگوار روزگارش بود که به احسان و پاکدامنی شهرت داشت. او و همسرش، بناهای عام‌المنفعه زیادی ساختند که از آن جمله می‌توان به مسجد جامع امیر چخماق، گرمابه، خانقاه، رباط، کاروان‌سرا، حفر چندین حلقه چاه و غیره اشاره کرد. محل آرامگاه را نیز خود او ساخت که پس از مرگ در آنجا به خاک سپرده شد و این آرامگاه در کوچه‌ای در ضلع شمالی میدان امیر چخماق واقع‌شده است. در کتاب جامع مفیدی، کتابی درباره تاریخ و جغرافیای شهر یزد، آمده است: به قرب بازار محله میرچقماق در حوالی خانقاه امیر معظم‌الیه، گنبدی به جهت مدفن خود بنا فرمود و به کاشی الوان مزین کرد و مرحومه مذکوره در آنجا مدفون است. همچنین آسیابی را بر بقعه خود وقف فرمود و حاصل آن هرساله مقدار ۸۰۰ من به وزن شاه آرد گندم است که یک‌دهم صرف آرامگاه مذکور می‌شود. عکاس: امیر حسین مقتداییاین آرامگاه از اتاقی گنبددار و مزین به کاشی‌های سبزرنگ تشکیل‌شده؛ ضمن اینکه پوشش داخلی آن از گچ است و کاشی‌کاری‌های معرقی در مقرنس‌های آن به چشم می‌خورد. بازار حاجی قنبرعکاس: Amirsayyam Malekiبازار حاجی قنبر، بخشی از مجموعه امیر چخماق است که به فروش اقلامی همچون پارچه، شیرینی، طلا و فرش اختصاص دارد. این بازار سرپوشیده از قدیمی‌ترین بخش‌های شهر یزد محسوب می‌شود که علاوه بر معماری بی‌نظیرش، مزین به تزیینات کاشی‌کاری زیبایی است. عکاس: محمد رضا باقی‌پوربازار مذکور توسط نظام‌الدین حاجی قنبر جهانشاهی، حاکم یزد در دوره جهانشاه قره قویونلو ساخته شد و به همین دلیل به بازار حاجی قنبر معروف شده است. اگر تاکنون موفق به بازدید از مجموعه امیر چخماق شده‌اید، می‌توانید در پایین این مقاله ازکجارواز نظر و تجربه خود برای کاربران ما بگویید. نویسنده: صدیقه شجاعیپرسش‌های متداولمیدان امیر چخماق کجاست؟ میدان امیر چخماق در مرکز شهر یزد، خیابان امام خمینی (ره) شهر یزد قرار دارد. امیر چخماق کیست؟ امیر جلال‌الدین چخماق شامی از سرداران شاهرخ تیموری بود که به حکومت یزد منصوب شد و همراه با همسرش، اقدامات زیادی برای عمران و آبادانی شهر یزد انجام داد. قدمت میدان امیر چخماق چقدر است؟ میدان امیر چخماق بیش از ۵۰۰ سال قدمت دارد و در دوره تیموری در قرن نهم هجری قمری ساخته‌شده است. دیدنی‌های میدان امیر چخماق کدامند؟ جاذبه‌های متعددی در مجموعه امیر چخماق وجود دارد که از آن جمله می‌توان به مسجد، تکیه، بازار حاجی قنبر، آب‌انبار و زورخانه صاحب‌الزمان و آرامگاه ستی فاطمه اشاره کرد.