Hvað mistókst í "hægri tilrauninni"?

Það er einkennilegt en um leið hressandi að tilheyra að nýju minnihlutahópi. Fyrstu grein mína í fjölmiðla skrifaði ég í Morgunblaðið aðeins 16 ára gamall, en það var fyrir 31 ári síðan. Greinin var um frjálshyggju og hvernig sú ágæta stefna gæti leitt okkur út úr þeim vanda, sem við var að etja á því herrans ári 1978. Allt frá þessum tíma og til þessa dags hef ég verið þeirrar skoðunar að séríslensk útfærsla af frjálshyggju væri lausnin á vandamálum þeim sem hrjáðu okkur áratugum saman og gætu farið að hrjá okkur að nýju sé ekki rétt haldið á málum.

Vandamál Íslendinga alla tíð hafa verið blokkamyndanir á borð við Sambandið og Kolkrabbann, klíkuskapur innan stjórnmálaflokkanna og gífurleg ættdrægni (e. nepotism). Ég taldi að með því að gefa fólki fullkomið athafnafrelsi, koma á samkeppni á markaði á Íslandi og frjálsu flæði á fjármagni og vöru myndi Ísland blómstra sem aldrei fyrr. Draumur minn rættist og ríkisstjórn sú sem tók við völdum árið 1991 kom í áföngum á því frelsi hér á landi, sem mig og marga aðra hægri menn hafði dreymt um í langan tíma. Við vorum ekki hissa þegar allt fór að blómstra á Íslandi og upp spruttu í skjóli frelsis metnaðarfullir einstaklingar, sem komu af stað metnaðarfullum fyrirtækjum er uxu hratt og örugglega. Þarna á ég t.d. við fyrirtækið Össur, Marel en einnig fyrirtæki sem nú eru því miður komin í ónáð hjá flestum Íslendingum, t.d. Bakkavör og Bónus. Allt voru þetta í byrjun fyrirtæki sem spruttu upp fyrir tilstilli einstaklinga, sem höfðu úr engu öðru að spila en eigin hugviti, gífurlegum dugnaði og útsjónarsemi og á þessu komst maður og kemst býsna langt! Öll voru þessi fyrirtæki - allavega tímabundið - óskabörn þjóðarinnar.

Allt gekk vel í byrjun, en í síðasta lagi árið 2003 - 2004 fóru að renna á mig tvær grímur. Ég sá að vissir einstaklingar stóðu ekki aðeins í rekstri sinna fyrirtækja - líkt og eigendur Marels og Össurar -, heldur stóðu þeir einnig í pólitík. Þessir athafnamenn fóru að kaupa fjölmiðla í gríð og erg og réðust í útgáfu blaðs, sem þeir dreifðu ókeypis í öll hús. Í byrjun hugsaði ég með mér, að það væri nú bara ágætt að fá þessi blöð send heim, en fljótlega sá ég að þessi blöð voru hápólitísk og að markmið þeirra var að stóru leyti að breiða út skoðanir eigenda sinna. Þetta kom best í ljós í aðdraganda kosninga eða þegar mál komu upp, sem eigendum þessara fjölmiðla mislíkaði niðurstaðan í. Stöð 2 tók sömu breytingum og þær útvarpsrásir, sem reknar voru í sama rekstrarfélagi. Þetta sáu fleiri en ég og reynt var að koma böndum á þá starfsemi, þannig að ekki væri hægt að misnota fjölmiðla á þennan hátt. Það tókst ekki, þar sem fjölmiðlar auðjöfranna héldu uppi grímulausum áróðri gegn þeirri löggjöf, sem takmarka átti áhrif þeirra. Með þessum gífurlega áróðri tókst að heilaþvo meirihluta Íslendinga. Eini stjórnmálaflokkurinn, sem tók einarða afstöðu með auðmönnunum, var Samfylkingin. Samfylkingin virðist stundum ekki hafa neina eiginlega stefnuskrá, nema kannski afgerandi afstöðu varðandi aðild Íslands að ESB, sem ég reyndar einnig aðhyllist. Nei, þessi stjórnmálaflokkur myndar sér skoðun eftir því hvernig vindurinn blæs, þ.e. hvaða skoðun flokkurinn heldur að almenningur hafi eða muni hafa. Þar sem auðjöfrarnir stjórnuðu skoðunum almennings í landsins, stjórnuðu þeir einnig lýðskrumurunum í Samfylkingunni og skoðunum forseta Íslands - meðhjálpara Samfylkingarinnar og klappstýru útrásarvíkinganna - og með hans hjálp tókst síðan að koma í veg fyrir að fjölmiðlalögin tækju gildi. Auðjöfrunum, Samfylkingunni og forsetanum tókst að mynda djúpa gjá milli þjóðar og þings.

Þarna sá ég, að ríkisstjórnin og meirihluti þingsins stjórnuðu ekki lengur þessu landi, heldur ólígarkar Íslands. Þegar Davíð ákvað að hætta létti mér mikið, því ég vissi að Geir H. Haarde tæki við og þar með mildari stefna Sjálfstæðisflokksins. Mér stóð að mörgu leyti stuggur af öfgakenndum skoðunum Davíðs síðustu árin. Eftir á að hyggja voru þær kannski öfgafullar en réttar. Því miður áttaði Davíð sig of seint og gjörðir fylgdu ekki alltaf orðum, en kannski var á þessum tíma við ofurefli að eiga? Mildari stefnu var allavega ekki það sem ólígarkarnir þurftu á að halda, svo mikið er víst. Ég treysti því að Geir gæti talað við Jón Ásgeir, Björgúlf og Hannes og síðan auðvitað við stjórnendur bankanna. Ég taldi að fyrst við værum komin með nýtt Samband og nýjan Kolkrabba - sem ég var þó engan vegin sáttur við og vonaðist til að losna við eða a.m.k. minnka völd þeirra - þá væri nauðsynlegt að stjórnmálamenn allra flokka væru í sæmilegu sambandi þá menn eða allavega helst ekki algjörlega upp á kant við þá líkt og Davíð hafði verið síðustu árin. Mér varð því miður að ósk minni og það átti síðan eftir að koma í ljós ég hefði betur ekki óskað mér þessa. Auðsjáanlega tókust miklir kærleikar með Geir og útrásarvíkingunum, allavega ef dæma má út frá styrkjum til Sjálfstæðisflokksins og hvernig Geiri og Solla héldu hvern fundinn á fætur öðrum til að auglýsa hversu frábær útrásin væri og hversu traustir íslensku bankarnir væru. Síðan fór sem fór.

Hvað hafði mistekist hjá okkur í "hægri tilrauninni", eins og sósíalistinn Kristin Halfvorsen, fjármálaráðherra Noregs, kallar tímabilið 1991 - 2008. Hvernig gat eitthvað, sem byrjaði svona vel farið algjörlega á hliðina á 4-5 árum. Er svaranna að leita í stefnunni sjálfri - frjálshyggjunni? Hlaut þetta að enda með ósköpum? Svarið við þessum spurningum er auðvitað ekki einfalt. Í tilraun sem þeirri er fram fór hér og í mörgum löndum Vestur-Evrópu á undanförnum áratugum, þegar ríkisfyrirtæki voru einkavædd og opinber rekstur var færður yfir til einkaaðila hefur auðvitað ýmislegt farið á annan veg en ætlað var. Var við einhverju öðru að búast? Það gat ekki allt tekist jafn vel. Vinstri menn benda á klassísk dæmi á borð við járnbrautirnar í Bretlandi og póstinn í sumum löndum, þar sem verð fyrir póstsendingar hefur hækkað. Sumt af þeirri gagnrýni á við rök að styðjast og annað ekki. Minna er gert að því að benda á það sem vel hefur farið. Enginn talar lengur um hvernig ástandið var hér fyrir 20-30 árum, þegar útgerðin var rekin með tapi og sveitarfélög styrktu bæjarútgerðir um land allt og fella þurfti reglulega gengið til að bjarga gjörsamlega vonlausum útgerðum. Enginn talar um hversu vel tókst til þegar Síldarverksmiðjur ríkisins voru seldar og mörg önnur fyrirtæki. Enginn talar um hvernig lífskjör á Íslandi breyttum á árunum 1991 - 2002. Mín skoðun er að tilraunin sem slík hafi alls ekki mistekist, allavega ekki fyrri hluti hennar. Nei, frekar má segja að framkvæmd síðari hluta tilraunarinnar hafi farið út um þúfur. Kannski má þetta að hluta til rekja til þess að Davíð varð veikur og við tók "veikur" leiðtogi. Kannski var þjóðin búin að fá nóg af "ofríki" eða stjórnsemi Sjálfstæðisflokksins? Það er erfitt að sjá hver gróf stærstan hluta þessarar grafar, en ljóst er að Sjálfstæðisflokkurinn, Seðlabankinn og Davíð og Fjármálaeftirlitið bera þar mikla ábyrgð, en mesta ábyrgð bera þó útrásarvíkingarnir og stjórnendur bankanna. "Frjálshyggjan" sem slík ber ekki ábyrgð á því hruni, sem hér hefur orðið, en auðvitað reyna andstæðingar okkar á vinstri vængnum að gera sér mat úr þessu!

Við sem eigum börn, vitum að börn hafa gott af því að njóta ákveðins frelsis þegar þau eru að alast upp. Þannig og aðeins þannig læra þau að taka ábyrgð á sjálfum sér. Á meðan börnin eru mjög lítil njóta þau þessa frelsis á þann hátt, að við leyfum þeim að halda að þau séu ein - t.d. úti í garði - en við erum samt að fylgjast með þeim. Síðar fá þau að fara eitthvað aðeins lengra til að leika með vinum sínum, en um slíkar ferðir setjum við þeim reglur, t.d. hvað þau mega gera og með hverjum þau mega leika sér, hvenær þau eiga að koma heim o.s.frv. Þessu til viðbótar gilda síðan almenn lög í landinu sem vernda okkur sem fjölskyldu, lög sem vernda frelsi einstaklingsins og mannréttindi og síðan barnaverndarlög og reglur um útivist barna o.s.frv.

Að mínu mati má heimfæra þessa "hægri tilraun" okkar Íslendinga upp á barnauppeldi. Fyrri hluti tilraunarinnar tókst afskaplega vel. Það var síðan þegar barnið var komið á unglingsaldurinn, sem vandamál fóru að koma upp á. Hugsanlega er hluta vandamálanna að leita í uppeldinu þegar þau voru aðeins börn. Hugsanlega er alls ekki við okkur að sakast sem foreldrar og aðeins við eðlislag unglingsins? Það þýðir lítið að velta sér upp úr þessu núna, þótt gott sé að læra af reynslunni. Nú er unglingurinn kominn í fíkniefni, stórskuldugur og handrukkarar á eftir honum og það eina sem hægt er að gera er að leita til erlendrar sérfræðistofnunar til að fá hjálp og koma unglingnum fyrir á meðferðarstofnun. Frændur okkar og vinir hafa áhyggjur og eru til í að veita okkur alla þá hjálp, sem við þurfum. Þau hafa þó sett okkur ákveðin skilyrði fyrir þeirri hjálp. Það fyrsta er að viðurkenna vandann og búa til áætlun um lausn hans. Síðan er að taka afleiðingunum. Í "hægri tilraun" okkar Íslendinga láðist okkur að segja barninu okkar - sem var að mörgu leyti vel af Guði gert - að frelsi fylgir ábyrgð, að frelsi fylgir eftirlit og að frelsi fylgja reglur, sem þarf að fara eftir og foreldrarnir eiga að fylgja eftir!

Það var ekki frelsi í viðskiptum eða krafa um eðlilega arðsemi eða krafa um hagræðingu eða einkavæðingu eða að rekstur væri færður úr höndum ríkisins í hendur einkaaðila, sem kom okkur í þá aðstöðu sem við erum í núna. Nei, það var stjórnlaus og hömlulaus græðgi óprúttinna einstaklinga - ég leyfi mér að segja glæpamanna -, sem höfðu græðgina eina að leiðarljósi og höfðu aðeins eitt markmið og það var að verða ofurríkir, hvað sem það kostaði þjóðina! Það sem setti okkur á hausinn var getuleysi stjórnvalda til að hafa eftirlit með þessum mjög svo þekkta breyskleika mannsins, setja þessum einstaklingum skýrar reglur og fylgjast með að þeir fari nákvæmlega eftirþeim reglum!

Verkefni næstu mánaða er að leysa að nýju úr læðingi kraft þjóðarinnar. Þessi kraftur býr innra með okkur öllum og brýst fram með því að gefa einstaklingunum frelsi til athafna og varðveita frelsi í viðskiptum og samskiptum manna á milli. Þannig gætum við upplifað aftur svipað uppbyggingarskeið og á árunum 1991 - 2002.

Annað verkefni dagsins er að setja einfaldar en skýrar reglur er koma í veg fyrir efnahagslegan harmleik svipaðan þeim eru við gengum í gegnum haustið 2008. Þessum reglum bera að fylgja stíft eftir með virku eftirliti. Varast ber þó að drepa í dróma frumkvæði, kraft og áræði íslensks athafnafólks með of flóknum reglum og umfangsmiklum hömlum á viðskiptalífið. Verði það gert hverfum við aftur til þess ástands sem ríkti á árunum 1950 - 1990.

Aldrei reis sól menningar, vísinda, stjórnmála og lista jafn hátt á íslenskum himni og á tíma frelsisins á árunum 1991 - 2002.

Fyrri ummæli:

Ummæli:
Sannarlega, er mjög nauðsynlegt að læra af mistökunum.

Ef, við getum náð nauðasamningum við aðra kröfuhafa, en bara Holland og Bretland, eftir að fyrirvarar hafa leitt til nýrra samingaviðræðna - - en að mínu mati, er það best case, að í framhaldi þess að Alþingi hefur gert þessa fyrirvara, að þá fari fram nýjar samingaviðræður um að endurskrifa Icesave samninginn að stórum hluta.

Það kæmi mér mjög á óvart, ef Hollendinga og Breta myndu einfaldlega, samþykkja fyrirvarana, si-svona.

--------------------------

Eins og ég sagði, ef við í framhaldinu, náum að klára nauðasamninga, við aðra kröfuhafa, í framhaldinu. Þá er smá von, um að ekki sé framundan, dauður áratugur með stöðugum landflótta, og lækkandi lífskjörum.

Þá má vera, að hægt verði, að nota þær framkvæmdir sem þú hefur talað um, að eru í pípunum, til að rétta okku fljótt við.

-------------------------------------------

En, skuldir upp á nær 3 þjóðarframleiðslu, eru einfaldlega of háar, til að þær framkvæmdir dugi til að breyta einhverju stóru um þróun hagkerfisins okkar, annað en það að hún kreppan verður kannski bara áratugur en ekki 2. áratugir.

Kv.

Verkefni: Hvatning
Merking: Engin hvatning