PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 144/121

Wersja ogólnodostępna (1)

DECYZJI URZĘDU NADZORU EFTA

nr 290/12/COL

z dnia 11 lipca 2012 r.

w sprawie pomocy na restrukturyzację przyznanej na rzecz Landsbankinn (Islandia)

Urząd Nadzoru EFTA („Urząd”)

UWZGLĘDNIAJĄC Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym („Porozumienie EOG”), w szczególności jego art. 61 ust. 3 lit. b) oraz protokół 26 do tego porozumienia,

UWZGLĘDNIAJĄC Porozumienie pomiędzy Państwami EFTA w sprawie ustanowienia Urzędu Nadzoru i Trybunału Sprawiedliwości („porozumienie o nadzorze i Trybunale”), w szczególności jego art. 24,

UWZGLĘDNIAJĄC protokół 3 do porozumienia o nadzorze i Trybunale („protokół 3”), w szczególności jego część I art. 1 ust. 3 oraz część II art. 7 ust. 3 i art. 13,

a także mając na uwadze, co następuje:

I. FAKTY

1. PROCEDURA

(1) Po wymianie nieformalnej korespondencji w październiku 2008 r. i przyjęciu przez parlament islandzki (Althingi) w dniu 6 października ustawy nr 125/2008 o Urzędzie ds. wypłat ze środków skarbu państwa w związku z nadzwyczajną sytuacją na rynkach finansowych itp. (zwanej dalej „ustawą kryzysową”), w której przyznano organom państwa islandzkiego szerokie uprawnienia w zakresie podejmowania interwencji w sektorze bankowym, w dniu 10 października 2008 r. przewodniczący Urzędu Nadzoru EFTA („Urzędu”) wystosował pismo do władz islandzkich, zwracając się o zgłoszenie Urzędowi środków pomocy państwa podjętych na mocy ustawy kryzysowej.

(2) Następnie prowadzono dalszą okresową wymianę informacji i korespondencji — w tym kontekście warto zwrócić uwagę w szczególności na pismo przekazane przez Urząd w dniu 18 czerwca 2009 r., w którym przypomniał on władzom islandzkim o konieczności zgłaszania wszelkich środków pomocy państwa i zwrócił uwagę na możliwość zastosowania klauzuli zawieszającej przewidzianej w art. 3 protokołu 3. W dniu 15 września 2010 r. władze islandzkie ostatecznie zgłosiły retrospektywnie pomoc państwa przyznaną w celu przywrócenia niektórych operacji Landsbanki oraz ustanowienia i dokapitalizowania New Landsbanki Bank („NBI”, przemianowanego później na „Landsbankinn”) (2).

(3) W piśmie z dnia 15 grudnia 2010 r. (3) Urząd poinformował władze islandzkie, że podjął decyzję o wszczęciu postępowania, o którym mowa w części I art. 1 ust. 2 protokołu 3, w odniesieniu do środków podjętych przez państwo islandzkie w celu przywrócenia niektórych operacji (dawnego) Landsbanki Islands hf oraz ustanowienia i dokapitalizowania New Landsbanki Islands (NBI hf) (decyzja o wszczęciu postępowania). Urząd zwrócił się również o przedłożenie szczegółowego planu restrukturyzacji Landsbankinn do dnia 31 marca 2011 r.

(4) W wiadomości e-mail z dnia 24 marca 2011 r. Urząd otrzymał od zainteresowanych stron jedną uwagę, która została przesłana władzom islandzkim w dniu 25 maja 2011 r. Władze islandzkie nie odniosły się do tej uwagi.

(5) W piśmie z dnia 31 marca 2011 r. władze islandzkie przedstawiły plan restrukturyzacji Landsbankinn. Zmieniony plan restrukturyzacji odzwierciedlający m.in. niezgłoszone przeniesienie depozytów i aktywów z Spkef Savings Bank (SpKef), które zostało przeprowadzone w dniu 22 kwietnia 2010 r., jak również uwzględniający przejęcie Sparisjodur Svarfdaela („SpSv”), został przedłożony w piśmie z dnia 23 maja 2012 r.

(6) W dniach 11 lipca 2011 r. i 13 lutego 2012 r. Urząd zwrócił się o udzielenie dodatkowych informacji na temat planu restrukturyzacji. Władze islandzkie odpowiedziały na wezwanie do udzielenia informacji w dniach 17 października 2011 r. i 13 marca 2012 r. Ostateczne wersje zobowiązań zostały przekazane w dniach 6 czerwca 2012 r. i 13 czerwca 2012 r.

(7) W dniu 20 czerwca 2012 r. decyzją nr 212/12/COL („decyzja w sprawie SpSv”) Urząd zatwierdził potencjalne wykorzystanie pomocy państwa, która została przyznana na rzecz Landsbankinn, w celu przejęcia SpSv. Na mocy decyzji nr 253/10/COL z dnia 21 czerwca 2011 r. Urząd tymczasowo zatwierdził program pomocy na ratowanie, w którym przewidziano rozliczenie należących do Banku Centralnego Islandii („BCI”) wierzytelności w odniesieniu do kas oszczędnościowych, w tym SpSv. Decyzją 127/11/COL z dnia 13 kwietnia 2011 r. Urząd zatwierdził zmiany w programie pomocy na ratowanie („decyzje w sprawie kas oszczędnościowych”).

(8) Ponadto Urząd spotkał się z władzami islandzkimi w dniu 7 czerwca 2011 r. i w dniach 27–28 lutego 2012 r.

2. KONTEKST

(9) W niniejszej sekcji Urząd przedstawi wydarzenia, fakty i zmiany gospodarcze, polityczne i regulacyjne związane z upadkiem i odbudową islandzkiego systemu finansowego od 2008 r. do dnia dzisiejszego, które wydają się niezbędne do określenia kontekstu, w jakim przeprowadzana jest przedmiotowa ocena środków pomocy. Przed przystąpieniem do wspomnianej powyżej oceny Urząd przedstawi chronologicznie wydarzenia, które doprowadziły do upadku Landsbanki.

2.1. Upadek Landsbanki

(10) Jesienią 2008 r. w bankach islandzkich prowadzących działalność nie tylko za granicą, ale również w Islandii dokonywano wypłat środków pieniężnych na ogromną skalę. Skala zjawiska wypłacania depozytów w bankach krajowych była na tyle duża, że w pewnym momencie banki islandzkie i BCI stanęły przed groźbą niedoboru środków bieżących.

(11) Dostęp do zagranicznych rynków dłużnych papierów wartościowych stanowił główne źródło rozwoju banków islandzkich, w szczególności w latach 2003–2006. Wspomniane źródło finansowania zaczęło się jednak wyczerpywać, a zagraniczne agencje ratingowe wyraziły swoje zaniepokojenie faktem, iż stosunek wielkości pożyczek udzielanych przez przedmiotowe banki do wielkości ich depozytów był niski w porównaniu z innymi (zagranicznymi) bankami.

(12) Islandzkie banki komercyjne (w szczególności Landsbanki) zareagowały na zaistniałą sytuację, gromadząc depozyty za granicą. Od końca trzeciego kwartału 2006 r. do połowy 2007 r. wielkość depozytów klientów Landsbanki uległa potrojeniu — co stanowiło wzrost o niemal 10 mld EUR. Wzrost ten wynikał głównie z otwarcia rachunków w oddziale Landsbanki w Zjednoczonym Królestwie, gdzie wartość depozytów detalicznych wzrosła z poziomu zerowego do 6,6 mld EUR, podczas gdy wartość depozytów hurtowych (w oddziałach w Zjednoczonym Królestwie i Niderlandach) wzrosła do 2,5 mld EUR.

(13) W dniu 3 października 2008 r. Europejski Bank Centralny wydał w odniesieniu do Landsbanki wezwanie do uzupełnienia depozytu zabezpieczającego kwotą 400 mln EUR, i chociaż decyzja ta została później cofnięta, w oddziale banku w Zjednoczonym Królestwie doszło do wybuchu paniki bankowej, co wiązało się z koniecznością udostępnienia dużych sum w funtach szterlingach. W dniu 6 października BCI odrzucił wniosek Landsbanki o udzielenie pomocy. W następstwie niewywiązania się przez bank z obowiązku udostępnienia funduszy w kwocie wymaganej przez Urząd Regulacji Rynków Finansowych Zjednoczonego Królestwa władze brytyjskie zamknęły oddział. Następnego dnia holenderski Bank Centralny wystąpił o wyznaczenie likwidatora w odniesieniu do oddziału Landsbanki w Amsterdamie. Tego samego dnia FME zawiesiło radę dyrektorów Landsbanki, przejęło uprawnienia przysługujące zgromadzeniom udziałowców i, korzystając z uprawnień przyznanych mu na mocy ustawy kryzysowej, powołało w ich miejsce komitet ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji (4).

2.2. Kryzys finansowy i główne przyczyny bankructwa banków islandzkich

(14) W pismach przekazanych Urzędowi władze islandzkie wyjaśniły, że przyczyny załamania islandzkiego sektora bankowego oraz powody uzasadniające konieczność przeprowadzenia przez nie interwencji zostały szczegółowo opisane w sprawozdaniu przygotowanym przez specjalną komisję dochodzeniową („SIC”) powołaną przez parlament Islandii (5), odpowiedzialną za zbadanie i przeprowadzenie analizy procesów, które doprowadziły do bankructwa trzech głównych banków. Poniżej Urząd pokrótce przedstawił wnioski, do jakich doszło SIC, w odniesieniu do przyczyn bankructwa, które miały największe znaczenie, jeżeli chodzi o upadek Landsbanki. Odpowiednie informacje pochodzą z rozdziału 2 (Streszczenie) i 21 (Przyczyny bankructwa banków islandzkich –odpowiedzialność, błędy i zaniedbania) sprawozdania SIC.

(15) Globalne obniżenie poziomu płynności na rynkach finansowych, które zaczęło być odczuwalne w 2007 r., doprowadziło ostatecznie do upadku trzech głównych banków islandzkich, których dalsza działalność gospodarcza stawała się w coraz większym stopniu zależna od ich zdolności do pozyskiwania środków finansowych na rynkach międzynarodowych. Przyczyny upadku banków islandzkich były jednak złożone i liczne. SIC zbadał przyczyny, które doprowadziły do bankructwa głównych banków, przy czym godny uwagi jest fakt, że większość wyciągniętych przez niego wniosków miała zastosowanie do wszystkich trzech banków, a znaczna część z nich jest ze sobą wzajemnie powiązana. Poniżej przedstawiono pokrótce przyczyny bankructwa banków związane z prowadzoną przez nie działalnością.

Nadmierna i destabilizująca ekspansja

(16) SIC uznał, że w latach poprzedzających bankructwo banków rozszerzały one swoje bilanse i portfele kredytowe w stopniu, który przekraczał ich zdolności operacyjne i zarządcze. Łączne aktywa trzech banków uległy wzrostowi wykładniczemu z 1,4 bln ISK (6) w 2003 r. do 14,4 bln ISK pod koniec drugiego kwartału 2008 r. Co istotne, znaczna część wzrostu odnotowanego przez trzy banki była związana z działalnością polegającą na udzielaniu pożyczek stronom zagranicznym, która uległa znaczącemu nasileniu w 2007 r. (7), w szczególności po wybuchu międzynarodowego kryzysu płynnościowego. Na tej podstawie SIC uznał, że znaczna część wspomnianego nasilenia działalności kredytowej wynikała z faktu, iż banki udzielały pożyczek przedsiębiorstwom, którym nie udało się zaciągnąć kredytu gdzie indziej. W sprawozdaniu stwierdzono również, że bankowość inwestycyjna, wiążąca się nieodzownie z większym ryzykiem, była coraz istotniejszym elementem działalności banków, a ich wzrost przyczynił się do nasilenia problemów.

Zmniejszenie ilości środków finansowych dostępnych na rynkach międzynarodowych

(17) Dostępność międzynarodowych rynków finansowych stanowiła istotny czynnik ułatwiający rozwój banków, które wykorzystywały swoje dobre ratingi kredytowe i możliwość dostępu do europejskich rynków na podstawie postanowień Porozumienia EOG. W 2005 r. banki islandzkie zaciągnęły pożyczkę w wysokości 14 mld EUR na rynkach zagranicznych dłużnych papierów wartościowych, przy czym pożyczka ta została udzielona na stosunkowo korzystnych warunkach. Gdy dostęp do europejskich rynków dłużnych papierów wartościowych stał się bardziej ograniczony, banki zaczęły finansować swoją działalność na rynkach amerykańskich, przekształcając islandzkie dłużne papiery wartościowe w instrumenty typu CDO. W okresie poprzedzającym ich upadek banki stawały się w coraz większym stopniu zależne od pożyczek krótkoterminowych, co doprowadziło do powstania poważnego i — zdaniem SIC — możliwego do przewidzenia ryzyka refinansowania.

Lewarowanie właścicieli banków

(18) Główni akcjonariusze każdego z najważniejszych banków islandzkich należeli do grona ich największych dłużników (8). Samson Holding Company („Samson”) był największym udziałowcem Landsbanki od momentu jego prywatyzacji. W momencie upadku Landsbanki współwłaściciel Samson — Björgólfur Thor Björgólfsson — oraz powiązane z nim przedsiębiorstwa należały do grona największych dłużników banku, podczas gdy ojciec Björgólfura Thora Björgólfssona i współwłaściciel Samson, Björgólfur Guðmundsson, był trzecim co do wielkości dłużnikiem banku. Łączna kwota ich zobowiązań wobec banku przekraczała 200 mld ISK, co przekraczało wartość kapitału własnego banku. Zdaniem SIC niektórzy udziałowcy dysponowali zbyt łatwym dostępem do kredytów bankowych w związku z faktem, że byli ich właścicielami. W przypadku Landsbanki było to szczególnie widoczne z uwagi na fakt, że dnia 30 września 2008 r., gdy wiadomo już było, że Landsbanki nie dysponuje wystarczającymi zasobami waluty obcej, aby wywiązać się ze swoich zobowiązań zagranicznych, bank udzielił pożyczki w wysokości 153 mln EUR przedsiębiorstwu należącemu do Björgólfura Thora Björgólfssona. SIC stwierdził również występowanie istotnych przesłanek świadczących o tym, że w przypadku każdego z banków granice między interesami banku a interesami jego największych udziałowców nie były wyraźnie określone. Dlatego też koncentrowanie się na głównych udziałowcach banku odbywało się ze szkodą dla jego pozostałych udziałowców i wierzycieli.

Koncentracja ryzyka

(19) Z kwestią nadmiernej ekspozycji na głównych udziałowców wiązał się wyciągnięty przez SIC wniosek, zgodnie z którym portfele aktywów banków były w niedostatecznym stopniu zdywersyfikowane. W opinii SIC przepisy europejskie dotyczące dużych ekspozycji były interpretowane wąsko, szczególnie w odniesieniu do udziałowców, a banki podejmowały działania mające na celu omijanie odpowiednich regulacji.

Słaby kapitał własny

(20) Chociaż zgłaszana wartość współczynnika kapitałowego Landsbanki (i pozostałych dwóch głównych banków) była zawsze nieco wyższa niż ustawowe minimum, SIC uznał, że wspomniane wartości współczynników kapitałowych nie odzwierciedlały dokładnie rzeczywistej kondycji finansowej banków. Było to spowodowane ekspozycją udziałów własnych banków na ryzyko wynikającą z ustanowienia podstawowych zabezpieczeń i zawarcia kontraktów terminowych typu forward w odniesieniu do udziałów. Kapitał podstawowy finansowany przez samą spółkę, określany przez SIC jako „słaby kapitał własny”, stanowił ponad 25 % kapitału własnego banków (lub ponad 50 % po jego zestawieniu z kluczowym składnikiem kapitału — po kapitałem własnym udziałowców pomniejszonym o kwotę składników wartości niematerialnych). Sytuację dodatkowo skomplikowały problemy wynikające z ryzyka, na jakie były narażone banki w związku faktem, iż pełniły względem siebie wzajemnie rolę udziałowców. W połowie 2008 r. kwota bezpośredniego finansowania przez banki udziałów własnych, jak również finansowania krzyżowego udziałów w pozostałych dwóch bankach wynosiła około 400 mld ISK, co stanowiło w przybliżeniu 70 % wartości kluczowego składnika kapitału. Zdaniem SIC skala finansowania kapitału własnego udziałowców kredytami zaciąganymi w ramach przedmiotowego systemu była na tyle duża, że stanowiła zagrożenie dla jego stabilności. Banki wykorzystywały znaczną część udziałów własnych jako zabezpieczenie zaciąganych kredytów, dlatego też w miarę spadku cen udziałów malała również jakość ich portfela kredytowego. Wpłynęło to na wyniki osiągane przez banki, wywierając dalszą presję na spadek cen ich udziałów; w reakcji na tę sytuację banki podjęły próbę sztucznego wykreowania nadmiernie wysokiego popytu na ich udziały własne (SIC doszedł do takiego wniosku na podstawie informacji znajdujących się w ich posiadaniu).

Wielkość banków

(21) W 2001 r. (łączna) wartość bilansów trzech głównych banków przekraczała nieznacznie wysokość rocznego produktu krajowego brutto („PKB”) Islandii. Pod koniec 2007 r. banki uzyskały już status banków międzynarodowych i znajdowały się w posiadaniu aktywów o wartości dziewięciokrotnie wyższej niż PKB Islandii. W sprawozdaniu SIC zwrócono uwagę na fakt, że już w 2006 r. obserwatorzy zwracali uwagę, iż Bank Centralny Islandii („BCI”) nie jest w stanie sprawować należytego nadzoru nad systemem bankowym, i wyrażali wątpliwość co do jego zdolności do pełnienia roli pożyczkodawcy ostatniej instancji. Pod koniec 2007 r. kwota krótkoterminowego zadłużenia Islandii (zaciągniętego głównie na potrzeby finansowania działalności banków) była 15-krotnie wyższa od wysokości rezerwy walutowej, a wartość depozytów zagranicznych utrzymywanych przez przedmiotowe trzy banki 8-krotnie przekraczała poziom tej rezerwy. Kwota środków przechowywanych w Funduszu Gwarancyjnym Deponentów i Inwestorów była minimalna w porównaniu z wartością depozytów bankowych, które miał on zabezpieczać. W opinii SIC powyższe czynniki przyczyniły się zwiększenia podatności Islandii na wybuch paniki bankowej.

Gwałtowny rozwój banków w porównaniu z rozwojem infrastruktury regulacyjnej i finansowej

(22) SIC uznał, że właściwe islandzkie organy nadzorcze nie miały wiarygodności niezbędnej w sytuacji braku pożyczkodawcy ostatniej instancji dysponującego wystarczającymi środkami finansowymi. W sprawozdaniu stwierdzono, że Islandzki Urząd Nadzoru Finansowego („FME”) i BCI nie dysponowały wystarczającą wiedzą ekspercką ani doświadczeniem, aby móc regulować działalność banków w okresie trudności gospodarczych, podmioty te mogły jednak podjąć działania służące ograniczeniu ryzyka, na jakie narażone były przedmiotowe banki. Na przykład FME nie podlegało wzrostowi w tym samym stopniu, co banki, a praktyki stosowane przez organ regulacyjny pozostały w tyle za gwałtownymi zmianami zachodzącymi w działalności banków. W sprawozdaniu krytycznie oceniono również rolę rządu, stwierdzając, że władze powinny były podjąć działania służące ograniczeniu potencjalnego wpływu działalności banków na gospodarkę poprzez zmniejszenie ich wielkości lub zobowiązanie co najmniej jednego banku do przeniesienia swojej siedziby głównej za granicę (9).

Zakłócenie równowagi i nadmierna ekspansja ogólnie rozumianej gospodarki islandzkiej

(23) W sprawozdaniu SIC odniesiono się do wydarzeń dotyczących szerzej rozumianej gospodarki, które miały również wpływ na szybki rozwój banków i przyczyniły się do zakłócenia równowagi między rozmiarem i zakresem wpływu sektora usług finansowych a pozostałą częścią gospodarki. W sprawozdaniu stwierdzono, że polityka rządu (w szczególności polityka fiskalna) najprawdopodobniej przyczyniła się do nasilenia nadmiernej ekspansji i zakłócenia równowagi oraz że polityka pieniężna BCI była niedostatecznie restrykcyjna. Odniesiono się w nim również do złagodzenia przepisów w zakresie udzielania kredytów w ramach Islandzkiego Funduszu Finansowania Mieszkalnictwa, określając ten krok jako „jeden z najpoważniejszych błędów w dziedzinie zarządzania polityką pieniężną i fiskalną popełnionych w okresie poprzedzającym upadek banków” (10). W sprawozdaniu skrytykowano również łatwość, z jaką banki były w stanie uzyskać pożyczkę z BCI, o czym świadczy fakt, że kwota udzielonych przez BCI krótkoterminowych pożyczek zabezpieczonych zwiększyła się z poziomu 30 mld ISK jesienią 2005 r. do 500 mld ISK na początku października 2008 r.

Korona islandzka, nierównowaga zewnętrzna i spready swapu ryzyka kredytowego

(24) W sprawozdaniu odnotowano, że w 2006 r. wartość korony islandzkiej znajdowała się na niezwykle wysokim, niemożliwym do utrzymania poziomie, deficyt obrotów bieżących Islandii przekraczał 16 % PKB, a zobowiązania zaciągnięte w walutach obcych pomniejszone o wysokość aktywów zbliżały się do poziomu całkowitego rocznego PKB. Spełnione zostały zatem wszystkie warunki wstępne wystąpienia kryzysu finansowego. Pod koniec 2007 r. wartość korony zaczęła spadać, czemu towarzyszył wykładniczy wzrost wartości spreadów swapu ryzyka kredytowego w przypadku Islandii i przedmiotowych banków.

2.3. Środki podjęte w celu odbudowy sektora bankowego

(25) Po ogłoszeniu upadłości przez trzy największe banki komercyjne w październiku 2008 r. (w tym przez Landsbanki) władze islandzkie stanęły przed bezprecedensowym wyzwaniem polegającym na zabezpieczeniu dalszej działalności bankowej w Islandii (11). Założenia polityki realizowanej przez rząd Islandii w tym zakresie zostały przedstawione przede wszystkim w ustawie kryzysowej (12) przyjętej przez parlament Islandii w dniu 6 października 2008 r. Na mocy tej ustawy FME zostało wyposażone w nadzwyczajne uprawnienia do przejmowania kontroli nad przedsiębiorstwami finansowymi i do rozporządzania ich aktywami i zobowiązaniami wedle potrzeby. Minister Finansów został upoważniony do wypłacania w imieniu Skarbu Państwa środków do celów utworzenia nowych przedsiębiorstw finansowych. Ponadto uznano, że w postępowaniach upadłościowych prowadzonych w odniesieniu do przedsiębiorstw finansowych depozyty będą miały pierwszeństwo względem innych wierzytelności. Rząd zadeklarował objęcie pełną ochroną depozytów w krajowych bankach komercyjnych i kasach oszczędnościowych oraz w ich oddziałach w Islandii.

(26) Początkowo priorytety polityki koncentrowały się na zabezpieczeniu podstawowego funkcjonowania krajowego systemu bankowości, płatności i rozrachunku. W pierwszych tygodniach po upadku banków rząd Islandii, we współpracy z Międzynarodowym Funduszem Walutowym (MFW), przygotował również program gospodarczy, co doprowadziło do zatwierdzenia w dniu 20 listopada 2008 r. wniosku Islandii o przyznanie jej przez Fundusz dwuletniej promesy kredytowej obejmującej pożyczkę z MFW w wysokości 2,1 mld USD w celu wzmocnienia islandzkich rezerw walutowych. Uzyskano także dodatkowe pożyczki o łącznej wartości do 3 mld USD od innych krajów nordyckich, jak również od niektórych partnerów handlowych. W ramach pożyczki udzielonej przez MFW kwota 827 mln USD została udostępniona natychmiast, podczas gdy pozostała jej część była wypłacana w ośmiu równych transzach, z zastrzeżeniem pomyślnego przejścia przeprowadzanych co kwartał kontroli realizacji programu.

(27) Program MFW był szeroko zakrojonym programem stabilizacji, koncentrującym się na realizacji trzech kluczowych celów. Po pierwsze, na ustabilizowaniu kursu korony i przywróceniu zaufania do tej waluty, aby ograniczyć negatywny wpływ kryzysu na gospodarkę. Jednym ze środków podjętych w tym kontekście było wprowadzenie kontroli kapitału służących ograniczeniu zjawiska ucieczki kapitału. Po drugie, program obejmował wdrożenie kompleksowej strategii restrukturyzacji banków, której ostatecznym celem była odbudowa rentownego systemu finansowego w Islandii, a także zabezpieczenie międzynarodowych stosunków finansowych tego państwa. Cele dodatkowe obejmowały zapewnienie uczciwej wyceny aktywów banków, maksymalizację wydajności procesu odzyskiwania mienia oraz wzmocnienie praktyk nadzorczych. Po trzecie, celem programu było zapewnienie stabilności finansów publicznych poprzez ograniczenie zjawiska socjalizacji strat poniesionych przez upadłe banki oraz wdrożenie średnioterminowego programu konsolidacji fiskalnej.

(28) Władze islandzkie podkreśliły, że z uwagi na wystąpienie wyjątkowych okoliczności wynikających ze znacznego rozmiaru systemu bankowego względem zdolności finansowej Skarbu Państwa warianty polityki możliwe do zastosowania przez władze były ograniczone. W związku z tym zastosowane rozwiązania różniły się pod wieloma względami od środków podejmowanych przez rządy innych państw zagrożonych utratą stabilności finansowej.

(29) Na mocy ustawy kryzysowej trzy duże banki komercyjne — Glitnir Bank, Landsbanki Íslands oraz Kaupthing Bank — zostały podzielone na „dawne” i „nowe” banki. Minister Finansów założył trzy spółki akcyjne, którym powierzył zadanie przejęcia operacji prowadzonych na szczeblu krajowym przez dawne banki, i powołał ich rady dyrektorów. FME przejęło kontrolę nad dawnymi bankami, zasadniczo przydzielając ich aktywa i zobowiązania (depozyty) krajowe nowym bankom, które kontynuowały prowadzenie działalności bankowej w Islandii. Dawne banki zostały objęte nadzorem odpowiednich komitetów ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji (13). Aktywa i zobowiązania zagraniczne zostały w przeważającej części przeniesione do dawnych banków, które następnie poddano procedurom likwidacyjnym, a wszystkie operacje zagraniczne zostały ostatecznie zamknięte (14).

(30) W tymczasowych bilansach otwarcia trzech nowych banków, opublikowanych w dniu 14 listopada 2008 r., oszacowano, że kwota aktywów wszystkich banków ogółem wynosiłaby 2 886 mld ISK, przy czym kwota kapitału własnego, który musiałoby zapewnić państwo, stanowiłaby równowartość 385 mld ISK. Łączną wartość obligacji, jakie musiałyby wyemitować nowe banki na rzecz dawnych banków w ramach zapłaty za wartość przeniesionych aktywów, która przekraczała wartość zobowiązań, oszacowano na 1 153 mld ISK. FME wyznaczyło Deloitte LLP jako podmiot odpowiedzialny za przeprowadzanie wyceny wartości przenoszonych aktywów i zobowiązań. W trakcie tego procesu okazało się, że przeprowadzenie niezależnej wyceny nie doprowadzi do uzyskania stałych wartości aktywów netto, ale że wyniki wyceny będą miały charakter szacunkowy i będą mieściły się w określonych przedziałach. Okazało się także, że wierzyciele banków zgłosili wątpliwości dotyczące wyceny, uznając, iż nie jest ona przeprowadzana w bezstronny sposób, i stwierdzili, że nie mogli w należyty sposób chronić swoich interesów. Wspomniane problemy doprowadziły do zmiany polityki rozliczania rachunków między dawnymi a nowymi bankami. Zrezygnowano z mechanizmu opierającego się wyłącznie na wycenach przeprowadzanych przez niezależnego eksperta i zobowiązano strony do podjęcia próby wypracowania w drodze negocjacji porozumienia w sprawie wartości przenoszonych aktywów netto.

(31) Osiągnięcie przez strony porozumienia w sprawie wysokości wycenianych kwot było z oczywistych względów trudne, ponieważ przy przeprowadzaniu wycen wyraźnie przyjmowano szereg założeń, które mogły stać się przedmiotem sporu między stronami. Władze Islandii dążyły do zawarcia porozumień na podstawie wycen bazowych, zapewniających solidną podstawę dla określenia wysokości początkowego dokapitalizowania nowych banków. Wyniki cen aktywów stanowiące nadwyżkę w stosunku do wyceny bazowej mogłyby zostać zwrócone wierzycielom w postaci obligacji warunkowych lub zwiększenia wartości kapitału podstawowego banków, ponieważ w trakcie negocjacji okazało się, że komitety ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji banków Glitnir i Kaupthing oraz większość wierzycieli tych banków mogłyby być zainteresowane nabyciem udziałów kapitałowych w nowych bankach, co pozwoliłoby im czerpać korzyści z ewentualnych wzrostów wartości przeniesionych aktywów.

(32) W dniu 20 lipca 2009 r. ogłoszono decyzję o pełnym dokapitalizowaniu trzech nowych banków oraz zawarto umowy wstępne z wierzycielami dawnych banków dotyczące procedury wypłacania rekompensaty z tytułu przeniesienia aktywów netto do nowych banków. W odniesieniu do dwóch nowych banków, New Glitnir (przemianowanego później na Íslandsbanki) i New Kaupthing (przemianowanego później na Arion Bank), w umowie wstępnej przewidziano możliwość zawarcia umów warunkowych, na mocy których dawne banki subskrybowałyby większościowe udziały kapitałowe w nowych bankach.

(33) W oparciu o wskazane powyżej umowy wstępne komitety ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji dawnych banków zdecydowały się subskrybować udziały w nowych bankach w październiku 2009 r. (Glitnir) i grudniu 2009 r. (Kaupthing Bank i Landsbanki Islands). W dniu 18 grudnia 2009 r. rząd ogłosił, że rekonstrukcja banku została zakończona oraz że władze islandzkie i nowe banki, z jednej strony, i komitety ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji Glitnir Bank, Landsbanki Íslands i Kaupthing Bank w imieniu ich wierzycieli, z drugiej strony, zawarły odpowiednie porozumienia. Wspomniane porozumienia obejmowały ugody dotyczące aktywów, które zostały przeniesione z dawnych do nowych banków, oraz ustalenie, że zobowiązania nowych banków zostaną następnie w całości sfinansowane.

(34) Kwota wkładu Skarbu Państwa w kapitał własny nowych banków uległa znacznemu obniżeniu — z początkowo przewidywanych 385 mld ISK do 135 mld ISK w postaci kapitału podstawowego, a w przypadku dwóch z trzech banków: Íslandsbanki i Arion Bank o około 55 mld ISK kapitału Tier II w postaci podporządkowanych pożyczek lub łącznie o 190 mld ISK. Ponadto Skarb Państwa wyposażył Íslandsbanki i Arion Bank w określone instrumenty wsparcia płynności. Łączna kwota kapitału podstawowego przekazanego przez dawne banki nowym bankom wyniosła około 156 mld ISK. W związku z tym całkowite dokapitalizowanie nowych banków kształtowało się na poziomie około 346 mld ISK. Z tego względu zamiast zachowania przez państwo pełnego tytułu własności do trzech banków w umowach wskazano, że udziały kapitałowe państwa zostaną zmniejszone do około 5 % w przypadku Íslandsbanki, 13 % w przypadku Arion Bank i 81 % w przypadku Landsbankinn.

(35) Mimo że opisane przejęcie dwóch z trzech banków przez wierzycieli dawnych banków pozwoliło rozwiązać najistotniejsze problemy związane z odbudową sektora finansowego i ustanowić solidniejszą podstawę kapitałową dla nowych banków, nadal pozostały liczne niedoskonałości, które należało wyeliminować. Od jesieni 2009 r. banki koncentrowały swoje wysiłki głównie na kwestiach wewnętrznych, dążąc do opracowania ogólnej strategii działania oraz w szczególności do zrestrukturyzowania swoich portfeli kredytowych, które stanowią najpoważniejszy czynnik ryzyka dla ich dalszej działalności i długoterminowej rentowności. Proces restrukturyzacji był złożony z uwagi na szereg czynników utrudniających, w tym orzeczenie Sądu Najwyższego o nielegalnym charakterze pożyczek udzielanych w ISK, ale indeksowanych do walut obcych. Jeżeli chodzi o Landsbankinn, wspomniane kwestie zostały omówione bardziej szczegółowo poniżej w zakresie, w jakim miały one znaczenie dla procesu jego restrukturyzacji.

2.4. Otoczenie makroekonomiczne

(36) Po zapaści systemu bankowego w październiku 2008 r. doszło do poważnych zawirowań gospodarczych. Trudnościom islandzkiego systemu finansowego towarzyszył brak zaufania do islandzkiej waluty. W pierwszym kwartale 2008 r. i ponownie jesienią tego samego roku, tj. przed bankructwem trzech banków komercyjnych i po nim, wartość korony islandzkiej gwałtowanie spadła. Pomimo wprowadzenia kontroli kapitału jesienią 2008 r. przez cały 2009 r. utrzymywała się zmienność kursu waluty (15). Opisane problemy doprowadziły do poważnej recesji gospodarki Islandii, która przejawiała się zmniejszeniem produktu krajowego brutto (PKB) o 6,8 % w 2009 i o 4 % w 2010 r.

(37) Wśród konsekwencji kryzysu gospodarczego należy wymienić gwałtowny wzrost stopy bezrobocia z poziomu 1,6 % w 2008 r. do 8 % w 2009 r., wzrost inflacji i spadek poziomu płacy realnej. Ponadto odnotowano nagły wzrost zadłużenia przedsiębiorstw i zobowiązań zaciągniętych w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny oraz udziału kredytów zagrożonych w portfelach kredytowych banków, a także zwiększenie liczby przypadków przejmowania przez nowe banki przedsiębiorstw znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej. Jednocześnie wysokie koszty restrukturyzacji systemu bankowego finansowane ze środków publicznych doprowadziły do gwałtownego wzrostu deficytu fiskalnego i poważnego zwiększenia długu publicznego.

(38) Wstępne dane opublikowane przez Statistics Iceland wskazują, że po okresie głębokiej recesji, w drugiej połowie 2011 r. sytuacja gospodarcza uległa poprawie, a wzrost PKB mierzony w perspektywie całego roku był o 3,1 % wyższy niż w roku ubiegłym.

(39) Wzrost gospodarczy odnotowany w ubiegłym roku był spowodowany głównie zwiększeniem popytu krajowego, w szczególności wzrostem spożycia w sektorze prywatnych gospodarstw domowych o 4 %. Poprawie sytuacji gospodarczej towarzyszył wzrost płac i świadczeń społecznych, a także podjęcie określonych inicjatyw politycznych mających na celu zmniejszenie obciążenia w zakresie zobowiązań zaciągniętych w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny, w tym wprowadzenie tymczasowych dotacji na spłatę odsetek, zamrożenie rat kredytów oraz wcześniejsze wypłacenie prywatnych oszczędności emerytalnych. Wstępne dane za 2011 r. wskazują również na powolny wzrost poziomu inwestycji, choć wyjściowa wartość przedmiotowych inwestycji znajdowała się na wyjątkowo niskim poziomie (16), natomiast spożycie publiczne na przestrzeni ostatnich trzech lat utrzymywało się na niskim poziomie.

(40) Ogólne dane makroekonomiczne maskują istnienie poważniejszych różnic sektorowych. Załamaniu sektora finansowego towarzyszyło również poważne spowolnienie gospodarcze w sektorze budowlanym i w wielu innych sektorach krajowej działalności produkcyjnej i usługowej. Natomiast w niektórych sektorach związanych z wywozem odnotowano wzrost. Dzięki niskiemu kursowi wymiany korony islandzkiej i stosunkowo stabilnym cenom produktów morskich i wyrobów aluminiowych w walutach obcych przychody z wywozu wzrosły po wybuchu kryzysu gospodarczego — wzrost odnotowano również w sektorze turystyki i innych sektorach związanych z wywozem usług. Jednocześnie wielkość przywozu gwałtownie się zmniejszyła, co tymczasowo przyczyniło się do powstania w 2010 r. w bilansie handlowym (17) nadwyżki w wysokości 10 % PKB. Wraz ze wzrostem popytu krajowego w 2011 r. wzrósł jednak ponownie wywóz, prowadząc do ogólnego zmniejszenia bilansu handlowego, który odpowiadał 8,2 % PKB.

(41) Prognozy Statistics Iceland na lata 2012–2017 zakładają dalsze stopniowe ożywienie koniunktury gospodarczej, przy czym w 2012 r. wzrost będzie się kształtować na poziomie 2,6 %. Przewiduje się, że wzrost utrzyma się na podobnym poziomie w całym okresie objętym prognozą. Przedmiotowa prognoza jest jednak obarczona w pewnym stopniu brakiem pewności. Zaplanowane wdrożenie inwestycji przemysłowych przeprowadzanych na dużą skalę może ulec dodatkowemu opóźnieniu. Długotrwała recesja w państwach będących głównymi partnerami handlowymi Islandii wywarłaby negatywny wpływ na warunki jej wymiany handlowej, co przełożyłoby się na spadek stopy wzrostu w Islandii. Niższy od oczekiwanego postęp w zmniejszaniu obciążenia gospodarstw domowych i przedsiębiorstw zadłużeniem przyczyniłby się ponadto do ograniczenia popytu krajowego i perspektyw rozwoju gospodarki. Zagrożenie dla wzrostu mogłaby również stanowić utrzymująca się niestabilność cenowa związana ze zmiennością kursu waluty po zlikwidowaniu kontroli kapitału.

2.5. Nadzór finansowy i usprawnienie ram regulacyjnych

(42) Po zakończeniu początkowych działań związanych z utworzeniem nowych banków i przeprowadzeniem wyceny wartości aktywów netto przeniesionych z dawnych banków, wiosną 2009 r. FME przeprowadziło audyt nowych banków i zbadało ich plany operacyjne, kondycję finansową oraz wymogi kapitałowe w ramach tzw. projektu zatwierdzenia. Przy przeprowadzaniu tych działań korzystano ze wsparcia Oliver Wyman, międzynarodowej firmy oferującej usługi konsultingowe w zakresie zarządzania.

(43) Po zakończeniu powyższego procesu FME udzieliło bankom licencji na prowadzenie działalności pod warunkiem spełnienia przez nie szeregu warunków. Biorąc pod uwagę jakość portfeli aktywów i przewidywany brak pewności co do sytuacji gospodarczej, uznano za konieczne, aby wymogi kapitałowe obowiązujące w odniesieniu do przedmiotowych trzech banków wykraczały poza ustawowe minimum. Dlatego też FME ustanowiło minimalną wartość współczynnika adekwatności kapitałowej dla trzech banków na poziomie 16 % oraz minimum 12 % w przypadku współczynnika kapitału Tier I. Wymogi pozostawały w mocy przez okres co najmniej 3 lat, chyba że FME dokonałoby zmiany decyzji w tej sprawie. Określono również warunki w zakresie płynności, ustanawiając wymóg, zgodnie z którym kwota dostępnych zbywalnych aktywów powinna w każdym momencie utrzymywać się na poziomie co najmniej 20 % wartości depozytów. Z kolei kwota środków pieniężnych lub ich ekwiwalentów powinna odpowiadać co najmniej 5 % wartości depozytów. Ponadto ustanowiono wymogi regulujące inne kwestie, takie jak restrukturyzacja portfeli kredytowych, ocena ryzyka, ład korporacyjny oraz kwestie związane z własnością. FME wprowadziło porównywalne wymogi kapitałowe również w odniesieniu do innych przedsiębiorstw finansowych.

(44) W programie stabilizacji gospodarczej opracowanym w konsultacji z MFW przewidziano przeprowadzenie przeglądu całości ram regulacyjnych w zakresie świadczenia usług finansowych i sprawowanie nadzoru w celu lepszego zabezpieczenia się przed wybuchem kryzysu finansowego w przyszłości. Rząd zwrócił się do byłego dyrektora generalnego fińskiego Urzędu Nadzoru Finansowego, Kaarlo Jännäriego, z prośbą o przeprowadzenie oceny istniejących ram regulacyjnych i stosowanych praktyk nadzorczych. Jedno z usprawnień zaproponowanych przez Kaarlo Jännäriego dotyczyło utworzenia krajowego rejestru kredytowego w ramach FME w celu ograniczenia poziomu systemowego ryzyka kredytowego. W swoim sprawozdaniu Kaarlo Jännäri zaproponował również ustanowienie surowszych zasad i bardziej restrykcyjnych praktyk w odniesieniu do dużych ekspozycji i powiązanej z nimi działalności kredytowej, a także zalecił zwiększenie liczby kontroli na miejscu służących zbadaniu jakości nadzoru zdalnego i odpowiednich sprawozdań, w szczególności dotyczących ryzyka kredytowego, ryzyka utraty płynności i ryzyka walutowego. Zalecono również przeprowadzenie przeglądu i usprawnienie systemu gwarantowania depozytów, przy szczególnym uwzględnieniu zmian zachodzących w UE.

(45) Następnie rząd przedstawił Althingi wniosek w sprawie ustawy, który został przyjęty i wszedł w życie w dniu 1 lipca 2010 r. jako ustawa nr 75/2010. Po przyjęciu nowej ustawy dokonano szeroko zakrojonych zmian w ustawie o przedsiębiorstwach finansowych. W późniejszym okresie w ustawie o przedsiębiorstwach finansowych, jak również w przepisach dotyczących kontroli usług finansowych i nadzoru nad nimi, wprowadzono również szereg innych zmian. Wspomniane zmiany regulacyjne zostały bardziej szczegółowo omówione w załączniku.

2.6. Najważniejsze przyszłe wyzwania (18)

(46) Pomimo istotnych postępów w odbudowywaniu swojego sektora finansowego Islandia w dalszym ciągu zmaga się z konsekwencjami kryzysu finansowego i walutowego, do którego doszło jesienią 2008 r. Kryzys finansowy ujawnił różnego rodzaju słabości i niedociągnięcia systemu finansowego, które należy naprawić, aby odzyskać zaufanie obywateli. Wydaje się oczywiste, że Islandia — podobnie jak wiele innych państw, które ucierpiały wskutek wybuchu kryzysu finansowego — musi stawić czoła licznym wyzwaniom związanym z koniecznością dostosowania prawnego i operacyjnego otoczenia usług finansowych w taki sposób, by wspierać działania mające na celu ustanowienie rentownego i wydajnego systemu finansowego w przyszłości oraz aby ograniczyć do minimum ryzyko ponownego wystąpienia wstrząsów systemowych.

(47) Najistotniejsze wyzwania stojące dziś przed islandzkimi przedsiębiorstwami finansowymi są związane z faktem, że banki prowadzą działalność w otoczeniu chronionym, objętym kontrolami kapitału i zabezpieczonym ogólną gwarancją depozytów. Obecnie banki muszą przygotować się do prowadzenia działalności w mniej chronionym otoczeniu, w jakim znajdą się po zniesieniu kontroli kapitału i przywróceniu gwarancji depozytów do poziomu przewidzianego w odpowiednich dyrektywach UE/EOG (19). Władze islandzkie podkreśliły konieczność zachowania szczególnej ostrożności przy wprowadzaniu nowych przepisów w tym zakresie.

(48) Kolejne istotne wyzwanie wiąże się z koniecznością dalszego dostosowania ram prawnych i regulacyjnych w celu wsparcia funkcjonowania niezawodnego i wydajnego systemu finansowego, który jest zgodny ze zmianami w postanowieniach Porozumienia EOG i innych aktach prawa międzynarodowego (20).

2.7. Stan konkurencji w islandzkim sektorze finansowym

(49) Zgodnie z informacjami przekazanymi niedawno przez władze islandzkie (21) struktura konkurencji na rynku finansowym uległa radykalnej zmianie od momentu załamania się sektora bankowego. Liczba przedsiębiorstw finansowych uległa zmniejszeniu w miarę jak szereg kas oszczędnościowych, banków komercyjnych i wyspecjalizowanych kredytodawców zostało postawionych w stan likwidacji lub połączyło się z innymi przedsiębiorstwami (22). Liczba przedsiębiorstw finansowych w dalszym ciągu maleje, ostatnio wskutek połączenia Landsbankinn i SpKef w marcu 2011 r., połączenia Íslandsbanki i Byr w grudniu 2011 r. oraz nadchodzącego połączenia Landsbankinn i Svarfdaelir Savings Bank, które zostało zatwierdzone przez Urząd w decyzji w sprawie SpSv z dnia 20 czerwca 2012 r. Wraz ze spadkiem liczby przedsiębiorstw finansowych i przejmowaniem depozytów likwidowanych banków przez większe banki doszło do zwiększenia poziomu koncentracji na rynku krajowym. Z kolei całkowite udziały nowych banków w rynkach finansowych EOG są obecnie znacznie mniejsze, niż udziały ich poprzedników, z uwagi na wycofanie się z prowadzenia działalności w obszarze bankowości międzynarodowej.

(50) Ponadto wskutek załamania lub zdecydowanego ograniczenia działalności niektórych sektorów rynkowych rynek krajowy znacznie się zmniejszył. Niemal całkowity zanik rynku akcji i wprowadzenie kontroli kapitału zredukowały działalność na rynku akcji i rynku walutowym, co doprowadziło do ograniczenia możliwości w zakresie przeprowadzania inwestycji. Z uwagi na rekordowo niski poziom inwestycji w gospodarkę oraz ogólnie wysoki poziom lewarowania gospodarstw domowych i przedsiębiorstw popyt na kredyty utrzymuje się na niskim poziomie. Od wybuchu kryzysu banki skupiały swoje wysiłki na kwestiach wewnętrznych oraz na restrukturyzacji swoich portfeli kredytowych, jak również na restrukturyzacji niektórych spośród swoich najistotniejszych klientów korporacyjnych.

(51) Przed wybuchem kryzysu finansowego łączny udział kas oszczędnościowych w rynku mierzony wartością ich depozytów kształtował się na poziomie 20–25 %. Obecnie udział ten zmniejszył się do około 2–4 %. Udziały w rynku utracone przez kasy oszczędnościowe i banki komercyjne, które wycofały się z rynku, zostały przejęte przez trzy największe banki komercyjne — Arion Bank, Íslandsbanki i Landsbankinn. Łączne udziały tych trzech dużych banków obejmują obecnie około 90–95 % rynku, w porównaniu z wcześniejszymi 60–75 %, przy czym Landsbankinn dysponuje nieznacznie wyższym udziałem w rynku od pozostałych banków. Jedynym innym uczestnikiem rynku, poza 10 regionalnymi kasami oszczędności, których obecny udział w rynku kształtuje się na poziomie 2–4 %, jest zrestrukturyzowany MP Bank (23), dysponujący udziałem w rynku wynoszącym około 1–5 %.

(52) Rynek finansowy Islandii ma zatem wyraźnie oligopolistyczny charakter, przy czym trzy największe przedsiębiorstwa mogłyby wspólnie osiągnąć dominującą pozycję na rynku. W opinii islandzkiego organu ds. konkurencji („ICA”) na islandzkim rynku bankowym istnieją znaczne bariery wejścia. Sytuacja ta ma negatywny wpływ na konkurencję. Konsumenci napotykają również na pewne utrudnienia przy przenoszeniu do innego banku. Ponadto władze islandzkie przyznały, że ryzyko walutowe związane ze słabą i niewymienną w handlu zagranicznym walutą islandzką — islandzką koroną — miało wpływ na dodatkowe ograniczenie konkurencji i zniechęciło zagraniczne banki i przedsiębiorstwa do wchodzenia na rynek islandzki.

(53) W ostatnim czasie ICA skupiała się na konkretnej kwestii związanej z funkcjonowaniem infrastruktury IT regulującej operacje banków oraz ich współpracy w tym zakresie. Działania te dotyczyły dostawcy usług IT Reiknistofa bankanna (centrum danych dla islandzkich banków, RB), stanowiącego wspólną własność instytucji finansowych. Omawiana kwestia jest istotna z punktu widzenia przedmiotowej sprawy i z tego względu stanowiła jeden z tematów omówionych podczas spotkań Urzędu z władzami islandzkimi i przedstawicielami banków.

(54) RB stanowi wspólną własność trzech głównych banków islandzkich, dwóch kas oszczędnościowych, Islandzkiego Stowarzyszenia Kas Oszczędnościowych oraz trzech głównych podmiotów zajmujących się przetwarzaniem transakcji realizowanych za pośrednictwem kart płatniczych w Islandii. Landsbankinn jest właścicielem 36,84 % udziałów w RB, Íslandsbanki — 29,48 %, a Arion Bank — 18,7 %. Łącznie wspomniane trzy banki komercyjne są więc posiadaczami 85,02 % udziałów w RB. Do klientów RB należą właściciele, Bank Centralny Islandii oraz inne instytucje finansowe, jak również rząd i podmioty publiczne. Banki prowadzą szeroko zakrojoną współpracę w tym zakresie z uwagi na fakt, że RB opracował funkcjonujący w Islandii system rozliczeniowy i rozrachunku. RB zapewnia również szereg kluczowych rozwiązań w zakresie bankowości obsługujących wiele podmiotów (ang. multi-tenant), z których korzysta większość islandzkich banków. Ponadto RB zarządza systemem e-fakturowania i e-płatności przeznaczonym dla przedsiębiorstw i konsumentów.

(55) W opinii ICA kryzys sektora bankowego z 2008 r. sprawił, że mniejsze banki i kasy oszczędnościowe stały się podmiotami szczególnie narażonymi na rynku. W przypadku mniejszych przedsiębiorstw finansowych dostęp do wymaganych usług IT miał kluczowe znaczenie, ponieważ tego rodzaju usługi mogą być postrzegane jako jedna z barier wejścia dla nowych uczestników rynku. Jeżeli chodzi o większe przedsiębiorstwa finansowe, dostawcą platformy usług IT był w przeważającej mierze RB, natomiast w przypadku kas oszczędnościowych i mniejszych uczestników rynku rolę tę pełnił Teris. W wyniku zamknięcia wielu mniejszych przedsiębiorstw finansowych w ostatnich latach Teris utracił znaczną część swoich dochodów, co zmusiło go do sprzedaży RB części swoich rozwiązań w dziedzinie IT w styczniu 2012 r. W opinii RB i Teris wspomniana transakcja miała służyć m.in. zapewnieniu dalszego świadczenia usług IT na rzecz mniejszych przedsiębiorstw finansowych.

(56) ICA prowadziła postępowania w dwóch sprawach związanych z działalnością RB. Pierwsza z nich dotyczyła tego, czy współwłasność i współpraca banków i innych przedsiębiorstw finansowych w ramach forum RB powinna zostać uznana za przypadek złamania zakazu stosowania praktyk ograniczających konkurencję przewidzianego w art. 10 islandzkiej ustawy o konkurencji. Druga sprawa była związana z oceną zgodności zakupu głównych aktywów Teris przez RB z przepisami dotyczącymi połączeń zawartymi w tej samej ustawie. W maju 2012 r. przedmiotowe dwie sprawy zakończyły się jednak zawarciem ugody między RB i jego właścicielami, z jednej strony, a ICA, z drugiej strony (24).

(57) Poza wskazanymi powyżej obawami związanymi bezpośrednio z islandzkim rynkiem finansowym ICA zwróciła uwagę w szczególności na konieczność przeprowadzenia bezzwłocznej sprzedaży i restrukturyzacji przedsiębiorstw operacyjnych (25). Wiele przedsiębiorstw operacyjnych zostało przejętych przez banki (będące wierzycielami tych przedsiębiorstw) z powodu ich nadmiernego zadłużenia po wybuchu kryzysu gospodarczego w 2008 r. W opinii ICA świadczenie usług finansowych na rzecz przedsiębiorstw przez banki w przypadku, gdy banki są jednocześnie właścicielami tych przedsiębiorstw, może prowadzić do konfliktu interesów. Zdaniem ICA fakt, że banki są bezpośrednimi i pośrednimi właścicielami przedsiębiorstw (26), stanowi najbardziej powszechny i wiążący się z największym zagrożeniem problem z zakresu konkurencji powstały w wyniku kryzysu finansowego, ponieważ opisana sytuacja ma wpływ na niemal każde przedsiębiorstwo i sektor w Islandii. ICA uważa, że przyspieszenie procesu restrukturyzacji przedsiębiorstw przyczyniłoby się do usprawnienia konkurencji na rynku finansowym. Gdy zaangażowanie banków w proces restrukturyzacji ich klientów korporacyjnych było regulowane wymogami dotyczącymi powiadomień w ramach krajowej kontroli połączeń, ICA często ustanawiała warunki, jakie musiały spełnić banki, aby stać się właścicielami przedsiębiorstw. Wypracowanie kompleksowego rozwiązania tego problemu wydaje się jednak trudne, ponieważ wynika on zasadniczo z wysokiego poziomu lewarowania islandzkiego sektora przedsiębiorstw.

(58) W pismach przekazanych Urzędowi wszystkie trzy banki komercyjne: Arion Bank, Íslandsbanki i Landsbankinn wyraziły pogląd, że od jesieni 2008 r. warunki konkurencji na islandzkim rynku finansowym nie uległy poważniejszym zmianom, które mogłyby stanowić źródło obaw. Na rynku tym w dalszym ciągu panowała skuteczna konkurencja, przy czym brak jest jakichkolwiek dowodów świadczących o tym, że którykolwiek z trzech największych uczestników rynku dopuszczał się zachowań o znamionach zmowy. Badając warunki prowadzenia konkurencji na rynkach, ICA przeoczyła pewne kluczowe czynniki, takie jak fakt, że banki zagraniczne konkurowały w przeszłości i w dalszym ciągu aktywnie konkurują z bankami islandzkimi w zakresie świadczenia usług finansowych na rzecz największych klientów, takich jak przedsiębiorstwa prowadzące działalność wywozową (w sektorze gospodarki rybnej, w energochłonnych gałęziach przemysłu itp.), jak również działalność na rzecz organów państwowych i gminnych.

(59) Spostrzeżenie to stoi jednak w sprzeczności z opinią wyrażoną przez władze islandzkie, jak określono we wskazanym wyżej sprawozdaniu Ministra Spraw Gospodarczych dla Althingi, oraz z poglądami ICA. Ponadto, jak zostanie to przedstawione poniżej, Landsbankinn pomimo pewnych zastrzeżeń co do wyników analizy warunków konkurencji podjął pewne zobowiązania, które miały na celu ograniczenie zakłóceń konkurencji związanych z przedmiotowymi środkami pomocy. Zobowiązania te zostały wyszczególnione w załączniku.

3. OPIS ŚRODKÓW

3.1. Beneficjent

(60) Jak wskazano powyżej, upadek Landsbanki nastąpił w 2008 r., podobnie jak dwóch innych dużych islandzkich banków komercyjnych — Glitnir i Kaupthing. W celu zapewnienia dalszego funkcjonowania krajowego sektora bankowego władze islandzkie podjęły pewne działania służące przywróceniu niektórych operacji prowadzonych przez (dawny) Landsbanki, ustanawiając i dokapitalizowując New Landsbanki (obecnie przemianowany na Landsbankinn), co zostało opisane bardziej szczegółowo poniżej.

3.1.1. Landsbanki

(61) Przed wybuchem kryzysu finansowego w 2008 r. Landsbanki był drugim co do wielkości bankiem w Islandii. Pod koniec drugiego kwartału 2008 r. wartość jego bilansu kształtowała się na poziomie 3 970 mld ISK, przy czym w pierwszej połowie tego roku Landsbanki osiągnął zysk przed opodatkowaniem w wysokości 31 mld ISK. Celem opublikowanej strategii biznesowej (27) banku była zmiana profilu jego działalności z lokalnego banku komercyjnego, prowadzącego działalność wyłącznie w Islandii, na „bank prowadzący wysoce dochodową działalność koncentrującą się na przedsiębiorstwach oraz na świadczeniu usług bankowości inwestycyjnej, obejmującą swoim zakresem regiony w Europie położone na wschód od Islandii oraz obszary zlokalizowane na zachodzie, po drugiej stronie Atlantyku”. W 2000 r. Landsbanki rozpoczął prowadzenie działalności za granicą, nabywając 70 % udziałów w Heritable Bank w Londynie, a w kolejnych latach bank ten odnotował istotny wzrost zarówno dzięki zrealizowanym przejęciom, jak i otwarciu zagranicznych oddziałów. Przed upadkiem bank zarządzał 7 głównymi spółkami zależnymi w Zjednoczonym Królestwie, Irlandii, Luksemburgu, Francji/Niemczech oraz samej Islandii. Bank dysponował również oddziałami w Zjednoczonym Królestwie (które z kolei prowadziły biura w Niderlandach, Niemczech i Stanach Zjednoczonych), Kanadzie, Norwegii i Finlandii, a także biurem sprzedaży w Hongkongu.

3.1.2. Landsbankinn

(62) Następca prawny Landsbanki, Landsbankinn, to uniwersalny bank oferujący kompleksowy zestaw usług finansowych osobom fizycznym, gospodarstwom domowym, przedsiębiorstwom oraz inwestorom profesjonalnym w Islandii. Landsbankinn jest największym bankiem w Islandii. Pod koniec 2011 r. zatrudniał 1 142 pracowników, a suma jego aktywów wynosiła 1 135 mld ISK. Zgodnie z planem restrukturyzacji Landsbankinn koncentruje swoją działalność przede wszystkim na następujących obszarach:

3.1.2.1. Bankowość detaliczna

(63) Dział bankowości detalicznej zajmuje się wszystkimi ogólnymi usługami świadczonymi na rzecz osób fizycznych oraz małych i średnich przedsiębiorstw. Z uwagi na fakt, że jest w nim zatrudnionych 520 pracowników, z których 410 pracuje w różnych oddziałach, przedmiotowy dział jest największym działem banku. Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez władze islandzkie wielkość udziałów Landsbankinn w rynku sektora detalicznego kształtuje się na poziomie [> 25] %.

3.1.2.2. Bankowość korporacyjna

(64) Dział bankowości korporacyjnej zajmuje się dużymi przedsiębiorstwami, władzami samorządowymi oraz większymi projektami związanymi z finansowaniem. Za zarządzanie kwestiami związanymi z działalnością kredytową w ramach działu bankowości korporacyjnej odpowiadają trzy jednostki: jednostka ds. przemysłu, handlu i usług, jednostka ds. gospodarki rybnej, żywności pochodzenia morskiego oraz jednostka ds. budownictwa i ogólnego zarządzania wierzytelnościami. Przedmiotowy dział zatrudnia 40 pracowników. Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez władze islandzkie wielkość udziałów Landsbankinn w tym segmencie rynku kształtuje się na poziomie [> 30] %.

3.1.2.3. Operacje rynkowe, operacje skarbowe i zarządzanie aktywami

(65) Dział operacji skarbowych jest odpowiedzialny za sprawowanie nadzoru nad płynnością i strukturą finansowania banku, zarządza ryzykiem rynkowym i pełni funkcję animatora rynku walutowego („FX”), rynku pieniężnego oraz rynku papierów wartościowych notowanych na giełdzie. Dział operacji rynkowych zajmuje się sprzedażą walut oraz działalnością brokerską na giełdzie w zakresie obligacji, akcji i instrumentów pochodnych na rzecz klientów profesjonalnych.

(66) Dział zarządzania aktywami składa się z trzech poddziałów, tj. poddziału zarządzania aktywami osób trzecich, poddziału bankowości prywatnej oraz poddziału usług w zakresie doradztwa finansowego.

3.2. Porównanie dawnego i nowego banku

(67) Władze islandzkie przedstawiły przegląd najważniejszych zmian, które zostały już wprowadzone i które zostały uznane przez Urząd za istotne w kontekście bieżącej oceny.

(68) Jak wspomniano powyżej, realizowana przez Landsbanki strategia biznesowa zakładała rozszerzenie jego działalności na rynku międzynarodowym, a począwszy od 2004 r. głównym celem banku było uzyskanie wzrostu na rynkach inwestycji międzynarodowych i bankowości korporacyjnej dzięki skoncentrowaniu działań na świadczeniu usług na rzecz małych i średnich spółek kapitałowych. W 2005 r. otwarto oddział banku w Londynie, który początkowo oferował usługi w zakresie finansowania lewarowanego oraz pożyczek opartych na aktywach. Kolejne oddziały utworzone w Kanadzie, Finlandii i Norwegii, jak również biuro sprzedaży w Hongkongu, koncentrowały się z początku na udzielaniu kredytów opartych na aktywach oraz kredytów handlowych. Przedmiotowa strategia (28) służyła dywersyfikacji portfela kredytowego banku we wszystkich odpowiednich państwach i sektorach. Wskutek zastosowania tej strategii udział działalności kredytowej na rzecz przedsiębiorstw spoza Islandii w ogólnej strukturze operacji banku stale się zwiększał. Niemal połowa spośród 2 644 osób zatrudnianych przez Landsbanki i jego spółki zależne we wrześniu 2008 r. wykonywała swoją pracę poza Islandią. Wykres 1 Rozkład aktywów według regionów — 1 i 2 kwartał 2008 r.

(69) W ujęciu geograficznym 54 % sumy aktywów (z 3 970 mld ISK przewidzianych na 1–2 kwartał 2008 r.) było zlokalizowane poza Islandią, jak wskazano na powyższym diagramie. Ponadto 41 % przychodów uzyskanych w pierwszej połowie 2008 r. zostało wygenerowanych w Islandii, 34 % w Zjednoczonym Królestwie i Irlandii, 6 % w Luksemburgu, a 15 % na innych obszarach.

(70) Z poniższego wykresu wynika, że w pierwszej połowie 2008 r. (ostatnie dostępne dane liczbowe dotyczące sytuacji banku) największa część zysku Landsbanki wynoszącego 31 mld ISK przed opodatkowaniem pochodziła z działalności prowadzonej w segmencie bankowości inwestycyjnej i korporacyjnej. W latach po prywatyzacji banku (w 2002 r.) udział segmentu bankowości detalicznej w generowaniu zysku przed opodatkowaniem stale się zmniejszał. Wykres 2 Rozkład zysków według segmentów działalności — 1 i 2 kwartał 2008 r.

(71) Nowy bank, Landsbankinn, koncentruje się wyłącznie na działalności w Islandii. W odróżnieniu od swojego poprzednika nie on jest bankiem zorientowanym na prowadzenie działalności na poziomie międzynarodowym i w przeciwieństwie do Landsbanki, który opierał swój wzrost na zróżnicowanej strukturze finansowania i w dużym stopniu polegał na sprzedaży obligacji niezabezpieczonych na całym świecie, Landsbankinn jako podstawę swojego finansowania wykorzystuje głównie depozyty. Wpływa to na ograniczenie potencjału rozwojowego Landsbankinn.

(72) Ponadto przeprowadzenie podziału aktywów na aktywa zagraniczne i krajowe wiązało się z koniecznością znacznego ograniczenia wielkości bilansu Landsbankinn w porównaniu z bilansem Landsbanki: Tabela 1 Bilans Landsbanki i Landsbankinn Porównanie bilansu Landsbanki i Landsbankinn (min ISK) 30.6.2008 9.10.2008 Pożyczki i zaliczki na rzecz klientów 2 571 470 655 725 Pożyczki i zaliczki na rzecz instytucji finansowych 337 003 5 291

(73) Jak wskazano powyżej, odnosząc się do dwóch najistotniejszych pozycji po stronie aktywów, wartość bilansu otwarcia Landsbankinn w dniu 30.6.2008 r. odpowiadała zaledwie 25 % wartości bilansu Landsbanki. Pod koniec 2011 r. suma aktywów Landsbankinn wynosiła 1 135 mld ISK.

(74) Jeżeli chodzi o liczbę pracowników, poziom zatrudnienia zmniejszył się o ponad 55 % (z 2 644 do 1 142 osób).

3.3. Krajowa podstawa prawna środka pomocy

— Ustawa nr 125/2008 o Urzędzie ds. wypłat ze środków skarbu państwa w związku z nadzwyczajną sytuacją na rynkach finansowych itp., powszechnie zwana ustawą kryzysową

(75) W ustawie kryzysowej upoważniono FME do podejmowania interwencji „w wyjątkowych okolicznościach” oraz do przejmowania uprawnień przysługujących zgromadzeniom udziałowców i radom nadzorczym instytucji finansowych w zakresie rozporządzania ich aktywami i zobowiązaniami. FME zostało również upoważnione do powoływania komitetów ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji przejętych przedsiębiorstw finansowych, które dysponowały uprawnieniami przysługującymi zgromadzeniom udziałowców. W ramach postępowań likwidacyjnych prowadzonych w odniesieniu do instytucji ustawa przyznaje pierwszeństwo roszczeniom posiadaczy depozytów oraz systemom gwarantowania depozytów. Na mocy ustawy Minister Finansów Islandii został również upoważniony do ustanawiania nowych banków. Ustawa kryzysowa obejmuje zmiany w ustawie o przedsiębiorstwach finansowych, nr 161/2002, ustawie o nadzorze urzędowym nad działalnością finansową, nr 87/1998, ustawie o systemie gwarantowania depozytów i rekompensat dla inwestorów, nr 98/1999, oraz ustawie regulującej kwestie związane z mieszkalnictwem, nr 44/1998.

3.4. Środki pomocy

(76) Charakter interwencji podjętej przez władze islandzkie po upadku Landsbanki opisano powyżej, a bardziej szczegółowe informacje w tym zakresie zostały zawarte w decyzji o wszczęciu postępowania. Najważniejsze etapy przeprowadzonych interwencji można streścić w następujący sposób:

(77) FME przejęło kontrolę nad Landsbanki w dniu 7 października 2008 r., po czym w dniu 9 października 2008 r. do New Landsbanki przeniesione zostały zobowiązania krajowe i (większość) aktywów krajowych. Planowano zrekompensowanie tego przeniesienia w odniesieniu do majątku dawnego banku oraz jego wierzycieli poprzez przekazanie na ich rzecz różnicy między wartością aktywów i zobowiązań. Wyliczenie tej różnicy okazało się jednak trudne i czasochłonne, a organy państwa zapewniły określony kapitał założycielski i zobowiązały się do wypłacenia dalszych środków kapitałowych w razie potrzeby. W dniu 15 grudnia 2009 r. zawarta została umowa między państwem a wierzycielami dawnego banku, na mocy której państwo przejęło 81,33 % udziałów w banku (poprzez przeprowadzenie zastrzyku kapitałowego w wysokości 121,225 mld ISK), podczas gdy wierzyciele Landsbanki subskrybowali 18,67 % nowych udziałów. Zgodnie z umową zawartą między państwem a wierzycielami wysokość rekompensaty z tytułu przeniesienia aktywów, którą mogą uzyskać wierzyciele, zależy głównie od wyemitowania obligacji warunkowej, co zostało opisane bardziej szczegółowo poniżej. Urząd uznaje datę zawarcia umowy — dzień 15 grudnia 2009 r. — za termin rozpoczęcia 5-letniego okresu restrukturyzacji, który tym samym będzie trwał do dnia 15 grudnia 2014 r.

(78) W poniższej sekcji ograniczono się do opisania tych aspektów interwencji państwa, które stanowią środki pomocy podlegające ocenie na podstawie art. 61 Porozumienia EOG.

3.4.1. Kapitał Tier I

(79) Państwo dwukrotnie przyznawało kapitał Tier I — przy utworzeniu New Landsbanki w 2008 r. i ponownie przy pełnym dokapitalizowaniu banku w 2009 r., po zawarciu umowy z wierzycielami dawnego banku.

3.4.1.1. Kapitał założycielski

(80) Państwo przekazało 775 mln ISK (29) (5 mln EUR) w gotówce jako kapitał założycielski nowego banku. Dodatkowo państwo zobowiązało się do przekazania nowemu bankowi 200 mld ISK w zamian za całość jego kapitału własnego. Powyższa wartość liczbowa została obliczona jako 10 % pierwotnego szacunku prawdopodobnej wielkości bilansu aktywów ważonych ryzykiem banku; kwota ta została oficjalnie uwzględniona w budżecie państwa na 2009 r. jako fundusze rządowe przeznaczone na rozwiązanie problemów związanych z wystąpieniem wyjątkowych okoliczności na rynkach finansowych. Celem przedmiotowej alokacji kapitału było zapewnienie odpowiedniej gwarancji dalszego funkcjonowania banku do momentu rozwiązania problemów związanych z jego ostateczną rekapitalizacją — problemy te dotyczyły m.in. wielkości jego bilansu otwarcia w oparciu o wycenę kwoty rekompensaty na rzecz dawnego banku z tytułu przeniesienia z niego wspominanych aktywów.

3.4.1.2. Ostateczne dokapitalizowanie Landsbankinn

(81) W dniu 20 lipca 2009 r. rząd Islandii ogłosił, że ustalił podstawę dokapitalizowania Landsbankinn i zawarł umowę w sprawie procedury, która będzie stosowana w celu określenia sposobu udzielenia dawnym bankom rekompensaty z tytułu przeniesienia aktywów netto. Rząd ogłosił również, że państwo dokapitalizuje nowy bank. W dniu 15 grudnia 2009 r. zawarto ostateczną umowę w sprawie dokapitalizowania (obejmującą w ostatecznym rozrachunku łączną kwotę 150 mld ISK, z czego 121,225 mld ISK zostało zapewnione przez państwo), po wypracowaniu porozumienia dotyczącego rekompensaty dla wierzycieli z tytułu przeniesienia wartości netto aktywów i zobowiązań do Landsbankinn. Jak opisano powyżej, zgodnie z wymogami kapitałowymi nałożonymi przez FME Landsbankinn został zobowiązany do utrzymywania co najmniej 12 % kapitału podstawowego Tier I (30) oraz dodatkowych 4 % kapitału Tier II jako wskaźnika aktywów ważonych ryzykiem. W momencie przeprowadzania oficjalnego dokapitalizowania Landsbankinn w dniu 20 stycznia 2010 r. wartość współczynnika kapitału podstawowego Tier I banku wynosiła około 15 %. FME udzieliło bankowi tymczasowego zwolnienia z obowiązku spełnienia (ogólnego) wymogu utrzymania tego współczynnika na poziomie 16 % pod warunkiem przedłożenia możliwego do zatwierdzenia planu przedstawiającego, w jaki sposób bank zamierza zgromadzić pełną kwotę. W czerwcu 2010 r. bank ogłosił, że współczynnik jego kapitału podstawowego Tier I przekraczał 16 % — na tej podstawie FME na stałe zwolniło Landsbankinn z obowiązku utrzymywania kapitału Tier II, o ile współczynnik kapitału podstawowego Tier I będzie się utrzymywał na poziomie powyżej 16 %.

(82) Podpisanie umowy było poprzedzone długotrwałym i złożonym procesem negocjacyjnym, który doprowadził do opracowania zarysu umowy między stronami w formie umowy wstępnej przyjętej w dniu 10 października 2009 r., przy czym bardziej szczegółowy zestaw postanowień odnoszących się do dłużnych papierów wartościowych został przyjęty w dniu 20 listopada 2009 r. W późniejszym okresie zorganizowano również szereg spotkań i dyskusji z udziałem stron, podczas których wprowadzano zmiany w projektach postanowień i uwzględniano ich treść w odpowiedniej dokumentacji. W końcowej wersji umowy przewidziano emisję trzech obligacji denominowanych odpowiednio w euro, funtach szterlingach i dolarach amerykańskich, których łączna kwota główna stanowiła równowartość 260 mld ISK, a ponadto postanowiono, że Landsbanki (lub w efekcie wierzyciele dawnego banku) przejmie początkowo (i potencjalnie tymczasowo) 18,67 % udziałów w Landsbankinn (31).

(83) Ponadto, biorąc pod uwagę znaczną niepewność w kwestii wartości przeniesionych aktywów, Landsbankinn zgodził się wyemitować obligację warunkową na rzecz Landsbanki (powiązaną z jego udziałem kapitałowym), której kwota główna zostanie określona najwcześniej w dniu 31 marca 2013 r. Po ustaleniu wysokości kwoty głównej obligacji warunkowej całość lub część udziałów znajdujących się w posiadaniu Landsbanki może zostać przekazana rządowi Islandii (32).

3.4.2. Gwarancja depozytów

(84) Aby zapewnić zgodność z przepisami dyrektywy 97/9/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 3 marca 1997 r. w sprawie systemów rekompensat dla inwestorów (33) oraz dyrektywy 94/19/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie systemów gwarancji depozytów (34), Islandia przyjęła ustawę nr 98/1999 w sprawie gwarancji depozytów i systemu rekompensat dla inwestorów, ustanawiając tym samym tzw. Fundusz Gwarancyjny Deponentów i Inwestorów („TIF”). Fundusz był zasilany środkami pochodzącymi z rocznych składek opłacanych przez banki, których wysokość oblicza się w proporcji do całkowitej wielkości depozytów danego banku.

(85) W opinii władz islandzkich poza podjęciem środków na ratowanie banku przez rząd Islandii jesienią 2008 r. państwo zamierzało również zwiększyć poziom pewności i rozwiać wątpliwości obywateli co do bezpieczeństwa ich depozytów w przypadku wybuchu kryzysu. Dlatego też władze islandzkie wprowadziły dodatkowe zabezpieczenie depozytów przechowywanych w krajowych bankach komercyjnych i kasach oszczędnościowych, co wykraczało poza zakres działań przewidzianych w ustawie nr 98/1999 wdrażającej przepisy dyrektywy 94/19/WE w sprawie systemów gwarancji depozytów oraz dyrektywy 97/9/WE w sprawie systemów rekompensat dla inwestorów.

(86) W oświadczeniu wydanym przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów w dniu 6 października 2008 r. stwierdzono, że „rząd Islandii pragnie zaznaczyć, iż depozyty w krajowych bankach komercyjnych i kasach oszczędnościowych oraz w ich oddziałach w Islandii zostaną w całości zabezpieczone” (35). Kancelaria obecnego Prezesa Rady Ministrów wydała oświadczenie o tej treści ponownie w lutym i grudniu 2009 r. (36). Ponadto do wspomnianego oświadczenia odniesiono się również w liście intencyjnym przekazanym przez rząd Islandii Międzynarodowemu Funduszowi Walutowemu (list został opublikowany na stronie internetowej Ministerstwa Spraw Gospodarczych i MFW) w dniu 7 kwietnia 2010 r. (oraz ponownie w kolejnym liście intencyjnym z dnia 13 września 2010 r.). We wspomnianym liście (który został podpisany przez premiera, Ministra Finansów i Ministra Spraw Gospodarczych Islandii oraz przez prezesa BCI) stwierdzono: „w chwili obecnej nadal zobowiązujemy się do objęcia depozytariuszy pełną ochroną, ale po przywróceniu stabilności finansowej zamierzamy przystąpić do działań mających na celu stopniowe znoszenie tej ogólnej gwarancji” (37). Co więcej, w sekcji ustawy budżetowej na 2011 r. poświęconej gwarancjom państwowym w jednym z przypisów powołano się na treść oświadczenia rządu Islandii, że depozyty przechowywane w islandzkich bankach są objęte gwarancją państwową (38).

(87) Dodatkowe potwierdzenie przedstawionych powyżej informacji stanowi niedawne oświadczenie obecnego Ministra Spraw Gospodarczych i byłego Ministra Finansów (2009–2011) Islandii, Steingrímura Sigfússona, wygłoszone w trakcie debaty w parlamencie Islandii poświęconej kosztom ponoszonym przez rząd w związku z przejęciem SpKef przez Landsbankinn. W opinii ministra należy w tym kontekście pamiętać o oświadczeniu rządu z jesieni 2012 r., w którym stwierdzono, że wszystkie depozyty w kasach oszczędnościowych i bankach komercyjnych są bezpieczne i objęte ochroną. „Od tego momentu działania podejmowane przez nas na wszystkich polach opierały się na jego treści (tj. tego oświadczenia) i niestety należy przyznać, że obecna sytuacja (tj. konieczność pokrycia płatności na rzecz SpKef) będzie wymagała uiszczenia bezpośrednio z kasy państwa jednego z najwyższych rachunków w związku z koniecznością pokrycia kosztów związanych z zabezpieczeniem depozytów wszystkich mieszkańców Suðurnes […] oraz wszystkich klientów SpKef zamieszkujących region Fiordów Zachodnich oraz zachodnią i północno-zachodnią część kraju […]. Nie przypuszczam, by ktokolwiek sądził, że depozytariusze zamieszkujący te obszary mieliby być traktowani w inny sposób, niż pozostali mieszkańcy Islandii, dlatego też organy państwa nie miały większego wyboru w tej kwestii” (39).

(88) Zdaniem rządu Islandii dodatkowa gwarancja depozytów zostanie zniesiona przed całkowitym wycofaniem kontroli kapitału, co w opinii władz islandzkich ma nastąpić pod koniec 2013 r.

3.4.3. Działania związane z ratowaniem i przeniesienie operacji z Spkef do Landsbankinn

(89) W marcu 2009 r. pozycja kapitałowa Keflavik Savings Bank spadła poniżej wymaganego minimum ustawowego. W opinii władz islandzkich było to po części spowodowane wystąpieniem efektu rozlania w wyniku opisanych powyżej zawirowań na rynku finansowym, jak również szczególnie silnym wpływem kryzysu gospodarczego na regiony, w których przedmiotowy bank prowadził działalność.

(90) Bank oferował usługi związane z rachunkami oszczędnościowymi i pożyczkami na rzecz klientów detalicznych oraz małych i średnich przedsiębiorstw. Poza tradycyjnymi usługami finansowymi, takimi jak usługi związane z realizowaniem i pobieraniem płatności, usługi bankowe na rzecz spółdzielni mieszkaniowych, usługi typu „premium banking”, bankowość internetowa oraz usługi związane z dostępem do bankomatów, bank świadczył również usługi w zakresie zarządzania aktywami oraz usługi brokerskie na giełdzie. Siedziba główna banku znajdowała się w Keflaviku, przy czym bank posiadał również szesnaście oddziałów w regionie Suðurnes, Fiordów Zachodnich, Hvammstangi oraz Ólafsvik. Udział banku w rynku mierzony całkowitą wielkością depozytów w instytucjach finansowych w Islandii wynosił około 3 %.

(91) Po tym, jak wartość współczynnika adekwatności kapitałowej spadła poniżej wymaganego minimum, FME wielokrotnie przedłużało termin przewidziany na przeprowadzenie przez bank restrukturyzacji swoich finansów we współpracy z wierzycielami i zwiększenie poziomu kapitału własnego do co najmniej 16 %. Ostateczny termin zwiększenia poziomu kapitału własnego Keflavik Savings Bank upłynął w dniu 21 kwietnia 2010 r. W piśmie z dnia 22 kwietnia 2010 r. Keflavik Savings Bank poinformował FME, że część wierzycieli kasy oszczędnościowej odrzuciła propozycję przeprowadzenia reorganizacji finansowej oraz że, biorąc pod uwagę sytuację banku w omawianym okresie, wystąpiono z wnioskiem o przejęcie operacji banku przez FME.

(92) Następnego dnia Minister Finansów utworzył nowe przedsiębiorstwo finansowe, Spkef, które przejęło operacje Keflavik Savings Bank zgodnie z decyzją FME. Depozyty, część pozostałych zobowiązań i większość aktywów kasy oszczędnościowej została przeniesiona do nowo utworzonego przedsiębiorstwa, które natychmiast rozpoczęło prowadzenie działalności.

(93) W opinii władz islandzkich początkowo planowano przywrócić rentowność Spkef poprzez przeprowadzenie zastrzyku kapitałowego mającego umożliwić przedsiębiorstwu samodzielny powrót do prawidłowego funkcjonowania. W lutym 2011 r., wskutek dalszego pogarszania się warunków gospodarczych w regionach, w których Spkef prowadził działalność, kadra kierownicza i zarząd Spkef oszacowały jednak, że różnica pod względem środków pieniężnych między odpowiednimi wartościami depozytów i aktywów wynosiła 11,2 mld ISK, co oznaczało, iż w celu spełnienia ustanowionych przez FME wymogów dotyczących wysokości współczynnika adekwatności kapitałowej potrzebowano 19,4 mld ISK. W opinii władz islandzkich przedmiotowe szacunki były znacznie gorsze, niż można było oczekiwać na podstawie wcześniej przeprowadzonych ocen, dlatego też zdecydowano się rozważyć zastosowanie innych, mniej kosztownych rozwiązań mogących przyczynić się do poprawy sytuacji.

(94) W dniu 5 marca 2011 r. Landsbankinn zawarł umowę z władzami islandzkimi, na mocy której operacje, aktywa i zobowiązania Spkef miały zostać przejęte przez Landsbankinn. W opinii władz islandzkich podjęcie tych działań uznano za najlepsze rozwiązanie w celu zagwarantowania stabilności finansowej i zabezpieczenia interesów klientów, wierzycieli oraz państwa islandzkiego, ponieważ współczynnik adekwatności kapitałowej Landsbankinn osiągnął poziom umożliwiający bankowi przejęcie Spkef bez konieczności wnoszenia dodatkowego wkładu przez państwo. Władze islandzkie twierdzą, że kompensacja ujemnej pozycji aktywów (w odniesieniu do zobowiązań w depozytach) Spkef była w każdym razie niezbędna ze względu na gwarancję depozytów. Dlatego też w umowie w sprawie przejęcia zawartej między Landsbankinn a państwem islandzkim państwo zobowiązało się do skompensowania ujemnej pozycji aktywów Spkef. W umowie przewidziano też specjalny mechanizm służący ustaleniu wysokości tej różnicy — a tym samym zakresu zobowiązania spoczywającego na państwie — zgodnie z którym w przypadku braku wspólnie uzgodnionego wyniku wyceny spór zostanie przedłożony do rozstrzygnięcia komitetowi arbitrażowemu.

(95) Ponieważ stronom umowy nie udało się uzgodnić wysokości różnicy między przeniesionymi aktywami i zobowiązaniami, przedmiotowe zadanie powierzono wspomnianemu powyżej komitetowi arbitrażowemu. W dniu 8 czerwca 2012 r. komitet zakończył pracę i uznał, że wysokość rekompensaty należnej Landsbankinn z tytułu przejęcia depozytów i aktywów Spkef wynosi 19,2 mld ISK (40). Według władz islandzkich rozliczenie zostanie przeprowadzone w formie obligacji skarbowych.

3.4.4. Ratowanie i przejęcie Sparisjodur Svarfdaela

(96) Jeżeli chodzi o Sparisjodur Svarfdaela, wydarzenia, do których doszło przed kwietniem 2011 r. i które świadczyły o trudnościach finansowych przedsiębiorstwa, a także odpowiednie interwencje państwa islandzkiego zostały opisane we wspomnianych powyżej decyzjach w sprawie kas oszczędnościowych. Późniejsze przejęcie kasy oszczędnościowej przez Landsbankinn zostało opisane i zatwierdzone przez Urząd w decyzji w sprawie SpSv, o której mowa powyżej.

(97) Rząd Islandii przyznał SpSv pomoc państwa, udzielając mu w kwietniu 2011 r. podporządkowanej pożyczki oraz zaspokajając roszczenia BCI wobec SpSv. Wspomniane roszczenia zostały zamienione na gwarancję kapitału przekazaną do islandzkim państwowym inwestycjom finansowym. Przedmiotowe środki na ratowanie zostały uznane za tymczasowo zgodne z postanowieniami Porozumienia EOG w oparciu o treść decyzji w sprawie kas oszczędnościowych pod warunkiem przedłożenia planu restrukturyzacji SpSv. Ponieważ Landsbankinn przejął wszystkie aktywa i operacje SpSv, które odpowiadają około 0,311 % aktywów znajdujących się w posiadaniu Landsbankinn tego samego dnia, Urząd uznał plan restrukturyzacji Landsbankinn za równoważny z planem restrukturyzacji podmiotu powstałego w wyniku połączenia.

3.5. Plan restrukturyzacji

(98) W dniu 31 marca 2011 r. władze islandzkie przedstawiły plan restrukturyzacji Landsbankinn. Plan (zwany dalej „planem restrukturyzacji”) został zmieniony, zaktualizowany i przedłożony ponownie przez władze islandzkie w dniu 23 maja 2012 r.

(99) W planie restrukturyzacji odniesiono się do zasadniczych kwestii dotyczących rentowności, podziału obciążenia i ograniczeń zakłóceń konkurencji. Zgodnie z planem restrukturyzacji Landsbankinn skoncentruje się na swojej podstawowej działalności i na restrukturyzacji portfeli kredytowych gospodarstw domowych i przedsiębiorstw.

(100) Jak wskazano powyżej, Urząd uznaje, że okres restrukturyzacji zakończy się w dniu 15 grudnia 2014 r.

3.5.1. Opis planu restrukturyzacji

(101) Władze islandzkie oraz bank uważają, że restrukturyzacja Landsbankinn zapewni przywrócenie jego statusu jako solidnego banku o ugruntowanej pozycji, ze stabilnymi współczynnikami kapitałowymi, umożliwiając mu utrzymanie roli dostawcy kredytów dla gospodarki realnej. Na podstawie informacji zawartych w planie restrukturyzacji i pisemnych odpowiedzi na pytania Urzędu uznaje się, że cel ten zostanie osiągnięty dzięki podjęciu następujących kroków: (i) delewarowaniu bilansu poprzez likwidację dawnego banku i utworzenie nowego banku; (ii) ustanowieniu i utrzymaniu wysokiego poziomu współczynnika kapitałowego oraz zdrowego bilansu; (iii) osiągnięciu zadowalającego poziomu rentowności; (iv) ustanowieniu i utrzymaniu wysokiego poziomu płynności; (v) zakończeniu restrukturyzacji portfela kredytowego gospodarstw domowych i przedsiębiorstw; (vi) udoskonaleniu strategii finansowania; (vii) zwiększeniu opłacalności; (viii) poprawie zarządzania ryzykiem.

(102) Przed przedstawieniem bardziej szczegółowego opisu każdego ze wskazanych powyżej elementów, poniżej zaprezentowano opinię banku na temat tego, w jaki sposób w planie restrukturyzacji odniesiono się do słabości, które przyczyniły się do upadku Landsbanki. Bank utrzymuje, że chociaż działalność Landsbankinn opiera się na operacjach krajowych Landsbanki, Landsbankinn jest odrębnym bankiem.

(103) Władze islandzkie twierdzą, że słabości, które cechowały Landsbanki przed upadkiem systemu bankowego, zostały szczegółowo omówione w opisanym wcześniej sprawozdaniu specjalnej komisji dochodzeniowej. Ponadto bank podkreśla, że wśród czynników, które doprowadziły do upadku, należy wymienić w szczególności niewłaściwe zarządzanie ryzykiem, nadmierną skłonność do podejmowania ryzyka, niezwykle bliskie związki między właścicielami a największymi kredytobiorcami, zbyt duży wzrost w zbyt krótkim czasie, brak doświadczenia w prowadzeniu działalności na rynkach globalnych, łagodne zasady dotyczące udzielania kredytów, brak kontroli i inspekcji wewnętrznych oraz wadliwą kulturę i strategię korporacyjną. Bank twierdzi również, że od momentu rozpoczęcia działalności przez Landsbankinn jesienią 2008 r. w modelu działalności banku wprowadzono kluczowe zmiany oraz że wskazane powyżej czynniki pełniły rolę wskazówek przy wdrażaniu nowej strategii i struktury zarządzania banku.

(104) Poza obszernym wykazem środków służących reorganizacji struktury wewnętrznej organizacji pracy i wymianie kluczowych pracowników, do najistotniejszych zmian należy zaliczyć: skoncentrowanie się w większym stopniu na operacjach krajowych, w szczególności bankowości detalicznej oraz sieci oddziałów, silne ograniczenie działalności w zakresie bankowości inwestycyjnej, położenie nacisku na restrukturyzację portfela kredytowego, zmianę systemu zarządzania ryzykiem oraz zwiększenie znaczenia społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw i zapewnienie przestrzegania wysokich standardów etycznych.

(105) Dlatego też chociaż Landsbankinn, podobnie jak jego poprzednik, zamierza świadczyć szeroki zakres usług finansowych na rynku islandzkim, w przypadku Landsbankinn podstawowa różnica w prowadzeniu działalności bankowej przed kryzysem i po nim jest lepiej widoczna, jeżeli chodzi o „sposób” świadczenia usług przez bank (procesy, procedury, dokumentacja, zasady i przepisy), nie zaś „rodzaj” usług i produktów oferowanych przez niego w Islandii.

(i) Delewarowanie bilansu poprzez likwidację dawnego banku i utworzenie nowego banku

(106) Jak wspomniano powyżej, większość aktywów i zobowiązań krajowych Landsbanki została przeniesiona do Landsbankinn w październiku 2008 r. W wyniku tego procesu przeważająca część zadłużenia zaciągniętego na rynku bankowości hurtowej została utrzymana w ramach majątku Landsbanki, dzięki czemu Landsbankinn w odróżnieniu od Landsbanki nigdy nie został poddany lewarowaniu. Zgodnie z planem restrukturyzacji oznacza to, że kwestia delewarowania bilansu banku została zasadniczo rozwiązana już w październiku 2008 r.

(ii) Ustanowienie i utrzymanie wysokiego poziomu współczynnika kapitałowego oraz zdrowego bilansu

(107) W konsekwencji podjęcia opisanych powyżej środków dokapitalizowania oraz zmian wprowadzonych od momentu utworzenia banku, w szczególności przeprowadzenia ponownej wyceny aktywów (kwestia ta została opisana bardziej szczegółowo poniżej), wartość współczynników adekwatności kapitałowej Landsbankinn była znacznie wyższa od poziomu wyznaczonego w wymogach kapitałowych ustanowionych przez FME. Współczynnik adekwatności kapitałowej wzrósł z poziomu 13,0 % pod koniec 2008 r. do 15,0 % pod koniec 2009 r., 19,5 % pod koniec 2010 r. oraz 21,4 % pod koniec 2011 r.

(108) Zgodnie z planem restrukturyzacji przewiduje się, że wartość tego współczynnika będzie w dalszym ciągu rosnąć w całym okresie restrukturyzacji, osiągając poziom [> 20] % pod koniec 2014 r. W związku z tym Landsbankinn przewiduje, iż w okresie restrukturyzacji i po jego zakończeniu wartość współczynnika będzie się utrzymywała na poziomie znacznie przekraczającym poziom określony w wymogach kapitałowych przez FME. […].

(109) W tym okresie oczekuje się nieznacznego zmniejszenia wartości bilansu z poziomu około 1 135 mld ISK do […] mld ISK. Jeżeli chodzi o aktywa wskazane w bilansie, akcje i instrumenty kapitałowe będą odgrywały znacznie mniej istotną rolę, prawdopodobnie z uwagi na planowaną sprzedaż przedsiębiorstw operacyjnych. Podobnie oczekuje się zwiększenia kwoty kredytów udzielanych instytucjom finansowym o ok. […] % do 2014 r. Natomiast wielkość kredytów udzielanych konsumentom ulegnie zwiększeniu o około […] %, osiągając w przybliżeniu poziom […] mld ISK, zgodnie z informacjami przedstawionymi w planie restrukturyzacji.

(110) Jeżeli chodzi o zobowiązania, depozyty zyskają na znaczeniu (ich wysokość zwiększy się z obecnego poziomu ok. 444 mld ISK do […] mld ISK), podczas gdy udział obligacji zabezpieczonych oraz zobowiązań względem instytucji finansowych i BCI ulegnie zmniejszeniu.

(iii) Osiągnięcie zadowalającego poziomu rentowności

(111) Zgodnie z planem restrukturyzacji oraz zgodnie z danymi przedstawionymi w tabeli 2 poniżej, od 2009 r. stopa zwrotu z kapitału własnego Landsbankinn utrzymywała się na stosunkowo wysokim poziomie. Tabela 2 Stopa zwrotu z kapitału własnego w minionych latach (%) 2009 2010 2011 Stopa zwrotu z kapitału własnego (41) 9,5 15,9 8,8 Ponadto w planie restrukturyzacji przewidziano następującą stopę zwrotu z kapitału własnego w pozostałej części okresu restrukturyzacji (tabela 3). Tabela 3 Prognozowana stopa zwrotu z kapitału własnego (%) 2012 2013 2014 Stopa zwrotu z kapitału własnego [5–15] [5–15] [5–15]

(112) Przedmiotowa prognoza została sporządzona po przeprowadzeniu bardziej szczegółowego planowania finansowego w ramach planu restrukturyzacji: — dochód z działalności operacyjnej ulegnie zwiększeniu z ok. 30 mld ISK do […] mld ISK, podczas gdy zyski utrzymają się na stosunkowo stabilnym poziomie, oscylując w granicach […] mld ISK rocznie, — wynik odsetkowy netto będzie się wahał od […] do […] mld ISK, — oczekuje się zwiększenia dochodu z opłat i prowizji o ok. […] %, z poziomu około 4 mld ISK do […] mld ISK, — oczekuje się zmniejszenia marży odsetkowej netto z poziomu […] % w 2012 r. do […] % w 2014 r., — oczekuje się zmniejszenia liczby pracowników o około […], z liczby 1158 do […] osób w 2016 r., — wysokość wskaźnika kosztów do dochodów ma zgodnie z przewidywaniami zmniejszyć się z poziomu 57,2 % w 2011 r. do […] % w 2014 r.

(113) W opinii władz islandzkich dobre wyniki osiągane przez Landsbankinn od momentu jego utworzenia są do pewnego stopnia zasługą faktu, że wartość aktywów w portfelu kredytowym przejętym przez bank od Landsbanki uległa od tego czasu znacznemu zwiększeniu. Chociaż przedmiotowe zyski z wyceny są w pewnym stopniu kompensowane przez obligację warunkową, „dyskonto” było w przeszłości i w dalszym ciągu pozostanie istotną częścią przychodów banku podczas restrukturyzacji portfela kredytowego.

(114) Na potwierdzenie tej opinii władze islandzkie przedłożyły obliczenia (tabela 4) określające wysokość wyników rocznych, gdyby nie stosowano dyskonta i nie miały miejsca inne „zdarzenia występujące nieregularnie”. Tabela 4 Zysk netto z tytułu „zdarzeń występujących nieregularnie” 7.10.2008 - 31.12.2008 2009 2010 2011 Budżet na 2012 r. Budżet na 2013 r. Budżet na 2014 r. Budżet na 2015 r. Zysk za rok – 6 936 14 332 27 231 16 957 […] […] […] […] Korekty rentowności: Ponowna wycena przeniesionych aktywów – 23 772 – 49 702 – 58 489 […] […] […] […] Zmiany wartości godziwej obligacji warunkowej 10 241 16 269 34 316 Orzeczenia w sprawie pożyczek walutowych 0 18 158 40 726 Kapitat wtasny i obligacje – 7 983 – 7 318 – 18 017 Zyski / straty walutowe 3 000 – 14 623 759 Działalność zaniechana – 693 – 2 769 – 6 255 Koszt finansowania pozycji kapitałowych 2 804 1 019 1 223 Skorygowana rentowność – 2 072 – 11 735 11 221 […] […] […] […] Skorygowana stopa zwrotu z kapitału własnego – 1,4 % – 6,9 % 5,8 % [5-10]% [5-10]% [5-10]% [5-10]%

(115) Zgodnie z przedstawionymi danymi nawet w sytuacji braku dyskonta bank począwszy od 2010 r. nadal odnotowywałby zysk, który utrzymałby się przez pozostały okres restrukturyzacji (42).

(iv) Ustanowienie i utrzymanie wysokiego poziomu płynności

(116) Jeżeli chodzi o płynność, FME wymaga, aby środki pieniężne lub aktywa podobne do środków pieniężnych stanowiły 5 % depozytów wypłacanych na żądanie, a banki muszą być w stanie kontynuować działalność w sytuacji natychmiastowego wypłacenia 20 % ich depozytów. Ponadto Bank Centralny Islandii ustala zasady dotyczące płynności instytucji kredytowych (43), zgodnie z którymi aktywa i zobowiązania płynne klasyfikuje się według rodzaju, terminu zapadalności i przypisanej wagi zgodnie ryzykiem. Instytucje kredytowe muszą posiadać aktywa płynne o wartości przekraczającej kwotę zobowiązań z kolejnych trzech miesięcy. Zasady te obejmują również określony test warunków skrajnych, w którym do poszczególnych składników kapitału własnego stosuje się dyskonto, zakładając jednak z jednej strony, że wszystkie zobowiązania muszą być spłacone w terminie zapadalności, a z drugiej strony, że część pozostałych zobowiązań, takich jak depozyty, należy spłacić w krótkim terminie lub natychmiast. Zdaniem władz islandzkich Landsbankinn spełnia powyższe warunki. Co więcej, zgodnie z informacjami przedstawionymi w planie restrukturyzacji bank dysponuje obecnie aktywami płynnymi w wysokości 42,5 % łącznej wartości depozytów.

(117) Ponadto w opinii władz islandzkich Landsbankinn niedawno zmienił stosowaną przez siebie politykę w zakresie płynności, aby monitorować i zapewnić zgodność z wymogami przewidzianymi w pakiecie Bazylea III. Obecna wartość wskaźnik pokrycia płynności banku wynosi […] %.

(118) Poniżej opisano bardziej szczegółowo wpływ wystąpienia warunków skrajnych, takich jak natychmiastowe zniesienie kontroli kapitału, na poziom płynności banku.

(v) Zakończenie restrukturyzacji portfela kredytowego gospodarstw domowych i przedsiębiorstw

(119) Przed wybuchem kryzysu finansowego w 2008 r. poziom zadłużenia klientów indywidualnych i komercyjnych banku był wysoki. Gdy w obliczu kryzysu doszło do spowolnienia gospodarczego a zwłaszcza do spadku cen nieruchomości, poziom zadłużenia klientów banku niespodziewanie okazał się nadmierny, a kredytobiorcy często nie byli w stanie w dalszym ciągu obsługiwać swojego zadłużenia, co doprowadziło do sytuacji, w której ich kapitał własny przyjął wartość ujemną. Poza stwarzaniem ogólnego zagrożenia dla stabilności gospodarczej Islandii nagłe obniżenie wartości portfela kredytowego banku stanowiło również poważne ryzyko dla jego przyszłej rentowności. Z tego względu przeprowadzenie restrukturyzacji portfeli kredytowych klientów indywidualnych i komercyjnych (delewarowanie) stało się priorytetem dla Landsbankinn, co znalazło odzwierciedlenie w planie restrukturyzacji.

(120) Zgodnie z informacjami przekazanymi przez władze islandzkie Landsbankinn opracował konkretne programy redukcji zadłużenia i współpracował z organami państwa i innymi bankami w zakresie ogólnych środków redukcji długu (np. wyrównania kwoty kredytów hipotecznych do poziomu 110 % wartości nieruchomości) (44).

(121) Do dnia 30 marca 2012 r. zakończono restrukturyzację finansową ponad 75 % spośród nadmiernie zadłużonych przedsiębiorstw, których zobowiązania wobec banku przekraczały kwotę 100 mln ISK, oraz przeprowadzono restrukturyzację ponad 75 % całkowitej kwoty zadłużenia. W planie restrukturyzacji przewiduje się, że do końca 2012 r. odsetek ten zwiększy się do 92 %. Ponadto kredyty, które już zostały zrestrukturyzowane, są w przeważającej mierze niezagrożone. Na przykład kredyty, których termin wymagalności upłynął ponad 30 dni wcześniej, stanowią zaledwie 2,6 % całkowitej wartości kredytów zaciągniętych przez przedsiębiorstwa, które zostały już poddane restrukturyzacji.

(vi) Udoskonalenie strategii finansowania

(122) W opinii władz islandzkich profil finansowania Landsbankinn jest wystarczająco zróżnicowany, przy czym w krótkim i średnim okresie nie przewiduje się wystąpienia żadnej istotniejszej konieczności przeprowadzenia refinansowania. Obecna struktura finansowania przedstawia się w przybliżeniu następująco: 10 % stanowią depozyty instytucji finansowych, 40 % — depozyty klientów (z czego 80 % to depozyty wypłacane na żądanie, a 20 % to lokaty terminowe zakładane na okres do 5 lat), 30 % stanowią zabezpieczone pożyczki, których termin wymagalności przypada w latach 2014–2018, a 20 % — kapitał własny.

(123) Jak wskazano powyżej, depozyty stanowią najistotniejsze źródło finansowania Landsbankinn. Zgodnie z planem restrukturyzacji znaczenie depozytów wzrośnie jeszcze bardziej w okresie restrukturyzacji. Jednocześnie Landsbankinn zamierza zwiększyć udział depozytów terminowych w swojej strukturze finansowania, aby zwiększyć ich stabilność.

(124) Zabezpieczone pożyczki pozostaną istotnym źródłem finansowania. Stanowią one również najbardziej prawdopodobną opcję refinansowania w przypadku upływu terminu zapadalności obecnych pożyczek zabezpieczonych, przy czym wyemitowanie prze Landsbankinn obligacji niezabezpieczonych jest mało prawdopodobnym działaniem w ramach opcji finansowania w perspektywie krótko- lub średnioterminowej. Bank zamierza w przyszłości finansować aktywa długoterminowe, takie jak hipoteki, przy pomocy obligacji zabezpieczonych — taka forma finansowania mogłaby w przyszłości stanowić nawet do 5 % całkowitego finansowania banku. Zgodnie z prognozami działania w tym zakresie nie będą jednak podejmowane w okresie objętym planem restrukturyzacji przekazanym Urzędowi.

(vii) Zwiększenie opłacalności

(125) Zgodnie z planem restrukturyzacji Landsbankinn w dalszym ciągu koncentruje się na prowadzeniu wydajnych i usprawnionych działań w celu zrównoważenia wyższych kosztów infrastrukturalnych powstałych w wyniku wprowadzenia bardziej rygorystycznych kontroli regulacyjnych i zwiększenia opodatkowania oraz wydatków związanych z działaniami restrukturyzacyjnymi.

(126) W planie restrukturyzacji przyjęto, że ogólne koszty operacyjne ulegną zmniejszeniu o […] % (biorąc pod uwagę inflację), głównie dzięki możliwości połączenia Spkef i pozostałych spółek zależnych z bankiem. W opinii Landsbankinn pozwoli to ograniczyć koszty, w szczególności poprzez zmniejszenie poziomu zatrudnienia (do […] % pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy w ciągu kolejnych 3 lat). Ponadto bank twierdzi, że rozpoczęto realizację dużego projektu mającego na celu usprawnienie funkcjonowania łańcucha usługowego Landsbankinn. Bank zobowiązał się też do zamknięcia […] oddziałów w okresie restrukturyzacji. Wdrożenie przedmiotowych środków, jak również przeprowadzenie redukcji zatrudnienia ma przyczynić się do zmniejszenia poziomu wskaźnika kosztów do dochodów z 57,2 % w 2011 r. do […] % w 2014 r.

(viii) Poprawa zarządzania ryzykiem

(127) Landsbankinn poinformował Urząd, że poprawa praktyk w zakresie zarządzania ryzykiem jest jednym z jego priorytetów. W tym celu Landsbankinn utworzył dział zarządzania ryzykiem. Dział odpowiada za podejmowanie wszystkich tradycyjnych działań w zakresie zarządzania, pomiaru i oceny ryzyka rynkowego, ryzyka utraty płynności, ryzyka operacyjnego oraz ryzyka kredytowego. W opinii Landsbankinn dzięki zmianie struktury organizacyjnej banku zarządzanie ryzykiem uległo znacznej poprawie. Przedmiotowy dział zatrudnia 44 pracowników.

3.5.2. Zdolność do osiągnięcia rentowności w ramach scenariusza podstawowego i scenariusza warunków skrajnych

(128) W planie restrukturyzacji władze islandzkie przedłożyły scenariusz podstawowy i 3 scenariusze warunków skrajnych dla Landsbankinn, aby wykazać zdolność Landsbankinn do osiągnięcia długoterminowej rentowności oraz dowieść odporności banku na niekorzystne zmiany makroekonomiczne.

3.5.2.1. Scenariusz podstawowy

(129) Opisany powyżej plan restrukturyzacji stanowi scenariusz podstawowy. W opinii władz islandzkich wartość podstawowych wskaźników makroekonomicznych jest zbliżona do wartości wskaźników zawartych w podstawowej prognozie BCI na kolejne lata — odpowiednie wartości zostały przedstawione w tabeli 5 poniżej: Tabela 5 Prognoza makroekonomiczna, scenariusz podstawowy

3.5.2.2. Scenariusze warunków skrajnych

(130) W planie restrukturyzacji zawarto 3 scenariusze warunków skrajnych — łagodną recesję, międzynarodowy kryzys gospodarczy oraz deprecjację korony islandzkiej, jak również przedstawiono metodykę zastosowaną przy ich opracowywaniu oraz wpływ na pozycję kapitałową banku. Scenariusze opracowano w kontekście mało prawdopodobnych, ale potencjalnie możliwych zmian w środowisku gospodarczym, w którym bank prowadzi działalność. Na przykład scenariusz przewidujący wybuch międzynarodowego kryzysu gospodarczego opiera się na potencjalnym rozpadzie strefy euro i jego konsekwencjach dla gospodarki europejskiej. W kontekście tego scenariusza zmienne makroekonomiczne przybrałyby następującą wartość: Tabela 6 Wartość makrowskaźników w ramach scenariusza przewidującego wybuch międzynarodowego kryzysu gospodarczego

(131) W przedłożonym przez Landsbankinn teście warunków skrajnych zastosowano różne metody w celu przełożenia tych 3 scenariuszy na pomiar wpływu na sprawozdania finansowe banku oraz poziom jego strat kredytowych i kapitału ekonomicznego. Na przykład na poniższym wykresie 3 przedstawiono, w jaki sposób strata z tytułu niewykonania zobowiązania jest powiązana z wynikami w zakresie PKB. Wykres 3 Korelacja między PKB a stratą z tytułu niewykonania zobowiązania [Wykres wykazujący korelację między stratą z tytułu niewykonania zobowiązania a poziomem PKB Wartości liczbowych nie ujawniono ze względu na tajemnicę służbową]

(132) Zgodnie z najważniejszym ustaleniem z testów warunków skrajnych dokapitalizowanie Landsbankinn we wszystkich scenariuszach utrzymuje się na poziomie przekraczającym zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne minimalne wymogi adekwatności kapitałowej, przy czym w oparciu o informacje przedstawione w planie restrukturyzacji bank dysponuje nawet […] % nadwyżką kapitału.

(133) Ponadto w planie restrukturyzacji Landsbankinn przewidziano quasi-test warunków skrajnych dotyczący wskaźnika płynności banku. W ramach tego testu bank zakłada natychmiastową wypłatę wszystkich depozytów przechowywanych w instytucjach finansowych, na przykład w następstwie zniesienia kontroli kapitału. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez władze islandzkie nawet w takim przypadku płynność Landsbankinn utrzymałaby się na wysokim poziomie, w szczególności z uwagi na fakt, że bank mógłby stosunkowo szybko upłynnić dodatkowe aktywa, nie wywierając nadmiernie szkodliwego wpływu na bilans, np. na portfel hipoteczny denominowany w ISK (dzięki operacjom zaciągania pożyczek z BCI). Scenariusz ten został przedstawiony poniżej na wykresie 4. Wykres 4 Podstawowy poziom płynności po wycofaniu wszystkich depozytów instytucjonalnych oraz zróżnicowanych operacji wycofania depozytów przeprowadzonych przez klientów. [Wykres przedstawiający poziom płynności Landsbankinn Wartości liczbowych nie ujawniono ze względu na tajemnicę służbową]

(134) Zgodnie z przeprowadzonymi wyliczeniami bank byłby w stanie kontynuować działalność w sytuacji dodatkowego wypłacenia […] % depozytów klientów bez konieczności przystąpienia do likwidacji aktywów. Wynik ten wskazuje, że bank jest dobrze przygotowany do poradzenia sobie z nieoczekiwanymi przypadkami zakłócenia płynności.

4. PODSTAWY WSZCZĘCIA FORMALNEGO POSTĘPOWANIA WYJAŚNIAJĄCEGO, TRANSAKCJA DOTYCZĄCA SPKEF ORAZ ŚRODKI TYMCZASOWO ZATWIERDZONE W DECYZJACH W SPRAWIE KAS OSZCZĘDNOŚCIOWYCH

(135) W decyzji o wszczęciu postępowania Urząd stwierdził wstępnie, że środki wykorzystane przez państwo islandzkie w celu dokapitalizowania Landsbankinn stanowią pomoc państwa na podstawie art. 61 Porozumienia EOG. Ponadto Urząd nie może wykluczyć, że nieograniczona gwarancja depozytów zawierała element pomocy państwa. Decyzja o wszczęciu postępowania nie obejmowała środków pomocy związanych z przejęciem SpSv, które Urząd tymczasowo zatwierdził w decyzjach w sprawie kas oszczędnościowych. W niniejszej decyzji Urząd zajmie ostateczne stanowisko w sprawie tych środków, które nadal mają wpływ na omawianą ocenę. Ponadto środki związane z przeniesieniem operacji z Spkef do Landsbankinn nie zostały uwzględnione w decyzji o wszczęciu postępowania, dlatego też Urząd przeprowadzi ich ocenę poniżej.

(136) Jeżeli chodzi o zgodność środków ocenionych w decyzji o wszczęciu postępowania, Urząd uznał, że ostateczną decyzję można podjąć wyłącznie w oparciu o plan restrukturyzacji, którego nie przedstawiono do momentu wszczęcia przez Urząd formalnego postępowania wyjaśniającego w dniu 15 grudnia 2010 r. Urząd wyraził wątpliwości co do zgodności pomocy z rynkiem wewnętrznym głównie z powodu braku planu restrukturyzacji po upływie ponad dwóch lat od utworzenia Landsbankinn oraz jednego roku od zawarcia umowy z wierzycielami Landsbanki.

4.1. Uwagi zainteresowanych stron

(137) Urząd otrzymał oświadczenie w imieniu wierzycieli dawnego banku, w którym podkreślili oni, że należy traktować ich jako zainteresowane strony, oraz wskazali, iż być może przedstawią dalsze uwagi w późniejszym terminie.

4.2. Uwagi władz islandzkich

(138) Władze islandzkie przyznają, że środki podjęte w ramach tworzenia NBI, obecnie określanego mianem Landsbankinn, stanowią pomoc państwa. Zdaniem władz islandzkich środki te są jednak zgodne z funkcjonowaniem Porozumienia EOG na podstawie art. 61 ust. 3 lit. b) Porozumienia, gdyż są one konieczne, proporcjonalne i odpowiednie, aby zaradzić poważnym zaburzeniom w islandzkiej gospodarce. W opinii władz islandzkich podjęte środki są pod każdym względem zgodne z zasadami określonymi w wytycznych Urzędu dotyczących pomocy państwa; władze islandzkie twierdzą również, że pomoc jest konieczna i ograniczona do niezbędnego minimum.

(139) Ponadto władze islandzkie podkreślają, że dawni udziałowcy Landsbanki stracili wszystkie swoje udziały i nie otrzymali rekompensaty od państwa oraz że pomoc państwa została przygotowana odpowiednio, aby zminimalizować negatywny efekt rozlania w odniesieniu do konkurentów.

(140) Jeżeli chodzi o przeniesienie operacji z Spkef do Landsbankinn, władze islandzkie potwierdzają, że zobowiązanie państwa do pokrycia braków w przeniesionych aktywach (w porównaniu z kwotą przeniesionych zobowiązań) stanowi pomoc państwa na podstawie art. 61 ust. 1 Porozumienia EOG, mimo że w ich opinii charakter zawartej umowy uniemożliwia Landsbankinn uzyskanie bezpośredniej korzyści finansowej. Władze islandzkie przyznają jednak, że przedmiotowy środek mógł wzmocnić pozycję Landsbankinn, ponieważ przyczynił się do poszerzenia jego bazy klientów i może zapewnić możliwość usprawnienia prowadzonych działań.

(141) W każdym razie władze islandzkie utrzymują, że pomoc jest zgodna z art. 61 ust. 3 lit. b) Porozumienia. Ponieważ wkład państwa jest ograniczony wyłącznie do pokrycia różnicy między aktywami a zobowiązaniami, a wielkość tej różnicy jest określana przez niezależny komitet, władze islandzkie twierdzą, że pomoc jest ograniczona do niezbędnego minimum. W ich opinii pomoc była również proporcjonalna, ponieważ Landsbankinn był jedynym bankiem, który w omawianym okresie mógł przejąć operacje Spkef, a skorzystanie z rozwiązań alternatywnych, takich jak wymuszenie przeprowadzenia połączenia przez FME, przyczyniłoby się do powstania większych zakłóceń i mogłoby być potencjalnie bardziej kosztowne dla państwa.

(142) Władze islandzkie nie uznają gwarancji depozytów