PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 144/70

Wersja ogólnodostępna (1)

DECYZJI URZĘDU NADZORU EFTA

nr 244/12/COL

z dnia 27 czerwca 2012 r.

w sprawie pomocy na restrukturyzację przyznanej na rzecz Íslandsbanki (Islandia)

Urząd Nadzoru EFTA („Urząd”)

UWZGLĘDNIAJĄC Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym („Porozumienie EOG”), w szczególności jego art. 61 ust. 3 lit. b) oraz protokół 26 do tego porozumienia,

UWZGLĘDNIAJĄC Porozumienie pomiędzy Państwami EFTA w sprawie ustanowienia Urzędu Nadzoru i Trybunału Sprawiedliwości („porozumienie o nadzorze i Trybunale”), w szczególności jego art. 24,

UWZGLĘDNIAJĄC protokół 3 do porozumienia o nadzorze i Trybunale („protokół 3”), w szczególności jego część I art. 1 ust. 3 oraz część II art. 7 ust. 3 i art. 13,

a także mając na uwadze, co następuje:

I. FAKTY

1. PROCEDURA

(1) Po wymianie nieformalnej korespondencji w październiku 2008 r. i przyjęciu przez parlament islandzki (Althingi) w dniu 6 października ustawy nr 125/2008 o Urzędzie ds. wypłat ze środków skarbu państwa w związku z nadzwyczajną sytuacją na rynkach finansowych itp. (zwanej dalej „ustawą kryzysową”), w której przyznano organom państwa islandzkiego szerokie uprawnienia w zakresie podejmowania interwencji w sektorze bankowym, w dniu 10 października 2008 r. przewodniczący Urzędu wystosował pismo do władz islandzkich, zwracając się o zgłoszenie Urzędowi środków pomocy państwa podjętych na mocy ustawy kryzysowej. Następnie prowadzono dalszą okresową wymianę informacji i korespondencji — w tym kontekście warto zwrócić uwagę w szczególności na pismo przekazane przez Urząd w dniu 18 czerwca 2009 r., w którym przypomniał on władzom islandzkim o konieczności zgłaszania wszelkich środków pomocy państwa i zwrócił uwagę na możliwość zastosowania klauzuli zawieszającej przewidzianej w art. 3 protokołu 3. W wyniku dalszej wymiany korespondencji władze islandzkie ostatecznie w dniu 15 września 2010 r. zgłosiły retrospektywnie pomoc państwa przyznaną w celu przywrócenia niektórych operacji Glitnir oraz ustanowienia i dokapitalizowania New Glitnir Bank (który w omawianym okresie został już przemianowany na „Íslandsbanki”) (2).

(2) W piśmie z dnia 15 grudnia 2010 r. (3) Urząd Nadzoru EFTA (Urząd) poinformował władze islandzkie, że podjął decyzję o wszczęciu postępowania, o którym mowa w części I art. 1 ust. 2 protokołu 3, w odniesieniu do środków podjętych przez państwo islandzkie w celu przywrócenia niektórych operacji (dawnego) Glitnir Bank hf oraz ustanowienia i dokapitalizowania New Glitnir Bank hf, przemianowanego następnie na Íslandsbanki (decyzja o wszczęciu postępowania) (4). Urząd zwrócił się również o przedłożenie w terminie sześciu miesięcy szczegółowego planu restrukturyzacji Íslandsbanki.

(3) W wiadomości e-mail z dnia 24 marca 2011 r. (5) Urząd otrzymał od zainteresowanych stron jedną uwagę, która została przesłana władzom islandzkim w dniu 25 maja 2011 r. Władze islandzkie nie odniosły się do tej uwagi.

(4) W piśmie z dnia 31 marca 2011 r. władze islandzkie przedstawiły plan restrukturyzacji Íslandsbanki. Po przejęciu Byr w listopadzie 2011 r. władze islandzkie przedstawiły nowy plan restrukturyzacji Íslandsbanki w dniu 22 lutego 2012 r. (6).

(5) W dniach 11 lipca 2011 r. i 13 lutego 2012 r. Urząd zwrócił się o udzielenie dodatkowych informacji na temat planu restrukturyzacji. Władze islandzkie odpowiedziały na wezwanie do udzielenia informacji w dniach 17 października 2011 r. i 13 marca 2012 r. Ostateczne wersje zobowiązań zostały przekazane w dniach 16 maja 2012 r. i 6 czerwca 2012 r. (7).

(6) Ponadto Urząd spotkał się z władzami islandzkimi w dniu 7 czerwca 2011 r. i w dniach 27–28 lutego 2012 r.

2. KONTEKST

(7) W niniejszej sekcji Urząd przedstawi wydarzenia, fakty i zmiany gospodarcze, polityczne i regulacyjne związane z upadkiem i odbudową islandzkiego systemu finansowego od października 2008 r. do dnia dzisiejszego, które wydają się niezbędne do określenia kontekstu, w jakim przeprowadzana jest przedmiotowa ocena środków pomocy. Przed przystąpieniem do wspomnianej powyżej oceny Urząd przedstawi chronologicznie wydarzenia, które doprowadziły do upadku Glitnir.

2.1. Upadek Glitnir Bank

(8) We wrześniu 2008 r. szereg dużych globalnych instytucji finansowych zaczęło doświadczać poważnych trudności. Podczas zawirowań na globalnych rynkach finansowych i po upadku Lehman Brothers we wrześniu 2008 r. trzy największe islandzkie banki komercyjne, które w poprzednich latach odnotowywały wyjątkowo wysoki wzrost, zaczęły doświadczać trudności w refinansowaniu zaciągniętych przez siebie zobowiązań krótkoterminowych oraz trudności związanych z paniką bankową. W dniu 15 września Lehman Brothers wystąpił o ochronę przed upadłością; tego samego dnia ogłoszono również decyzję o przejęciu Merrill Lynch przez Bank of America.

(9) W międzyczasie jeden z największych banków w Zjednoczonym Królestwie, HBOS, został przejęty przez Lloyds TSB. W tym samym okresie Glitnir doświadczał poważnych trudności związanych z finansowaniem prowadzonej przez siebie działalności. Emisja obligacji musiała zostać anulowana z uwagi na brak zainteresowania, sprzedaż aktywów nie została zakończona, a niemiecki bank odmówił przedłużenia dwóch pożyczek o szacunkowej wartości 150 mln EUR. Po upadku Lehman Brothers doszło również do drastycznego pogorszenia warunków rynkowych.

(10) W dniu 25 września 2008 r. przewodniczący rady nadzorczej Glitnir skontaktował się Bankiem Centralnym Islandii (BCI), aby poinformować go, że wskutek konieczności spłaty zaciągniętych pożyczek w październiku, bank odnotowywał bezpośredni deficyt środków w wysokości 600 mln EUR. W dniu 29 września ogłoszono, że rząd Islandii przekaże Glitnir kwotę 600 mln EUR w zamian za 75 % kapitału własnego banku. Fakt, że kwota 600 mln EUR odpowiadała prawie jednej czwartej wartości rezerw walutowych Islandii, jak również fakt, że Glitnir od pewnego czasu doświadczał trudności w refinansowaniu, a zgodnie z publicznie dostępnymi informacjami w ciągu kolejnych sześciu miesięcy był zobowiązany do spłaty długu o szacunkowej wartości 1,4 mld EUR, sugerują jednak, że przedmiotowa propozycja nie była wiarygodna (8). Jak się okazało, wartość akcji wyemitowanych przez Glitnir spadła w ciągu jednego dnia z 200 mld ISK do 26 mld ISK.

(11) W bankach islandzkich dokonywano wypłat środków pieniężnych na ogromną skalę nie tylko za granicą, ale również w Islandii. Skala zjawiska wypłacania depozytów w Islandii była na tyle duża, że w pewnym momencie banki islandzkie i BCI stanęły przed groźbą niedoboru środków bieżących. W dniu 30 września 2008 r. agencja ratingowa Moody's obniżyła rating kredytowy Glitnir, doprowadzając tym samym do powstania obowiązku spłaty kolejnych pożyczek. W konsekwencji opublikowano wezwania do uzupełnienia depozytu zabezpieczającego opiewające na kwotę ponad miliarda EUR. W dniu 7 października 2008 r. Glitnir został zobowiązany do zwrócenia się do Islandzkiego Urzędu Nadzoru Finansowego (FME) z wnioskiem o przejęcie przez niego kontroli nad bankiem (9).

2.2. Kryzys finansowy i główne przyczyny bankructwa banków islandzkich

(12) W zgłoszeniu pomocy przyznanej na rzecz New Glitnir Bank (przemianowanego później na Íslandsbanki) władze islandzkie wyjaśniły, że przyczyny załamania islandzkiego sektora bankowego oraz powody uzasadniające konieczność przeprowadzenia przez nie interwencji zostały szczegółowo opisane w sprawozdaniu przygotowanym przez specjalną komisję dochodzeniową („SIC”) powołaną przez parlament Islandii (10), odpowiedzialną za zbadanie i przeprowadzenie analizy procesów, które doprowadziły do bankructwa trzech głównych banków. Poniżej Urząd pokrótce przedstawił wnioski, do jakich doszła wspomniana komisja, w odniesieniu do przyczyn bankructwa, które miały największe znaczenie, jeżeli chodzi o upadek Glitnir Bank. Odpowiednie informacje pochodzą z rozdziału 2 (Streszczenie) i 21 (Przyczyny bankructwa banków islandzkich –odpowiedzialność, błędy i zaniedbania) sprawozdania SIC.

(13) Globalne obniżenie poziomu płynności na rynkach finansowych, które zaczęło być odczuwalne w 2007 r., doprowadziło ostatecznie do upadku trzech głównych banków islandzkich, których dalsza działalność gospodarcza stawała się w coraz większym stopniu zależna od ich zdolności do pozyskiwania środków finansowych na rynkach międzynarodowych. Przyczyny upadku banków islandzkich były jednak złożone i liczne. SIC zbadał przyczyny, które doprowadziły do bankructwa głównych banków, przy czym godny uwagi jest fakt, że większość wyciągniętych przez niego wniosków miała zastosowanie do wszystkich trzech banków, a znaczna część z nich jest ze sobą wzajemnie powiązana. Poniżej przedstawiono pokrótce przyczyny bankructwa banków związane z prowadzoną przez nie działalnością.

Nadmierna i destabilizująca ekspansja

(14) SIC uznał, że w latach poprzedzających bankructwo banków rozszerzały one swoje bilanse i portfele kredytowe w stopniu, który przekraczał ich zdolności operacyjne i zarządcze. Łączne aktywa trzech banków uległy wzrostowi wykładniczemu z 1,4 bln ISK (11) w 2003 r. do 14,4 bln ISK pod koniec drugiego kwartału 2008 r. Co istotne, znaczna część wzrostu odnotowanego przez trzy banki była związana z działalnością polegającą na udzielaniu pożyczek stronom zagranicznym, która uległa znaczącemu nasileniu w 2007 r. (12), w szczególności po wybuchu międzynarodowego kryzysu płynnościowego. Na tej podstawie SIC uznał, że znaczna część wspomnianego nasilenia działalności kredytowej wynikała z faktu, iż banki udzielały pożyczek przedsiębiorstwom, którym nie udało się zaciągnąć kredytu gdzie indziej. W sprawozdaniu stwierdzono również, że bankowość inwestycyjna, wiążąca się nieodzownie z większym ryzykiem, była coraz istotniejszym elementem działalności banków, a ich wzrost przyczynił się do nasilenia problemów.

Zmniejszenie ilości środków finansowych dostępnych na rynkach międzynarodowych

(15) Dostępność międzynarodowych rynków finansowych stanowiła istotny czynnik ułatwiający rozwój banków, które wykorzystywały swoje dobre ratingi kredytowe i możliwość dostępu do europejskich rynków na podstawie postanowień Porozumienia EOG. W 2005 r. banki islandzkie zaciągnęły pożyczkę w wysokości 14 mld EUR na rynkach zagranicznych dłużnych papierów wartościowych, przy czym pożyczka ta została udzielona na stosunkowo korzystnych warunkach. Gdy dostęp do europejskich rynków dłużnych papierów wartościowych stał się bardziej ograniczony, banki zaczęły finansować swoją działalność na rynkach amerykańskich, przekształcając islandzkie dłużne papiery wartościowe w instrumenty typu CDO. W okresie poprzedzającym ich upadek banki stawały się w coraz większym stopniu zależne od pożyczek krótkoterminowych, co doprowadziło do powstania poważnego i — zdaniem SIC — możliwego do przewidzenia ryzyka refinansowania.

Lewarowanie właścicieli banków

(16) Główni akcjonariusze każdego z najważniejszych banków islandzkich należeli do grona ich największych dłużników (13). Kwota pożyczek udzielanych przez Glitnir na rzecz głównych udziałowców Baugur Group i powiązanych z nią stron, w szczególności FL Group, była znaczna. Wiosną 2007 r. po znaczącym zwiększeniu udziałów grup Baugur i FL w banku powołano nową radę nadzorczą Glitnir. W drugiej połowie 2007 r. i na początku 2008 r. kwota pożyczek na rzecz Baugur i przedsiębiorstw związanych z Baugur uległa niemal podwojeniu, a w szczytowym okresie udzielanie pożyczek na rzecz tej grupy wzrosło do 80 % kapitału własnego banku (14). To nasilenie działalności kredytowej wobec głównych udziałowców miało miejsce mimo tego, że bank Glitnir zaczynał borykać się z problemami związanymi z płynnością i refinansowaniem. Zdaniem SIC niektórzy udziałowcy dysponowali zbyt łatwym dostępem do kredytów bankowych w związku z faktem, że byli ich właścicielami. SIC stwierdził również występowanie istotnych przesłanek świadczących o tym, że Baugur i FL Group podejmowały próby wywierania bezprawnego nacisku na kierownictwo banku oraz że granice między interesami banku a interesami jego największych udziałowców nie były wyraźnie określone. Dlatego też koncentrowanie się na głównych udziałowcach banku odbywało się ze szkodą dla jego pozostałych udziałowców i wierzycieli. Po upadku banku kwota jego niespłaconych kredytów na rzecz Baugur Group i powiązanych z nią przedsiębiorstw wynosiła około 2 mld EUR, co odpowiadało około 70 % kapitału własnego banku. SIC zakwestionował również działalność funduszy rynku pieniężnego zarządzanych przez jednostki zależne banku, które przeprowadzały znaczne inwestycje w papiery wartościowe powiązane z właścicielami banków. Glitnir Funds, jednostka zależna Glitnir, udzieliła Baugur i FL Group pożyczki w wysokości około 300 mln EUR poprzez zainwestowanie 20 % swojego całkowitego kapitału w papiery wartościowe wyemitowane przez te podmioty.

Koncentracja ryzyka

(17) Z kwestią nadmiernej ekspozycji na głównych udziałowców wiązał się wyciągnięty przez SIC wniosek, zgodnie z którym portfele aktywów banków były w niedostatecznym stopniu zdywersyfikowane. W opinii SIC przepisy europejskie dotyczące dużych ekspozycji były interpretowane wąsko, szczególnie w odniesieniu do udziałowców, a banki podejmowały działania mające na celu omijanie odpowiednich regulacji.

Słaby kapitał własny

(18) Chociaż zgłaszana wartość współczynnika kapitałowego Glitnir i pozostałych dwóch głównych banków islandzkich była zawsze nieco wyższa niż ustawowe minimum, SIC uznał, że wspomniane wartości współczynników kapitałowych nie odzwierciedlały dokładnie rzeczywistej kondycji finansowej banków. Było to spowodowane ekspozycją udziałów własnych banków na ryzyko wynikającą z ustanowienia podstawowych zabezpieczeń i zawarcia kontraktów terminowych typu forward w odniesieniu do udziałów. Kapitał podstawowy finansowany przez same spółki, określany przez SIC jako „słaby kapitał własny” (15), stanowił ponad 25 % kapitału własnego banków (lub ponad 50 % po jego zestawieniu z kluczowym składnikiem kapitału, tj. po pomniejszeniu kapitału własnego udziałowców o kwotę składników wartości niematerialnych). Sytuację dodatkowo skomplikowały problemy wynikające z ryzyka, na jakie były narażone banki w związku faktem, iż pełniły względem siebie wzajemnie rolę udziałowców. W połowie 2008 r. kwota bezpośredniego finansowania przez banki udziałów własnych, jak również finansowania krzyżowego udziałów w pozostałych dwóch bankach wynosiła około 400 mld ISK, co stanowiło w przybliżeniu 70 % wartości kluczowego składnika kapitału. Zdaniem SIC skala finansowania kapitału własnego udziałowców kredytami zaciąganymi w ramach przedmiotowego systemu była na tyle duża, że stanowiła zagrożenie dla jego stabilności. Banki wykorzystywały znaczną część udziałów własnych jako zabezpieczenie zaciąganych kredytów, dlatego też w miarę spadku cen udziałów malała również jakość ich portfeli kredytowych. Wpłynęło to na wyniki osiągane przez banki, wywierając dalszą presję na spadek cen ich udziałów; w reakcji na tę sytuację banki podjęły próbę sztucznego wykreowania nadmiernie wysokiego popytu na ich udziały własne (SIC doszedł do takiego wniosku na podstawie informacji znajdujących się w ich posiadaniu).

Wielkość banków

(19) W 2001 r. (łączna) wartość bilansów trzech głównych banków przekraczała nieznacznie wysokość rocznego produktu krajowego brutto (PKB) Islandii. Pod koniec 2007 r. banki uzyskały już status banków międzynarodowych i znajdowały się w posiadaniu aktywów o wartości dziewięciokrotnie wyższej niż PKB Islandii. W sprawozdaniu SIC zwrócono uwagę na fakt, że już w 2006 r. obserwatorzy zwracali uwagę, iż BCI nie jest w stanie sprawować należytego nadzoru nad systemem bankowym, i wyrażali wątpliwość co do jego zdolności do pełnienia roli pożyczkodawcy ostatniej instancji. Pod koniec 2007 r. kwota krótkoterminowego zadłużenia Islandii (zaciągniętego głównie na potrzeby finansowania działalności banków) była 15-krotnie wyższa od wysokości rezerwy walutowej, a wartość depozytów zagranicznych utrzymywanych przez przedmiotowe trzy banki 8-krotnie przekraczała poziom tej rezerwy. Kwota środków przechowywanych w Funduszu Gwarancyjnym Deponentów i Inwestorów była minimalna w porównaniu z wartością depozytów bankowych, które miał on zabezpieczać. W opinii SIC powyższe czynniki przyczyniły się do zwiększenia podatności Islandii na wybuch paniki bankowej.

Gwałtowny rozwój banków w porównaniu z rozwojem infrastruktury regulacyjnej i finansowej

(20) SIC uznał, że właściwe islandzkie organy nadzorcze nie miały wiarygodności niezbędnej w sytuacji braku pożyczkodawcy ostatniej instancji dysponującego wystarczającymi środkami finansowymi. W sprawozdaniu stwierdzono, że FME i BCI nie dysponowały wystarczającą wiedzą ekspercką ani doświadczeniem, aby móc regulować działalność banków w okresie trudności gospodarczych, podmioty te mogły jednak podjąć działania służące ograniczeniu ryzyka, na jakie narażone były przedmiotowe banki. Na przykład FME nie podlegało wzrostowi w tym samym stopniu, co banki, a praktyki stosowane przez organ regulacyjny pozostały w tyle za gwałtownymi zmianami zachodzącymi w działalności banków. W sprawozdaniu krytycznie oceniono również rolę rządu, stwierdzając, że władze powinny były podjąć działania służące ograniczeniu potencjalnego wpływu działalności banków na gospodarkę poprzez zmniejszenie ich wielkości lub zobowiązanie co najmniej jednego banku do przeniesienia swojej siedziby głównej za granicę (16).

Zakłócenie równowagi i nadmierna ekspansja ogólnie rozumianej gospodarki islandzkiej

(21) W sprawozdaniu SIC odniesiono się do wydarzeń dotyczących szerzej rozumianej gospodarki, które miały również wpływ na szybki rozwój banków i przyczyniły się do zakłócenia równowagi między rozmiarem i zakresem wpływu sektora usług finansowych a pozostałą częścią gospodarki. W sprawozdaniu stwierdzono, że polityka rządu (w szczególności polityka fiskalna) najprawdopodobniej przyczyniła się do nasilenia nadmiernej ekspansji i zakłócenia równowagi oraz że polityka pieniężna BCI była niedostatecznie restrykcyjna. Odniesiono się w nim również do złagodzenia przepisów w zakresie udzielania kredytów w ramach Islandzkiego Funduszu Finansowania Mieszkalnictwa, określając ten krok jako „jeden z najpoważniejszych błędów w dziedzinie zarządzania polityką pieniężną i fiskalną popełnionych w okresie poprzedzającym upadek banków” (17). W sprawozdaniu skrytykowano również łatwość, z jaką banki były w stanie uzyskać pożyczkę z BCI, o czym świadczy fakt, że kwota udzielonych przez BCI krótkoterminowych pożyczek zabezpieczonych zwiększyła się z poziomu 30 mld ISK jesienią 2005 r. do 500 mld ISK na początku października 2008 r.

Korona islandzka, nierównowaga zewnętrzna i spready swapu ryzyka kredytowego

(22) W sprawozdaniu odnotowano, że w 2006 r. wartość korony islandzkiej znajdowała się na niezwykle wysokim, niemożliwym do utrzymania poziomie, deficyt obrotów bieżących Islandii przekraczał 16 % PKB, a zobowiązania zaciągnięte w walutach obcych pomniejszone o wysokość aktywów zbliżały się do poziomu całkowitego rocznego PKB. Spełnione zostały zatem wszystkie warunki wstępne wystąpienia kryzysu finansowego. Pod koniec 2007 r. wartość korony zaczęła spadać, czemu towarzyszył wykładniczy wzrost wartości spreadów swapu ryzyka kredytowego w przypadku Islandii i przedmiotowych banków.

2.3. Środki podjęte w celu odbudowy sektora bankowego

(23) Po ogłoszeniu upadłości przez trzy największe banki komercyjne w październiku 2008 r. (w tym przez Glitnir) władze islandzkie stanęły przed bezprecedensowym wyzwaniem polegającym na zabezpieczeniu dalszej działalności bankowej w Islandii (18). Założenia polityki realizowanej przez rząd Islandii w tym zakresie zostały przedstawione przede wszystkim w ustawie kryzysowej (19) przyjętej przez parlament Islandii w dniu 6 października 2008 r. Na mocy tej ustawy FME zostało wyposażone w nadzwyczajne uprawnienia do przejmowania kontroli nad przedsiębiorstwami finansowymi i do rozporządzania ich aktywami i zobowiązaniami wedle potrzeby. Minister Finansów został upoważniony do wypłacania w imieniu Skarbu Państwa środków do celów utworzenia nowych przedsiębiorstw finansowych. Ponadto uznano, że w postępowaniach upadłościowych prowadzonych w odniesieniu do przedsiębiorstw finansowych depozyty będą miały pierwszeństwo względem innych wierzytelności. Rząd zadeklarował objęcie pełną ochroną depozytów w krajowych bankach komercyjnych i kasach oszczędnościowych oraz w ich oddziałach w Islandii.

(24) Początkowo priorytety polityki koncentrowały się na zabezpieczeniu podstawowego funkcjonowania krajowego systemu bankowości, płatności i rozrachunku. W pierwszych tygodniach po upadku banków rząd Islandii, we współpracy z Międzynarodowym Funduszem Walutowym (MFW), przygotował również program gospodarczy, co doprowadziło do zatwierdzenia w dniu 20 listopada 2008 r. wniosku Islandii o przyznanie jej przez Fundusz dwuletniej promesy kredytowej obejmującej pożyczkę z MFW w wysokości 2,1 mld USD w celu wzmocnienia islandzkich rezerw walutowych. Uzyskano także dodatkowe pożyczki o łącznej wartości do 3 mld USD od innych krajów nordyckich, jak również od niektórych partnerów handlowych. W ramach pożyczki udzielonej przez MFW kwota 827 mln USD została udostępniona natychmiast, podczas gdy pozostała jej część była wypłacana w ośmiu równych transzach, z zastrzeżeniem pomyślnego przejścia przeprowadzanych co kwartał kontroli realizacji programu.

(25) Program MFW był szeroko zakrojonym programem stabilizacji, koncentrującym się na realizacji trzech kluczowych celów. Po pierwsze, na ustabilizowaniu kursu korony i przywróceniu zaufania do tej waluty, aby ograniczyć negatywny wpływ kryzysu na gospodarkę. Jednym ze środków podjętych w tym kontekście było wprowadzenie kontroli kapitału służących ograniczeniu zjawiska ucieczki kapitału. Po drugie, program obejmował wdrożenie kompleksowej strategii restrukturyzacji banków, której ostatecznym celem była odbudowa rentownego systemu finansowego w Islandii, a także zabezpieczenie międzynarodowych stosunków finansowych tego państwa. Cele dodatkowe obejmowały zapewnienie uczciwej wyceny aktywów banków, maksymalizację wydajności procesu odzyskiwania mienia oraz wzmocnienie praktyk nadzorczych. Po trzecie, celem programu było zapewnienie stabilności finansów publicznych poprzez ograniczenie zjawiska socjalizacji strat poniesionych przez upadłe banki oraz wdrożenie średnioterminowego programu konsolidacji fiskalnej.

(26) Władze islandzkie podkreśliły, że z uwagi na wystąpienie wyjątkowych okoliczności wynikających ze znacznego rozmiaru systemu bankowego względem zdolności finansowej Skarbu Państwa warianty polityki możliwe do zastosowania przez władze były ograniczone. W związku z tym zastosowane rozwiązania różniły się pod wieloma względami od środków podejmowanych przez rządy innych państw zagrożonych utratą stabilności finansowej.

(27) Na mocy ustawy kryzysowej trzy duże banki komercyjne — Glitnir Bank, Landsbanki Íslands oraz Kaupthing Bank — zostały podzielone na „dawne” i „nowe” banki. Minister Finansów założył trzy spółki akcyjne, którym powierzył zadanie przejęcia operacji prowadzonych na szczeblu krajowym przez dawne banki, i powołał ich rady dyrektorów. FME przejęło kontrolę nad dawnymi bankami, zasadniczo przydzielając ich aktywa i zobowiązania (depozyty) krajowe nowym bankom, które kontynuowały prowadzenie działalności bankowej w Islandii, podczas gdy stare banki zostały objęte nadzorem odpowiednich komitetów ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji (20). Aktywa i zobowiązania zagraniczne zostały w przeważającej części przeniesione do dawnych banków, które następnie poddano procedurom likwidacyjnym, a wszystkie operacje zagraniczne zostały ostatecznie zamknięte (21).

(28) W tymczasowych bilansach otwarcia trzech nowych banków, opublikowanych w dniu 14 listopada 2008 r., oszacowano, że kwota aktywów wszystkich banków ogółem wynosiłaby 2 886 mld ISK, przy czym kwota kapitału własnego, który musiałoby zapewnić państwo, stanowiłaby równowartość 385 mld ISK. Łączną wartość obligacji, jakie musiałyby wyemitować nowe banki na rzecz dawnych banków w ramach zapłaty za wartość przeniesionych aktywów, która przekraczała wartość zobowiązań, oszacowano na 1 153 mld ISK. FME wyznaczyło Deloitte LLP jako podmiot odpowiedzialny za przeprowadzanie wyceny wartości przenoszonych aktywów i zobowiązań. W trakcie tego procesu okazało się, że przeprowadzenie niezależnej wyceny nie doprowadzi do uzyskania stałych wartości aktywów netto, ale że wyniki wyceny będą miały charakter szacunkowy i będą mieściły się w określonych przedziałach. Okazało się także, że wierzyciele banków zgłosili wątpliwości dotyczące wyceny, uznając, iż nie jest ona przeprowadzana w bezstronny sposób, i stwierdzili, że nie mogli w należyty sposób chronić swoich interesów. Wspomniane problemy doprowadziły do zmiany polityki rozliczania rachunków między dawnymi a nowymi bankami — zrezygnowano z mechanizmu opierającego się wyłącznie na wycenach przeprowadzonych przez niezależnego eksperta i zobowiązano strony do podjęcia próby wypracowania w drodze negocjacji porozumienia w sprawie wartości przenoszonych aktywów netto.

(29) Osiągnięcie przez strony porozumienia w sprawie wysokości wycenianych kwot było z oczywistych względów trudne, ponieważ przy przeprowadzaniu wycen wyraźnie przyjmowano szereg założeń, które mogły stać się przedmiotem sporu między stronami. Władze Islandii dążyły do zawarcia porozumień na podstawie wycen bazowych, zapewniających solidną podstawę dla określenia wysokości początkowego dokapitalizowania nowych banków. Wyniki cen aktywów stanowiące nadwyżkę w stosunku do wyceny bazowej mogłyby zostać zwrócone wierzycielom w postaci obligacji warunkowych lub zwiększenia wartości kapitału podstawowego banków, ponieważ w trakcie negocjacji okazało się, że komitety ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji banków Glitnir i Kaupthing oraz większość wierzycieli tych banków mogłyby być zainteresowane nabyciem udziałów kapitałowych w nowych bankach, co pozwoliłoby im czerpać korzyści z ewentualnych wzrostów wartości przeniesionych aktywów.

(30) W dniu 20 lipca 2009 r. ogłoszono decyzję o pełnym dokapitalizowaniu trzech nowych banków i podstawę dla porozumień z wierzycielami dawnych banków. Rząd, występujący w charakterze wyłącznego właściciela trzech nowych banków, zawarł z komitetami ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji dawnych banków umowy wstępne dotyczące procedury osiągnięcia i wypłacenia rekompensaty z tytułu przeniesienia aktywów netto do nowych banków. W odniesieniu do dwóch nowych banków, Íslandsbanki i New Kaupthing (przemianowanego później na Arion Bank), w umowie wstępnej przewidziano możliwość zawarcia umów warunkowych, na mocy których dawne banki subskrybowałyby większościowe udziały kapitałowe w nowych bankach.

(31) W oparciu o wskazane powyżej orientacyjne umowy komitety ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji dawnych banków zdecydowały się skorzystać z wynegocjowanych opcji i subskrybować udziały w nowych bankach w październiku 2009 r. (Glitnir) i grudniu 2009 r. (Kaupthing Bank i Landsbanki Islands). W dniu 18 grudnia 2009 r. rząd ogłosił, że rekonstrukcja banku została zakończona oraz że władze islandzkie i nowe banki, z jednej strony, i komitety ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji Glitnir Bank, Landsbanki Íslands i Kaupthing Bank w imieniu ich wierzycieli, z drugiej strony, zawarły porozumienia w sprawie ugód dotyczących aktywów, które zostały przeniesione z dawnych do nowych banków, oraz że zobowiązania nowych banków zostały następnie w całości sfinansowane.

(32) Jak się okazało, kwota wkładu Skarbu Państwa w kapitał własny nowych banków uległa znacznemu obniżeniu — z początkowo przewidywanych 385 mld ISK do 135 mld ISK w postaci kapitału podstawowego, a w przypadku dwóch z trzech banków: Íslandsbanki i Arion Bank o około 55 mld ISK kapitału Tier II w postaci podporządkowanych pożyczek lub łącznie o 190 mld ISK. Ponadto Skarb Państwa wyposażył Íslandsbanki i Arion Bank w określone instrumenty wsparcia płynności. Łączna kwota kapitału podstawowego przekazanego przez dawne banki nowym bankom wyniosła około 156 mld ISK. W związku z tym całkowite dokapitalizowanie nowych banków kształtowało się na poziomie około 346 mld ISK. Z tego względu zamiast zachowania przez państwo pełnego tytułu własności do trzech banków w umowach wskazano, że udziały kapitałowe państwa zostaną zmniejszone do około 5 % w przypadku Íslandsbanki, 13 % w przypadku Arion Bank i 81 % w przypadku Landsbankinn.

(33) Mimo że opisane przejęcie dwóch z trzech banków przez wierzycieli dawnych banków pozwoliło rozwiązać najistotniejsze problemy związane z odbudową sektora finansowego i ustanowić solidniejszą podstawę kapitałową dla nowych banków, nadal pozostały liczne niedoskonałości, które należało wyeliminować. Od jesieni 2009 r. banki koncentrowały swoje wysiłki głównie na kwestiach wewnętrznych, dążąc do opracowania ogólnej strategii działania oraz w szczególności do zrestrukturyzowania swoich portfeli kredytowych, które stanowią najpoważniejszy czynnik ryzyka dla ich dalszej działalności i długoterminowej rentowności. Proces restrukturyzacji był złożony z uwagi na szereg czynników utrudniających, w tym orzeczenie Sądu Najwyższego o nielegalnym charakterze pożyczek udzielanych w ISK, ale indeksowanych do walut obcych. Jeżeli chodzi o Íslandsbanki, wspomniane kwestie zostały omówione bardziej szczegółowo poniżej w zakresie, w jakim miały one znaczenie dla procesu jego restrukturyzacji.

Otoczenie makroekonomiczne

(34) Po zapaści systemu bankowego w październiku 2008 r. doszło do poważnych zawirowań gospodarczych. Trudnościom islandzkiego systemu finansowego towarzyszył brak zaufania do islandzkiej waluty. W pierwszym kwartale 2008 r. i ponownie jesienią tego samego roku, tj. przed bankructwem trzech banków komercyjnych i po nim, wartość korony islandzkiej gwałtowanie spadła. Pomimo wprowadzenia kontroli kapitału jesienią 2008 r. przez cały 2009 r. utrzymywała się zmienność kursu waluty (22). Opisane problemy doprowadziły do poważnej recesji gospodarki Islandii, która przejawiała się zmniejszeniem PKB o 6,8 % w 2009 i o 4 % w 2010 r.

(35) Wśród konsekwencji kryzysu gospodarczego należy wymienić gwałtowny wzrost stopy bezrobocia z poziomu 1,6 % w 2008 r. do 8 % w 2009 r., wzrost inflacji i spadek poziomu płacy realnej. Ponadto odnotowano nagły wzrost zadłużenia przedsiębiorstw i zobowiązań zaciągniętych w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny oraz udziału kredytów zagrożonych w portfelach kredytowych banków, a także zwiększenie liczby przypadków przejmowania przez nowe banki przedsiębiorstw znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej. Jednocześnie wysokie koszty restrukturyzacji systemu bankowego finansowane ze środków publicznych doprowadziły do gwałtownego wzrostu deficytu fiskalnego i poważnego zwiększenia długu publicznego.

(36) Wstępne dane opublikowane przez Statistics Iceland wskazują, że po okresie głębokiej recesji, w drugiej połowie 2011 r. sytuacja gospodarcza uległa poprawie, a wzrost PKB mierzony w perspektywie całego roku był o 3,1 % wyższy niż w roku ubiegłym.

(37) Wzrost gospodarczy odnotowany w 2011 r. był spowodowany głównie zwiększeniem popytu krajowego, w szczególności wzrostem spożycia w sektorze prywatnych gospodarstw domowych o 4 %. Poprawie sytuacji gospodarczej towarzyszył wzrost płac i świadczeń społecznych, a także podjęcie określonych inicjatyw politycznych mających na celu zmniejszenie obciążenia w zakresie zobowiązań zaciągniętych w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny, w tym wprowadzenie tymczasowych dotacji na spłatę odsetek, zamrożenie rat kredytów oraz wcześniejsze wypłacenie prywatnych oszczędności emerytalnych. Wstępne dane za 2011 r. wskazują również na powolny wzrost poziomu inwestycji, choć wyjściowa wartość przedmiotowego inwestycji znajdowała się na wyjątkowo niskim poziomie (23). Na przestrzeni ostatnich trzech lat spożycie publiczne utrzymywało się na niskim poziomie.

(38) Ogólne dane makroekonomiczne maskują istnienie poważniejszych różnic sektorowych. Załamaniu sektora finansowego towarzyszyło również poważne spowolnienie gospodarcze w sektorze budowlanym i w wielu innych sektorach krajowej działalności produkcyjnej i usługowej. Natomiast w niektórych sektorach związanych z wywozem odnotowano wzrost. Dzięki niskiemu kursowi wymiany korony islandzkiej i stosunkowo stabilnym cenom produktów morskich i wyrobów aluminiowych w walutach obcych przychody z wywozu wzrosły po wybuchu kryzysu gospodarczego — wzrost odnotowano również w sektorze turystyki i innych sektorach związanych z wywozem usług. Jednocześnie wielkość przywozu gwałtownie się zmniejszyła, co tymczasowo przyczyniło się do powstania w 2010 r. w bilansie handlowym (24) nadwyżki w wysokości 10 % PKB. Wraz ze wzrostem popytu krajowego w 2011 r. wzrósł jednak ponownie wywóz, prowadząc do powstania mniejszej nadwyżki handlowej w wysokości 8,2 % PKB.

(39) Prognozy Statistics Iceland na lata 2012–2017 zakładają dalsze stopniowe ożywienie koniunktury gospodarczej, przy czym w 2012 r. wzrost będzie się kształtować na poziomie 2,6 %. Przewiduje się, że wzrost utrzyma się na podobnym poziomie w całym okresie objętym prognozą. Przedmiotowa prognoza jest jednak obarczona w pewnym stopniu brakiem pewności. Zaplanowane wdrożenie inwestycji przemysłowych przeprowadzanych na dużą skalę może ulec dodatkowemu opóźnieniu. Długotrwała recesja w państwach będących głównymi partnerami handlowymi Islandii wywarłaby negatywny wpływ na warunki jej wymiany handlowej, co przełożyłoby się na spadek stopy wzrostu w Islandii. Niższy od oczekiwanego postęp w zmniejszaniu obciążenia gospodarstw domowych i przedsiębiorstw zadłużeniem przyczyniłby się ponadto do ograniczenia popytu krajowego i perspektyw rozwoju gospodarki. Zagrożenie dla wzrostu mogłaby również stanowić utrzymująca się niestabilność cenowa związana ze zmiennością kursu waluty po zlikwidowaniu kontroli kapitału.

2.4. Nadzór finansowy i usprawnienie ram regulacyjnych

(40) Po zakończeniu początkowych działań związanych z utworzeniem nowych banków i przeprowadzeniem wyceny wartości aktywów netto przeniesionych z dawnych banków, wiosną 2009 r. FME przeprowadziło audyt nowych banków i zbadało ich plany operacyjne, kondycję finansową oraz wymogi kapitałowe w ramach tzw. projektu zatwierdzenia. Przy przeprowadzaniu tych działań korzystano ze wsparcia Oliver Wyman, międzynarodowej firmy oferującej usługi konsultingowe w zakresie zarządzania.

(41) Po zakończeniu powyższego procesu FME udzieliło bankom licencji na prowadzenie działalności pod warunkiem spełnienia przez nie szeregu warunków. Biorąc pod uwagę jakość portfeli aktywów i przewidywany brak pewności co do sytuacji gospodarczej, uznano za konieczne, aby wymogi kapitałowe obowiązujące w odniesieniu do przedmiotowych trzech banków wykraczały poza ustawowe minimum. Dlatego też FME ustanowiło minimalną wartość współczynnika adekwatności kapitałowej dla trzech banków na poziomie 16 % oraz minimum 12 % w przypadku współczynnika kapitału Tier I. Wymogi pozostawały w mocy przez okres co najmniej 3 lat, chyba że FME dokonałoby zmiany decyzji w tej sprawie. Określono również warunki w zakresie płynności, ustanawiając wymóg, zgodnie z którym kwota dostępnych zbywalnych aktywów powinna w każdym momencie utrzymywać się na poziomie co najmniej 20 % wartości depozytów, natomiast kwota środków pieniężnych lub ich ekwiwalentów powinna odpowiadać co najmniej 5 % wartości depozytów. Ponadto ustanowiono wymogi regulujące inne kwestie, takie jak restrukturyzacja portfeli kredytowych, ocena ryzyka, ład korporacyjny oraz kwestie związane z własnością. FME wprowadziło porównywalne wymogi kapitałowe również w odniesieniu do innych przedsiębiorstw finansowych.

(42) W programie stabilizacji gospodarczej opracowanym w konsultacji z MFW przewidziano przeprowadzenie przeglądu całości ram regulacyjnych w zakresie świadczenia usług finansowych i sprawowanie nadzoru w celu lepszego zabezpieczenia się przed wybuchem kryzysu finansowego w przyszłości. Rząd zwrócił się do byłego dyrektora generalnego fińskiego Urzędu Nadzoru Finansowego, Kaarlo Jännäriego, z prośbą o przeprowadzenie oceny istniejących ram regulacyjnych i stosowanych praktyk nadzorczych. Jedno z usprawnień zaproponowanych przez Kaarlo Jännäriego dotyczyło utworzenia krajowego rejestru kredytowego w ramach FME w celu ograniczenia poziomu systemowego ryzyka kredytowego. W swoim sprawozdaniu Kaarlo Jännäri zaproponował również ustanowienie surowszych zasad i bardziej restrykcyjnych praktyk w odniesieniu do dużych ekspozycji i powiązanej z nimi działalności kredytowej, a także zalecił zwiększenie liczby kontroli na miejscu służących zbadaniu jakości nadzoru zdalnego i odpowiednich sprawozdań, w szczególności dotyczących ryzyka kredytowego, ryzyka utraty płynności i ryzyka walutowego. Zalecono również przeprowadzenie przeglądu i usprawnienie systemu gwarantowania depozytów, przy szczególnym uwzględnieniu zmian zachodzących w UE.

(43) Następnie rząd przedstawił Althingi wniosek w sprawie ustawy przygotowany m.in. w oparciu o propozycje Kaarlo Jännäriego, a także w oparciu o zmiany wprowadzone od 2009 r. w przepisach EOG w odniesieniu do kwestii związanych z prowadzeniem działalności finansowej — wniosek ten został przyjęty i wszedł w życie w dniu 1 lipca 2010 r. jako ustawa nr 75/2010. Po przyjęciu nowej ustawy dokonano szeroko zakrojonych zmian w ustawie o przedsiębiorstwach finansowych. W późniejszym okresie w ustawie o przedsiębiorstwach finansowych, jak również w przepisach dotyczących kontroli usług finansowych i nadzoru nad nimi, wprowadzono również szereg innych zmian. Wspomniane zmiany regulacyjne zostały bardziej szczegółowo omówione w załączniku.

2.5. Najważniejsze przyszłe wyzwania (25)

(44) Pomimo istotnych postępów w odbudowywaniu swojego sektora finansowego Islandia w dalszym ciągu zmaga się z konsekwencjami kryzysu finansowego i walutowego, do którego doszło jesienią 2008 r. Kryzys finansowy ujawnił różnego rodzaju słabości i niedociągnięcia systemu finansowego, które należy naprawić, aby odzyskać zaufanie obywateli. Wydaje się oczywiste, że Islandia — podobnie jak wiele innych państw, które ucierpiały wskutek wybuchu kryzysu finansowego — musi stawić czoła licznym wyzwaniom związanym z koniecznością dostosowania prawnego i operacyjnego otoczenia usług finansowych w taki sposób, by wspierać działania mające na celu ustanowienie rentownego i wydajnego systemu finansowego w przyszłości oraz aby ograniczyć do minimum ryzyko ponownego wystąpienia wstrząsów systemowych.

(45) Najistotniejsze wyzwania stojące dziś przed islandzkimi przedsiębiorstwami finansowymi są związane z faktem, że banki prowadzą działalność w otoczeniu chronionym, objętym kontrolami kapitału i zabezpieczonym ogólną gwarancją depozytów. Obecnie banki muszą przygotować się do prowadzenia działalności w mniej chronionym otoczeniu, w jakim znajdą się po zniesieniu kontroli kapitału i przywróceniu gwarancji depozytów do poziomu przewidzianego w odpowiednich dyrektywach UE/EOG (26). Władze islandzkie podkreśliły konieczność zachowania szczególnej ostrożności przy wprowadzaniu nowych przepisów w tym zakresie.

(46) Kolejne istotne wyzwanie wiąże się z koniecznością dalszego dostosowania ram prawnych i regulacyjnych w celu wsparcia funkcjonowania niezawodnego i wydajnego systemu finansowego, który jest zgodny ze zmianami w postanowieniach Porozumienia EOG i innych aktach prawa międzynarodowego (27).

2.6. Stan konkurencji w islandzkim sektorze finansowym

(47) Zgodnie z informacjami przekazanymi niedawno przez władze islandzkie (28) struktura konkurencji na rynku finansowym uległa radykalnej zmianie od momentu załamania się sektora bankowego. Liczba przedsiębiorstw finansowych uległa zmniejszeniu w miarę jak szereg kas oszczędnościowych, banków komercyjnych i wyspecjalizowanych kredytodawców zostało postawionych w stan likwidacji lub połączyło się z innymi przedsiębiorstwami (29). Liczba przedsiębiorstw finansowych w dalszym ciągu maleje, ostatnio wskutek połączenia Landsbankinn i SpKef w marcu 2011 r., połączenia Íslandsbanki i Byr w grudniu 2011 r. oraz połączenia Landsbankinn i Svarfdaelir Savings Bank, które zostało zatwierdzone przez Urząd w dniu 20 czerwca 2012 r. na mocy decyzji nr 226/12/COL. Wraz ze spadkiem liczby przedsiębiorstw finansowych i przejmowaniem depozytów likwidowanych banków przez większe banki doszło do zwiększenia poziomu koncentracji na rynku krajowym. Z kolei całkowite udziały nowych banków w rynkach finansowych EOG są obecnie znacznie mniejsze, niż udziały ich poprzedników, z uwagi na wycofanie się z prowadzenia działalności w obszarze bankowości międzynarodowej.

(48) Ponadto wskutek załamania lub zdecydowanego ograniczenia działalności niektórych sektorów rynkowych rynek krajowy znacznie się zmniejszył. Niemal całkowity zanik rynku akcji i wprowadzenie kontroli kapitału zredukowały działalność na rynku akcji i rynku walutowym, co doprowadziło do ograniczenia możliwości w zakresie przeprowadzania inwestycji. Z uwagi na rekordowo niski poziom inwestycji w gospodarkę oraz ogólnie wysoki poziom lewarowania gospodarstw domowych i przedsiębiorstw popyt na kredyty utrzymuje się na niskim poziomie. Od wybuchu kryzysu banki skupiały swoje wysiłki na kwestiach wewnętrznych oraz na restrukturyzacji swoich portfeli kredytowych, jak również na restrukturyzacji niektórych spośród swoich najistotniejszych klientów korporacyjnych.

(49) Przed wybuchem kryzysu finansowego łączny udział kas oszczędnościowych w rynku mierzony wartością ich depozytów kształtował się na poziomie 20–25 %. Obecnie udział ten zmniejszył się do około 2–4 %. Udziały w rynku utracone przez kasy oszczędnościowe i banki komercyjne, które wycofały się z rynku, zostały przejęte przez trzy największe banki komercyjne — Arion Bank, Íslandsbanki i Landsbanki. Łączne udziały tych trzech dużych banków obejmują obecnie około 90–95 % rynku, w porównaniu z wcześniejszymi 60–75 %, przy czym Landsbankinn dysponuje nieznacznie wyższym udziałem w rynku od pozostałych banków. Jedynym innym uczestnikiem rynku, poza 10 regionalnymi kasami oszczędności, których obecny udział w rynku kształtuje się na poziomie 2–4 %, jest zrestrukturyzowany MP Bank (30), dysponujący udziałem w rynku wynoszącym około 1–5 %.

(50) Rynek finansowy Islandii ma zatem wyraźnie oligopolistyczny charakter, przy czym trzy największe przedsiębiorstwa mogłyby wspólnie osiągnąć dominującą pozycję na rynku. W opinii islandzkiego organu ds. konkurencji (ICA), do którego Urząd zwrócił się o udzielenie informacji na temat stanu konkurencji w Islandii i przedstawienie potencjalnych rozwiązań istniejącej sytuacji, na islandzkim rynku bankowym istnieją znaczne bariery wejścia. Sytuacja ta ma negatywny wpływ na konkurencję. Konsumenci napotykają również na pewne utrudnienia przy przenoszeniu do innego banku. Ponadto władze islandzkie przyznały, że ryzyko walutowe związane ze słabą i niewymienną w handlu zagranicznym walutą islandzką — islandzką koroną — miało wpływ na dodatkowe ograniczenie konkurencji i zniechęciło zagraniczne banki i przedsiębiorstwa do wchodzenia na rynek islandzki.

(51) W ostatnim czasie ICA skupiała się na konkretnej kwestii związanej z funkcjonowaniem infrastruktury IT regulującej operacje banków oraz ich współpracy w tym zakresie. Działania te dotyczyły dostawcy usług IT Reiknistofa bankanna (centrum danych dla islandzkich banków, RB), stanowiącego wspólną własność instytucji finansowych. Omawiana kwestia jest istotna z punktu widzenia przedmiotowej sprawy i z tego względu stanowiła jeden z tematów omówionych podczas spotkań Urzędu z władzami islandzkimi i przedstawicielami banków.

(52) RB stanowi wspólną własność trzech głównych banków islandzkich, dwóch kas oszczędnościowych, Islandzkiego Stowarzyszenia Kas Oszczędnościowych oraz trzech głównych podmiotów zajmujących się przetwarzaniem transakcji realizowanych za pośrednictwem kart płatniczych w Islandii. Landsbankinn jest właścicielem 36,84 % udziałów w RB, Íslandsbanki — 29,48 %, a Arion Bank — 18,7 %. Łącznie wspomniane trzy banki komercyjne są więc posiadaczami 85,02 % udziałów w RB. Do klientów RB należą właściciele, Bank Centralny Islandii oraz inne instytucje finansowe, jak również rząd i podmioty publiczne. Banki prowadzą szeroko zakrojoną współpracę w tym zakresie z uwagi na fakt, że RB opracował funkcjonujący w Islandii system rozliczeniowy i rozrachunku. RB zapewnia również szereg kluczowych rozwiązań w zakresie bankowości obsługujących wiele podmiotów (ang. multi-tenant), z których korzysta większość islandzkich banków. Ponadto RB zarządza systemem e-fakturowania i e-płatności przeznaczonym dla przedsiębiorstw i konsumentów.

(53) W opinii ICA kryzys sektora bankowego z 2008 r. sprawił, że mniejsze banki i kasy oszczędnościowe stały się podmiotami szczególnie narażonymi na rynku. W przypadku mniejszych przedsiębiorstw finansowych dostęp do wymaganych usług IT miał kluczowe znaczenie, ponieważ tego rodzaju usługi mogą być postrzegane jako jedna z barier wejścia dla nowych uczestników rynku. Jeżeli chodzi o większe przedsiębiorstwa finansowe, dostawcą platformy usług IT był w przeważającej mierze RB, natomiast w przypadku kas oszczędnościowych i mniejszych uczestników rynku rolę tę pełnił Teris. W wyniku zamknięcia wielu mniejszych przedsiębiorstw finansowych w ostatnich latach Teris utracił znaczną część swoich dochodów, co zmusiło go do sprzedaży RB części swoich rozwiązań w dziedzinie IT w styczniu 2012 r. W opinii RB i Teris wspomniana transakcja miała służyć m.in. zapewnieniu dalszego świadczenia usług IT na rzecz mniejszych przedsiębiorstw finansowych.

(54) ICA prowadziła postępowania w dwóch sprawach związanych z działalnością RB. Pierwsza z nich dotyczyła tego, czy współwłasność i współpraca banków i innych przedsiębiorstw finansowych w ramach forum RB powinna zostać uznana za przypadek złamania zakazu stosowania praktyk ograniczających konkurencję przewidzianego w art. 10 islandzkiej ustawy o konkurencji. Druga sprawa była związana z oceną zgodności zakupu głównych aktywów Teris przez RB z przepisami dotyczącymi połączeń zawartymi w tej samej ustawie. W maju 2012 r. przedmiotowe dwie sprawy zakończyły się jednak zawarciem ugody między RB i jego właścicielami, z jednej strony, a ICA, z drugiej strony (31).

(55) Poza wskazanymi powyżej obawami związanymi bezpośrednio z islandzkim rynkiem finansowym ICA zwróciła uwagę w szczególności na konieczność przeprowadzenia bezzwłocznej sprzedaży i restrukturyzacji przedsiębiorstw operacyjnych (32). Wiele przedsiębiorstw operacyjnych zostało przejętych przez banki (będące wierzycielami tych przedsiębiorstw) z powodu ich nadmiernego zadłużenia po wybuchu kryzysu gospodarczego w 2008 r. W opinii ICA świadczenie usług finansowych na rzecz przedsiębiorstw przez banki w przypadku, gdy banki są jednocześnie właścicielami tych przedsiębiorstw, może prowadzić do konfliktu interesów. Zdaniem ICA fakt, że banki są bezpośrednimi i pośrednimi właścicielami przedsiębiorstw (33), stanowi najbardziej powszechny i wiążący się z największym zagrożeniem problem z zakresu konkurencji powstały w wyniku kryzysu finansowego, ponieważ opisana sytuacja ma wpływ na niemal każde przedsiębiorstwo i sektor w Islandii. ICA uważa, że przyspieszenie procesu restrukturyzacji przedsiębiorstw przyczyniłoby się do usprawnienia konkurencji na rynku finansowym. Gdy zaangażowanie banków w proces restrukturyzacji ich klientów korporacyjnych było regulowane wymogami dotyczącymi powiadomień w ramach krajowej kontroli połączeń, ICA często ustanawiała warunki, jakie musiały spełnić banki, aby stać się właścicielami przedsiębiorstw. Wypracowanie kompleksowego rozwiązania tego problemu wydaje się jednak trudne, ponieważ wynika on zasadniczo z wysokiego poziomu lewarowania islandzkiego sektora przedsiębiorstw.

(56) W pismach przekazanych Urzędowi wszystkie trzy banki komercyjne: Arion Bank, Íslandsbanki i Landsbankinn wyraziły pogląd, że od jesieni 2008 r. warunki konkurencji na islandzkim rynku finansowym nie uległy poważniejszym zmianom, które mogłyby stanowić źródło obaw. Na rynku tym w dalszym ciągu panowała skuteczna konkurencja, przy czym brak jest jakichkolwiek dowodów świadczących o tym, że którykolwiek z trzech największych uczestników rynku dopuszczał się zachowań o znamionach zmowy. Badając warunki prowadzenia konkurencji na rynkach, ICA przeoczyła pewne kluczowe czynniki, takie jak fakt, że banki zagraniczne konkurowały w przeszłości i w dalszym ciągu aktywnie konkurują z bankami islandzkimi w zakresie świadczenia usług finansowych na rzecz największych klientów, takich jak przedsiębiorstwa prowadzące działalność wywozową (w sektorze gospodarki rybnej, w energochłonnych gałęziach przemysłu itp.), jak również działalność na rzecz organów państwowych i gminnych.

(57) Spostrzeżenie to stoi jednak w sprzeczności z opinią wyrażoną przez władze islandzkie, jak określono we wskazanym wyżej sprawozdaniu Ministra Spraw Gospodarczych dla Althingi, oraz z poglądami ICA. Ponadto, jak zostanie to przedstawione poniżej, Íslandsbanki pomimo pewnych zastrzeżeń co do wyników analizy warunków konkurencji podjął pewne zobowiązania, które miały na celu ograniczenie zakłóceń konkurencji związanych z przedmiotowymi środkami pomocy. Zobowiązania te zostały wyszczególnione w załączniku.

3. OPIS ŚRODKÓW

3.1. Beneficjent

(58) Jak wskazano powyżej, upadek Glitnir nastąpił w 2008 r., podobnie jak dwóch innych dużych islandzkich banków komercyjnych. W celu zapewnienia dalszego funkcjonowania krajowego sektora bankowego władze islandzkie podjęły pewne działania służące przywróceniu niektórych operacji prowadzonych przez (dawny) Glitnir Bank hf, w tym ustanowienie oraz dokapitalizowanie New Glitnir Bank hf (przemianowanego obecnie na Íslandsbanki).

3.1.1. Glitnir Bank

(59) Przed wybuchem kryzysu finansowego w 2008 r. Glitnir Bank był trzecim co do wielkości bankiem w Islandii. Wartość jego bilansu pod koniec czerwca 2008 r., tuż przed jego upadkiem, wynosiła 3 862 mld ISK. Główne rynki, na których bank oferował szeroki zakres usług finansowych, w tym usługi bankowości korporacyjnej, bankowości inwestycyjnej, usługi związane z rynkami kapitałowymi, usługi w zakresie zarządzania inwestycjami oraz usługi bankowości detalicznej, były zlokalizowane w Islandii i Norwegii. Glitnir prowadził również działalność w Finlandii, Szwecji, Danii, Zjednoczonym Królestwie, Luksemburgu, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Chinach i Rosji. Był właścicielem szeregu jednostek zależnych — do najważniejszych z nich należały: Glitnir AB (Szwecja); Glitnir Bank Oyi (Finlandia); Glitnir Bank ASA (Norwegia); Glitnir Bank Luxembourg SA; oraz Glitnir Asset Management Luxembourg. Bank prowadził swoją międzynarodową ekspansję w oparciu o dwa sektory przemysłowe: sektor żywności pochodzenia morskiego i zrównoważonej energii (34). Akcje banku były notowane na islandzkim rynku regulowanym OMX.

3.1.2. Íslandsbanki

(60) Następca prawny Glitnir, Íslandsbanki, to uniwersalny bank oferujący kompleksowy zestaw usług finansowych osobom fizycznym, gospodarstwom domowym, przedsiębiorstwom oraz inwestorom profesjonalnym w Islandii, który specjalizuje się w dwóch sektorach przemysłowych: sektorze żywności pochodzenia morskiego i sektorze energii geotermalnej. Po połączeniu z Byr aktywa banku osiągnęły obecnie wartość około 800 mld ISK. Bank zatrudnia około 1 100 pracowników i jest trzecim co do wielkości bankiem islandzkim pod względem aktywów ogółem. Oferowane przez bank produkty i usługi dzieli się na cztery działy: dział bankowości detalicznej, dział bankowości korporacyjnej, dział operacji rynkowych oraz dział zarządzania majątkiem. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Íslandsbanki jego udział we wszystkich tych segmentach branżowych waha się między [20] a [40] %.

3.1.2.1. Bankowość detaliczna — Islandia

(61) Dział bankowości detalicznej oferuje usługi bankowe osobom fizycznym, gospodarstwom domowym oraz małym i średnim przedsiębiorstwom (MŚP). Dział ten obejmuje sieć oddziałów Íslandsbanki, dział finansowania banku opartego na aktywach oraz autonomiczną jednostkę zależną, Kreditkort, będącą wiodącym podmiotem zajmującym się wydawaniem kart kredytowych w Islandii.

(62) Najnowsze dostępne dane wskazują, że udziały Íslandsbanki w rynku w sektorze bankowości detalicznej kształtowały się na poziomie [> 30] %.

3.1.2.2. Bankowość korporacyjna — Islandia

(63) Dział bankowości korporacyjnej oferuje usługi w zakresie udzielania pożyczek i innego rodzaju usługi kredytowe średnim i dużym przedsiębiorstwom w Islandii, zazwyczaj określanych mianem "największej 300". Ponadto jednostka rozwiązań dla klientów korporacyjnych funkcjonująca w ramach bankowości korporacyjnej zarządza i kieruje procesem restrukturyzacji portfeli dużych klientów korporacyjnych banku, którzy doświadczają poważnych trudności finansowych.

(64) Najnowsze dostępne dane wskazują, że udziały Íslandsbanki w rynku w sektorze bankowości korporacyjnej kształtowały się na poziomie [> 30] %.

3.1.2.3. Operacje rynkowe

(65) Dział operacji rynkowych oferuje szeroki zakres usług w zakresie finansowania klientów korporacyjnych, papierów wartościowych oraz produktów walutowych i produktów rynku pieniężnego w Islandii, jak również usługi doradztwa finansowego w sektorach energii geotermalnej i żywności pochodzenia morskiego w Stanach Zjednoczonych.

(66) Najnowsze dostępne dane wskazują, że udziały Íslandsbanki w rynku akcji kształtowały się na poziomie [> 5] % (35), w rynku obligacji na poziomie [> 20] %, w rynku walutowym (FX) na poziomie [> 30] %, a w rynku finansowania klientów korporacyjnych na poziomie około [35–45] % (36).

3.1.2.4. Zarządzanie majątkiem — VÍB

(67) Dział zarządzania majątkiem oferuje klientom o dowolnej wielkości usługi w zakresie sprzedaży instytucjonalnej, bankowości prywatnej (dla zamożnych klientów) oraz inwestycji sektora prywatnego (bankowość detaliczna), a także usługi związane z funduszami stron trzecich. VÍB oferuje również usługi w zakresie zarządzania i administrowania funduszami za pośrednictwem zarządzanej i działającej w autonomiczny sposób jednostki zależnej Íslandssjóðir hf.

(68) Najnowsze dostępne dane wskazują, że udział Íslandsbanki w rynku usług sprzedaży korporacyjnej i instytucjonalnej kształtuje się na poziomie [> 30] %, w rynku detalicznych usług inwestycyjnych na poziomie [> 30] %, w rynku usług bankowości prywatnej na poziomie [> 25] %, w rynku zarządzania funduszami wspólnego inwestowania na poziomie [> 35] %, natomiast w rynku prywatnych usług emerytalnych na poziomie [> 15] % (37).

3.2. Porównanie dawnego i nowego banku

3.2.1. Porównanie Glitnir i Íslandsbanki (2008 r.)

(69) Nowy i dawny bank różnią się między sobą znacznie pod względem charakteru i skali prowadzonej działalności. Działalność Íslandsbanki jest prowadzona głównie na rynku krajowym, przy czym bank nie prowadzi żadnych objętych licencją operacji bankowych za granicą, natomiast Glitnir był bankiem międzynarodowym prowadzącym działalność w 11 państwach. Íslandsbanki świadczy usługi w czterech segmentach działalności: bankowości komercyjnej/detalicznej, zarządzaniu aktywami, bankowości korporacyjnej i inwestycyjnej oraz operacjach skarbowych i operacjach na rynkach kapitałowych, przy czym wszystkie te usługi koncentrują się na rynku krajowym. Co szczególnie istotne, skala działalność Íslandsbanki jest prowadzona na znacznie mniejszą skalę niż działalność Glitnir; wartość bilansu dawnego banku w wysokości 3 862 mld ISK w porównaniu z bilansem nowego banku wynoszącym 631 mld ISK oznacza redukcję o 84 %. Zestawienie bilansu dawnego banku z czerwca 2008 r. z bilansem otwarcia nowego banku przedstawiono w tabeli 1 powyżej.

(70) Struktura finansowania Glitnir była zróżnicowana, a bank był poważnym emitentem obligacji będących przedmiotem obrotu na rynku globalnym. Natomiast Íslandsbanki opiera swoją strukturę finansowania głównie na depozytach. Opisana sytuacja, w połączeniu z prawdopodobną niezdolnością banku do uzyskania dostępu do podobnych źródeł finansowania, z jakich korzystał poprzedni bank (przynajmniej w perspektywie krótkoterminowej), ogranicza możliwości banku w zakresie rozwoju. Zestawienie kluczowych wskaźników charakterystycznych dla obu banków przedstawione na wykresie 1 wskazuje na znaczne różnice między nimi (38): Wykres 1 Stan Íslandsbanki w momencie utworzenia w zestawieniu ze stanem Glitnir w 2008 r. (2 kw.), wybrane dane

(71) Nowy bank zatrudnia również znacznie mniej pracowników. Średnia liczba pełnoetatowych pracowników zatrudnianych przez Glitnir w pierwszej połowie 2008 r. wynosiła 2 174 osoby, w porównaniu z 1 110 osobami zatrudnianymi przez Íslandsbanki (oraz jednostki zależne banku) w pierwszej połowie 2009 r. — poziom zatrudnienia uległ więc obniżeniu o 49 %. Zgodnie z danymi dotyczącymi operacji krajowych z tego samego okresu nowy bank zatrudniał o 242 osoby mniej niż Glitnir.

3.3. Krajowa podstawa prawna środka pomocy

— Ustawa nr 125/2008 o Urzędzie ds. wypłat ze środków skarbu państwa w związku z nadzwyczajną sytuacją na rynkach finansowych itp., powszechnie zwana ustawą kryzysową

(72) W ustawie kryzysowej upoważniono FME do podejmowania interwencji „w wyjątkowych okolicznościach” oraz do przejmowania uprawnień przysługujących zgromadzeniom udziałowców i radom nadzorczym instytucji finansowych w zakresie rozporządzania ich aktywami i zobowiązaniami. FME zostało również upoważnione do powoływania komitetów ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji przejętych przedsiębiorstw finansowych, które dysponowały uprawnieniami przysługującymi zgromadzeniom udziałowców. W ramach postępowań likwidacyjnych prowadzonych w odniesieniu do instytucji ustawa przyznaje pierwszeństwo roszczeniom posiadaczy depozytów oraz systemom gwarantowania depozytów. Na mocy ustawy Minister Finansów Islandii został również upoważniony do ustanawiania nowych banków. Ustawa kryzysowa obejmuje zmiany w ustawie o przedsiębiorstwach finansowych, nr 161/2002, ustawie o nadzorze urzędowym nad działalnością finansową, nr 87/1998, ustawie o systemie gwarantowania depozytów i rekompensat dla inwestorów, nr 98/1999, oraz ustawie regulującej kwestie związane z mieszkalnictwem, nr 44/1998. — Uzupełniający budżet państwa na 2008 r. (art. 4) — Budżet państwa na 2009 r. (art. 6)

3.4. Środki pomocy

(73) Charakter interwencji podjętej przez władze islandzkie po upadku Glitnir Bank został opisany powyżej, a bardziej szczegółowe informacje w tym zakresie zostały zawarte w decyzji o wszczęciu postępowania. Najważniejsze etapy przeprowadzonych interwencji można streścić w następujący sposób: FME przejęło kontrolę nad Glitnir w dniu 7 października 2008 r., po czym zobowiązania krajowe i (większość) aktywów krajowych zostały przeniesione do New Glitnir. Planowano zrekompensowanie tego przeniesienia dawnemu bankowi/jego wierzycielom poprzez przekazanie różnicy między wartością aktywów i zobowiązań. Ponieważ wyliczenie tej różnicy okazało się trudne i czasochłonne, organy państwa zapewniły określony kapitał założycielski i zobowiązały się do wypłacenia dalszych środków kapitałowych w razie potrzeby. Następnie dokapitalizowały bank, a w październiku zawarto umowę między państwem a wierzycielami dawnego banku, na mocy której udziały państwa w banku uległy zmniejszeniu ze 100 % do 5 %. Urząd uznaje tę datę — dzień 15 października 2009 r. — za termin rozpoczęcia 5-letniego okresu restrukturyzacji, który tym samym będzie trwał do dnia 15 października 2014 r.

(74) W poniższej sekcji ograniczono się do opisania tych aspektów interwencji państwa, które stanowią środki pomocy podlegające ocenie na podstawie art. 61 Porozumienia EOG.

3.4.1. Kapitał Tier I

(75) Państwo dwukrotnie przyznawało kapitał Tier I — przy utworzeniu New Glitnir i ponownie przy pełnym dokapitalizowaniu tego banku (z mocą wsteczną); następnie zawarto umowę z wierzycielami dawnego banku, na mocy której państwo zachowało 5 % udziałów w banku.

3.4.1.1. Kapitał założycielski

(76) Po utworzeniu nowego banku, tj. Íslandsbanki, państwo przekazało mu 775 mln ISK w gotówce jako kapitał założycielski, zobowiązując się dodatkowo do przekazania nowemu bankowi 110 mld ISK w zamian za całość jego kapitału własnego. Ta pierwsza kwota odpowiada minimalnej wielkości kapitału niezbędnego do założenia banku na mocy prawa islandzkiego. Druga liczba została obliczona jako 10 % pierwotnego szacunku prawdopodobnej wielkości bilansu aktywów ważonych ryzykiem banku; kwota ta została uwzględniona w budżecie państwa na 2009 r. jako fundusze rządowe przeznaczone na rozwiązanie problemów związanych z wystąpieniem wyjątkowych okoliczności na rynkach finansowych. Celem przedmiotowej alokacji kapitału było zapewnienie odpowiedniej gwarancji dalszego funkcjonowania banku do momentu rozwiązania problemów związanych z jego ostateczną rekapitalizacją — problemy te dotyczyły m.in. wielkości jego bilansu otwarcia w oparciu o wycenę kwoty rekompensaty na rzecz dawnego banku z tytułu przeniesienia aktywów.

3.4.1.2. Zastrzyk kapitałowy i utrzymanie 5 % udziałów w ramach ugody z wierzycielami dawnego banku

(77) W dniu 20 lipca 2009 r. rząd Islandii i komitet ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji Glitnir zawarły porozumienie w sprawie wysokości kapitału założycielskiego Íslandsbanki oraz podstawy rekompensaty wypłacanej wierzycielom Glitnir w zamian za przeniesienie głównie aktywów i depozytów krajowych z Glitnir (39). Na mocy tego porozumienia w dniu 14 sierpnia 2009 r. państwo islandzkie zobowiązało się do przekazania Íslandsbanki dodatkowego kapitału własnego w wysokości 64,2 mld ISK, zwiększając tym samym łączny kapitał własny banku do 65 mld ISK, co pozwoliło mu spełnić ustanowiony przez FME wymóg posiadania współczynnika kapitału Tier I na poziomie 12 %. W porozumieniu przewidziano dwie możliwe metody wypłacenia przeniesionych aktywów netto oraz udziałów kapitałowych; Glitnir mógł zdecydować się na subskrybowanie większościowych udziałów w Íslandsbanki i otrzymać rekompensatę z tytułu przeniesienia aktywów w postaci udziałów w banku lub — jeżeli taka subskrypcja nie zostałaby przeprowadzona — kwota dokapitalizowania przekazana przez rząd zostałaby utrzymana w ramach banku, a rząd w dalszym ciągu byłby właścicielem Íslandsbanki. Glitnir został zobowiązany do podjęcia decyzji w tej kwestii do dnia 30 września 2009 r.; termin ten został następnie przedłużony do dnia 15 października 2009 r. W dniu 15 października 2009 r. ogłoszono, że komitet ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji Glitnir podjął w imieniu wierzycieli banku decyzję o przejęciu 95 % kapitału podstawowego Íslandsbanki w charakterze rekompensaty z tytułu przeniesienia aktywów z dawnego do nowego banku. Państwo pozostało właścicielem pozostałych 5 % udziałów.

(78) Ponadto w ramach ugody ustalono, że komitet ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji (wierzyciele) przekaże na rzecz państwa wynagrodzenie za całkowitą kwotę odsetek naliczonych z tytułu przedmiotowej inwestycji za okres, w którym rząd pozostawał właścicielem banku, na kwotę w wysokości 8,3 mld ISK. Kwota ta odpowiadała stopie zwrotu w wysokości 12,8 %, której wartość w ujęciu rocznym wynosiła 13,9 %, co stanowiło zwieńczenie ugody dotyczącej aktywów przeniesionych z Glitnir do Íslandsbanki po upadku banków w październiku 2008 r.

3.4.2. Wkład w postaci kapitału Tier II

(79) W dniu 15 października 2009 r. rząd udzielił bankowi podporządkowanej pożyczki, aby zwiększyć jego kapitał własny i wzmocnić jego poziom płynności w celu umożliwienia mu spełnienia wymogów kapitałowych ustanowionych przez FME. Podporządkowana pożyczka została udzielona w EUR i stanowiła równowartość 25 mld ISK kapitału Tier II w postaci instrumentu upoważniającego Íslandsbanki do emitowania niezabezpieczonych, podporządkowanych papierów dłużnych. Papiery dłużne mają termin zapadalności wynoszący dziesięć lat, począwszy od dnia 30 grudnia 2009 r. Instrument ten obejmuje mechanizmy zachęcające do wycofania się, przewidujące stopniowe zwiększanie kwoty odsetek po upływie pięciu lat. Zgodnie z treścią umowy stopy procentowe w skali roku przez pierwsze pięć lat ustala się jako wyższe o 400 punktów bazowych od EURIBOR (40), natomiast w okresie od pięciu do dziesięciu lat wysokość stóp procentowych jest o 500 punków bazowych wyższa od EURIBOR.

(80) Wniesienie wkładu w postaci kapitału Tier II, w połączeniu z opisanymi powyżej instrumentami kapitału Tier I, umożliwiło Íslandsbanki spełnienie ustanowionego przez FME wymogu utrzymywania minimalnej wartości współczynnika adekwatności kapitałowej na poziomie 16 % w dniu 15 października 2009 r.

3.4.3. Gwarancja depozytów

(81) Aby zapewnić zgodność z przepisami dyrektywy 97/9/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 3 marca 1997 r. w sprawie systemów rekompensat dla inwestorów (41) oraz dyrektywy 94/19/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 30 maja 1994 r. w sprawie systemów gwarancji depozytów (42), Islandia przyjęła ustawę nr 98/1999 w sprawie gwarancji depozytów i systemu rekompensat dla inwestorów, ustanawiając tym samym tzw. Fundusz Gwarancyjny Deponentów i Inwestorów („TIF”), zasilany środkami pochodzącymi z rocznych składek opłacanych przez banki, których wysokość oblicza się w proporcji do całkowitej wielkości depozytów danego banku.

(82) W opinii władz islandzkich w celu zwiększenia poziomu pewności i rozwiania wątpliwości obywateli co do bezpieczeństwa ich depozytów w przypadku wybuchu kryzysu środki na ratowanie banków podjęte przez rząd islandzki jesienią 2008 r. wiązały się również z dodatkowym zabezpieczeniem przez państwo depozytów przechowywanych w krajowych bankach komercyjnych i kasach oszczędnościowych, co wykraczało poza zakres działań przewidzianych w ustawie nr 98/1999 wdrażającej przepisy dyrektywy 94/19/WE w sprawie systemów gwarancji depozytów oraz dyrektywy 97/9/WE w sprawie systemów rekompensat dla inwestorów.

(83) W oświadczeniu wydanym przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów w dniu 6 października 2008 r. stwierdzono, że „rząd Islandii pragnie zaznaczyć, iż depozyty w krajowych bankach komercyjnych i kasach oszczędnościowych oraz w ich oddziałach w Islandii zostaną w całości zabezpieczone” (43). Kancelaria obecnego Prezesa Rady Ministrów wydała oświadczenie o tej treści ponownie w lutym i grudniu 2009 r. (44). Ponadto do wspomnianego oświadczenia odniesiono się również w liście intencyjnym przekazanym przez rząd Islandii Międzynarodowemu Funduszowi Walutowemu (list został opublikowany na stronie internetowej Ministerstwa Spraw Gospodarczych i MFW) w dniu 7 kwietnia 2010 r. (oraz ponownie w kolejnym liście intencyjnym z dnia 13 września 2010 r.). We wspomnianym liście (który został podpisany przez premiera, Ministra Finansów i Ministra Spraw Gospodarczych Islandii oraz przez prezesa BCI) stwierdzono: „w chwili obecnej nadal zobowiązujemy się do objęcia depozytariuszy pełną ochroną, ale po przywróceniu stabilności finansowej zamierzamy przystąpić do działań mających na celu stopniowe znoszenie tej ogólnej gwarancji” (45). Co więcej, w sekcji ustawy budżetowej na 2011 r. poświęconej gwarancjom państwowym w jednym z przypisów powołano się na treść oświadczenia rządu Islandii, że depozyty przechowywane w islandzkich bankach są objęte gwarancją państwową (46).

(84) Dodatkowe potwierdzenie przedstawionych powyżej informacji stanowi niedawne oświadczenie obecnego Ministra Spraw Gospodarczych i byłego Ministra Finansów (2009–2011) Islandii, Steingrímura Sigfússona, wygłoszone w trakcie debaty w parlamencie Islandii poświęconej kosztom ponoszonym przez rząd w związku z przejęciem SpKef przez Landsbankinn. W opinii ministra należy w tym kontekście pamiętać o oświadczeniu rządu z jesieni 2008 r., w którym stwierdzono, że wszystkie depozyty w kasach oszczędnościowych i bankach komercyjnych są bezpieczne i objęte ochroną. „Od tego momentu działania podejmowane przez nas na wszystkich polach opierały się na jego treści (tj. tego oświadczenia) i niestety należy przyznać, że obecna sytuacja (tj. konieczność pokrycia płatności na rzecz SpKef) będzie wymagała uiszczenia bezpośrednio z kasy państwa jednego z najwyższych rachunków w związku z koniecznością pokrycia kosztów związanych z zabezpieczeniem depozytów wszystkich mieszkańców Suðurnes […] oraz wszystkich klientów SpKef zamieszkujących region Fiordów Zachodnich oraz zachodnią i północno-zachodnią część kraju […]. Nie przypuszczam, by ktokolwiek sądził, że depozytariusze zamieszkujący te obszary mieliby być traktowani w inny sposób, niż pozostali mieszkańcy Islandii, dlatego też organy państwa nie miały większego wyboru w tej kwestii” (47).

(85) Zdaniem rządu Islandii dodatkowa gwarancja depozytów zostanie zniesiona przed całkowitym wycofaniem kontroli kapitału, co w opinii władz islandzkich ma nastąpić pod koniec 2013 r.

3.4.4. Specjalny instrument wsparcia płynności

(86) Ponadto w ramach warunku przejęcia kapitału własnego nowego banku przez wierzycieli rząd Islandii zawarł kolejne porozumienie z Íslandsbanki w dniu 11 września 2009 r., które weszłoby w życie w przypadku, gdyby komitet ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji Glitnir zdecydował się skorzystać z opcji umożliwiającej mu zostanie większościowym udziałowcem banku (48). Zgodnie z porozumieniem Ministerstwo Finansów zobowiązało się do udzielenia pożyczki w formie obligacji skarbowych z opcją odkupu w zamian za przekazanie ściśle określonych aktywów o maksymalnej wartości 25 mld ISK na warunkach wyszczególnionych w umowie.

(87) Główne warunki przewidziane w umowie w celu zapewniania płynności zostały wskazane poniżej: Maksymalna kwota pożyczki: 25 mld ISK Termin: do września 2012 r. Wynagrodzenie: 3,0 % z pierwszych 8 mld ISK; 3,5 % z kolejnych 8 mld ISK; 4,0 % dla kwot o wartości przekraczającej 16 mld ISK Opłata: Íslandsbanki jest zobowiązany do uiszczenia opłaty w wysokości 0,5 % kwoty pożyczki przy każdorazowym przekazaniu nowych papierów wartościowych Poręczenie: Íslandsbanki jest zobowiązany do zapewnienia poręczenia w odniesieniu do pożyczki w formie papierów wartościowych skarbu państwa, które może mieć postać różnego rodzaju aktywów finansowych.

(88) W opinii władz islandzkich przedmiotowy instrument wsparcia płynności był konieczny, ponieważ podjęta przez wierzycieli decyzja o przejęciu Íslandsbanki spowodowała znaczne zmniejszenie zasobu aktywów z opcją odkupu znajdujących się w posiadaniu banku, stwarzając zagrożenie dla jego zdolności do spełnienia wymogów nadzorczych dotyczących poziomu rezerw płynności (49). Zdaniem władz islandzkich instrument ma stanowić dodatkowy środek, który będzie wykorzystywany wyłącznie w przypadku, gdyby inne źródła płynności okazały się niewystarczające. Koszty i warunki korzystania z tego instrumentu zostały określone w taki sposób, by zniechęcać do jego stosowania, gdy dostępne są inne rozwiązania. Jak do tej pory żaden podmiot nie podjął decyzji o wypłaceniu środków udostępnionych w ramach przedmiotowego instrumentu.

3.4.5. Umowa udzielenia pożyczki papierów wartościowych zawarta ze Straumur

(89) W dniu 9 marca 2009 r. FME, działając zgodnie z upoważnieniem nadanym mu przepisami ustawy kryzysowej, przejął uprawnienia przysługujące udziałowcom Straumur–Burdaras Investment Bank hf. („Straumur”) i powołał komitet ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, zastępujący radę dyrektorów banku (50). Po przeprowadzeniu konsultacji z komitetem ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, wierzycielami, BCI oraz przedstawicielami Ministerstwa Finansów w dniu 17 marca 2009 r. FCE przeniosło zobowiązania Straumur z tytułu depozytów do Íslandsbanki (51). W zamian za przeniesienie zobowiązań Straumur wyemitował obligację zabezpieczoną jego aktywami, która stanowiła rekompensatę za przejęcie zobowiązań depozytowych. Obligacja w wysokości 43 679 014 232 ISK została wyemitowana w dniu 3 kwietnia 2009 r., a jej termin zapadalności przypada w dniu 31 marca 2013 r. Przez pierwsze 12 miesięcy odsetki od obligacji nalicza się w odniesieniu do kwoty REIBOR (52) powiększonej o 190 punktów bazowych — kwota ta ulega następnie obniżeniu do poziomu REIBOR powiększonego o 100 punków bazowych i pozostanie na tym poziomie do terminu zapadalności. W tym samym czasie Íslandsbanki i Ministerstwo Finansów zawarły umowę w sprawie udzielania pożyczek papierów wartościowych, na mocy której rząd zobowiązał się do faktycznego zastawienia obligacji skarbowych z opcją odkupu w charakterze zabezpieczenia roszczeń Straumur; Íslandsbanki może w zamian za to pozyskać płynność od BCI w zakresie, w jakim dany poziom płynności jest wymagany na skutek przejęcia przez Íslandsbanki zobowiązań związanych z depozytami Straumur.

(90) W ramach umowy Íslandsbanki zobowiązał się do zwrócenia państwu kwoty obligacji skarbowych, która odpowiada kwocie płatności uzyskanych przez bank dzięki obligacji wyemitowanej przez Straumur. Strony uzgodniły również, że jeżeli Íslandsbanki nie uzyskałby pełnej kwoty płatności z tytułu obligacji, a państwo nie pokryłoby pozostałej części zadłużenia, Íslandsbanki zachowałby pozostające w obrocie obligacje skarbowe. W związku z tym Íslandsbanki zasadniczo przejął zobowiązania Straumur z tytułu depozytów w zamian za aktywa gwarantowane przez państwo o takiej samej wartości.

(91) Jak wskazano powyżej, termin zapadalności obligacji Straumur przypadał w dniu 31 marca 2013 r. W międzyczasie jednak kwota obligacji została w pełni wypłacona, bez konieczności podejmowania jakichkolwiek działań przez rząd Islandii.

3.4.6. Dokapitalizowanie i przejęcie Byr oraz udzielenie podporządkowanej pożyczki na rzecz Byr

(92) Jak zostało to szczegółowo opisane w decyzji nr 126/11/COL z dnia 13 kwietnia 2011 r. („decyzja w sprawie Byr”), rząd Islandii udzielił pomocy państwa w postaci kapitału i podporządkowanej pożyczki na rzecz utworzenia Byr, który kontynuował działalność swojego poprzednika, Byr Savings Bank („dawny Byr”). W ramach opisanego procesu wierzyciele dawnego Byr stali się udziałowcami (nowego) Byr wraz z rządem Islandii, który zapewnił kapitał niezbędny do utworzenia nowej spółki.

(93) Gdy w dniu 13 kwietnia 2011 r. przyjmowano decyzję w sprawie Byr, roczne sprawozdanie finansowe za 2010 r. nie zostało jeszcze opublikowane. Na tym etapie zarząd Byr był jednak przekonany, że środki na ratowanie, które zostały tymczasowo zatwierdzone przez Urząd na mocy decyzji w sprawie Byr, okażą się wystarczające do zabezpieczenia dalszej działalności banku przynajmniej do momentu przedłożenia Urzędowi planu restrukturyzacji służącego przywróceniu długoterminowej rentowności banku. W trakcie badania sprawozdania finansowego banku za pierwsze półrocze 2011 r. jasne stało się, że konieczne będzie przeprowadzenie kolejnych odpisów aktualizujących wartość aktywów Byr, co z kolei wpłynęło na obniżenie wartości współczynnika adekwatności kapitałowej banku.

(94) Jak zostało to szczegółowo opisane w decyzji nr 325/11/COL z dnia 19 października 2011 r. („druga decyzja w sprawie Byr”), niedobór kapitału, który powstał w wyniku opisanych zdarzeń, okazał się niemożliwy do zniwelowania, a Byr został wystawiony na sprzedaż. W drugiej decyzji w sprawie Byr Urząd zatwierdził późniejsze przejęcie, a w szczególności potencjalne wykorzystanie w tym celu przez Íslandsbanki pomocy państwa, bez uszczerbku dla przebiegu prowadzonego przez Urząd formalnego postępowania wyjaśniającego służącego ustaleniu, czy pomoc przyznana na rzecz Íslandsbanki była zgodna z postanowieniami Porozumienia EOG, co jest przedmiotem oceny w ramach niniejszej decyzji.

(95) Ponadto Urząd uznał, że środek polegający na zapewnieniu możliwości zaciągnięcia podporządkowanej pożyczki przez cały okres przejściowy do momentu oficjalnego połączenia Byr i Íslandsbanki, tj. tak długo, jak Byr pozostawał odrębnym podmiotem prawnym na mocy przepisów prawa krajowego, jest zgodny z funkcjonowaniem Porozumienia EOG. W opinii władz islandzkich ani Byr, ani Íslandsbanki nigdy nie skorzystały z możliwości zaciągnięcia podporządkowanej pożyczki.

(96) Urząd podkreślił, że wynik ostatecznej oceny tych środków będzie uzależniony od informacji zawartych w planie restrukturyzacji podmiotu powstałego w wyniku połączenia Íslandsbanki i Byr, który to plan rząd Islandii zobowiązał się przedłożyć najpóźniej 3 miesiące po przeprowadzeniu planowanej transakcji. Jak wskazano powyżej, plan restrukturyzacji przedsiębiorstwa powstałego w wyniku połączenia został faktycznie przedłożony w wyznaczonym terminie — Urząd przeprowadzi zatem jego ocenę poniżej.

Plan restrukturyzacji

(97) W dniu 31 marca 2011 r. władze islandzkie przedstawiły plan restrukturyzacji Íslandsbanki. Po przejęciu Byr plan (zwany dalej „planem restrukturyzacji”) został zmieniony, zaktualizowany i przedłożony ponownie przez władze islandzkie w dniu 22 lutego 2012 r. Plan restrukturyzacji został uzupełniony o pięcioletni plan operacyjny z dnia 14 stycznia 2012 r. (53) oraz o sprawozdanie z procesu oceny adekwatności kapitału wewnętrznego (przedłożone przez FME w dniu 1 kwietnia 2012 r.).

(98) W planie restrukturyzacji oraz w pięcioletnim planie operacyjnym odniesiono się do zasadniczych kwestii dotyczących rentowności, podziału obciążenia i ograniczenia zakłóceń konkurencji. Zgodnie z planem restrukturyzacji Íslandsbanki skoncentruje się na swojej podstawowej działalności i na restrukturyzacji portfeli kredytowych gospodarstw domowych i przedsiębiorstw.

(99) Ponadto władze islandzkie przedłożyły sprawozdanie z procesu oceny adekwatności kapitału wewnętrznego za 2012 r., aby wykazać zdolność Íslandsbanki do radzenia sobie ze zdarzeniami skrajnymi.

(100) Jak wskazano powyżej, Urząd uznaje, że okres restrukturyzacji zakończy się w dniu 15 października 2014 r.

3.4.7. Opis planu restrukturyzacji

(101) Władze islandzkie oraz bank uważają, że restrukturyzacja Íslandsbanki zapewni przywrócenie jego statusu jako solidnego banku o ugruntowanej pozycji, ze stabilnymi współczynnikami kapitałowymi, umożliwiając mu utrzymanie roli dostawcy kredytów dla gospodarki realnej. W opinii władz islandzkich cel ten zostanie osiągnięty dzięki przeprowadzeniu następujących czynności: (i) delewarowania bilansu poprzez likwidację dawnego banku i utworzenie nowego banku; (ii) ustanowienia i utrzymaniu wysokiego poziomu współczynnika kapitałowego; (iii) osiągnięcia zadowalającego poziomu rentowności; (iv) ustanowienia i utrzymania wysokiego poziomu płynności; (v) restrukturyzacji portfela kredytowego gospodarstw domowych i przedsiębiorstw; (vi) udoskonalenia strategii finansowania; (vii) osiągnięcia opłacalności; (viii) zwiększenia ładu korporacyjnego.

(102) Przed przedstawieniem bardziej szczegółowego opisu każdego ze wskazanych powyżej elementów, poniżej zaprezentowano opinię banku na temat tego, w jaki sposób w planie restrukturyzacji Íslandsbanki odniesiono się do błędów, które przyczyniły się do upadku Glitnir. Należy podkreślić, że chociaż zakres działalności prowadzonej przez Íslandsbanki opiera na działalności Glitnir na rynku krajowym, Íslandsbanki jest innym bankiem. Zaznacza się również, że wprowadzono istotne zmiany służące wyeliminowaniu błędów, których wystąpienie uznano za jedną z przyczyn upadku poprzednika Íslandsbanki. Wśród najważniejszych zmian należy wymienić zmianę zasad dotyczących udzielania pożyczek podmiotom powiązanym, zniesienie możliwości udzielania pożyczek zabezpieczonych papierami wartościowymi oraz możliwości udzielania pożyczek walutowych (54) klientom nieuzyskującym dochodów w walucie obcej, a także zaostrzenie przepisów w zakresie zatwierdzania pożyczek. Chociaż Íslandsbanki, podobnie jak Glitnir zamierza świadczyć szeroki zakres usług finansowych na rynku islandzkim, w przypadku Íslandsbanki podstawowa różnica w prowadzeniu działalności bankowej przed kryzysem i po nim jest lepiej widoczna, jeżeli chodzi o „sposób” świadczenia usług przez bank (procesy, procedury, dokumentacja, zasady i przepisy), nie zaś „rodzaj” oferowanych usług i produktów. Uwagi Íslandsbanki w tej kwestii zostały pokrótce przedstawione na wykresie 2 poniżej: Wykres 2 Dawne błędy i zmiany mające na celu wyeliminowanie tych błędów

(103) Plan restrukturyzacji, jak również pięcioletni plan operacyjny opierają się na zestawie założeń ogólnych i ekonomicznych (55). Założenia te stanowią fundament gospodarczy omówionego poniżej scenariusza podstawowego.

(104) Zgodnie z założeniami ogólnymi: — restrukturyzacja działu bankowości korporacyjnej zakończy się pod koniec […] r., a działu bankowości detalicznej — pod koniec […] r. Wyzerowanie odsetek od kredytów hipotecznych zostanie zakończone pod koniec […] r. Wyniki procesu amortyzacji upustu w odniesieniu do portfeli przejętych od Glitnir, opisanego bardziej szczegółowo poniżej, zostaną odpowiednio rozdzielone, — bank będzie dysponował dodatkowym zyskiem w wysokości […] mld ISK z tytułu […], — kontrole kapitału będą znoszone stopniowo, — w odniesieniu do finansowania opartego na pożyczkach w ISK nie zostaną wprowadzone żadne ograniczenia. Nie zakłada się przy tym, że wartość finansowania opartego na pożyczkach w walutach obcych przekroczy w 2012 r. kwotę spłaty niespłaconych pożyczek w walutach obcych; oczekuje się, że począwszy od 2012 r. dostęp do finansowania w walutach obcych stanie się łatwiejszy.

(105) Ponadto rada dyrektorów Íslandsbanki opracowała zestaw celów finansowych: — stopa zwrotu z kapitału własnego: stopa zwrotu wolna od ryzyka + […] %. Wysokość stopy zwrotu wolnej od ryzyka ustala się na poziomie bieżącej stopy rozliczeniowej Banku Centralnego (3,75 % w grudniu 2011 r.). Cel zakłada uzyskanie współczynnika kapitału Tier I na poziomie […] %, — współczynnik adekwatności kapitałowej: […] % […], — współczynnik kapitału Tier I: […] % […].

(106) Zgodnie z przyjętymi założeniami makroekonomicznymi oczekuje się, że: — wzrost gospodarczy utrzyma się w 2012 r. i w kolejnych latach, choć jego tempo będzie niższe niż pierwotnie oczekiwano. Sytuacja ekonomiczna gospodarstw domowych ulegnie poprawie w miarę zwiększania się siły nabywczej wraz ze spadkiem bezrobocia, — inflacja utrzyma się na poziomie przekraczającym nieznacznie poziom wyznaczony jako cel przez BCI, tj. nieco poniżej 3 %, począwszy od 2013 r. Szacunki te opierają się na założeniu stabilnego poziomu kursu wymiany ISK (z jego nieznacznym wzmocnieniem na początku omawianego okresu) oraz istnieniu zrównoważonego rynku pracy, na którym zaobserwować będzie można nieznaczny wzrost płac oraz stopniowy wzrost cen mieszkań. Średnia zmiana w poszczególnych latach (%) 2012 2013 2014 2015 2016 Wzrost PKB 2,2 2,1 3,4 2,3 3,0 Bezrobocie 6,6 6,0 5,4 5,0 4,4 Inflacja 4,4 2,9 2,8 2,7 2,6 Wynagrodzenie 6,7 4,7 4,8 5,0 4,8 Wysokość krótkoterminowych stóp procentowych pozostanie niezmieniona i utrzyma się na poziomie około 5 % (56) w 2012 r., przy czym w miarę następowania ożywienia koniunktury wysokość tych stóp będzie stopniowo rosnąć, — chociaż warunki na rynku pracy ulegną poprawie, bezrobocie wciąż będzie utrzymywać się na nieco wyższym poziomie niż ten obserwowany przed wybuchem kryzysu finansowego. Wzrost wynagrodzeń będzie odnotowywany w miarę zmniejszania się stopy bezrobocia, — przyjmuje się również, że przez cały okres restrukturyzacji walutą Islandii będzie w dalszym ciągu ISK. Kontrole walutowe będą stopniowo znoszone począwszy od 2012 r. Niektóre ograniczenia przepływu kapitału pozostaną w mocy przez całą dekadę.

(i) Delewarowanie bilansu poprzez likwidację dawnego banku i utworzenie nowego banku

(107) Jak wspomniano powyżej, większość aktywów i zobowiązań krajowych Glitnir została przeniesiona do Íslandsbanki w październiku 2008 r. W wyniku tego procesu przeważająca część zadłużenia zaciągniętego na rynku bankowości hurtowej została utrzymana w ramach majątku Glitnir, dzięki czemu Íslandsbanki w odróżnieniu od Glitnir nigdy nie został poddany lewarowaniu. Zgodnie z planem restrukturyzacji oznacza to, że kwestia delewarowania bilansu banku została zasadniczo rozwiązana już w październiku 2008 r.

(ii) Ustanowienie i utrzymanie wysokiego poziomu współczynnika kapitałowego

(108) W konsekwencji podjęcia opisanych powyżej środków dokapitalizowania oraz zmian wprowadzonych od momentu utworzenia banku, w szczególności przeprowadzenia ponownej wyceny aktywów (kwestia ta została opisana bardziej szczegółowo poniżej), wartość współczynników kapitałowych Íslandsbanki była znacznie wyższa od poziomu wyznaczonego w wymogach kapitałowych przez FME, co wskazano w tabeli 2: Tabela 2 Wartość współczynników kapitałowych w latach 2008–2011, kwoty w mln ISK 31.12.2008 31.12.2009 31.12.2010 31.12.2011 (57) Kapitał Tier I 68 030 91 996 120 993 120 530 Kapitał Tier II — 24 843 21 251 21 937 Kapitał całkowity 68 030 116 839 142 244 142 234 Aktywa ważone ryzykiem 656 713 589 819 534 431 629 419 Współczynnik kapitału Tier I 10,4 % 15,6 % 22,6 % 19,1 % Współczynnik adekwatności kapitałowej 10,4 % 19,8 % 26,6 % 22,6 %

(109) Ponadto w sprawozdaniu z procesu oceny adekwatności kapitału wewnętrznego przedłożonym wraz z planem restrukturyzacji Íslandsbanki przewiduje się, że w latach 2012–2016 odpowiednie współczynniki kapitałowe przyjmą wartości wskazane w tabeli 3: Tabela 3 Przewidywana wartość współczynników kapitałowych w latach 2012–2016 i aktywów ważonych ryzykiem, kwoty w mld ISK 2012 2013 2014 2015 2016 Aktywa ważone ryzykiem […] […] […] […] […] Współczynnik kapitału Tier I [20–25] % [15–20] % [10–20] % [10–15] % [10–15] % Współczynnik adekwatności kapitałowej [20–30] % [15–25] % [15–20] % [10–20] % [10–15] %

(110) Z przytoczonych danych wynika, że Íslandsbanki przewiduje, iż w okresie restrukturyzacji i po jego zakończeniu wartość jego współczynników kapitałowych będzie się utrzymywała na poziomie znacznie przekraczającym poziom określony w wymogach kapitałowych FME. […]

(iii) Osiągnięcie zadowalającego poziomu rentowności

(111) Zgodnie z planem restrukturyzacji oraz zgodnie z danymi przedstawionymi w tabeli 4 poniżej stopa zwrotu z kapitału własnego Íslandsbanki utrzymywała się na stosunkowo wysokim poziomie od momentu utworzenia banku w 2008 r. (z wyjątkiem 2011 r.) (58). Tabela 4 Stopa zwrotu z kapitału własnego w minionych latach (%) 2008 2009 2010 2011 Stopa zwrotu z kapitału własnego 17,2 30,0 28,5 1,5 Ponadto w planie restrukturyzacji przewidziano następującą stopę zwrotu z kapitału własnego w okresie restrukturyzacji i po jego zakończeniu (tabela 5): Tabela 5 Prognozowana stopa zwrotu z kapitału własnego (%) 2012 2013 2014 2015 2016 Stopa zwrotu z kapitału własnego [5–15] [10–20] [5–15] [5–15] [5–15]

(112) Przedmiotowa prognoza została sporządzona po opracowaniu bardziej szczegółowego planu finansowego w ramach planu restrukturyzacji — jej najistotniejsze elementy zostały wskazane poniżej: — oczekuje się, że zysk z najistotniejszych segmentów działalności […]; wynika to głównie ze wzrostu kosztów finansowania i braku „przychodów z tytułu dyskonta” począwszy od 2014 r., — zgodnie z prognozami zysk w segmencie działalności związanym z rynkami ma wzrosnąć z […] do […] ISK przed 2016 r., głównie dzięki zwiększeniu dochodów z opłat i prowizji, — zgodnie z przewidywaniami marża odsetkowa netto ma ulec […] w 2014 r., po czym ma utrzymywać się na stabilnym poziomie, — oczekuje się zmniejszenia liczby pracowników o […] osób, — wysokość wskaźnika kosztów do dochodów ma zgodnie z przewidywaniami zmniejszyć się z poziomu 75 % w 2011 r. do poziomu […] % w 2014 r.

(113) W opinii władz islandzkich bardzo dobre wyniki osiągane przez Íslandsbanki od momentu jego utworzenia są w pewnym stopniu zasługą faktu, że bank nabył portfel kredytowy Glitnir po przyznaniu mu znacznego dyskonta (59). Wspomniane dyskonto było w przeszłości i w dalszym ciągu pozostanie istotną częścią przychodów banku podczas restrukturyzacji portfela kredytowego. Zgodnie z prognozą dyskonto zostanie jednak w pełni zamortyzowane w momencie zakończenia restrukturyzacji.

(114) Na potwierdzenie tej opinii władze islandzkie przedłożyły obliczenia (tabela 6) określające wysokość wyników rocznych, gdyby nie stosowano dyskonta i nie miały miejsca inne „zdarzenia występujące nieregularnie”, takie jak amortyzacja wartości firmy będąca rezultatem połączenia z Byr. Tabela 6 Zysk netto z tytułu „zdarzeń występujących nieregularnie” ISK m Zysk w danym roku „zdarzenia występujące nieregularnie” Zysk netto z tytułu „zdarzeń występujących nieregularnie” 2008 2 366 – 1 543 14 909 2009 23 982 801 23 181 2010 29 369 14 507 14 862 2011 9 613 – 11 074 20 687 2012 […] […] […] 2013 […] […] […] 2014 […] — […] 2015 […] — […] 2016 […] — […]

(115) Zgodnie z przedstawionymi danymi nawet w sytuacji braku dyskonta bank odnotowywałby i odnotuje zysk w okresie restrukturyzacji (60). Trudno jednak jednoznacznie stwierdzić, czy przywołane dane uwzględniają obydwa aspekty wspomnianego powyżej „znacznego dyskonta”.

(iv) Ustanowienie i utrzymanie wysokiego poziomu płynności

(116) Jeżeli chodzi o płynność, FME wymaga, aby środki pieniężne lub aktywa podobne do środków pieniężnych stanowiły 5 % depozytów wypłacanych na żądanie, a banki muszą być w stanie kontynuować działalność w sytuacji natychmiastowego wypłacenia 20 % ich depozytów. Ponadto Bank Centralny Islandii ustala zasady dotyczące płynności instytucji kredytowych (61), zgodnie z którymi aktywa i zobowiązania płynne klasyfikuje się według rodzaju, terminu zapadalności i przypisanej wagi zgodnie ryzykiem. Instytucje kredytowe muszą posiadać aktywa płynne o wartości przekraczającej kwotę zobowiązań z kolejnych trzech miesięcy. Zasady te obejmują również określony test warunków skrajnych, w którym do poszczególnych składników kapitału własnego stosuje się dyskonto, zakładając jednak z jednej strony, że wszystkie zobowiązania muszą być spłacone w terminie zapadalności, a z drugiej strony, że część pozostałych zobowiązań, takich jak depozyty, należy spłacić w krótkim terminie lub natychmiast.

(117) Zgodnie z informacjami przedstawionymi na rysunku A i B poziom rezerw płynności utrzymywanych przez Íslandsbanki w latach 2009, 2010 i 2011 spełniał odpowiednie wymogi nadzorcze. Rysunki A i B Spełnienie przez Íslandsbanki wymogów nadzorczych w zakresie płynności.

(118) Zgodnie z informacjami przedstawionymi na rysunku C poniżej wskaźniki płynności Íslandsbanki w odniesieniu do zobowiązań, których termin zapadalności przypadał w ciągu kolejnych 3–6 miesięcy w 2010 i 2011 r., ulegały poprawie, podczas gdy podobny wskaźnik w odniesieniu do 12 miesięcy utrzymywał się mniej więcej na tym samym poziomie. […] [Wykres przedstawiający wskaźniki płynności Íslandsbanki Wartości liczbowych nie ujawniono ze względu na tajemnicę służbową] Rysunek C Historyczna wartość wskaźników płynności: — współczynnik płynności A opisuje poziom pokrycia zobowiązań, których termin zapadalności przypadał w ciągu kolejnych 3 miesięcy — współczynnik płynności B opisuje poziom pokrycia zobowiązań, których termin zapadalności przypadał w ciągu kolejnych 6 miesięcy — współczynnik płynności C opisuje poziom pokrycia zobowiązań, których termin zapadalności przypadał w ciągu kolejnych 12 miesięcy

(119) Kwestie związane z oczekiwanym zwiększeniem poziomu płynności Íslandsbanki, w szczególności w przypadku wystąpienia warunków skrajnych, zostały omówione poniżej.

(v) Zakończenie restrukturyzacji portfela kredytowego gospodarstw domowych i przedsiębiorstw

(120) Przed wybuchem kryzysu finansowego w 2008 r. poziom zadłużenia klientów indywidualnych i komercyjnych banku był wysoki. Gdy w obliczu kryzysu doszło do spowolnienia gospodarczego a zwłaszcza do spadku cen nieruchomości, poziom zadłużenia klientów banku niespodziewanie okazał się nadmierny, a kredytobiorcy często nie byli w stanie w dalszym ciągu obsługiwać swojego zadłużenia, co doprowadziło do sytuacji, w której ich kapitał własny przyjął wartość ujemną. Poza stwarzaniem ogólnego zagrożenia dla stabilności gospodarczej Islandii nagłe obniżenie wartości portfela kredytowego banku stanowiło również poważne ryzyko dla jego przyszłej rentowności. Z tego względu przeprowadzenie restrukturyzacji portfeli kredytowych klientów indywidualnych i komercyjnych (delewarowanie) stało się priorytetem dla Íslandsbanki, co znalazło odzwierciedlenie w planie restrukturyzacji.

(121) Zgodnie z informacjami przekazanymi przez władze islandzkie Íslandsbanki opracował konkretne programy redukcji zadłużenia i współpracował z organami państwa i innymi bankami w zakresie ogólnych środków redukcji długu (np. wyrównania kwoty kredytów hipotecznych do poziomu 110 % wartości nieruchomości) (62).

(122) Íslandsbanki przedłożył Urzędowi zarys stosowanych przez siebie metod przeprowadzania restrukturyzacji, sporządzony na podstawie informacji zgromadzonych w listopadzie 2010 r. W ramach stosowanych metod stosuje się rozróżnienie na restrukturyzację zadłużenia przedsiębiorstw oraz restrukturyzację zadłużenia gospodarstw domowych i osób fizycznych. Większym przedsiębiorstwom oferuje się rozwiązania dostosowane od ich potrzeb, a MŚP proponuje się możliwość wyrównania kwoty głównej zaciągniętego przez nie kredytu lub wyrównania niespłaconego długu/odsetek do wartości aktywów przedsiębiorstwa lub wolnych środków pieniężnych.

(123) Gospodarstwa domowe i klienci indywidualni mogą skorzystać z szerokiego zakresu instrumentów restrukturyzacji, takich jak ustanowienie okresu karencji, przedłużenie terminu spłaty oraz elastyczne programy spłaty.

(124) Aby zapewnić postępy w restrukturyzacji i ich odpowiednie monitorowanie, Íslandsbanki opracował również tzw. „tablicę wskaźników restrukturyzacji”, którą przedstawił Urzędowi.

(125) W opinii władz islandzkich Íslandsbanki zakończy proces restrukturyzacji portfeli kredytowych swoich klientów korporacyjnych do końca 2012 r., a restrukturyzację działu bankowości detalicznej w 2013 r. pomimo wystąpienia pewnych nieoczekiwanych zdarzeń, takich jak niedawny wyrok islandzkiego Sądu Najwyższego w sprawie pożyczek walutowych. Zgodnie z przewidywaniami odsetki od kredytów hipotecznych zostaną wyzerowane pod koniec 2014 r.

(vi) Udoskonalenie strategii finansowania

(126) Od momentu utworzenia Íslandsbanki jego baza depozytowa utrzymywała się na stosunkowo stabilnym poziomie ok. 400 mld ISK, a pod koniec 2011 r. wzrosła do 535 mld ISK w wyniku połączenia Íslandsbanki z Byr. Depozyty stanowią obecnie niemal 80 % łącznych zobowiązań.

(127) W 2010 i 2011 r. stosunek depozytów do udzielanych pożyczek w ramach banku kształtował się na poziomie co najmniej 80 %. Íslandsbanki przyjmuje, że obserwowane obecnie niskie stopy depozytów zachęcą inwestorów do przeniesienia części swoich funduszy na realizację inwestycji o wyższej stopie zwrotu w miarę ożywienia koniunktury gospodarczej i zwiększenia skłonności do podejmowania ryzyka. W konsekwencji bank przewiduje, że do 2016 r. stosunek depozytów do udzielanych pożyczek może ulec zmniejszeniu do około […] %. Ponadto oczekuje się, że wartość depozytów w walutach obcych […]. Íslandsbanki dąży do stopniowego zróżnicowania swojej struktury finansowania.

(129) Jeżeli chodzi o potrzeby w zakresie finansowania w ISK, […]. Z drugiej strony, Íslandsbanki był pierwszym bankiem islandzkim, który wyemitował obligację zabezpieczoną. Pierwsza obligacja została wyemitowana w grudniu 2011 r. — opiewała ona na kwotę 4 mld ISK i była powiązana ze wskaźnikiem cen konsumpcyjnych (64). Inwestorzy instytucjonalni wyrazili duże zainteresowanie wyemitowaną obligacją, dzięki czemu odnotowano jej znaczną nadsubskrypcję. Íslandsbanki przewiduje, że w 2012 r. będzie w stanie wyemitować krótkoterminowy papier dłużny, a także rozszerzać obecny poziom emisji obligacji zabezpieczonych w tempie 10 mld ISK rocznie. […].

(130) Zgodnie z planem restrukturyzacji zmiana struktury finansowania spowoduje wzrost kosztów finansowania w planowanym okresie. Koszt obsługi długu skonsolidowanego szacuje się na około […] punktów bazowych powyżej stopy bazowej dla zestawu obligacji indeksowanych wskaźnikiem cen konsumpcyjnych w ramach banku oraz […] punktów bazowych dla obligacji nieindeksowanych, podczas gdy koszt obsługi depozytów kształtuje się na poziomie około […] punktów bazowych powyżej stopy bazowej.

(vii) Opłacalność

(131) Zgodnie z planem restrukturyzacji Íslandsbanki w dalszym ciągu koncentruje się na prowadzeniu wydajnych i usprawnionych działań w celu zrównoważenia wyższych kosztów infrastrukturalnych powstałych w wyniku wprowadzenia bardziej rygorystycznych kontroli regulacyjnych oraz zwiększenia opodatkowania. Bank twierdzi, że w 2011 r. przeprowadził istotne działania służące zwiększeniu opłacalności, podkreślając jednocześnie, że projekt ten ma charakter długoterminowy i wymaga zmiany stosowanych procesów oraz ciągłego analizowania sytuacji. Zgodnie z planem restrukturyzacji działania podejmowane w 2012 r. będą w dalszym ciągu koncentrowały się na poprawie świadomości kosztów, a także na redukcji kosztów i ich analizowaniu; w ramach tych działań przeprowadzony zostanie przegląd procedur wewnętrznych banku, a w razie potrzeby odpowiednie procedury zostaną udoskonalone. Jak wskazano powyżej, wdrożenie przedmiotowych środków, jak również przeprowadzenie redukcji zatrudnienia ma przyczynić się do zmniejszenia poziomu wskaźnika kosztów do dochodów z 75 % w 2011 r. do […] % w 2014 r.

(viii) Zwiększenie ładu korporacyjnego i poprawa zarządzania ryzykiem

(132) Íslandsbanki poinformował Urząd, że jednym z jego priorytetów jest zapewnienie zgodności stosowanych przez bank struktur i procesów ładu korporacyjnego z najlepszymi praktykami krajowymi i międzynarodowymi. W tym celu Íslandsbanki utworzył dział zarządzania ryzykiem i należnościami. Wspomniany dział nadzoruje kwestie związane z zarządzaniem ryzykiem i należnościami — prace w tym zakresie są powiązane z codziennym procesami realizowanymi w każdym z działów banku. W 2011 r. wraz ze sprawozdaniem rocznym Íslandsbanki po raz pierwszy opublikował kompleksową księgę ryzyka (65). Księga ryzyka, która będzie publikowana raz do roku, zawiera dodatkowe informacje na temat ram zarządzania ryzykiem banku, struktury i adekwatności jego kapitału, ekspozycji na istotne czynniki ryzyka oraz stosowanych procedur w zakresie oceny ryzyka.

3.4.8. Zdolność do osiągnięcia rentowności w ramach scenariusza podstawowego i scenariusza warunków skrajnych

(133) W planie restrukturyzacji, uwzględniając sprawozdanie z procesu oceny adekwatności kapitału wewnętrznego, władze islandzkie przedłożyły scenariusz warunków skrajnych dla Íslandsbanki, aby wykazać zdolność Íslandsbanki do osiągnięcia długoterminowej rentowności.

3.4.8.1. Scenariusz podstawowy

(134) Jak określono powyżej, scenariusz podstawowy to plan restrukturyzacji zawierający założenia stanowiące jego bazę.

3.4.8.2. Scenariusz warunków skrajnych

(135) W rozdziale 5.9.3 planu restrukturyzacji Íslandsbanki odniósł się do scenariusza warunków skrajnych przedstawionego w sprawozdaniu z procesu oceny adekwatności kapitału wewnętrznego, przedłożonym islandzkiemu Urzędowi Nadzoru Finansowego w dniu 1 kwietnia 2012 r.

(136) Z najważniejszych ustaleń sprawozdania z procesu oceny adekwatności kapitału wewnętrznego za 2012 r. wynika, że poziom dokapitalizowania Íslandsbanki znacznie przekraczał poziom ustanowiony w minimalnych wymogach wewnętrznych i zewnętrznych i był wyższy niż poziom, który można uznać za długoterminowy cel dla banku działającego w „normalnych” warunkach prowadzenia działalności. Zgodnie z treścią sprawozdania wewnętrzne minimalne wymogi kapitałowe oraz wyniki testów warunków skrajnych przeprowadzonych w ramach aktualnego sprawozdania z procesu oceny adekwatności kapitału wewnętrznego wskazują, że przewidywana wysokość dywidendy określona w pięcioletnim planie operacyjnym wydaje się uzasadniona.

(137) Zgodnie ze sprawozdaniem z procesu oceny adekwatności kapitału wewnętrznego decyzje w sprawie wysokości rat odsetkowych w danym roku