Uzasadnienie:
Powódka Janina M. w imieniu własnym oraz swej małoletniej córki
wystąpiła z pozwem przeciwko obywatelowi włoskiemu Liberanome
N. o ustalenie ojcostwa, alimenty, koszty utrzymania związane z ciążą
i porodem oraz roszczenia regresowe. Sąd Rejonowy w Leżajsku
postanowieniem z dnia 13 grudnia 1999 r. odrzucił pozew Janiny M. w
części dotyczącej zasądzenia roszczeń z tytułu wydatków związanych z
ciążą i porodem oraz utrzymaniem powódki w tym okresie, jak również
roszczeń regresowych powódki za okres zamieszkiwania na terenie Włoch.
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w Rzeszowie oddalił
zażalenie powódki, podzielając ustalenia i pogląd prawny Sądu pierwszej
instancji, oraz przyjął, że art. 1101 § 1 ani art. 1103 pkt 3 k.p.c.
nie mogą być podstawą jurysdykcji krajowej. Roszczenia powódki z
tytułu wydatków związanych z ciążą i porodem oraz koszty lepszego
utrzymania powódki w tym okresie nie należą do spraw ze stosunków
między rodzicami a dziećmi, co, zdaniem Sądu Okręgowego, wyłącza
zastosowanie art. 1101 § 1 k.p.c., natomiast jej roszczenia regresowe z
tytułu niepłaconych przez pozwanego alimentów powstały we Włoszech
i tam miały być wykonane (powódka z córką do kwietnia 1997 r.
przebywała we Włoszech), co uniemożliwia zastosowanie art. 1103 pkt 3
k.p.c.
W kasacji powódka zarzuciła naruszenie prawa materialnego – art. 4
Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych z dnia
2 października 1973 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 39, poz. 444) przez „jego
pominięcie przy ustalaniu właściwości sądu i niewłaściwą wykładnię”,
oraz naruszenie prawa procesowego – art. 1101 k.p.c. w związku z art.
458 § 2 k.p.c. „przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że obywatel polski
nie może dochodzić przed sądem w Polsce od cudzoziemca zaległych
alimentów oraz wydatków związanych z ciążą i porodem w przypadku
dziecka pozamałżeńskiego”.
Skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i postanowienia
Sądu Rejonowego oraz przekazanie sprawy do Sądu Rejonowego „w celu
kontynuowania postępowania”.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sądy obu instancji nie rozważyły wszystkich okoliczności uzależniających
istnienie bądź nieistnienie jurysdykcji sądów polskich dla roszczeń
dochodzonych przez skarżącą.
W sprawach z elementem zagranicznym w pierwszej kolejności
rozstrzygnięcia wymaga, czy zastosowanie mają postanowienia umowy
międzynarodowej czy przepisy kodeksu postępowania cywilnego
(art. 1096). W rozważanej sprawie analizy wymagał także charakter
dochodzonych roszczeń, w szczególności z punktu widzenia ich
alimentacyjnego bądź nie alimentacyjnego („zwykłe” roszczenie
majątkowe) charakteru. Istnieją bowiem umowy międzynarodowe,
których Polska jest stroną, dotyczące zobowiązań alimentacyjnych.
Wstępna kwalifikacja roszczeń dochodzonych przez powódkę powinna być
dokonana według legis fori processualis.
Powódka domagała się zasądzenie określonych kwot z tytułu wydatków
związanych z ciążą i porodem, kosztów trzymiesięcznego jej utrzymania
w okresie porodu (art. 141 § 1 k.r.o.) oraz roszczeń regresowych opartych
na art. 140 § 1 k.r.o. Przepis art. 141 § 1 k.r.o. przyznaje matce dziecka
w stosunku do nie będącego jej mężem ojca dziecka dwa rodzaje
roszczeń. Pierwsze z nich – roszczenie o pokrycie kosztów związanych
z ciążą i porodem – ma charakter zbliżony do roszczeń alimentacyjnych
(por. uzasadnienie tezy III uchwały pełnego składu Izby Cywilnej i
Administracyjnej z dnia 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, OSNCP 1988,
nr 4, poz. 42). W doktrynie negowano jednak alimentacyjny charakter
tych roszczeń i opowiadano się za ich odszkodowawczym charakterem.
Przedmiotem drugiego roszczenia są koszty trzymiesięcznego utrzymania
matki w okresie porodu i – jak się przyjmuje – ma ono wyraźnie charakter
alimentacyjny, gdyż pojęcie kosztów utrzymania jest, w związku z treścią
art. 128 k.r.o., równoznaczne z pojęciem środków utrzymania i mieści się
w zdefiniowanym w tym przepisie obowiązku alimentacyjnym.
W doktrynie i praktyce sądowej zdecydowanie przeważa stanowisko,
że skoro przewidziane w art. 141 § 1 k.r.o. roszczenia są roszczeniami
alimentacyjnymi albo do nich zbliżonymi, to należy do nich stosować
wszystkie reguły, jakie są właściwe dla dochodzenia zwykłych roszczeń
alimentacyjnych, a więc wszystkie przepisy procesowe dotyczące roszczeń
alimentacyjnych. Nie budzi już natomiast na gruncie obowiązującego
kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wątpliwości, że przewidziane w art.
140 k.r.o. roszczenia regresowe osoby, które dostarczyła uprawnionemu
do alimentów środków utrzymania zamiast zobowiązanego do świadczeń
alimentacyjnych, są roszczeniami czysto majątkowymi, odmiennymi
od roszczeń alimentacyjnych. Oznacza to, że do roszczeń zwrotnych
nie mają zastosowania przepisy materialnoprawne i procesowe
dotyczące uprzywilejowania roszczeń alimentacyjnych (por. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1970 r., III CRN 41/70, OSNCP 1971, nr
1, poz. 7).
Umowa polsko-włoska o pomocy sądowej oraz o uznawaniu i
wykonywaniu wyroków w sprawach cywilnych, podpisana w Warszawie
28 kwietnia 1989 r. (Dz.U. z 1992 r. Nr 23, poz. 97 i 98) nie reguluje
bezpośrednio kwestii jurysdykcji krajowej. Z uregulowań tzw. jurysdykcji
pośredniej (chodzi o badanie przez sąd polski na użytek uznania bądź
wykonania orzeczenia sądu włoskiego czy sąd ten był kompetentny do
tego by wydać wyrok, podlegający uznaniu lub którego wykonalność ma
być stwierdzona przez sąd polski) wynika, że sąd, wydający wyrok uważa
się za właściwy w rozumieniu art. 16 lit. a umowy (przesłanki uznania i
wykonania), jeżeli w sprawach dotyczących zobowiązań pozaumownych
zdarzenie będące źródłem zobowiązania miało miejsce na terytorium
państwa, wydania wyroku, a w sprawach o roszczenia alimentacyjne
wierzyciel w chwili wytoczenia powództwa miał miejsce zamieszkania
lub pobytu na terytorium państwa, które wydało wyrok (art. 17 lit. f i g
umowy z 1989 r.).
Dochodzone przez powódkę roszczenia (w analizowanym tu zakresie)
objęte są przepisami konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń
sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, sporządzonej w Lugano
z dnia 16 września 1988 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132), której
stronami są zarówno Włochy, jak i Polska. Z art. 54 tej konwencji
wynika jednak, że ma ona zastosowanie tylko do takich powództw, które
zostały wytoczone lub sporządzone po jej wejściu w życie w państwie
pochodzenia (w Polsce – po dniu 1 lutego 2000 r.). Ze względu na to, że
powództwo w niniejszej sprawie zostało wytoczone w dniu 5 lutego 1998
r., konwencja lugańska również nie ma w niej zastosowania.
Innymi wielostronnymi umowami międzynarodowymi, wiążącymi
Włochy (od dnia 1 stycznia 1982 r.) i Polskę są: Konwencja o
uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń odnoszących się do obowiązków
alimentacyjnych sporządzona w Hadze dnia 2 października 1973 r. (Dz.U.
z 2000 r. Nr 2, poz. 13 i 14) oraz Konwencja o prawie właściwym dla
zobowiązań alimentacyjnych sporządzona w Hadze dnia 2 października
1973 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 39, poz. 444 i 445). Obie wymienione
konwencje stosuje się do orzeczeń wydanych przez organy sądowe
lub administracyjne w przedmiocie obowiązków alimentacyjnych lub
zobowiązań alimentacyjnych wynikających ze stosunków rodzinnych,
pokrewieństwa, małżeństwa lub powinowactwa, łącznie z obowiązkiem
alimentacyjnym lub zobowiązaniami alimentacyjnymi wobec dziecka
pozamałżeńskiego. Zakresy zastosowania tych konwencji nie obejmują
zatem roszczeń opartych na przepisach art. 140 § 1 i 141 § 1 k.r.o., które
nie dotyczą obowiązku ani zobowiązań alimentacyjnych wobec dziecka
pozamałżeńskiego, lecz są roszczeniami jego matki.
Dotychczasowe rozważania prowadzą do wniosku, że istnienie jurysdykcji
krajowej w niniejszej sprawie powinno być ocenione w świetle przepisów
części III kodeksu postępowania cywilnego.
Skarżąca zarzuciła w kasacji błędną wykładnię art. 1101 k.p.c.,
uważając, że w rozpoznawanej sprawie przepis ten stanowi podstawę
jurysdykcji sądów polskich. W doktrynie i orzecznictwie zgodnie wyraża
się pogląd, że sformułowanie „sprawy ze stosunków rodziców i dzieci”,
którymi posłużono się w art. 1101 § 1 k.p.c., obejmuje tylko sprawy
niemajątkowe. Wykładnia tego przepisu nie może być oderwana od
terminów i sformułowań występujących m.in. w art. 453-458 k.p.c.
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1966 r., II CR
150/65, OSNC 1967, nr 2, poz. 38).
Sprawą ze stosunków miedzy rodzicami a dziećmi jest niewątpliwie
sprawa o ustalenie ojcostwa (art. 453 k.p.c.). W przepisie art. 458 § 2
k.p.c., na który powołała się skarżąca, mówi się jedynie o odpowiednim
stosowaniu przepisów o postępowaniu odrębnym, wtedy, gdy jednocześnie
z ustaleniem ojcostwa dochodzi się związanych z tym roszczeń
majątkowych. Należy także podkreślić, że skoro przepis art. 1101 k.p.c.
nie może być podstawą jurysdykcji krajowej dla roszczeń alimentacyjnych
dochodzonych na rzecz małoletniego łącznie z żądaniem ustalenia
ojcostwa, to tym bardziej nie może być podstawą dla innych roszczeń
majątkowych, nie związanych tak ściśle z ustaleniem ojcostwa jak
alimenty na rzecz małoletniego.
W tej sytuacji zasadne jest stanowisko Sądu drugiej instancji, że art.
1101 § 1 k.p.c. nie może stanowić podstawy dla dochodzonych przez
powódkę przed sądem polskim wydatków związanych z ciążą i porodem
oraz roszczeń regresowych.
Skarżąca nie zarzuciła wprost naruszenia przez Sąd drugiej instancji
innych przepisów kodeksu postępowania cywilnego dotyczących
jurysdykcji krajowej. Wskazała ona jednak ogólnie na błędną wykładnię
i przyjęcie przez ten Sąd, że opisanych roszczeń nie można dochodzić
przeciwko cudzoziemcowi przed sądem polskim. Ponieważ chodzi o
ustalenie przesłanki procesowej warunkującej możliwość orzekania
przez sądy polskie, badanej z urzędu w każdym stanie sprawy, także po
uprawomocnieniu się orzeczenia (por. możliwość stwierdzenia nieważności
orzeczenia z powodu błędnego rozstrzygnięcia o jurysdykcji krajowej na
podstawie art. 361 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. – Prawo o ustroju
sądów powszechnych, tekst jedn. Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.),
należało w postępowaniu kasacyjnym rozważyć, czy w sprawie znajduje
zastosowanie przepis art. 1103 pkt 3 k.p.c.
Zgodnie z tym przepisem, jurysdykcję sądu polskiego w procesie może
uzasadniać fakt, że zobowiązanie powstało lub ma być wykonane w
Polsce, przy czym każdy z tych łączników samodzielnie wystarcza dla
stwierdzenia jurysdykcji sądów polskich. Na tle tego uregulowania
powstaje pytanie, według jakiego prawa należy ustalić miejsce powstania
lub wykonania zobowiązania (w niniejszej sprawie – zobowiązania nie
wynikającego z czynności prawnej). Istotne staje się zatem znalezienie
odpowiedniej normy kolizyjnej, która wskaże prawo właściwe dla oceny
łączników jurysdykcyjnych.
Ponieważ w sprawie nie znajduje zastosowania Konwencja haska o prawie
właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych z dnia 2 października 1973
r., dla dochodzonych roszczeń w grę wchodzą dwie normy kolizyjne.
Do roszczenia o koszty utrzymania matki dziecka pozamałżeńskiego w
okresie porodu przez trzy miesiące zastosowanie ma art. 21 polskiego
prawa prywatnego międzynarodowego, który wskazuje, że roszczenie
takie podlega prawu ojczystemu matki – czyli prawu polskiemu.
Zobowiązanie to wprawdzie nie powstało, ale ma być w Polsce wykonane.
Według polskiego prawa materialnego, roszczenie z art. 141 § 1 zdanie
pierwsze k.r.o. ma charakter długu oddawczego, decyduje zatem
miejsce zamieszkania wierzyciela w chwili wystąpienia z żądaniem jego
zasądzenia. Ponieważ powódka w tym czasie mieszkała w Polsce, dla
sprawy o koszty utrzymania powódki w okresie porodu przez trzy miesiące
istnieje jurysdykcja sądów polskich na podstawie art. 1103 pkt. 3 k.p.c.
Pozostałe dochodzone przez powódkę roszczenia objęte są zakresem art.
31 § 1 p.p.m., dotyczącego zobowiązań nie wynikających z czynności
prawnej. Przepis ten rozstrzyga bowiem kolizję prawa materialnego dla
wszelkich zagadnień prawnomaterialnych dla tego typu zobowiązań.
Zgodnie z art. 31 § 1 p.p.m., zobowiązania takie podlegają prawu
państwa, w którym nastąpiło zdarzenie będące źródłem zobowiązania.
Zdarzenie będące źródłem roszczeń regresowych z art. 140 § k.r.o. oraz
pokrycie kosztów związanych z ciążą i porodem (art. 141 § 1 k.r.o.)
nastąpiło we Włoszech, ocena miejsca powstania i wykonania tych
zobowiązań podlega więc prawu włoskiemu.
W wypadku, gdy pozwany cudzoziemiec nie przebywa w Polsce i nie
ma w Polsce majątku, już w momencie badania istnienia jurysdykcji
krajowej sąd polski musi zatem sięgnąć do obcego prawa materialnego,
aby ustalić, w jaki sposób reguluje ono miejsce wykonania zobowiązań
dochodzonych przed sądem polskim. Następnie, jak w niniejszej sprawie,
na podstawie przepisów prawa włoskiego stwierdzić należy istnienie
łącznika jurysdykcyjnego uzasadniającego jurysdykcję sądów polskich
lub brak takiego łącznika. Rozstrzygnięcie Sądów obu instancji, że dla
wskazanych roszczeń brak jest jurysdykcji sądów polskich było zatem
przedwczesne.
Wobec potrzeby stwierdzenia treści prawa włoskiego w trybie art. 1143
k.p.c. zaskarżone orzeczenie oraz poprzedzające je postanowienie Sądu
Rejonowego podlegało uchyleniu a sprawa przekazaniu do ponownego
rozpoznania (art. 39313 § 1 k.p.c.).