Postanowienie z dnia 29 października 2010 r., IV CSK 465/09  
 
Na obecnym etapie rozwoju prawa międzynarodowego publicznego 
państwu niemieckiemu przysługuje immunitet jurysdykcyjny w sprawach o 
roszczenia z czynów niedozwolonych popełnionych przez niemieckie  siły 
zbrojne podczas drugiej wojny światowej na terenie Polski.  
 
Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)  
Sędzia SN Mirosława Wysocka  
Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)  
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Winicjusza N. przeciwko Republice 
Fede ralnej Niemiec – Federalnemu Urzędowi Kanclerskiemu w Berlinie o zapłatę, 
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 października 2010 r. skargi 
kasacyjnej powoda od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 13 
maja 2008 r.  
oddalił skarg ę kasacyjną.  
 
Uzasadnienie  
 
Winicjusz N. w pozwie z dnia 29 października 2007 r. skierowanym przeciwko 
Republice Federalnej Niemiec – Federalnemu Urzędowi Kanclerskiemu wniósł o 
zasądzenie na jego rzecz od strony pozwanej kwoty 1  000 000 zł tytułem 
zadośću czynienia za krzywdę doznaną podczas pacyfikacji przez niemieckie siły 
zbrojne w czasie drugiej wojny światowej miejscowości Szczecyn, położonej w 
województwie lubelskim. Pacyfikacja ta, podczas której wysiedlano ludność, 
dokonywano egzekucji, palono zabud owania oraz rabowano mienie, 
przeprowadzona została w dniu 2 lutego 1944 r. W jej wyniku śmierć poniosło 
kilkuset mieszkańców. Według twierdzeń pozwu, powód, wówczas sześcioletnie 
dziecko, doznał w następstwie akcji niemieckich sił zbrojnych licznych, rozl egłych 
poparzeń głowy, klatki piersiowej oraz obu rąk, ze skutkami, których dotkliwe 
konsekwencje ujawniają się do dziś.  
Postanowieniem z dnia 8 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy odrzucił pozew na 
podstawie art. 1099 k.p.c., bez doręczania go stronie pozwanej  ze względu na brak 
w sprawie jurysdykcji krajowej. Uznając rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z 
dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz 
ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE L 2001 nr 12, s. 
1 – dalej: „rozporządzenie nr 44/01”) za podstawę oceny jurysdykcji krajowej i 
przyjmując, w nawiązaniu do wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 
dnia 15 lutego 2007 r. w sprawie Eirini Lechouritou i inni przeciwko Republice 
Federalnej Nie miec (Zb. Orz. 2007, s. I -1519 – dalej: „wyrok w sprawie 
Lechouritou”) – wydanego na tle Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń 
sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, podpisanej w Brukseli dnia 27 
września 1968 r. (jedn. tekst: Dz. Urz. UE C 1 998 nr 27, s. 1 – dalej: „konwencja 
brukselska”), ale zachowującego aktualność na gruncie rozporządzenia nr 44/01 – 
że sprawa ta, podobna do sprawy, w której zapadł powołany wyrok Trybunału, nie 
jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia  nr 44/01, wskazał na 
brak normy uzasadniającej właściwość sądu polskiego do rozpoznania tej sprawy.  
Postanowienie z dnia 8 listopada 2007 r. i zażalenie powoda na to 
postanowienie Sąd Okręgowy próbował doręczyć stronie pozwanej w sposób 
przewidziany przep isami rozporządzenia Rady (WE) z dnia 29 maja 2000 r. 
1348/2000 w sprawie doręczania w państwach członkowskich sądowych i 
pozasądowych dokumentów w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE L 
2000 nr 160, s. 37 – dalej: „rozporządzenie nr 1348/00), jedn akże po stwierdzeniu 
bezskuteczności podjętej próby doręczenia zaniechał dalszych działań mających na 
celu doręczenie tych dokumentów stronie pozwanej.  
Zażalenie powoda na postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 8 listopada 
2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił post anowieniem z dnia 13 maja 2008 r., podzielając 
pogląd leżący u podstaw rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym postanowieniu. 
W ocenie Sądu Apelacyjnego, pogląd ten miał oparcie w wykładni zawartej w 
wyroku w sprawie Lechouritou.  
Sąd Apelacyjny podjął prób ę doręczenia postanowienia z dnia 13 maja 2008 r. 
i skargi kasacyjnej powoda na to postanowienie w trybie określonym przepisami 
Konwencji z dnia 15 listopada 1965 r. o doręczaniu za granicą dokumentów 
sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlo wych, sporządzonej w 
Hadze dnia 15 listopada 1965 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 87, poz. 968). Gdy próba ta się 
nie powiodła ze względu na pozostawanie sprawy w ocenie organów państwa 
wezwanego poza przedmiotowymi granicami zastosowania tej konwencji, 
określonymi  w art. 1 ust. 1, skorzystał w celu doręczenia stronie pozwanej 
wspomnianych dokumentów z drogi dyplomatycznej, tj. przekazał te dokumenty za 
pośrednictwem Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Berlinie Ministerstwu Spraw 
Zagranicznych Republiki Federalnej Niemiec. Ministerstwo jednak zwróciło 
przekazaną korespondencję z notą werbalną, że dokonane doręczenie, mimo 
prawidłowości postanowienia Sądu Apelacyjnego, narusza immunitet jurysdykcyjny 
Republiki Federalnej Niemiec ze względu na przynależność sprawy do sfery 
imperium , czyli działań władczych państwa.  
Skarżąc postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 13 maja 2008 r., powód 
przytoczył jako podstawy kasacyjne naruszenie art. 1 w związku z art. 5 pkt 3 
rozporządzenia nr 44/01 przez przyjęcie, że sprawy z powódz twa osoby fizycznej 
przeciwko obcemu państwu o odszkodowanie za szkody wywołane działaniami sił 
zbrojnych tego państwa nie są sprawami cywilnymi w rozumieniu tego aktu, 
naruszenie art. 1096 k.p.c. przez uznanie, że w sprawie nie mają zastosowania 
przepisy tego kodeksu, oraz naruszenie art. 385 w związku z art. 1103 pkt 3 k.p.c. 
przez błędne przyjęcie braku w sprawie jurysdykcji krajowej i w konsekwencji 
bezzasadne oddalenie zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okręgowego z 
dnia 8 listopada 2007 r. Na istn ienie w sprawie jurysdykcji krajowej wskazuje w 
szczególności – zdaniem powoda – postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 
listopada 2007 r., I CO 29/07 (nie publ.). Określono w nim na podstawie art. 45 
k.p.c. sąd właściwy do rozpoznania podobnej sprawy prze ciwko Republice 
Federalnej Niemiec, a warunkiem zastosowania art. 45 k.p.c. jest istnienie 
jurysdykcji krajowej  
Prokurator Generalny, zajmując stanowisko w sprawie na podstawie art. 3988 
§ 1 k.p.c., wyraził pogląd, że skarga kasacyjna powinna zostać oddalo na. 
Ministerstwo Sprawiedliwości, wykonując postanowienie Sądu Najwyższego z 
dnia 22 grudnia 2009 r., pismem z dnia 26 lutego 2010 r. (dalej: „pismo Ministerstwa 
Sprawiedliwości”) udzieliło na podstawie art. 1116 k.p.c. informacji dotyczących 
międzynarodow ych aktów prawnych, praktyki państw oraz orzecznictwa sądów 
międzynarodowych w celu ustalenia norm międzynarodowego prawa zwyczajowego 
w zakresie immunitetu państwa.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:  
Rozpoznając skargę kasacyjną Sąd Najwyższy uwzględnia z urzędu w 
granicach zaskarżenia nieważność postępowania (art. 39813 § 1 k.p.c.). Jedną z 
przyczyn nieważności postępowania jest pozbawienie strony możności obrony 
swych praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Pozbawienie strony możności obrony swych 
praw może być m .in. skutkiem uchybień w zakresie doręczenia pism sądowych lub 
procesowych.  
Ze względu na zawarty w art. 39813 § 1 k.p.c. nakaz uwzględniania z urzędu 
nieważności postępowania należało w pierwszej kolejności rozważyć, czy strona 
pozwana została pozbawiona możności obrony swych praw wskutek braku 
prawidłowych doręczeń pism sądowych lub procesowych. Odpowiedzi wymagało 
przede wszystkim pytanie o skuteczność dokonanego drogą dyplomatyczną 
doręczenia stronie pozwanej postanowienia Sądu Apelacyjnego oddalającego  
zażalenie powoda i skargi kasacyjnej powoda na to postanowienie. Obowiązek 
doręczenia postanowienia oddalającego zażalenie powoda wynika z art. 387 k.p.c., 
a obowiązek doręczenia skargi kasacyjnej powoda z art. 3987 k.p.c.  
Polska nie jest stroną konwencji  europejskiej o immunitecie państwa, 
sporządzonej dnia 16 maja 1972 r. w Bazylei (załącznik nr 1b do pisma 
Ministerstwa Sprawiedliwości – dalej: „konwencja bazylejska”), w której 
przewidziano doręczanie określonych dokumentów w postępowaniu przeciwko 
obcem u państwu drogą dyplomatyczną z tym skutkiem, że dokument uważa się za 
doręczony w chwili jego wpływu do ministerstwa spraw zagranicznych pozwanego 
państwa (art. 16 ust. 2 i 3), a konwencja Narodów Zjednoczonych z dnia 2 grudnia 
2004 r. o immunitetach jury sdykcyjnych państw i ich mieniu (załącznik nr 3b do 
pisma Ministerstwa Sprawiedliwości – dalej: „konwencja Narodów Zjednoczonych”), 
zawierająca podobne uregulowanie (art. 22 ust. 1 lit. i oraz ust. 2), nie weszła 
jeszcze w życie. Kodeks postępowania cywiln ego nie określa zaś w ogóle sposobu 
doręczania pism sądowych i procesowych obcemu państwu. Obecnie podstawę 
prawną dokonania przez sąd polski doręczenia takiego pisma państwu obcemu 
drogą dyplomatyczną mógłby stanowić § 28 ust. 1 rozporządzenia Ministra 
Sprawiedliwości z dnia 28 stycznia 2002 r. w sprawie szczegółowych czynności 
sądów w sprawach z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego oraz 
karnego w stosunkach międzynarodowych w brzmieniu obowiązującym od 23 
grudnia 2009 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 164 ze zm.), ale i on – ani żaden inny przepis 
tego rozporządzenia – nie określa konsekwencji odmowy przyjęcia doręczanego 
pisma przez ministerstwo spraw zagranicznych pozwanego państwa.  
Mimo to doręczenie drogą dyplomatyczną stronie pozwanej postanowienia 
Sądu Apelacyjnego oddalającego zażalenie powoda i skargi kasacyjnej powoda na 
to postanowienie należało uznać za skutecznie dokonane z chwilą otrzymania 
przesyłki przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Federalnej Niemiec. 
Zajęcie odmiennego stanowis ka oznaczałoby uzależnienie prowadzenia 
postępowania sądowego od decyzji pozwanego państwa, a tego nie można 
zaakceptować, ponieważ współcześnie ochrona immunitetowa przed sądem 
zagranicznym jest udzielana państwom nie we wszystkich sprawach, a jedynie w 
określonej ich kategorii. Przekazanie pozwanemu państwu przesyłki w omawiany 
sposób w pełni przy tym urzeczywistnia cele instytucji doręczenia w postępowaniu 
cywilnym. W świetle prawa międzynarodowego publicznego, ministrowi spraw 
zagranicznych przysługuje ogólna kompetencja do reprezentowania państwa w 
stosunkach z zagranicą (por. art. 7 ust. 2 lit. a konwencji wiedeńskiej o prawie 
traktatów, sporządzonej dnia 23 maja 1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439). 
Przekazanie przesyłki ministerstwu spraw zagran icznych zapewnia zatem państwu 
pozwanemu uzyskanie wiedzy o toczącym się postępowaniu i podjęcie obrony 
swych praw. Wymaga podkreślenia, że doręczanie pism sądowych i procesowych 
państwu pozwanemu drogą dyplomatyczną jest szeroko akceptowane w praktyce 
międzynarodowej, czego potwierdzeniem są nie tylko powołane umowy 
międzynarodowe dotyczące immunitetu państwa (konwencja bazylejska i 
konwencja Narodów Zjednoczonych), ale i przepisy ustaw krajowych (np. art. 12 
ust. 1 brytyjskiej ustawy o immunitecie państwa  z 1978 r. – załącznik nr 12 do 
pisma Ministerstwa Sprawiedliwości, art. 24 australijskiej ustawy o immunitecie 
państwa z 1985 r. – załącznik nr 15 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości, oraz 
art. 13 ust. 1 południowoafrykańskiej ustawy o immunitecie państ w z 1981 r. – pkt II 
pisma Ministerstwa Sprawiedliwości).  
Kolejnym zagadnieniem wymagającym rozstrzygnięcia w związku z nakazem 
uwzględniania z urzędu przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej nieważności 
postępowania są konsekwencje niedoręczenia stronie pozwa nej pozwu, 
postanowienia z dnia 8 listopada 2007 r. o odrzuceniu pozwu i zażalenia powoda na 
to postanowienie.  
Należy podzielić wyrażany w piśmiennictwie pogląd, że ze względu na 
przysługiwanie państwu immunitetu jurysdykcyjnego nie jest wykluczone – w świ etle 
właściwego w tym względzie prawa międzynarodowego publicznego – doręczenie 
państwu odpisu pozwu. Poza tym zajęcie odmiennego stanowiska i przyjęcie – jak 
to miało miejsce w niniejszej sprawie – że pozew na podstawie art. 1099 k.p.c. 
może być odrzucony  bez doręczenia stronie pozwanej, nie zwalniało Sądu 
Okręgowego od wynikającego z art. 357 § 2 k.p.c. obowiązku doręczenia odpisu 
postanowienia o odrzuceniu pozwu obu stronom (zob. uchwała Sądu Najwyższego 
z dnia 28 marca 1955 r., I CO 18/55, OSN 1955, nr 4, poz. 66). Obowiązek 
doręczenia stronie pozwanej zażalenia powoda na to postanowienie wynikał z art. 
395 § 1 k.p.c.  
Próba doręczenia stronie pozwanej postanowienia z dnia 8 listopada 2007 r. o 
odrzuceniu pozwu i zażalenia powoda na to postanowienie na po dstawie przepisów 
rozporządzenia nr 1348/00 była nieprawidłowa. Wymienione rozporządzenie miało 
zastosowanie tylko w sprawach cywilnych i handlowych (art. 1 ust. 1), zgodnie zaś z 
wykładnią przyjętą w wyroku w sprawie Lechouritou, zachowującą aktualność ta kże 
na gruncie tego rozporządzenia, do wymienionej kategorii spraw nie należały 
sprawy z powództwa wniesionego przez osoby fizyczne w państwie członkowskim 
Unii Europejskiej przeciwko innemu państwu członkowskiemu Unii Europejskiej o 
naprawienie szkody pon iesionej wskutek działania sił zbrojnych w ramach operacji 
wojennej na terenie pierwszego z tych państw.  
Sąd Okręgowy nie doręczył zatem stronie pozwanej skutecznie nie tylko 
pozwu, ale i postanowienia o odrzuceniu pozwu oraz zażalenia powoda na to 
postano wienie, a Sąd Apelacyjny to zaakceptował. Mimo to nie ma podstaw do 
przyjęcia, że strona pozwana została z tego powodu pozbawiona możności obrony 
swych praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. Ocena, czy doszło do pozbawienia 
strony możności obrony, musi by ć dokonywana na tle okoliczności konkretnego 
przypadku. O nieważności postępowania z tego powodu może być mowa jedynie w 
razie takiego naruszenia prawa procesowego, które w okolicznościach sprawy 
wpływa w sposób istotny na możliwość działania strony w post ępowaniu. Wyklucza 
się przy tym nieważność postępowania ze wspomnianej przyczyny, gdy strona nie 
skorzystała ze stojącej do jej dyspozycji możliwości obrony swych praw (por. np. 
wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2004 r., V CK 607/03, nie publ., i z  
dnia 8 marca 2002 r., III CKN 461/99, nie publ.). Uwzględniając zachowanie strony 
pozwanej w sprawie, nie można uznać, że rozpatrywane uchybienia w zakresie 
doręczenia były rzeczywistą przyczyną niedziałania strony pozwanej w 
postępowaniu. Z powołanej not y werbalnej Ministerstwa Spraw Zagranicznych 
Republiki Federalnej Niemiec wynika jednoznacznie, że w takich sprawach jak 
niniejsza samo już doręczenie pozwanemu państwu pism sądowych i procesowych 
jest traktowane przez Republikę Federalną Niemiec jako naru szenie immunitetu 
jurysdykcyjnego państwa. Treść tej noty pozwala przyjąć z prawdopodobieństwem 
graniczącym z pewnością, że gdyby nawet Sąd Okręgowy dokonał doręczenia 
drogą dyplomatyczną, wysłana przesyłka zostałaby zwrócona, a strona pozwana 
nie wzięłaby  udziału w postępowaniu.  
Ze względu na brak podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania z 
powodu pozbawienia strony pozwanej możności obrony możliwe stało się 
rozpoznanie przytoczonych przez powoda podstaw kasacyjnych.  
Powołane w skardze kasacyjnej ro zporządzenie nr 44/01 ma zgodnie z art. 91 
ust. 3 Konstytucji pierwszeństwo zastosowania przed ustawami krajowymi. 
Pierwszeństwo to wchodzi w grę oczywiście tylko wtedy, gdy dana sprawa mieści 
się w zakresie zastosowania tego rozporządzenia. Jego przedmiot owy zakres 
zastosowania określa, od strony pozytywnej, art. 1 ust. 1 zdanie pierwsze; 
przewiduje on, że rozporządzenie ma zastosowanie w sprawach cywilnych i 
handlowych. Przepis ten powtarza art. 1 ust. 1 zdanie pierwsze konwencji 
brukselskiej, stanowi wię c, jak większość przepisów omawianego rozporządzenia, 
wyraz rozwiązania będącego kontynuacją uregulowania wynikającego z przepisów 
tej konwencji (zob. pkt 5 i 19 preambuły oraz art. 68 rozporządzenia). Z tego 
względu na jego gruncie w pełni zachowuje aktua lność orzecznictwo Trybunału 
Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczące art. 1 ust.1 konwencji brukselskiej. 
Opowiadając się za autonomiczną, niezależną od znaczeń przypisywanych w 
poszczególnych państwach członkowskich kwalifikacją terminu „sprawa cywiln a i 
handlowa”, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stoi na stanowisku, że o 
uznaniu sprawy za cywilną lub handlową decyduje charakter stosunku prawnego 
będącego podstawą sporu (por. wyrok z dnia 21 kwietnia 1993 r. w sprawie Volker 
Sonntag przeciwko  Hans Weidman, Elizabeth Weidman i Stefen Weidman, Zb. Orz. 
1993, s. I -1963, oraz orzeczenia, powołane przez P. Grzegorczyka, P. Rylskiego, K. 
Weitza, "Przegląd orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z 
zakresu europejskiego prawa procesowego cywilnego [2003 -2008]", "Kwartalnik 
Prawa Prywatnego" 2009, nr 3, s. 755). Wychodząc z tego założenia, w wyroku w 
sprawie Lechouritou, odpowiadając na związane z niemiecką masakrą wojenną w 
miejscowości Kalavrita pytanie greckiego sądu odwoławczego, czy po wództwa 
osób fizycznych o odszkodowanie przeciwko pozwanemu państwu jako 
ponoszącemu odpowiedzialność cywilną za działania lub zaniechania jego sił 
zbrojnych należą do przedmiotowego zakresu zastosowania konwencji brukselskiej 
w przypadku, gdy działania te  lub zaniechania, występujące podczas okupacji 
miejsca zamieszkania powodów wskutek agresji wojennej państwa pozwanego, są 
w oczywisty sposób sprzeczne z prawem wojny i mogą zostać uznane za zbrodnie 
przeciwko ludzkości, Trybunał udzielił odpowiedzi przecz ącej. Nie uznał zatem 
takich spraw za cywilne w rozumieniu art. 1 ust. 1 konwencji brukselskiej, a tym 
samym i w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/01, czyli za objęte 
zakresem przedmiotowego zastosowania, uprzednio, konwencji brukselskiej, a 
teraz – rozporządzenia nr 44/01. W ocenie Trybunału, operacje zbrojne 
prowadzone przez Niemcy w czasie drugiej wojny światowej stanowiły emanację 
suwerenności państwa, decyzje bowiem w tym zakresie były podejmowane 
jednostronnie i bezwzględnie wiążąco przez organy władzy publicznej w związku z 
prowadzoną polityką zagraniczną; dla oceny tej w świetle brzmienia 
interpretowanego zwrotu nie ma znaczenia zgodność lub niezgodność władczych 
aktów z prawem. Dodatkowo Trybunał uzasadnił swe rozstrzygnięcie odwołaniem 
się do innych aktów prawnych z dziedziny europejskiego prawa cywilnego 
procesowego, a mianowicie do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr 
805/04 z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie utworzenia europejskiego tytułu 
egzekucyjnego dla roszczeń bez spornych (Dz. Urz. UE L 2004, nr 143, s. 1) i 
rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1896/06 z dnia 12 grudnia 
2006 r. ustanawiającego postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty 
(Dz. Urz. UE L 2006, nr 399, s. 1), w których wyraźnie – odpowiednio w art. 1 ust. 1 
zdanie drugie i art. 2 ust. 1 zdanie drugie – wyłączono z zakresu ich zastosowania 
sprawy dotyczące odpowiedzialności państwa za działania lub zaniechania w 
wykonywaniu władzy publicznej ( acta iure imperii ) niezależnie od tego, c zy działania 
te lub zaniechania podejmowano zgodnie z prawem.  
Sąd Apelacyjny trafnie zatem w ślad za Sądem Okręgowym uznał wykładnię 
zawartą w wyroku w sprawie Lechouritou za aktualną także na gruncie art. 1 ust. 1 
rozporządzenia nr 44/01, a tym samym i w okolicznościach niniejszej sprawy. Sądy 
państw członkowskich powinny stosować prawo unijne w sposób zgodny z 
wykładnią Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ustaloną w procedurze 
pytań prawnych. W rezultacie podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut na ruszenia 
art. 1 w związku z art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/01 przez przyjęcie w 
zaskarżonym postanowieniu, że wytoczona przez powoda sprawa nie ma 
charakteru cywilnego w rozumieniu tego rozporządzenia, jest chybiony. Nie ma przy 
tym w skardze kasacyjnej  jakichkolwiek argumentów mogących skłaniać Sąd 
Najwyższy do wystąpienia do Trybunału na podstawie art. 267 TFUE (dawniej art. 
234 TWE) z  nowym pytaniem dotyczącym wykładni użytego w art. 1 ust. 1 zdanie 
pierwsze rozporządzenia nr 44/01 zwrotu „sprawy cywi lne i handlowe”.  
Z trafnego ustalenia o niemożności zastosowania w sprawie rozporządzenia 
nr 44/01 Sąd Apelacyjny wyprowadził jednak, podobnie jak Sąd Okręgowy, błędny 
wniosek, że ustalenie to samo przez się przesądza brak w sprawie jurysdykcji 
sądów polsk ich. Skoro w sprawie nie mogło mieć zastosowania rozporządzenie nr 
44/01 ani nie wchodziło w grę oparcie jurysdykcji krajowej na umowie 
międzynarodowej, należało jeszcze zbadać, czy jurysdykcja krajowa nie przysługuje 
na podstawie ustawodawstwa krajowego. Podstawę oceny w tym zakresie powinien 
stanowić Kodeks postępowania cywilnego w brzmieniu sprzed nowelizacji 
dokonanej ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks 
postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 234, poz. 1571), 
która weszła w życie w dniu 1 lipca 2009 r. Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy, jej 
przepisy stosuje się do postępowań wszczętych po dniu jej wejścia w życie, a 
postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte przed dniem 1 lipca 2009 r.  
Według kodeksu p ostępowania cywilnego we wspomnianym brzmieniu, 
jurysdykcja krajowa miała – inaczej niż według kodeksu postępowania cywilnego w 
obecnym brzmieniu – charakter złożony. Jej istnienie zależało od stwierdzenia – po 
pierwsze – powiązania sprawy z polskim obszar em prawnym za pomocą jednego z 
łączników jurysdykcji krajowej i – po drugie – braku immunitetu jurysdykcyjnego. 
Przepisy art. 1115 -1116 k.c. ujmowały immunitet – na co wskazywało ówczesne 
brzmienie tytułu, którym były one objęte – w kategoriach zwolnienia spod jurysdykcji 
krajowej. Oprócz przewidzianego w tych przepisach immunitetu dyplomatycznego 
(art. 1111) i konsularnego (art. 1112), akceptuje się w Polsce również immunitet 
jurysdykcyjny państw obcych, wyrażający się niemożnością ich pozywania przed 
sąda mi krajowymi. Ostatecznie w polskim orzecznictwie pod wpływem wypowiedzi 
piśmiennictwa przeważył pogląd uznający na gruncie art. 9 Konstytucji za źródło 
tego immunitetu powszechnie przyjęty zwyczaj międzynarodowy (postanowienie 
Sądu Najwyższego z dnia 13 m arca 2008 r., III CSK 293/07, OSNC -ZD 2009, nr B, 
poz. 33). Pogląd ten jest zbieżny ze stanowiskiem orzecznictwa sądów wielu 
państw (np. Wielkiej Brytanii, Włoch, Szwajcarii, Grecji, Niemiec), a także 
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zob. np. wyrok z dnia 21 listopada 2001 
r. w sprawie Al -Adsani przeciwko Zjednoczonemu Królestwu – załącznik nr 63 do 
pisma Ministerstwa Sprawiedliwości). U podstaw immunitetu jurysdykcyjnego 
państw obcych leży zasada równości państw ( par in parem non habet imperium ); 
jest on wyrazem poszanowania suwerenności państw i zmierza do utrzymania 
między państwami przyjaznych stosunków.  
Badaniem, czy sądom polskim przysługuje w sprawie jurysdykcja na 
podstawie ustawodawstwa krajowego należało zatem objąć – ściśle rzecz biorąc – 
nie tylko przepisy kodeksu postępowania cywilnego w zakresie dotyczącym 
łączników jurysdykcji krajowej, ale i normy międzynarodowego prawa publicznego 
zwyczajowego w zakresie dotyczącym immunitetu państwa jako przesłanki 
zwolnienia spod jurysdykcji krajowej . 
Istnienie – w sprawie w świetle powołanego w skardze kasacyjnej art. 1103 
pkt 3 k.p.c. – przesłanki pozytywnej jurysdykcji krajowej nie budzi wątpliwości. 
Powód dochodzi wykonania zobowiązania z czynu niedozwolonego popełnionego w 
Polsce, w sprawie zacho dzi więc określony w tym przepisie łącznik jurysdykcji 
krajowej w postaci powstania dochodzonego zobowiązania w Polsce. Doniosłe 
praktycznie znaczenie ma zatem jedynie odpowiedź na pytanie o przysługiwanie 
stronie pozwanej, jako państwu, immunitetu jurysdy kcyjnego, czyli rozstrzygnięcie 
nieporównanie trudniejszej – w istocie całkowicie pominiętej przez Sądy orzekające 
w toku instancji – kwestii ziszczenia się w sprawie przesłanki negatywnej jurysdykcji 
krajowej w postaci braku wspomnianego immunitetu; zwoln ienia spod jurysdykcji 
krajowej, nie wyrażonego w art. 1111 i 1112 k.p.c., lecz wynikającego z 
powszechnie przyjętego zwyczaju międzynarodowego.  
Treść zwyczajowej normy prawa międzynarodowego publicznego statuującej 
immunitet jurysdykcyjny państwa należy u stalać według kryteriów, które zgodnie z 
art. 38 ust. 1 lit. b statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (Dz.U. z 
1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm.) decydują o istnieniu prawa zwyczajowego jako źródła 
prawa międzynarodowego publicznego. Kryteriami tym i są: powszechna praktyka 
oraz poczucie obowiązku prawnego stosowania się do określonego sposobu 
postępowania. Materiał do ustaleń w tym względzie stanowią w szczególności 
postanowienia konwencji bazylejskiej i konwencji Narodów Zjednoczonych, 
orzecznictwo  sądów międzynarodowych, rozstrzygnięcia sądów krajowych, teksty 
zagranicznych aktów prawnych oraz wypowiedzi piśmiennictwa.  
Uwzględniając akcentowany wcześniej związek niniejszej sprawy z wyrokiem 
w sprawie Lechouritou należy podkreślić, że analizy oparte j na wspomnianym 
materiale nie można na użytek tej sprawy zastąpić odwołaniem się do 
wymienionego wyroku, zawiera on bowiem wykładnię mającą znaczenie dla 
przedmiotowego zakresu zastosowania rozporządzenia nr 44/01, natomiast nie 
odnosi się do immunitetu j urysdykcyjnego państwa. Kwestia tego immunitetu 
została świadomie pozostawiona przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej 
poza zasięgiem jego rozważań. Zgodnie z art. 267 TFUE, Trybunał, działając w 
trybie prejudycjalnym, jest właściwy do dokonywania  wykładni traktatów oraz 
orzekania o ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub 
jednostki organizacyjne Unii Europejskiej, nie ma więc kompetencji do wykładni 
reguł ogólnego międzynarodowego prawa zwyczajowego (por. pkt 78 opinii 
Rzecznika Generalnego w sprawie Lechouritou, http://curia.europa.eu). Z tego 
powodu na tej podstawie, że określona sprawa przeciwko państwu nie ma 
cywilnego charakteru w rozumieniu art. 1 ust.1 zdanie pierwsze rozporządzenia nr 
44/01, nie można wnioskować, iż  jest ona objęta immunitetem jurysdykcyjnym 
państwa.  
O ile samo przysługiwanie immunitetu państwom obcym w postępowaniu 
przed sądami krajowymi nie budzi wątpliwości, o tyle problemem jest współcześnie 
jego zakres. Zagadnienie to, wywołujące wyjątkowo duże zainteresowanie 
piśmiennictwa, zazębia się mocno z kwestią dostępu do sądu i ochroną innych 
podstawowych praw człowieka.  
Do około lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku powszechnie przyznawano 
państwu immunitet pełny (absolutny). Przysługiwał on we wszystkich  sprawach, 
niezależnie od ich charakteru, chyba że państwo się go zrzekło. W Polsce 
koncepcja immunitetu pełnego znalazła wyraz jeszcze w uchwale składu siedmiu 
sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1990 r., III PZP 9/90 (OSNC 1991, 
nr 2-3, poz. 17).  W wyniku stopniowego odchodzenia od tej koncepcji, obecnie w 
Polsce, podobnie jak w innych państwach, za powszechnie przyjętą zasadę uznaje 
się, że państwo obce ma immunitet jurysdykcyjny tylko w sprawach związanych z 
władczą działalnością ( acta iure impe rii), nie przysługuje mu on natomiast w 
sprawach związanych z udziałem w zwykłym obrocie cywilnym i gospodarczym 
(acta iure gestionis ) (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r., III 
CSK 293/07). Zakładając zatem, że żądanie powoda wiąże się, zgo dnie z poglądem 
wyrażonym w wyroku w sprawie Lechouritou, z działaniem strony pozwanej w 
sferze imperium , strona ta niewątpliwie miałaby immunitet jurysdykcyjny. Jednakże 
od pewnego czasu ujawniają się silne tendencje zmierzające do dalszego 
ograniczenia i mmunitetu jurysdykcyjnego państw, także więc i te tendencje musiały 
być w sprawie rozpatrzone.  
Przede wszystkim chodzi tu o odstępstwo od immunitetu państwa w sprawach 
o roszczenia z czynów niedozwolonych popełnionych – tak jak w niniejszej sprawie 
– w pań stwie forum, czyli państwie sądu orzekającego ( tort exception) . Wyłączenie 
w tym zakresie immunitetu państwa ma głębokie uzasadnienie celowościowe; 
przemawia za nim silne powiązanie wniesionej sprawy z porządkiem prawnym 
państwa sądu. Organy państwa, na kt órego obszarze doszło do określonych 
zdarzeń, powinny mieć z racji sprawowanego zwierzchnictwa terytorialnego 
możliwość oceny legalności tych zdarzeń.  
Z jednym wyjątkiem pakistańskiej ustawy o immunitecie państwa z 1981 r., we 
wszystkich państwach, w który ch uchwalono ustawy regulujące immunitet państw 
obcych, ustawy te wyłączają immunitet pozwanego państwa obcego w odniesieniu 
do spraw z deliktów wyrządzonych na terytorium państwa forum (§ 1605 /a/ /1/ 
amerykańskiej ustawy z 1976 r. – załącznik nr 11 do pi sma Ministerstwa 
Sprawiedliwości, art. 5 brytyjskiej ustawy z 1978 r., art. 7 singapurskiej ustawy z 
1979 r. – załącznik nr 13 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości, art. 5 kanadyjskiej 
ustawy z 1982 r. – załącznik nr 14 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwoś ci, art. 13 
australijskiej ustawy, art. 6 południowoafrykańskiej ustawy, art. 2 lit. e ustawy z 
1995 r. o immunitecie sądowym państw obcych przed sądami argentyńskimi – 
załącznik nr 16 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości, art. 62/E ust. 1 lit. c 
węgiersk iego dekretu o prawie międzynarodowym prywatnym z 1979 r., 
http://ciec1.org/, i art. 10 japońskiej ustawy z 2009 r. o cywilnej jurysdykcji sądów 
japońskich w sprawach dotyczących państw obcych).  
Podobnie art. 11 konwencji bazylejskiej wyłącza powołanie się  przez pozwane 
państwo na immunitet jurysdykcyjny w sprawach o zadośćuczynienie za 
uszkodzenie ciała lub naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu, jeżeli 
uszkodzenie to lub szkoda wynikło wskutek zdarzeń, które miały miejsce na 
terytorium państwa sądu orzek ającego, a sprawca był obecny na tym terytorium, 
kiedy doszło do tych zdarzeń. Analogiczne rozwiązanie zawiera art. 12 konwencji 
Narodów Zjednoczonych. Przewidziano je też w art. 3F projektu konwencji o 
immunitecie państwa, przyjętego w 1982 r. w Montrealu  przez Towarzystwo Prawa 
Międzynarodowego (International Legal Materials 1983, t. 22, s. 287 i n.), a w 
rezolucji Instytutu Prawa Międzynarodowego uchwalonej na konferencji w Bazylei w 
1991 r. (Annuaire de l'Institut de Droit International 1992, t. 64 -II, s. 267 i n.) 
wyrządzenie szkody deliktem popełnionym w państwie forum wymieniono wśród 
wskazówek przesądzających o istnieniu władzy jurysdykcyjnej państwa sądu.  
Za tym, że pozwanemu państwu nie przysługuje immunitet w sprawach o 
roszczenia z czynów niedozw olonych popełnionych w państwie forum opowiada się 
także praktyka sądowa. Wyrazem tego stanowiska są np. rozstrzygnięcia 
amerykańskiego sądu apelacyjnego z dnia 29 grudnia 1989 r. w sprawie Helen Liu 
przeciwko Republice Chin (załącznik nr 51 do pisma Minis terstwa Sprawiedliwości), 
greckiego Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 2000 r. w sprawie Prefectury Voiotia 
przeciwko Republice Federalnej Niemiec, zwanej sprawą Distomo (załącznik nr 19 
do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości) i włoskiego Sądu Kasacyjnego z dni a 11 
marca 2004 r. w sprawie Ferrini przeciwko Republice Federalnej Niemiec (załącznik 
nr 31b do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości). Stanowisko to podziela wielu 
autorów.  
Przytoczony materiał dotyczący międzynarodowych aktów prawnych oraz 
praktyki państw,  jak też opinie nauki, dają podstawy do stwierdzenia, że obecnie nie 
istnieje prawnomiędzynarodowy obowiązek przyznania obcemu państwu 
immunitetu w sprawach o roszczenia z czynów niedozwolonych, jeżeli działanie 
sprawcze miało miejsce w państwie sądu i spr awca w chwili tego działania 
znajdował się na obszarze państwa sądu.  
Na stwierdzeniu tym nie można jednak poprzestać. Uwzględniając 
okoliczności sprawy wytoczonej przez powoda, należy jeszcze rozstrzygnąć, czy 
obowiązująca norma prawa międzynarodowego publ icznego zwyczajowego, 
wyłączająca spod immunitetu jurysdykcyjnego sprawy przeciwko państwu o 
roszczenia z czynów niedozwolonych wyrządzonych w państwie forum, może mieć 
zastosowanie, gdy czyn niedozwolony miał miejsce kilkadziesiąt lat temu, kiedy 
norma ta  jeszcze nie obowiązywała. Przyjmowana w prawie międzynarodowym 
publicznym reguła, uzależniająca doniosłość prawną zdarzeń od ich oceny według 
norm obowiązujących w chwili ich ziszczenia się, mogłaby przemawiać za 
udzieleniem na to pytanie odpowiedzi negat ywnej. Reguła ta ma jednak aspekt 
materialnoprawny; dotyczy skutków zdarzeń w sferze międzynarodowego prawa 
publicznego, a immunitet państwa, choć jest instytucją międzynarodowego prawa 
publicznego, ma wyraźnie procesowy charakter – wpływa na możliwość wyd ania 
orzeczenia co do istoty sprawy. W dziedzinie prawa procesowego podstawowa 
reguła intertemporalna jest inna; postępowanie wszczęte pod rządami nowego 
prawa toczy się według tego prawa (zasada bezpośredniego stosowania nowego 
prawa). Wyjątki od zasady b ezpośredniego stosowania nowego prawa dopuszcza 
się jedynie wtedy, gdy nowe prawo wchodzi w życie już w toku postępowania (zob. 
np. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1999 r., I 
CKN 269/99, OSNC 2000, nr 2, poz. 29, oraz uchwały składu siedmiu sędziów 
Sądu Najwyższego – zasady prawnej – z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, 
OSNC 2001, nr 4, poz. 53), a w niniejszej sprawie taki przypadek nie występuje  
Z tego względu należy opowiedzieć się za poddaniem oceny o przysługiwaniu 
państwu immunitetu normie prawa międzynarodowego obowiązującej w chwili 
podejmowania przez sąd decyzji o dopuszczalności postępowania w sprawie, a nie 
w chwili nastąpienia zarzucanego przez powoda czynu niedozwolonego. Tak 
rozstrzygnięty został podobny prob lem, powstały na gruncie amerykańskiej ustawy 
o immunitetach, w wyroku Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych z dnia 7 
czerwca 2004 r. w sprawie Marii Altmann przeciwko Austrii (por. pkt II.9h pisma 
Ministerstwa Sprawiedliwości i załącznik nr 57 do tego pis ma). Zdaniem tego Sądu, 
nie ma przeszkód, aby przewidziane w ustawie odstępstwa od immunitetu stosować 
także w sprawach, które dotyczą zdarzeń sprzed jej wejścia w życie, w tym zdarzeń 
z okresu drugiej wojny światowej. Argumentu wspierającego zajęte stanow isko 
dostarcza także rozwiązanie przyjęte w konwencji Narodów Zjednoczonych. Choć, 
zgodnie z art. 4, nie można jej stosować w postępowaniach wszczętych przed jej 
wejściem w życie, nie zostało wykluczone jej zastosowanie – ze względu na 
niezamieszczenie w n iej odpowiednika art. 35 ust. 3 konwencji bazylejskiej – w 
postępowaniach wszczętych po jej wejściu w życie w sprawach dotyczących 
zdarzeń wcześniejszych.  
Po twierdzącej odpowiedzi na pytanie dotyczące możliwości zastosowania 
obowiązującej obecnie normy mi ędzynarodowego prawa publicznego 
zwyczajowego, kolejną kwestią, która wymaga rozstrzygnięcia w związku z regułą 
wyłączającą spod przyznawanego państwu immunitetu jurysdykcyjnego sprawy o 
roszczenia z czynów niedozwolonych wyrządzonych w państwie sądu, jest  pytanie, 
czy wyłączenie to obejmuje również sprawy dotyczące zdarzeń zaistniałych w 
czasie konfliktu zbrojnego, w szczególności zdarzeń o tak drastycznych cechach, 
jak pacyfikacja Szczecyna.  
Artykuł 31 konwencji bazylejskiej, stanowiąc, że żadne z jej pos tanowień nie 
będzie wywierało wpływu na immunitety lub przywileje umawiającego się państwa w 
odniesieniu do jakiegokolwiek działania lub zaniechania jego sił zbrojnych lub 
jakiegokolwiek działania lub zaniechania wobec jego sił zbrojnych, gdy znajdują się 
one na terytorium innego umawiającego się państwa, wyklucza zastosowanie 
przewidzianego w art. 11 odstępstwa od immunitetu jurysdykcyjnego państwa w 
sprawach o roszczenia z czynów niedozwolonych popełnionych w państwie forum w 
przypadkach, które wynikły na  tle konfliktów zbrojnych (zob. w związku z tym pkt 
116 sprawozdania wyjaśniającego do konwencji – załącznik nr 2 do pisma 
Ministerstwa Sprawiedliwości). Podobnie w komentarzu Komisji Prawa 
Międzynarodowego do zbieżnego z art. 11 konwencji bazylejskiej art . 12 konwencji 
Narodów Zjednoczonych, s. 44 -46 (załącznik nr 4 do pisma Ministerstwa 
Sprawiedliwości) wyrażono opinię o niestosowaniu tego przepisu w sprawach 
wynikłych na tle działań zbrojnych. Pogląd taki przeważał w toku negocjacji nad tą 
konwencją. Pod obne stanowisko zajmują również autorzy, których wypowiedzi 
przytoczone zostały w załącznikach nr 6 i 7 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości.  
Jednocześnie trudno o przykład orzeczenia sądu krajowego, w którym sąd ten 
uznałby, opierając się wyłącznie na tort exception , dopuszczalność dochodzenia 
przeciwko państwu obcemu roszczeń ze zdarzeń objętych działaniami wojennymi 
prowadzonymi na terytorium państwa sądu.  
Specyfika konfliktów wojennych sprawia, że przysługiwanie państwom 
immunitetu jurysdykcyjnego wyda je się najbardziej uzasadnione właśnie w 
odniesieniu do spraw wynikłych ze zdarzeń objętych tymi konfliktami. Konflikt 
zbrojny – z ofiarami w wielkiej skali, ogromem zniszczeń i cierpień – nie daje się 
sprowadzić do relacji miedzy państwem – sprawcą, a pos zkodowaną jednostką; 
zachodzi przede wszystkim między państwami. Z tego względu tradycyjnie o 
roszczeniach majątkowych wynikłych ze zdarzeń wojennych rozstrzyga się w 
traktatach pokojowych, zmierzających do całościowego – w skali międzynarodowej i 
indywidu alnej – uregulowania następstw konfliktu wojennego. Immunitet 
jurysdykcyjny państwa w takich sprawach stanowi środek gwarantujący 
prawnomiędzynarodowy sposób regulowania roszczeń majątkowych wywodzonych 
ze zdarzeń wojennych. Wykluczenie rozstrzygania sporó w o te roszczenia przez 
sądy ma przeciwdziałać temu, aby normalizacja wzajemnych stosunków między 
państwami po zakończeniu wojny nie napotykała przeszkód wskutek wytaczania 
wielu spraw o te roszczenia. Sprawy te mogłyby być czynnikiem podtrzymującym 
spory polityczne, niekoniecznie zaś prowadzić do zaspokojenia dochodzonych 
roszczeń w odpowiednim rozmiarze. Wskazany prawnomiędzynarodowy sposób 
załatwiania roszczeń wynikłych ze zdarzeń objętych konfliktem wojennym, 
połączony z przysługiwaniem immunitetu jurys dykcyjnego państwom obcym, ma 
charakter rozwiązania uniwersalnego. W związku z tym nie można na ten sposób 
załatwiania roszczeń ze zdarzeń objętych konfliktem wojennym patrzeć tylko z 
perspektywy stosunków między Polską a Niemcami, tj. z perspektywy państw , które 
zakończyły wojnę ponad sześćdziesiąt lat temu.  
Przypadki działania sił zbrojnych jednego państwa na terytorium innego 
państwa dotykają istoty suwerenności państwa i łączą się z wrażliwymi 
zagadnieniami rzutującymi na stosunki dyplomatyczne i bezpie czeństwo narodowe 
(zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 21 listopada 2001 r. w 
sprawie McElhinney przeciwko Irlandii, LexPolonica nr 398441).  
Jednakże choć nie można – jak wspomniano – wskazać przykładu orzeczenia 
sądu krajowego, w któr ym sąd ten uznałby dopuszczalność dochodzenia przeciwko 
obcemu państwu roszczeń wynikających ze zdarzeń objętych działaniami 
wojennymi, opierając się wyłącznie na tym, że czyn niedozwolony miał miejsce w 
państwie sądu orzekającego, to spotyka się rozstrzyg nięcia sądów oraz wypowiedzi 
piśmiennictwa dopuszczające dochodzenie takich roszczeń z odwołaniem się do 
innych, ogólniejszych racji. Potrzeba rozpatrzenia tych racji jest w okolicznościach 
niniejszej sprawy wyjątkowo doniosła ze względu na mogący budzić z asadnicze 
wątpliwości natury aksjologicznej stan, w którym pojedyncze szkody deliktowe 
pozostawałyby poza granicami immunitetu państwa, a krzywdy masowe wywołane 
działaniami zbrojnymi państwa agresora byłyby nim objęte.  
W wyroku w sprawie Distomo grecki Są d Najwyższy wyraził pogląd, że 
jakkolwiek szkody będące wynikiem konfliktu zbrojnego powinny być w zasadzie 
likwidowane w drodze umów międzynarodowych zawieranych po zakończeniu 
wojny, to państwo nie może być chronione immunitetem wówczas, gdy konkretny 
akt nie został podjęty wobec ludności cywilnej w ogólności, lecz skierowano go 
przeciw konkretnym jednostkom, które ani bezpośrednio, ani pośrednio nie były 
zaangażowane w działania zbrojne. Pogląd ten został odniesiony w szczególności 
do aktów stanowiących zbrodnię przeciw ludzkości, będących nadużyciem władzy, 
sprzecznych z powszechnie akceptowanymi regułami prawa międzynarodowego. W 
omawianym wyroku odwołano się do wcześniejszych orzeczeń sądów Stanów 
Zjednoczonych Ameryki Północnej. W orzeczeniach tych są dów, opartych na 
amerykańskiej ustawie o immunitetach państw obcych z 1976 r. – m.in. w wyroku z 
dnia 15 października 1985 r. w sprawie Von Dardel przeciwko Związkowi 
Socjalistycznych Republik Radzieckich (załącznik nr 11 do pisma Ministerstwa 
Sprawiedliwo ści) i wyroku w sprawie Helen Liu przeciwko Republice Chin – zajęto 
stanowisko, że pozwane obce państwo nie ma immunitetu w sprawach związanych 
z oczywistymi naruszeniami powszechnie akceptowanych reguł prawa 
międzynarodowego. W sprawie Distomo grecki Sąd Najwyższy wyraził także 
zapatrywanie, że państwo, które dopuszcza się naruszenia norm imperatywnych 
(iuris cogentis ) prawa międzynarodowego publicznego, zrzeka się w sposób 
dorozumiany immunitetu.  
Przejawem tej tendencji jest również wyrok włoskiego Sądu K asacyjnego w 
sprawie Ferrini przeciwko Republice Federalnej Niemiec. Uznano w nim, że nakaz 
respektowania immunitetu pozwanego państwa nie obowiązuje, gdy działanie 
sprawcze leżące u podstaw dochodzonego odszkodowania należy – tak jak 
wskazane w tej sprawi e deportacje na roboty przymusowe – do kategorii zbrodni 
prawa międzynarodowego. Zbrodnie prawa międzynarodowego stanowią poważne 
naruszenie imperatywnych norm chroniących prawa człowieka, które należą do 
istoty międzynarodowego porządku prawnego i przeważ ają nad wszystkimi innymi 
normami prawa międzynarodowego publicznego zarówno konwencyjnymi, jak i 
zwyczajowymi, w tym dotyczącymi immunitetu państwa; każde państwo jest 
zobowiązane do sankcjonowania ich naruszenia. Dodatkowo Sąd Kasacyjny 
powołał się na to , że już od dawna immunitet funkcjonalny piastunów organów 
państwa nie może być powoływany jako przeszkoda do pociągnięcia do 
odpowiedzialności karnej sprawców zbrodni międzynarodowych. Ponieważ 
immunitet przysługujący funkcjonariuszom państwa stanowi w is tocie podtyp 
immunitetu państwa (służy temu, aby immunitet państwa nie był obchodzony przez 
wytaczanie powództw przeciw piastunom jego organów), nie powinno też być 
powodów do utrzymywania immunitetu państwa w sprawach o naprawienie szkód 
wyrządzonych prze z zbrodnie międzynarodowe. Stanowisko zajęte w wyroku w 
sprawie Ferrini przeciwko Republice Federalnej Niemiec podtrzymane zostało w 
późniejszych wyrokach włoskiego Sądu Kasacyjnego, m.in. w wyroku z dnia 21 
października 2008 r. w sprawie karnej, w której potomkowie ofiar pacyfikacji 
miejscowości Civitella dochodzili odszkodowań od Republiki Federalnej Niemiec 
(załącznik nr 36 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości).  
Z przedstawionymi orzeczeniami współbrzmią zdania odrębne sędziów 
orzekających w sprawach po dobnych do powołanych, w których jednak zajęto 
odmienne stanowisko, a więc uznano immunitet państwa. W szczególności w 
sprawie Margellos przeciwko Republice Federalnej Niemiec, w której grecki 
Najwyższy Sąd Szczególny, orzekając wyrokiem z dnia 17 września  2002 r. 
(załącznik nr 19 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości), odstąpił ze skutkiem na 
przyszłość od stanowiska zajętego w wyroku greckiego Sądu Najwyższego w 
sprawie Distomo, sędziowie będący w mniejszości wyrazili przekonanie, że art. 31 
konwencji baz ylejskiej nie obejmuje zbrodni wojennych, których zakaz ma charakter 
reguły iuris cogentis , a zatem hierarchicznie wyższej niż jakakolwiek inna reguła 
prawa międzynarodowego. W ich ocenie, zbrodnie wojenne nie mogą być uznane 
za element konfliktu zbrojnego  uzasadniający odstąpienie od prawnozwyczajowej 
zasady wyrażonej w art. 11 konwencji bazylejskiej. Podobnie w wyroku 
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Al -Adsani przeciwko 
Zjednoczonemu Królestwu argumentacja mniejszości sędziów na rzecz stan owiska 
o nieprzysługiwaniu państwu (Kuwejtowi) immunitetu w sprawie wytoczonej w 
Wielkiej Brytanii w związku ze zdarzeniem (torturami) mającym miejsce w Kuwejcie, 
a więc w państwie niebędącym państwem sądu orzekającego, koncentruje się 
wokół znaczenia zaka zu tortur w prawie międzynarodowym i jego imperatywnego 
charakteru. Podkreślają oni, że z takiego charakteru normy statuującej zakaz tortur 
wynika jej pierwszeństwo przed każdą inną. W sprawie zaś McElhinney przeciwko 
Irlandii sędziowie Europejskiego Trybu nał Praw Człowieka będący w mniejszości 
podkreślili, że sądy irlandzkie, uznając immunitet brytyjskiego Sekretariatu Stanu 
Irlandii Północnej w związku z incydentem, w którym brytyjski żołnierz oddał strzały 
na terytorium Irlandii (załączniki nr 37 i 38 do  pisma Ministerstwa Sprawiedliwości), 
dopuściły się nieproporcjonalnego w kontekście art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie 
praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. – 
dalej: „konwencja europejska”) ograniczenia prawa do są du. 
Także część piśmiennictwa opowiada się za odmówieniem immunitetu 
państwu w sprawach dotyczących poważnych naruszeń praw człowieka. 
Przytaczane są – podobnie jak w orzecznictwie – różne uzasadnienia. Pojawia się 
argument o domyślnym w tych przypadkach z rzeczeniu się immunitetu przez 
państwo. Wysuwana jest zbliżona do konstrukcji nadużycia prawa koncepcja 
„obezwładnienia” immunitetu państwa wskutek postępowania państwa w sposób 
oczywiście sprzeczny z prawem międzynarodowym ( Verwirkung ). Wskazywana jest 
analogia ze sprawami o pociągnięcie do odpowiedzialności karnej funkcjonariusza 
państwa za naruszenie praw człowieka przy wykonywaniu swych funkcji. Argument 
ten bywa łączony z twierdzeniem, że działanie sprzeczne z normami imperatywnymi 
jest pozbawione wład czego charakteru. Największą jednak wagę zwolennicy 
odstąpienia od immunitetu państwa w sprawach dotyczących poważnych naruszeń 
praw człowieka wiążą z koncepcją hierarchicznej nadrzędności norm iuris cogentis  
w systemie prawa. Niektórzy ze zwolenników odst ąpienia od immunitetu państwa w 
sprawach dotyczących poważnych naruszeń praw człowieka szczególne znaczenie 
z tego punktu widzenia przypisują normie gwarantującej dostęp do sądu (art. 6 ust. 
1 konwencji europejskiej).  
Jednakże w wielu orzeczeniach nie podz ielono przedstawionych argumentów 
mających przemawiać za wyłączeniem z zakresu immunitetu państwa spraw o 
roszczenia wywodzone ze zdarzeń stanowiących poważne naruszenie praw 
człowieka, w tym zaistniałych podczas konfliktu zbrojnego. Odrzuca je także 
znacz na część piśmiennictwa.  
Niewątpliwie państwo może zrzec się przysługującego mu immunitetu 
jurysdykcyjnego, trafnie jednak zakwestionowano zasadność poglądów o 
domyślnym zrzeczeniu się immunitetu przez państwo w rozpatrywanych 
przypadkach. Zrzeczenie to mia łoby być skutkiem bądź działania państwa w sposób 
sprzeczny z normami imperatywnymi, bądź skutkiem przystąpienia przez państwo 
do umowy międzynarodowej dotyczącej ochrony praw człowieka. Koncepcja 
pierwsza opiera się na całkowicie dowolnym założeniu; nie u względnia tego, że 
rezygnacja przez państwo z immunitetu musi nastąpić, tak jak złożenie każdego 
innego oświadczenia woli, w sposób dostatecznie wyraźny, drugą zaś koncepcję 
trudno pogodzić z wymaganiami prawa traktatów w zakresie odnoszącym się do 
przystą pienia państwa do umowy międzynarodowej. Warto zauważyć, że nawet w 
wyroku w sprawie Ferrini przeciwko Republice Federalnej Niemiec zdystansowano 
się wobec argumentu odwołującego się do domyślnego zrzeczenia się immunitetu 
przez pozwane państwo. Podobne st anowisko zajął amerykański sąd apelacyjny w 
wyroku z dnia 1 lipca 1994 r. w sprawie Hugo Princz przeciwko Republice 
Federalnej Niemiec związanej z holocaustem (załącznik nr 53a do pisma 
Ministerstwa Sprawiedliwości). Stanowisko to zostało podtrzymane w wyr okach 
sądów amerykańskich z dnia 8 kwietnia 1997 r. w sprawie Hirsz przeciwko 
Republice Federalnej Niemiec i Izraelowi (załącznik nr 56 do pisma Ministerstwa 
Sprawiedliwości) i z dnia 26 listopada 1996 r. oraz z dnia 10 lutego 1997 r. w 
sprawie Smith przec iwko Libii, dotyczącym katastrofy lotniczej nad Lockerbie 
(załącznik nr 54 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości).  
Duże wątpliwości nasuwa też zbliżona do konstrukcji nadużycia prawa 
koncepcja „obezwładnienia” immunitetu państwa wskutek postępowania państw a w 
sposób oczywiście sprzeczny z prawem międzynarodowym. Wątpliwości dotyczą 
przede wszystkim możliwości uzasadnienia tej koncepcji odwołaniem się do 
ogólnych zasad prawa, o których mowa w art. 38 ust. 1 lit. c statutu 
Międzynarodowego Trybunału Sprawiedl iwości. Immunitet państwa jest regulowany 
międzynarodowym prawem zwyczajowym, a odwołanie się do ogólnych zasad 
prawa jako źródła prawa międzynarodowego wchodzi w grę tylko w razie luki w 
traktatowych lub zwyczajowych normach prawa międzynarodowego. Poza t ym w 
ramach tej koncepcji dochodziłoby do wyłączenia immunitetu państwa na podstawie 
ocen słusznościowych, w związku z czym decyzja sądu w tym względzie zbliżałaby 
się do aktu zastosowania represaliów, a jest wysoce wątpliwe, czy ze względu na 
polityczny w ymiar represaliów, ich stosowanie może należeć do sądów. Jeżeli 
nawet tak, to w każdym razie, uwzględniając okoliczności niniejszej sprawy i 
oceniając rzecz racjonalnie, trudno przyjąć zastosowanie przez sąd polski 
represaliów wobec Republiki Federalnej Ni emiec w związku ze zdarzeniami sprzed 
ponad sześćdziesięciu lat. W tym kontekście warto też mieć na względzie, że 
Polska również zasłania się immunitetem w sprawach zawisłych przeciwko niej 
przed sądami zagranicznymi w związku z powojennymi aktami nacjonal izacyjnymi i 
wywłaszczeniowymi. Przykładem może być sprawa rozstrzygnięta przez sąd 
nowojorski, w której Theo Garb i inni powodowie dochodzili od Polski odszkodowań 
z tytułu bezprawnego pozbawienia własności w ramach „zaplanowanej akcji 
antysemickiej” (zob . pkt II.9 i pisma Ministerstwa Sprawiedliwości).  
Grecki Najwyższy Sąd Szczególny w wyroku w sprawie Margellos przeciwko 
Republice Federalnej Niemiec, odstępując ze skutkiem na przyszłość od 
stanowiska zajętego w wyroku greckiego Sądu Najwyższego w sprawie  Distomo, 
wskazał, że działania zbrojne w ramach konfliktu wojennego przybierają różne 
postacie, włącznie z akcjami odwetowymi sił zbrojnych agresora, także 
nieproporcjonalnymi i okrutnymi. Z tego względu wyodrębnienie przez grecki Sąd 
Najwyższy akcji podj ętej w Distomo z pojęcia konfliktu zbrojnego jest sztuczne i nie 
koresponduje z rzeczywistością, mimo więc nieproporcjonalności i okrucieństwa tej 
akcji stanowiła ona element konfliktu zbrojnego. Jakkolwiek art. 3 konwencji 
dotyczącej praw i zwyczajów wojn y lądowej, podpisanej w Hadze w dniu 18 
października 1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161), przewiduje roszczenia 
odszkodowawcze na wypadek naruszenia przez stronę wojującą jej postanowień, to 
nie zastrzega on sądowej drogi ich dochodzenia. Materia ta objęta jest 
międzynarodowym prawem publicznym, które ogranicza w jej zakresie jurysdykcję 
sądów przez normę przyznającą państwom immunitet. Zdaniem greckiego 
Najwyższego Sądu Szczególnego, na obecnym etapie rozwoju prawa 
międzynarodowego publicznego nie is tnieje ogólnie akceptowana reguła 
zezwalająca w ramach wyjątku od immunitetu państwa na dochodzenie przed 
sądem roszczeń związanych z deliktami popełnionymi przez obce państwo na 
obszarze państwa forum z udziałem sił zbrojnych państwa pozwanego; dotyczy to  
zarówno deliktów popełnionych w czasie pokoju, jak i wojny. Brak klarownych 
dowodów dotyczących praktyki międzynarodowej, które wskazywałyby na istnienie 
takiego wyjątku.  
Izba Lordów w wyroku z dnia 14 czerwca 2006 r. w sprawie Jones i inni 
przeciwko Arab ii Saudyjskiej o zadośćuczynienie za tortury, których wobec powoda 
dopuścili się funkcjonariusze państwowi na terytorium Arabii Saudyjskiej (załącznik 
nr 43 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości), respektując immunitet strony 
pozwanej, uznała, odwołując si ę do wyroku kanadyjskiego sądu apelacyjnego z 
dnia 30 czerwca 2004 r. w sprawie Bouzari przeciwko Islamskiej Republice Iranu 
(załącznik nr 45 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości), że choć zakaz tortur jest 
niewątpliwie imperatywną normą prawa międzynarod owego publicznego, to 
immunitet państw obcych w sprawach o zadośćuczynienie za tortury nie godzi w ten 
zakaz, a jedynie ogranicza jurysdykcję sądów krajowych do osądzenia tych spraw. 
Immunitet państwa byłby sprzeczny z zakazem tortur tylko wtedy, gdyby 
jednocześnie tkwiła w nim uzupełniająca norma procesowa nakazująca sądom 
krajowym uznanie, w drodze wyjątku od zasady immunitetu państw obcych, swej 
jurysdykcji w tych sprawach, tak jednak nie jest. Nie jest rzeczą sądu krajowego 
„rozwijać” prawo międzynarodo we w drodze jednostronnego nadawania mu takiej 
treści, która – jakkolwiek odpowiadająca wartościom tkwiącym w normach 
imperatywnych prawa międzynarodowego i pożądana – nie jest akceptowana przez 
inne państwa. O ile taki aktywizm w zakresie prawa krajowego mieści się w 
granicach funkcji sędziowskich, o tyle nie może być akceptowany w dziedzinie 
prawa międzynarodowego, które opiera się na wspólnej zgodzie państw. W sytuacji 
zatem, w której brak dowodów na to, że państwa w drodze wyjątku od zasady 
immunitetu a kceptują jurysdykcję sądów krajowych w zawisłych przeciwko 
państwom obcym sprawach wynikłych z naruszenia norm prawa 
międzynarodowego o charakterze iuris cogentis , powinna mieć zastosowanie 
zasada przysługiwania państwom obcym immunitetu.  
Jako wyraz stanow iska, że naruszenie norm iuris cogentis  nie pociąga za 
sobą automatycznie sankcji w postaci usunięcia immunitetu jako przeszkody do 
rozpoznania sprawy o naruszenie tych norm, można odczytywać też wyrok 
Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 14 l utego 2002 r. w sprawie 
Kongo przeciwko Belgi. W wyroku tym Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości 
potwierdził oparty na prawie zwyczajowym immunitet osób sprawujących najwyższe 
funkcje państwowe i nie dopatrzył się na obecnym etapie rozwoju tego prawa 
wyjątku od wskazanego immunitetu (załącznik nr 58 do pisma Ministerstwa 
Sprawiedliwości).  
Także część doktryny, podzielonej co do poruszanego zagadnienia, 
podkreśla, że nie może być mowy o sprzeczności między normami przyznającymi 
państwu immunitet a normami  iuris cogentis , ponieważ chodzi o dwa różne rodzaje 
norm. Pierwsze mają charakter procesowy, a drugie materialnoprawny, dlatego nie 
można wywodzić z normy zakazującej tortur nakazu uchylenia immunitetu państwa 
w sprawach o zadośćuczynienie za tortury, pod obnie jak nie można z normy 
statuującej immunitet wyprowadzić sensownie normy zezwalającej na stosowanie 
tortur. Materialna norma prawa międzynarodowego publicznego, nie gwarantując 
możliwości jej sankcjonowania przed zagranicznym sądem krajowym, nie może tym 
samym kolidować z normą dotyczącą immunitetu państwa, która to sankcjonowanie 
uniemożliwia. Odrębność, z jednej strony, materialnych gwarancji w dziedzinie praw 
człowieka, a z drugiej, procesowego obowiązku udzielenia ochrony w sferze tych 
praw, daje s ię uzasadnić założeniami prawa międzynarodowego publicznego, 
respektującymi suwerenność poszczególnych państw. Immunitet państwa, choć stoi 
na przeszkodzie zbadaniu legalności postępowania państwa przed sądami 
zagranicznymi, nie wyklucza załatwienia sporu z udziałem państwa metodami 
typowymi dla prawa międzynarodowego publicznego.  
W sprawie Al -Adsani przeciwko Zjednoczonemu Królestwu Europejski 
Trybunał Praw Człowieka nie stwierdził naruszenia art. 6 ust. 1 konwencji 
europejskiej przez sądy angielskie wskut ek odmówienia zasądzenia od Kuwejtu, z 
powołaniem się na przysługujący mu immunitet, zadośćuczynienia za tortury, 
których dopuścili się funkcjonariusze państwowi na jego terytorium. Zdaniem 
Trybunału, prawo dostępu do ochrony sądowej nie ma charakteru abso lutnego. 
Immunitet państwa jako instytucja prawa międzynarodowego publicznego służy 
słusznej potrzebie – utrzymaniu przyjaznych relacji między suwerennymi 
państwami. Odpowiadające ogólnym regułom prawa międzynarodowego 
publicznego środki, mające u podstaw instytucję immunitetu, nie mogą też być co 
do zasady uznane za nieproporcjonalne ograniczenie prawa do sądu. W ocenie 
Trybunału, brak regulacji prawa międzynarodowego, orzeczeń sądowych lub innych 
materiałów, które mogłyby skłaniać do wniosku o nieprzysług iwaniu państwu 
immunitetu jurysdykcyjnego przed sądami zagranicznymi w sprawach cywilnych o 
naprawienie szkód wyrządzonych aktami tortur. Także w sprawie McElhinney 
przeciwko Irlandii Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał immunitet państwa za 
dopuszczal ne ograniczenie prawa dostępu do sądu. Podobnie w wyroku z dnia 12 
grudnia 2002 r. w sprawie Kalogeropoulou i inni przeciwko Grecji i Republice 
Federalnej Niemiec (załącznik nr 69 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości) 
powtórzył wywody zawarte w wyroku w s prawie Al -Adsani przeciwko 
Zjednoczonemu Królestwu i przyjął, że uniemożliwienie przez greckie organy 
administracyjne wszczęcia egzekucji z majątku Republiki Federalnej Niemiec 
położonego na obszarze Grecji na poczet zaspokojenia należności stwierdzonych 
prawomocnym orzeczeniem greckiego Sądu Najwyższego w sprawie Distomo nie 
może być uważane za nieuzasadnione ograniczenie dostępu do sądu. W 
odpowiedzi na argument, że zakaz zbrodni przeciw ludzkości stanowi normę iuris 
cogentis , która wypiera normy regulują ce immunitet państwa, ponownie wskazał, iż 
obecnie pogląd sprzeciwiający się korzystaniu przez państwo przed sądami innego 
państwa z immunitetu w sprawach cywilnych o odszkodowanie za zbrodnie przeciw 
ludzkości nie ma dostatecznej akceptacji wśród państw.  
W wyrokach w sprawie Al -Adsani przeciwko Zjednoczonemu Królestwu i 
sprawie Kalogeropoulou i inni przeciwko Grecji i Republice Federalnej Niemiec 
Europejski Trybunał Praw Człowieka odrzucił także analogię ze sprawami o 
pociągnięcie do odpowiedzialności karn ej funkcjonariusza państwa za naruszenie 
przy wykonywaniu swych funkcji praw człowieka, łączoną zwykle przez jej 
zwolenników z twierdzeniem, że działania sprzeczne z normami imperatywnymi są 
pozbawione władczego charakteru. Stanowisko to harmonizuje z pogl ądem 
wyrażonym w wyroku Izby Lordów w sprawie Jones przeciwko Arabii Saudyjskiej 
oraz z rozstrzygnięciem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zawartym w 
wyroku w sprawie Lechouritou. Jak wskazał w tej sprawie w swej opinii (pkt 65) 
Rzecznik Generaln y, przyjęcie, że działania niemieckich sił zbrojnych nie stanowiły 
w okolicznościach rozpatrywanego stanu faktycznego przejawu imperium, stałoby 
się źródłem problemów dotyczących określenia podmiotu odpowiedzialnego. 
Jeżeliby bowiem nie chodziło o acta iur e imperii , to odpowiedzialność za szkodę 
mogłaby być przypisana tylko konkretnym sprawcom, a nie państwu.  
Należy ponadto zauważyć, że bezwzględne odmówienie państwu immunitetu 
w postępowaniu rozpoznawczym w sprawach o naprawienie szkody wyrządzonej 
czynem naruszającym prawa człowieka powinno się konsekwentnie łączyć także z 
zanegowaniem immunitetu egzekucyjnego państwa w tych sprawach, obecnie 
jednak wspólnota międzynarodowa zdecydowanie nie akceptuje odejścia od 
immunitetu egzekucyjnego. Wymownym tego przy kładem, oprócz wspomnianej 
decyzji greckich organów administracyjnych uniemożliwiającej egzekucję 
należności zasądzonej w sprawie Distomo, jest zawieszenie przez prezydenta 
Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej stosowania rozwiązania pozwalającego 
na wszc zęcie egzekucji z majątku misji dyplomatycznych i urzędów konsularnych 
państw wspierających terroryzm. Uznano, że stosowanie tego rozwiązania 
naruszałoby zobowiązania traktatowe Stanów Zjednoczonych oraz pozbawiało 
ochrony placówki amerykańskie za granicą.  
Całościowe spojrzenie na omówiony materiał mający służyć do odtworzenia 
treści obowiązującej obecnie zwyczajowej normy międzynarodowego prawa 
publicznego w dziedzinie immunitetu jurysdykcyjnego państwa skłania do 
podzielenia stanowiska o braku dostateczny ch podstaw do stwierdzenia wyjątku 
wyłączającego spod immunitetu państwa sprawy o roszczenia z objętych 
działaniami zbrojnymi czynów niedozwolonych popełnionych na terytorium państwa 
sądu orzekającego, które były wynikiem naruszenia praw człowieka. Wprawdz ie 
pewna część tego materiału – w szczególności wyrok greckiego Sądu Najwyższego 
w sprawie Distomo, wyrok włoskiego Sądu Kasacyjnego w sprawie Ferrini 
przeciwko Republice Federalnej Niemiec i głosy piśmiennictwa popierające 
stanowisko zajęte w tych wyrokac h – może wskazywać na zaczątki kształtowania 
się reguły wykluczającej immunitet państwa we wszelkich sprawach związanych z 
poważnymi naruszeniami praw człowieka, ale uwzględnienie innej, znacznej części 
tego materiału – zwłaszcza wyroku greckiego Najwyższe go Sądu Szczególnego w 
sprawie Margellos przeciwko Republice Federalnej Niemiec, wyroku Izby Lordów w 
sprawie Jones i inni przeciwko Arabii Saudyjskiej, wyroku Europejskiego Trybunału 
Praw Człowieka w sprawie Al -Adsani przeciwko Zjednoczonemu Królestwu ora z 
głosów piśmiennictwa akceptujących stanowisko zajęte w tych wyrokach – nie 
pozwala przyjąć, że taka reguła już się ukształtowała. Choć więc mogłaby być 
pożądana w świetle aksjologii praw człowieka, nie można przyjąć, że już 
obowiązuje, ewentualne zaś wąt pliwości w tym względzie rozstrzygnie 
Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, przed którym zawisła sprawa ze skargi 
Republiki Federalnej Niemiec przeciwko Republice Włoskiej, zarzucającej Włochom 
w związku z wyrokiem w sprawie Ferrini przeciwko Republice Federalnej Niemiec i 
wyrokami w innych podobnych sprawach naruszenie swego międzynarodowego 
zobowiązania przez nierespektowanie immunitetu jurysdykcyjnego przysługującego 
Republice Federalnej Niemiec (załącznik nr 61 do pisma Ministerstwa 
Sprawiedliwości).  
Poza tym, nie negując wielkiej doniosłości współczesnej koncepcji praw 
człowieka, należy pamiętać również o znaczeniu immunitetu państwa; oparty na 
zasadzie równości państw, zakładający niepodleganie suwerennych państw swojej 
wzajemnej jurysdykcji, służy utrzymywaniu przez państwa przyjaznych stosunków. 
Eliminując więc oddziaływanie sądów krajowych na sytuację prawną państw 
obcych, zapobiega powstawaniu napięć między państwami na tle poszanowania 
suwerenności. Nie wyklucza przy tym załatwiania spraw nim ob jętych metodami 
właściwymi prawu międzynarodowemu. O roszczeniach majątkowych wynikłych ze 
zdarzeń wojennych tradycyjnie rozstrzyga się w traktatach międzynarodowych 
zmierzających do całościowego rozwiązania następstw konfliktu wojennego i ten 
sposób ich z ałatwienia jest najodpowiedniejszy ze względu na specyfikę konfliktów 
wojennych.  
Choć więc pacyfikacja S. przez niemieckie siły zbrojne stanowiła jaskrawe 
pogwałcenie prawa wojny oraz prawa humanitarnego i – patrząc z perspektywy 
dnia dzisiejszego – narusz ała w sposób oczywisty bezwzględnie obowiązujące 
normy o ochronie praw człowieka, wywodzone z niej sprawy o roszczenia 
odszkodowawcze przeciwko Republice Federalnej Niemiec nie mogą być, w świetle 
obowiązującej zwyczajowej normy prawa międzynarodowego publ icznego, uznane 
za wyłączone spod immunitetu jurysdykcyjnego państwa. Zgodnie z omówionym 
orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wyłączenie to nie 
narusza art. 6 ust.1 konwencji europejskiej, gwarantującego prawo dostępu do 
ochrony sądowej, a ocenę tę należy uznać za aktualną również na gruncie art. 45 
ust. 1 Konstytucji, treść bowiem obu przepisów jest co do istoty zbieżna.  
W każdym razie immunitet jurysdykcyjny państwa nie może być uznany za 
niedopuszczalne ograniczenie prawa dostępu do sąd u wówczas, gdy skarżącemu 
przysługują alternatywne, rozsądne i efektywne środki prawne ochrony jego praw 
(zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 18 lutego 1999 r. w 
sprawie Waite i Kennedy przeciwko Republice Federalnej Niemiec, LexPoloni ca nr 
400092). Środkiem takim jest co do zasady możliwość wytoczenia powództwa 
przed sądami państwa, które dopuściło się naruszenia podstawowych praw 
człowieka.  
Przysługiwanie stronie pozwanej immunitetu oznacza nieziszczenie się w 
sprawie wymaganej przez kodeks postępowania cywilnego w brzmieniu sprzed 
nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. przesłanki jurysdykcji 
krajowej – braku immunitetu jurysdykcyjnego. Z tego względu art. 1103 pkt 3 k.p.c., 
mimo istnienia w sprawie określonego w nim łąc znika jurysdykcji krajowej nie mógł 
mieć w niej zastosowania.  
Twierdzenia powoda, że na istnienie jurysdykcji krajowej w niniejszej sprawie 
wskazuje postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2007 r., I CO 29/07 
(nie publ.), którym określono na pods tawie art. 45 k.p.c. sąd właściwy do 
rozpoznania analogicznej sprawy, nie można podzielić. Pogląd, że oznaczenie sądu 
miejscowo właściwego przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 45 k.p.c. powinno 
być poprzedzone zbadaniem jurysdykcji krajowej, choć spotykan y w piśmiennictwie 
i przyjęty w dawniejszej judykaturze (por. w szczególności postanowienia Sądu 
Najwyższego z dnia 30 sierpnia 1965 r., IV CO 20/65, nie publ., i z dnia 14 lutego 
1985 r., II CO 13/85, OSNCP 1985, nr 12, poz. 196), nie jest trafny i obecni e w 
orzecznictwie w zasadzie niepodtrzymywany. Założeniem organizacji sądownictwa 
jest podział pracy między sądami, dlatego – jak trafnie wyjaśniono w najnowszym 
piśmiennictwie – istnienie w sprawie jurysdykcji krajowej nie powinno być 
przedmiotem oceny do wolnego sądu, lecz sądu właściwego. Poza tym gdyby nawet 
Sąd Najwyższy był zobowiązany do zbadania jurysdykcji krajowej przed 
oznaczeniem sądu właściwego, wynik tego badania nie mógłby być wiążący dla 
sądu wskazanego jako właściwy, Sąd ten bowiem ma obowią zek samodzielnego 
zbadania wszystkich bezwzględnych przesłanek procesowych.  
Z przeprowadzonej kontroli kasacyjnej zaskarżonego postanowienia wynika, 
że mimo błędnego uzasadnia odpowiada ono prawu, dlatego skargę kasacyjną 
powoda należało na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalić.