Uzasadnienie
Sąd Okręgowy postanowieniami z dnia 7 sierpnia 2009 r. stwierdził
wykonalność w Polsce orzeczeń z dnia 23 grudnia 2004 r., z dnia 25
stycznia 2005 r. oraz z dnia 9 lutego 2005 r., wydanych w sprawie o
sygn. akt O 43/04 przez Sąd Okręgowy w G. (Landgericht G.). Sąd
Okręgowy stanął na stanowisku, iż wnioski złożone przez wnioskodawcę
– K.GmbH & Co KG z siedzibą w M. (Niemcy) oraz dołączone do nich
dokumenty odpowiadają wymogom określonym w art. 53 rozporządzenia
Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji
i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach
cywilnych i handlowych (Dz. U. UE.L.01.12.1 – dalej: „rozporządzenie nr
44/2001”), mającego zastosowanie w sprawie.
Postanowienia te zostały zaskarżone przez uczestnika – PW l. Spółkę
z ograniczoną odpowiedzialnością w J. zażaleniem, w którym wniósł o
ich zmianę i oddalenie wniosku. Uczestnik podniósł, iż w sprawie nie
znajduje zastosowania rozporządzenie nr 44/2001, a ponadto zachodzą
podstawy do odmowy uznania orzeczenia zagranicznego, gdyż w sprawie
O 43/04 był pozbawiony możliwości obrony – nie wiedział o toczącym się
postępowaniu i nie brał w nim udziału.
Sąd Apelacyjny wymienione wyżej sprawy połączył do wspólnego
rozpoznania i postanowieniem z dnia 25 marca 2010 r. zmienił zaskarżone
postanowienia Sądu Okręgowego w ten sposób, iż każdy z wniosków
oddalił, obciążając jednocześnie wnioskodawcę obowiązkiem zwrotu
uczestnikowi kosztów postępowania. Sąd drugiej instancji uznał, że
w sprawie znajduje zastosowanie rozporządzenie nr 44/2001, lecz
brak jest podstaw do uwzględnienia żądań wnioskodawcy. Wskazał, że
powołanie się przez uczestnika na brak należytej reprezentacji w sprawie,
która w świetle rozwiązań polskiego Kodeksu postępowania cywilnego
skutkuje nieważnością postępowania, stanowi podstawę odmowy uznania
orzeczenia stosownie do treści art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001.
Jednocześnie Sąd Apelacyjny podkreślił, że podniesienie przez uczestnika
zarzutu nienależytej reprezentacji skutkowało przeniesieniem ciężaru
dowodu wykazania tej okoliczności, a to faktu należytej reprezentacji
uczestnika w postępowaniu przed Sądem Okręgowym w G., na
wnioskodawcę, natomiast wnioskodawca nie uczynił temu obowiązkowi
zadość.
Od postanowienia Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł
wnioskodawca, zaskarżając je w całości. Skargę kasacyjna wnioskodawca
oparł na podstawie z art. 398(3) § 1 pkt 2 k.p.c. wskazując, iż Sąd
naruszył art. 385 k.p.c. w zw. z art. 34 pkt 1 rozporządzenia oraz
w zw. z art. 6 k c., a także zarzucił naruszenie art. 217 § 2 k.p.c. w
zw. z art. 227 k.p.c. i art. 232 k.p.c. oraz art. 80 Zivilprozeβordnung
(niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego). Wniósł o uchylenie
zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji
do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Na wstępie należy zaznaczyć, iż Sądy pierwszej i drugiej instancji, w
oparciu o ustalony stan faktyczny, słusznie uznały, iż w sprawie znajdują
zastosowanie przepisy rozporządzenia nr 44/2001, stosownie do regulacji
zawartej w art. 66 ust. 1.
Zgodnie z art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 orzeczenia nie uznaje
się, jeżeli uznanie byłoby oczywiście sprzeczne z porządkiem publicznym
Państwa Członkowskiego w którym wystąpiono o uznanie. Przytoczony
przepis przewiduje sytuacje wyjątkowe, w których sąd państwa uznania
może odmówić uznania orzeczenia, a to poprzez wprowadzenie klauzuli
generalnej w postaci „sprzeczności z porządkiem publicznym”. Trzeba
przy tym podkreślić, że zarówno w orzecznictwie Europejskiego Trybunału
Sprawiedliwości (por. wyrok z dnia 28 marca 2000 r., C-7/98 Krombach,
Zb. Orz. s I - 1935 i wyrok z dnia 11 maja 2000 r. C-38/98 Renault,
Zb. Orz. 2000, s. 2973, pkt 33), jak i Sądu Najwyższego (por. np.
postanowienie z dnia 2 czerwca 1980 r., I CR 124/80, OSNC 1981, nr 1,
poz. 13; postanowienie z dnia 21 marca 2007 r., I CSK 434/06, OSNC
2008, nr 3, poz. 37) przyjmuje się, że zastosowanie klauzuli porządku
publicznego stanowi odstępstwo od zasady stosowania prawa obcego
oraz uznawania zagranicznych orzeczeń opartych na tym prawie i dlatego
przesłanek do jej zastosowania nie można interpretować w sposób
rozszerzający. Wyjątkowy charakter przywołanej klauzuli skutkuje tym,
iż jedynie naruszenie podstawowych, fundamentalnych zasad porządku
prawnego może stanowić uzasadnioną podstawę odmowy uznania
orzeczenia. Sąd Apelacyjny uznał, iż w rozpoznawanej sprawie zachodzi
taka uzasadniona podstawa, a jest nią „nieważność postępowania”,
którą było dotknięte wydane przez Sąd Okręgowy w G. orzeczenie, a
to poprzez niewłaściwą reprezentację uczestnika skutkującą brakiem
możliwości obrony jego praw. Jednocześnie Sąd drugiej instancji,
opierając się na postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada
2008 r., IV CSK 74/08 (OSNC 2009 Nr 11, poz. 155), uznał, iż obowiązek
wykazania, że w sprawie O 43/04 przed Sądem Okręgowym w G.
uczestnik był należycie reprezentowany, ciążył na wnioskodawcy a nie na
uczestniku, który tę okoliczność podniósł. Sąd Apelacyjny stanął zatem
na stanowisku, że w omawianej sytuacji ciężar dowodu rozkłada się
inaczej niż według ogólnej reguły lecz zgodnie z zasadą, z którą „nie na
tym ciąży obowiązek dowodowy kto twierdzi, a na tym kto zaprzecza”.
Tym samym, zasadnicze znaczenie dla prawidłowości wydanego przez
Sąd Apelacyjny rozstrzygnięcia ma ustalenie, na kim spoczywał ciężar
przytoczenia okoliczności i ciężar dowodu w zakresie wykazania podstaw
odmowy uznania (stwierdzenia wykonalności) określonych w art. 34 pkt 1
rozporządzenia nr 44/2001.
Obecnie przeważa stanowisko, iż obowiązki w tym zakresie spoczywają,
z zastrzeżeniem powinności przedstawienia przez wnioskodawcę
dokumentów wskazanych w art. 53 rozporządzenia nr 44/2001, na
przeciwniku wniosku o udzielenie exequatur. Taki rozkład ciężaru dowodu
odpowiada bowiem założeniu, że zawarte w rozporządzeniu unormowania
mają ułatwić uznanie lub stwierdzenie wykonalności. Wyjątek od tej
reguły przewidziany jest jedynie w zakresie podstawy przewidzianej w
art. 34 pkt 2 rozporządzenia nr 44/2001, a zatem wnioskodawca powinien
przytoczyć okoliczności faktyczne i przedstawić dowody w celu wykazania,
że doręczenie dokumentu wszczynającego postępowanie (dokumentu
równorzędnego) zostało dokonane w czasie i w sposób umożliwiający
dłużnikowi przygotowanie obrony Ta podstawa jest bowiem sformułowana
w sposób odmienny niż pozostałe podstawy (w sposób negatywny), co –
jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 27 listopada 2008 r.,
IV CSK 74/08 (OSNC 2009 Nr 11, poz. 155) – pozwala przyjąć, że w razie
potrzeby badania tej podstawy, na wnioskodawcy spoczywa powinność
wykazania okoliczności wyłączających – w tym zakresie – zastosowanie
tej podstawy i powołania stosownych dowodów. Oznacza to, że w zakresie
pozostałych podstaw, w tym podstawy wymienionej w art. 34 pkt 1
rozporządzenia zastosowanie znajdują ogólne reguły rozkładu ciężaru
dowodu.
W rozpoznawanej sprawie podstawą odmowy uznania orzeczenia przez
Sąd drugiej instancji był art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001, który
nie wprowadza wyjątkowej reguły w odniesieniu do ciężaru przytoczenia
okoliczności faktycznych i ciężaru dowodu w zakresie wykazania podstaw
odmowy uznania (stwierdzenia wykonalności). W odniesieniu do tej
regulacji zastosowanie znajduje zasada ogólna, a tym samym to na
uczestniku – jako przeciwniku wniosku – ciążył obowiązek wykazania, że
nie był on nienależycie reprezentowany w postępowaniu przed Sądem
Okręgowym w G. Z tego też względu zasadnym okazał się podniesiony w
skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 385
k.p.c. w zw. z art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 oraz w zw. z art. 6
k.c.
Zasadność pierwszego z zarzutów kasacyjnych skutkuje tym, iż zbędne
stało się rozpoznawanie drugiego z zarzutów, a to naruszenie art. 217
§ 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c., w zw. z art. 232 k.p.c. oraz art. 80
Zivilprozeβordnung (niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego).
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, w oparciu o treść
art. 398(15) § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 398(21) k.p.c.