Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 2 marca 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie
powodowej Royal Unibrew A/S z siedzibą w Faxe, Dania, na postanowienie
Sądu Okręgowego z dnia 25 stycznia 2010 r., którym odrzucono pozew
skierowany przeciwko Southbeach Developments Limited z siedzibą
w Nikozji o ustalenie zawieszenia wykonywania prawa głosu z akcji
spółki mającej siedzibę w Polsce, a to z braku jurysdykcji krajowej (art.
1099 § 1 k.p.c.). U podłoża tego rozstrzygnięcia legło stanowisko, że w
sprawie zastosowanie znajduje zasada generalna wyrażona w art. 2 ust.
1 Rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w
sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania
w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. WE z 2001 r., L 12/1;
przekład polski: wyd. specj. Dz. Urz. UE, rozdz. 19, t. 4, s. 42, dalej:
„Rozporządzenie"), iż osoba mająca miejsce zamieszkania (siedzibę) na
terytorium Państwa Członkowskiego może być pozywana jedynie przed
sądy tego Państwa Członkowskiego, a żaden z wyjątków od tej zasady
przewidziany w Rozporządzeniu nie zachodzi.
Skarga kasacyjna powódki od postanowienia Sądu Apelacyjnego - oparta
na obu podstawach z art. 3983 k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 3, 5
pkt 1 lit. a, 22 pkt 2 Rozporządzenia, art. 3, 6 k.s.h., art. 1099 § 1 k.p.c.,
i zmierza do uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz przekazania
sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rację ma Sąd Apelacyjny, że z art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1 Rozporządzenia
wynika generalna zasada, według której osoba mająca miejsce
zamieszkania (siedzibę) na terytorium Państwa Członkowskiego
może być pozywana – z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w
Rozporządzeniu - jedynie przed sądy tego Państwa Członkowskiego.
Ta zasada jurysdykcyjna miejsca zamieszkania pozwanego znajduje
zastosowanie wszędzie tam, gdzie brak jest podstaw do wyznaczenia
jurysdykcji w oparciu o inny łącznik. Zgodnie z pkt. 11 preambuły
Rozporządzenia, powinna być stosowana zawsze, z wyjątkiem kilku
dokładnie określonych przypadków, w których ze względu na przedmiot
sporu uzasadniony jest inny łącznik (przepisy sekcji 2-7 rozdziału II
Rozporządzenia). Stanowi ona zatem element prawa do sądu i ma
charakter gwarancyjny.
Każdy z przepisów sekcji 2-7 rozdziału II Rozporządzenia przewidujący
wyjątki od zasady jurysdykcji sądów miejsca zamieszkania pozwanego
wymaga takiej interpretacji, aby nie podważała tej zasady. Wykładnia tych
przepisów, która wymaga poszanowania zasady bezpieczeństwa prawnego
– stanowiącej jeden z celów Rozporządzenia - należy do kompetencji sądu
krajowego. Z uwagi na ich specyfikę, mających charakter wyjątkowy,
powinna zostać przeprowadzona w sposób ścisły, zgodnie z zasadą
exceptiones non sunt extendendae.
Wbrew stanowisku skarżącej punkt 12 preambuły Rozporządzenia nie
daje podstawy do kreowania nowych wyjątków od zasady wyrażonej
w art. 2 ust. 1 Rozporządzenia. Preambuła Rozporządzenia stanowi
bowiem wyjaśnienie względów, jakie były brane pod uwagę przy
tworzeniu przepisów Rozporządzenia. Zawarte w punkcie 12 preambuły
sformułowanie, na które powołuje się skarżąca, zgodnie z którym
jurysdykcja oparta na łączniku miejsca zamieszkania powinna zostać
uzupełniona jurysdykcją opartą na innych łącznikach, które powinny
zostać dopuszczone ze względu na ścisły związek pomiędzy sądem a
sporem prawnym lub w interesie prawidłowego wymiaru sprawiedliwości,
wyjaśnia jedynie przyczyny, dla których w Rozporządzeniu znalazły
się przepisy sekcji 2-7 rozdziału II. Skarżąca błędnie zatem powołuje
się na pkt 12 preambuły (motywów) Rozporządzenia, gdyż w sposób
nieuprawniony wywodzi z brzmienia przytoczonego sformułowania normę,
iż do rozstrzygnięcia sporu w przedmiotowej sprawie właściwy jest sąd
polski, podczas gdy przepisy Rozporządzenia nie dają do tego podstaw.
Przechodząc do zarzutów naruszenia art. 22 ust. 2 oraz art. 5 ust. 1
lit. a Rozporządzenia trzeba zauważyć że zawarte w nich twierdzenia
są ze sobą sprzeczne. Z jednej strony skarżąca twierdzi, że przedmiot
żądania dotyczy ważności uchwały organu spółki (w związku z czym
zastosowanie miałby art. 22 ust. 2 Rozporządzenia), z drugiej, iż
dotyczy on zobowiązania wynikającego z umowy, co zdaniem skarżącej
uzasadniałoby zastosowanie art. 5 ust. 1 lit. a Rozporządzenia. Nie sposób
natomiast przyjąć, aby to samo żądanie pozwu dotyczyło równocześnie
stwierdzenia nieważności uchwały organu spółki oraz wykonania
zobowiązania wynikającego z umowy.
Sąd Apelacyjny zasadnie uznał, wbrew stanowisku skarżącej, że w
sprawie art. 22 ust. 2 Rozporządzenia nie znajduje zastosowania. Według
tego przepisu niezależnie od miejsca zamieszkania jurysdykcję wyłączną
mają w sprawach, których przedmiotem jest ważność, nieważność lub
rozwiązanie spółki lub osoby prawnej albo ważność decyzji ich organów
- sądy Państwa Członkowskiego, na którego terytorium spółka lub osoba
prawna ma swoją siedzibę. W żadnej z tych kategorii nie mieści się
powództwo o ustalenie zawieszenia wykonywania prawa głosu z akcji w
spółce. W szczególności nie jest to powództwo o stwierdzenie nieważności
decyzji organu spółki, co bezzasadnie wywodzi skarżąca. Co więcej,
podkreślenia wymaga, że pozwanym w sprawie jest podmiot, któremu
przysługują akcje spółki (akcjonariusz), nie zaś sama spółka, jak to ma
miejsce w sporze dotyczącym ważności uchwał organów spółki.
Poza tym, ustalenie zawieszenia prawa głosu nie jest równoznaczne
ze stwierdzeniem ważności aktów głosowania danego akcjonariusza, a
tym bardziej niepodobna przyjąć, że jest ustaleniem ważności uchwały
walnego zgromadzenia akcjonariuszy spółki, czyli prawidłowości
wyrażenia woli przez cały organ spółki. W sprawie, w której przedmiotem
jest ważność decyzji organu spółki - co jest hipotezą art. 22 ust. 2
Rozporządzenia - wynikiem postępowania jest przesądzenie w sentencji
wyroku właśnie ważności bądź nieważności uchwały (decyzji) organu
spółki. Natomiast nawet potencjalne uwzględnienie żądania i ustalenie
zawieszenia prawa głosu z akcji nie skutkuje jeszcze stwierdzeniem
nieważności uchwały walnego zgromadzenia podjętej z udziałem
akcjonariusza, którego prawa głosu uległy zawieszeniu. W tym celu
konieczne byłoby spełnienie dodatkowych warunków określonych w art.
6 § 3 k.s.h. oraz wytoczenie odrębnego powództwa przeciwko samej
spółce. Fakt wykonania prawa głosu mimo jego zawieszenia nie powoduje
nieważności uchwały walnego zgromadzenia z mocy samego prawa.
Należy wskazać, że kodeks spółek handlowych przewiduje powództwo
o stwierdzenie nieważności uchwały (art. 252 k.s.h., art. 425 k.s.h.),
powództwo o uchylenie uchwały (art. 249 k.s.h., art. 422 k.s.h.),
natomiast orzecznictwo i doktryna dopuszcza także powództwo dotyczące
ustalenia nieistnienia uchwały (oparte na art. 189 k.p.c.). W przypadku
uchwał rad nadzorczych i zarządów spółek, także możliwe jest ich
kwestionowanie w trybie powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.). Tylko te
rodzaje powództw mogłyby zatem stanowić przypadki sporów dotyczących
ważności decyzji organów spółki. Natomiast do powyższej kategorii
sporów nie zalicza się sprawa dotycząca żądania ustalenia zawieszenia
wykonywania prawa głosu z akcji. Ma ona bowiem charakter niezależny od
wymienionych rodzajów spraw. Żądanie ustalenia odnosi się do jednego
z najistotniejszych uprawnień korporacyjnych akcjonariusza w postaci
prawa głosu i jego przedmiotem jest to właśnie uprawnienie, nie zaś
ważność uchwały spółki.
Z tych względów bezzasadnym okazał się zarzut naruszenia przez Sąd
Apelacyjny art. 22 ust. 2 Rozporządzenia.
Zgodnie z art. 5 ust. 1 lit. a Rozporządzenia, którego naruszenie zarzuca
skarżąca, osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium Państwa
Członkowskiego, może być pozwana w innym Państwie Członkowskim
jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenia wynikające
z umowy - przed sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo
miało być wykonane.
Z przepisu tego wynika, że dotyczy on wyłącznie umów o charakterze
obligacyjnym. Wyraźnie wskazuje na to odesłanie do pojęcia „roszczenia"
oraz „miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być
wykonane". Umowa obligacyjna jest umową kreującą zobowiązanie,
z dającym się zidentyfikować dłużnikiem i wierzycielem, terminem,
sposobem i miejscem wykonania zobowiązania. Cech takich nie posiada
umowa spółki handlowej oraz stosunek prawny z niej wynikający. Nie
można bowiem stwierdzić, jakoby spółka była dłużnikiem akcjonariusza, a
akcjonariusz wierzycielem spółki, lub odwrotnie. Nie można także określić,
jakie wierzytelności i jakie długi mają oni względem siebie.
Stosunek członkostwa, z którego wynikają prawa akcjonariusza, stanowi
następstwo objęcia bądź nabycia akcji spółki. W wyniku uzyskania
członkostwa w spółce i posiadania akcji, akcjonariusz uzyskuje konkretne
uprawnienia, takie jak prawo uczestnictwa w walnym zgromadzeniu i
prawo głosu, a także inne prawa, jak np. prawo do dywidendy czy do
informacji. Spółka jest zatem organizacją, podmiotem, w relacji do której
akcjonariuszom przysługują prawa „podobne do praw rzeczowych" -
prawa o charakterze właścicielskim. Ze stosunku spółki i członkostwa
w spółce nie wynika natomiast zobowiązanie podlegające wykonaniu,
lecz zespół uprawnień majątkowych, których charakter zbliżony jest do
prawa własności. Umowa (statut) spółki akcyjnej nie ma więc charakteru
obligacyjnego, lecz zbliża się do umów prawnorzeczowych.
Podkreślenia wymaga ponadto, iż skarżąca nie opiera swojego żądania
na podstawie wynikającej wprost z umowy spółki, ale odwołuje się do
bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, w szczególności do art.
6 k.s.h. Przepis ten nakłada na akcjonariusza obowiązek informacyjny,
którego niespełnienie wiąże się z sankcją powstającą ex lege w postaci
zawieszenia wykonywania prawa głosu z akcji. Powyższy obowiązek
nie stanowi dobrowolnie zaciągniętego zobowiązania lecz zbliżony jest
do norm o charakterze publicznoprawnym, mających na celu ochronę
interesów spółki. Przedmiotem żądania pozwu w niniejszej sprawie nie
jest zatem świadczenie, gdyż ani pomiędzy wspólnikami, ani tym bardziej
- pomiędzy wspólnikiem a spółką, nie istnieje więź zobowiązaniowa
w klasycznej postaci. Stąd żądania pozwu nie sposób utożsamiać, jak
tego chciałaby skarżąca, z żądaniem ustalenia istnienia lub nieistnienia
zobowiązania.
Należy także wskazać, że żądanie pozwu nie tylko nie mieści się w
kategorii żądania wynikającego z umowy obligacyjnej, ale także - w
konsekwencji - nie daje podstaw do ustalenia „miejsca wykonania
zobowiązania", które jest niezbędne dla wyznaczenia jurysdykcji zgodnie
z art. 5 ust. 1 lit. a Rozporządzenia. Tylko bowiem w odniesieniu do umów
obligacyjnych można mówić o miejscu wykonania zobowiązania. Jeżeli
zatem umowa nie prowadzi do powstania zobowiązania, nie można także
ustalić miejsca jej wykonania. Tymczasem, to właśnie miejsce wykonania
zobowiązania jest łącznikiem uzasadniającym jurysdykcję sądu danego
państwa. Jeśli nie jest możliwe jego ustalenie, wówczas nie może być
mowy także o istnieniu jurysdykcji na podstawie art. 5 Rozporządzenia.
Jednocześnie, art. 2 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 1 Rozporządzenia,
z którego wynika konieczność ścisłego interpretowania wyjątków od
zasady actor sequitur forum rei, uniemożliwia „rozciągnięcie" jurysdykcji
szczególnej właściwej dla zobowiązań umownych na przedmiot żądania
określony pozwem.
Reasumując, Sąd Apelacyjny, wbrew zarzutom skarżącej, nie naruszył art.
5 ust. 1 lit. a Rozporządzenia poprzez jego nie zastosowanie.
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w postanowieniu.