Sygn. akt III CSK 160/18  
  
POSTANOWIENIE  
  
Dnia 17 grudnia 2020 r.  
Sąd Najwyższy w składzie:  
  
SSN Marian Kocon (przewodniczący)  
SSN Krzysztof Pietrzykowski  
SSN Maria Szulc (sprawozdawca)  
  
w sprawie z powództwa J . K.   
przeciwko T . s.r.o. z siedzibą w T .  w Republice Czeskiej  
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,  
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 17 grudnia 2020 r.,  
skargi kasacyjnej powoda  
od postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…) 
z dnia 11 grudnia 2017 r., sygn. akt I ACz (…),  
  
uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje  
Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania  
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.   
  
UZASADNIENIE  
 
 
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny w (…) zmienił 
postanowienie Sądu Okręgowego w K . oddalające wniosek pozwanej 
o odrzucenie pozwu w ten sposób, że pozew w sprawie o uznanie czynności 
prawnej za bezskuteczną odrzucił.  
2 
 
Wskazał, że Sąd pierwszej insta ncji w motywach postanowienia odniósł 
się do prawa właściwego dla oceny roszczeń mogących powstać w celu 
udzielenia wierzycielowi ochrony w razie dokonania przez dłużnika czynności 
prowadzącej do jego pokrzywdzenia i roszczeń, jakich wierzyciel w związku 
z taką czynnością może dochodzić od osoby będącej stroną czynności 
z dłużnikiem, w razie gdy status któregoś z tych podmiotów, miejsca dokonania 
czynności lub miejsce, w którym wywołuje ona skutki, wskazują na możliwy 
związek z prawem obcym. Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd Okręgowy 
nieprawidłowo analizował prawo właściwe dla roszczeń powoda zamiast 
kwestie  związane z jurysdykcją krajową. Podstawą rozstrzygnięcia jest art. 1099 
§ 1 k.p.c., który sąd ma obowiązek brać pod uwagę w  każdym stanie sprawy. 
Z  art. 4 u st. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 
nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania 
orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych 
(Dz.U. 2012, L351,s.l ; dalej „rozporządzenie”) wyni ka, że z zastrzeżeniem 
przepisów tego rozporządzenia osoby mające zamieszkanie na terytorium 
państwa członkowskiego mogą być pozywane, niezależnie od ich obywatelstwa 
przed sądy tego państwa członkowskiego. Wyjątki od tej zasady regulują 
przepisy sekcji 2 -7 rozdziału II (art. 5 ust. 1 rozporządzenia 1215/2012). W myśl 
art. 63 rozporządzenia przez miejsce zamieszkania spółek i osób prawnych 
rozumie się miejsce, w którym znajduje się ich statutowa siedziba.  
Kwestie związane z jurysdykcją sądów w przypadku pow ództwa ze skargi 
pauliańskiej  zostały  wyczerpująco  zanalizowane  w  orzeczeniu  Europejskiego  
 
Trybunału Sprawiedliwości z dnia 10 stycznia 1990 r., C -115/88 Mario Reichert, 
Hans -Heinz Reichert, Ingeborg Kockler przeciwko Dresdener Bank 
zachowującego a ktualność w obowiązującym stanie prawnym. Wynika z niego, 
że powództwo wierzyciela zmierzające do ubezskutecznienia względem niego 
czynności dłużnika, rozporządzającej prawem rzeczowym na nieruchomości 
z zamiarem naruszenia praw wierzyciela, nie jest objęt e zakresem zastosowania 
3 
 
przepisów regulujących wyjątki od wskazanej wyżej zasady tj. art. 7 pkt 2, art. 24 
pkt 1 i 5 oraz art. 35 rozporządzenia 1215/2012.  
W ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle wskazanego orzeczenia, ETS 
pojęcie „czynu niedozwolonego” z ar t. 7 pkt 2 rozporządzenia odniósł do tych 
powództw, które nie są związane z umową w rozumieniu art. 7 ust. 1 
rozporządzenia, a za pomocą których dochodzona jest odpowiedzialność 
pozwanego za szkodę. Celem powództwa ze skargi pauliańskiej nie jest 
zasądzeni e zobowiązujące dłużnika do naprawienia szkody, która wyrządził 
wierzycielowi poprzez swą czynność rozporządzającą podjętą z zamiarem 
naruszenia praw wierzyciela, lecz usunięcie w stosunku do niego skutków 
czynności rozporządzającej jego dłużnika.  
Jurysdyk cja wyłączna sądów państwa położenia nieruchomości obejmuje 
wszystkie te sprawy, których podmiotem są prawa rzeczowe na 
nieruchomościach zmierzające do ustalenia zakresu i stanu nieruchomości, 
własności, posiadania lub istnienia innych praw rzeczowych i za pewnienia 
podmiotom tych praw ochrony ich uprawnień. Stąd skarga pauliańska nie jest 
objęta zakresem stosowania art. 24 pkt 1 rozporządzenia. ETS podkreślił, 
że skarga pauliańska chroni interesy wierzyciela jednak nie zmierza do 
orzeczenia w postępowaniu m ającym za przedmiot stosowanie środków 
przymusu, w szczególności przy wydaniu lub zajęciu nieruchomości 
lub ruchomości ze względu na wykonanie orzeczeń lub dokumentów i nie jest 
objęta zakresem stosowania art. 24 pkt 5.  
Powództwo to nie służy także zachowa niu sytuacji faktycznej lub prawnej  
za  okres   do  wydania   orzeczenia   sądu   właściwego   w  sprawie  głównej   lecz  
 
zmierza do zmiany sytuacji prawnej dotyczącej majątku dłużnika i wierzyciela 
a więc nie może być uznana za środek tymczasowy, w szczególności za środek 
zabezpieczający w rozumieniu art. 35 rozporządzenia.  
4 
 
Skoro zachodzi konieczność zastosowania ogólnej zasady wynikającej 
z  art. 4 ust. 1 rozporządzenia a pozwana ma siedzibę w Republi ce Czeskiej 
w  sprawie zachodzi brak jurysdykcji krajowej i pozew podlega odrzuceniu.  
W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie przepisów postępowania 
art. 1099 k.p.c. w zw. z art. 7 pkt 2 rozporządzenia, art. 1099 k.p.c. w zw. z art. 7 
pkt 1 lit. a) rozporządzenia oraz art. 1099 k.p.c. w zw. z art. 4 ust. 1 i art. 63 
ust. 1 lit. a) rozporządzenia i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia 
i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie 
o jego uchylenie i orzeczenie co do is toty sprawy przez uznanie czynności 
prawnej oznaczonej w pozwie zawartej pomiędzy pozwany i dłużnikami 
skarżącego za bezskuteczną. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:  
O ile można podzielić pogląd Sądu Apelacyjnego, że Sąd pierwszej 
instancji nieprawidłowo analizował prawo właściwe dla roszczeń powoda 
zamiast kwestie związane z jurysdykcją krajową, o tyle nie można przyznać 
trafności stanowisku, iż w sprawie niniejszej zachodzi konieczność zastosowania 
ogólnej zasady wynikającej z art. 4 ust. 1 rozporządzeni a. 
Jako jedną z podstaw rozstrzygnięcia Sąd drugiej instancji przytoczył 
orzeczenie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 10 stycznia 1990 r., 
C-115/88 Mario Reichert, Hans -Heinz Reichert, Ingeborg Kockler przeciwko 
Dresdener Bank, z którego wynik a, że powództwo wierzyciela zmierzające do 
ubezskutecznienia względem niego czynności dłużnika, rozporządzającej 
prawem rzeczowym na nieruchomości z zamiarem naruszenia praw wierzyciela, 
nie jest objęte zakresem zastosowania przepisów regulujących wyjątki od 
wskazanej wyżej zasady tj. art. 7 pkt 2, art. 24 pkt 1 i 5 oraz art. 35 
rozporządzenia 1215/2012.  
W dacie rozstrzygnięcia tj. 11 grudnia 2017 r. nie był jeszcze znany wyrok 
Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 4 października 2018 r. 
w sprawie C-337/17 wydany na wniosek Sądu Okręgowego w S . dotyczący 
wydania orzeczenia prejudycjalnego w postępowaniu Feniks spółka z   o.o. 
5 
 
przeciwko Azteca Products & Services SL (curia.europa.eu/juris/ document). 
Sąd Okręgowy w S . zadał Trybunałowi dwa pytania pre judycjalne:  
1/ czy sprawa z powództwa przeciwko kupującemu mającemu siedzibę 
w jednym państwie członkowskim o uznanie umowy sprzedaży nieruchomości 
położonej na obszarze innego państwa członkowskiego za nieskuteczną z uwagi 
na pokrzywdzenie wierzycieli sprzedającego, która to umowa została zawarta 
i  w całości wykonana na obszarze te go innego państwa członkowskiego, jest 
„sprawą dotyczącą umowy” w rozumieniu art. 7 pkt 1 lit. a) rozporządzenia?  
2/ czy na powyższe pytanie należy odpowiedzieć, stosując zasadę acte 
eclaire, poprzez odwołanie się do wyroku Trybunału z dnia 17 czerwca 1992 r., 
Handte (C -26/91. EU:C:1992:268), mimo że dotyczył on odpowiedzialności 
producenta za wady towaru, który nie mógł przewidzieć, komu w dalszej 
kolejności towar zostanie zbyty, a przez to kto będzie mógł od niego dochodzić 
roszczeń, natomiast  powództwo przeciwko kupującemu „o uznanie umowy 
sprzedaży nieruchomości za bezskuteczną” z uwagi na pokrzywdzenie 
wierzycieli sprzedającego dla swej skuteczności wymaga wiedzy kupującego 
o  tym, że czynność prawna (umowa sprzedaży) została dokonana 
z pokrzywdzeniem wierzycieli, zatem kupujący musi się liczyć z tym, że takie 
powództwo może zostać przez wierzyciela osobistego sprzedającego wytoczone?  
W ocenie Trybunału powództwo w postępowaniu głównym wytoczone na 
podstawie art. 527 k.c. zmierza do zabezpiec zenia interesów własnych 
wierzyciela a nie do zwiększenia aktywów kupującego i jest objęte zakresem 
„spraw cywilnych i handlowych” w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 
1215/2012. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału wspólny system 
przyznawa nia jurysdykcji opiera się na zasadzie ogólnej wyrażonej w art. 4 ust. 
1 rozporządzenia. Jedynie w drodze wyjątku od zasady ogólnej jurysdykcji sądu 
miejsca zamieszkania lub siedziby pozwanego sekcja 2 rozdziału II 
rozporządzenia przewiduje określone zasad y dotyczące jurysdykcji szczególnej, 
wśród których znajduje się zasada ustanowiona w art. 7 pkt 1 lit.a). 
Przepisy  dotyczące jurysdykcji szczególnej należy interpretować w sposób ścisły 
a w odniesieniu do art. 7 pkt 1 lit.a) pojęcie w „spraw dotyczących um owy lub 
6 
 
roszczenia wynikającego z umowy” musi być interpretowane w sposób 
autonomiczny, by zapewnić jego jednolite stosowanie we wszystkich państwach 
członkowskich. Trybunał już orzekł, że zastosowanie tej zasady jurysdykcji 
zakłada istnienie dobrowolnie z aciągniętego zobowiązania, na którym opiera się 
wytoczone powództwo. Skarga pauliańska opiera się na wierzytelności i ma na 
celu utrzymanie gwarancji zaspokojenia wierzyciela, jaką dla wierzyciela stanowi 
majątek dłużnika. Jeżeli skarga jest wytoczona w op arciu o wierzytelność 
stanowiącą owoc zobowiązań podjętych przez zawarcie umowy, jest objęta 
pojęciem „spraw dotyczących umowy”. Trzeba więc, by jurysdykcja oparta na 
łączniku miejsca zamieszkania lub siedziby pozwanego została uzupełniona 
jurysdykcją prze widzianą przez art. 7 pkt 1 lit a) rozporządzenia, która to 
konstrukcja odpowiada - ze względu na oparcie stosunków łączących 
wierzyciela i dłużnika na zawartej umowie - zarówno wymogowi pewności prawa 
i przewidywalności przepisów o jurysdykcji, jak i celo wi związanemu 
z prawidłowym administrowaniem wymiarem sprawiedliwości. Pragnący 
wytoczyć skargę wierzyciel ma zatem możliwość jej wytoczenia przed sądem 
„miejsca wykonania danego zobowiązania”, która to konstrukcję dopuszcza 
art. 7 pkt 1 lit. a) rozporządz enia.  
Z tych względów Trybunał orzekł, że w sytuacji jaka zaistniała 
w postępowaniu głównym skarga pauliańska - za pomocą której wierzyciel 
z tytułu wierzytelności wywodzonej z umowy dochodzi uznania za bezskuteczną 
w stosunku do siebie czynności, którą uw aża za dokonaną z jego 
pokrzywdzeniem, i która polega na zbyciu przez dłużnika składnika majątku na 
rzecz osoby trzeciej - jest objęta zakresem zastosowania podstawy jurysdykcji 
międzynarodowej ustanowionej w art. 7 pkt 1 lit a) rozporządzenia nr 1215/2012 . 
Ponieważ Sąd Apelacyjny wyraził odmienny pogląd prawny co do 
możliwości stosowania w tej sprawie wyjątków od zasady ogólnej jurysdykcji 
sądu miejsca zamieszkania lub siedziby pozwanego, zaś sekcja 2 rozdziału II 
rozporządzenia przewiduje określone zasady  dotyczące jurysdykcji szczególnej, 
wśród których znajduje się zasada ustanowiona w art. 7 pkt 1 lit.a) mająca 
zgodnie z wyżej cytowanym orzeczeniem Trybunału zastosowanie do skargi 
7 
 
pauliańskiej , nie można odeprzeć zarzutu naruszenia art. 1099 § 1 k.p.c. 
w zw. z art. 7 pkt 1 lit.a) rozporządzenia, zwłaszcza że dokonana przez Sąd 
Apelacyjny ocena prawna nie zawiera rozważań w zakresie tej normy prawnej.  
Z tych względów orzeczono na podstawie art. 398 15 k.p.c.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ke