Postanowienie z dn ia 30 października 2012 r.  
II PK 77/12  
 
1. Brak jurysdykcji krajowej w sprawach z zakresu prawa pracy podlega 
ocenie na podstawie przepisów rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/01 z dnia 22 
grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orz eczeń sądowych oraz ich 
wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U.UE Polskie wydanie 
specjalne, rozdział 19, tom 4, s. 42), a dopiero wówczas, gdy akt ten nie może 
być stosowany, jurysdykcję sądów polskich określają umowy międzynarodowe 
albo prze pisy Kodeksu postępowania cywilnego.  
2. Sprawa z powództwa pracownika przeciwko pracodawcy będącemu 
osobą fizyczną należy do jurysdykcji krajowej, jeżeli w chwili wytoczenia po -
wództwa pozwany ma miejsce zamieszkania w Polsce w rozumieniu art. 25 k.c. 
(art. 19 pkt 1 w związku z art. 59 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) z dnia 22 
grudnia 2000 r.), jak również, gdy w Polsce pracownik zazwyczaj świadczy lub 
ostatnio zazwyczaj świadczył pracę (art. 19 pkt 2 lit. a tego rozporządzenia).  
 
 Przewodniczący  SSN Józef Iwulski , Sędziowie SN: Zbigniew Myszka , Jolanta 
Strusińska -Żukowska (sprawozdawca) . 
 
 Sąd Najwyższy , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 paź -
dziernika 2012 r.  spraw y z powództwa Roberta D . i Grzegorza P . przeciwko Krzysz -
tofowi Ś .-B. o wynagr odzenie,  na skutek skarg kasacyjnych powodów od postano -
wienia Sądu Okręgowego -Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Słupsku  z dnia 
15 listopada 2011 r.  […] 
 
 u c h y l i ł   zaskarżone postanowienie i przekaz ał sprawę Sądowi Okręgo -
wemu -Sądowi Pracy i Ub ezpieczeń Społecznych w Słupsku do ponownego rozpo -
znania.  
 
U z a s a d n i e n i e  
 
 2 
 Sąd Okręgowy -Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Słupsku postanowie -
niem z dnia 15 listopada 2011 r. oddalił zażalenia powodów Grzegorza P . i Roberta 
D. na postanowieni e Sądu Rejonowego -Sądu Pracy w Człuchowie z dnia 22 sierpnia 
2011 r. odrzucające ich powództwa o zasądzenie od pozwanego Krzysztofa Ś .-B. 
wynagrodzenia za pracę za okres od 1 sierpnia do 15 listopada 2007 r. z powodu 
braku jurysdykcji krajowej.  
 Sąd odwoła wczy wskazał, że w sprawach z zakresu prawa pracy istnieją 
szczególne regulacje odnoszące się do jurysdykcji krajowej, zawarte w art. 11034 § 1 
k.p.c., który to przepis ma zastosowanie obok ogólnego unormowania wynikającego 
z art. 1103 k.p.c. Specyfika teg o przepisu polega na posłużeniu się łącznikiem miej -
sca zwyczajnego wykonywania (świadczenia) pracy, podobnie jak to czyni art. 19 pkt 
2 lit. a rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie 
jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowyc h oraz ich wykonywania w sprawach cywil -
nych i handlowych ( Dz.U . UE L 2001 Nr 12, poz. 1 ze zm.; dalej jako: rozporządzenie 
nr 44/2001 lub jako rozporządzenie). Biorąc pod uwagę orzecznictwo Europejskiego 
Trybunału Sprawiedliwości należy zaś przyjąć, że mi ejscem zazwyczaj świadczonej 
pracy jest to, w którym pracownik ustanowił faktyczne centrum czynności pracowni -
czych i z którego faktycznie świadczy zasadniczą część swoich obowiązków. Jeżeli 
tak określone miejsce zwyczajnego wykonywania pracy znajduje się w Polsce, w 
sprawach z powództwa pracownika przeciwko pracodawcy zachodzi jurysdykcja 
krajowa. Biorąc to pod uwagę, Sąd pierwszej instancji trafnie stwierdził, że sąd polski 
nie ma kompetencji do orzekania w przedmiotowych sprawach, skoro siedziba po -
zwane go znajduje się w Niemczech, a miejscem zwyczajnego wykonywania (świad -
czenia) pracy przez powodów było terytorium Niemiec. Według Sądu drugiej instan -
cji, nie można bowiem uznać, że czasowe wykonywanie przez powodów czynności w 
R. i w M . mogłoby przesądzi ć o świadczeniu pracy w Polsce, skoro było z góry wia -
dome, iż jest to sytuacja tymczasowa, a zasadnicza umowa będzie wykonywana w 
Niemczech. Sprawy nie należą zatem do jurysdykcji krajowej ani na podstawie ogól -
nego przepisu, tj. art. 1103 k.p.c., ani na podstawie przepisu szczególnego, tj. art. 
11034 § 1 k.p.c.  
 Skargi kasacyjne od postanowienia Sądu Okręgowego wywiedli powodowie 
Robert D . i Grzegorz P ., opierając je na podstawach:  1) naruszenia prawa material -
nego, tj. art. 22 § 1 w związku z art. 22 § 11 k.p., przez brak jego zastosowania, pole -
gający na przyjęciu, że w przedmiotowej sprawie nie została zawarta przez strony 
 3 
umowa o pracę, lecz umowa o dzieło, podczas gdy stosunek prawny łączący strony 
spełniał wszelkie wymogi kwalifikujące go (rozpoczęci e świadczenia pracy na terenie 
Polski, uzgodnienie warunków pracy na budowie w Niemczech czynione na teryto -
rium Polski, poddanie pracy kierownictwu wyznaczonego przez pozwanego pracow -
nika, świadczenie pracy w określonym miejscu i czasie, używanie przez p owodów 
sprzętu należącego do pracodawcy) jako umowę o pracę zawartą na terytorium Pol -
ski pomiędzy pracownikiem zamieszkującym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej 
oraz pracodawcą zarejestrowanym w polskiej ewidencji działalności gospodarczej;  2) 
narusz enia prawa procesowego, tj. art. 1099 § 1 w związku z art. 1103 k.p.c., przez 
błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że w przedmiotowych sprawach brak 
jest jurysdykcji krajowej, podczas gdy okoliczności sprawy wynikające z zebranego 
materiału dowodow ego wskazują, że powinny być one rozpatrywane przed sądem 
polskim, gdyż pozwany prowadził w tym czasie działalność na terenie kraju pod ad -
resem wskazanym w pismach procesowych, tym samym umowy o pracę zawarte 
zostały pomiędzy powodami a pozwanym jako prze dsiębiorcą prowadzącym działal -
ność na terenie Polski.  
 Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie 
sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie 
tego postanowienia i orzeczenie co do istoty spr awy. 
 
 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:  
 
 Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, ażeby Sąd drugiej 
instancji rozważał kwestię jurysdykcji krajowej nie pod kątem roszczenia ze stosunku 
pracy, lecz cywilnoprawnej umowy o dzieło. Wręcz przec iwnie, powołanie się przez 
ten Sąd na szczególną regulację jurysdykcji krajowej dla spraw z zakresu prawa 
pracy, zawartą w art. 11034 § 1 k.p.c., świadczy o tym, że traktował roszczenia po -
wodów jak o roszczenia ze stosunku pracy, wobec czego na tym etapie postępowania 
zarzuty naruszenia prawa materialnego w postaci art. 22 § 1 w związku z art. 22 § 11 
k.p. są bezprzedmiotowe.  
 Na uwzględnienie zasługują natomiast zarzuty proceduralne.  Jurysdykcję kra -
jową w procesie reguluje kilka aktów prawnych, w tym w za kresie istotnym w niniej -
szej sprawie - rozporządzenie nr 44/2001 i Kodeks postępowania cywilnego. Rozpo -
rządzenia są szczególną formą pochodnego prawa wspólnotowego, które cechuje 
 4 
bezpośrednia stosowalność i bezpośrednie obowiązywanie. Przyjmuje się więc,  że 
rozporządzenie, które ze swej istoty jest stosowane bezpośrednio i bezpośrednio 
obowiązuje w wewnętrznym porządku prawnym państwa członkowskiego, z zasady 
wywołuje skutek bezpośredni. Podkreślił to Europejski Trybunał Sprawiedliwości w 
wyroku z dnia 14  grudnia 1971  r. Politi s.a.s. przeciwko  Ministry for Finance of the 
Italian Republic (43 -71, ECR 1971 , s. 1039 ). W tej linii orzecznictwa mieści się też, 
między innymi, wyrok z dnia 17 maja 1972 r. Orsolina Leonesio przeciwko  Ministero 
dell'agricoltura e foreste (93 -71, ECR 1972, s. 287), w którym przyjęto, że „rozpo rzą-
dzenie jako akt mający zastosowanie z jednakową mocą do obywateli wszystkich 
państw członkowskich, staje się częścią systemu prawnego obowiązującego na ich 
terytoriach, który musi dopuścić  do wywołania skutku bezpośredniego przewidzia -
nego w art. 189 w taki sposób, że powołanie się nań przez jednostki nie może być 
ograniczone przez krajowe przepisy lub praktyki”. Wynika z tego, że przepisy rozpo -
rządzenia korzystają z pierwszeństwa stosowan ia przed przepisami Kodeksu postę -
powania cywilnego dotyczącymi jurysdykcji krajowej. Istnienie jurysdykcji krajowej w 
sprawach z zakresu prawa pracy podlega zatem ocenie na podstawie przepisów roz -
porządzenia. Dopiero wówczas, kiedy akt ten nie może być s tosowany, jurysdykcję 
sądów polskich określą umowy międzynarodowe albo przepisy Kodeksu postępowa -
nia cywilnego.  
 W rozporządzeniu nr 44/2001 ustanowiono sekcję 5 zatytułowaną „Jurysdyk -
cja dla indywidualnych umów o pracę”. W sekcji znajdują się jedynie cz tery przepisy, 
tj. art. 18, 19, 20 i 21. Z ich treści wynika, że pracownik zawsze ma możliwość po -
zwania pracodawcy przed sąd miejsca zamieszkania tego ostatniego (art. 19 pkt 1). 
Znacząco podstawę tę poszerza art. 18 ust. 2, zgodnie z którym na równi z mi ejscem 
zamieszkania pracodawcy traktowane jest posiadanie na terytorium państwa człon -
kowskiego filii, agencji lub innego oddziału, o ile spór dotyczy działalności tych jedno -
stek (art. 18 ust. 2). Poza podstawą ogólną (miejsce zamieszkania pozwanego), pra -
codawca może zostać pozwany przed sąd miejsca, w którym pracownik zazwyczaj 
świadczy lub ostatnio zazwyczaj świadczył pracę (art. 19 pkt 2 lit. a). Jeżeli jednak 
pracownik zazwyczaj nie świadczy lub zazwyczaj nie świadczył pracy w jednym i tym 
samym państ wie, sądem posiadającym jurysdykcję jest sąd miejsca, w którym znaj -
duje się albo znajdował się oddział, który pracownika zatrudnił (art. 19 pkt 2 lit. b). 
Zgodnie z art. 5 pkt 5 w związku z art. 18 ust. 1 rozporządzenia, pracodawca, który 
ma miejsce zamie szkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwa -
 5 
ny w innym państwie członkowskim, w sprawach dotyczących sporów wynikających z 
działalności filii, agencji lub innego oddziału - przed sąd miejsca, gdzie znajduje się 
filia, agencja lub inny oddz iał. 
 Ogólna podstawa miejsca zamieszkania pozwanego stoi do dyspozycji po -
woda w każdym przypadku, gdy znajduje zastosowanie rozporządzenie (poza wyjąt -
kiem z art. 22). Zgodnie z art. 19 pkt 1 i art. 20 ust. 1 rozporządzenia, strona stosun -
ku pracy mająca  miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego może 
być pozwana, niezależnie od obywatelstwa, przed sądy tego państwa członkowskie -
go. Rozporządzenie ustala odmienne reguły określania miejsca zamieszkania dla 
osoby fizycznej (art. 59) oraz dla spółek i osób prawnych (art. 60). Zgodnie z art. 59 
ust. 1 rozporządzenia, jeżeli wymaga ustalenia, czy strona ma miejsce zamieszkania 
na terytorium państwa członkowskiego, którego sądy rozpoznają sprawę, sąd stosuje 
swoje prawo. Sąd polski ustala zatem mi ejsce zamieszkania pozwanego na podsta -
wie art. 25 k.c., zgodnie z którym miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miej -
scowość, w której ta osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu. Miejsce zamiesz -
kania pozwanego w czasie trwania stosunku pracy i po je go ustaniu może się zmie -
niać. Rozporządzenie nie rozstrzyga, jaki moment jest właściwy dla oceny tej oko -
liczności, tj. czy chwila nawiązania stosunku pracy, czy powstania sporu, czy też 
wytoczenia powództwa (wszczęcia postępowania) i zawiśnięcia sprawy, które łączy 
się najczęściej z doręczeniem pozwu. Przyjmuje się powszechnie, że chwilą wła -
ściwą jest wytoczenie powództwa. Przemawiać ma za tym, między innymi, literalna 
wykładnia art. 2 ust. 1, art. 19 pkt 1 i art. 20 ust. 1 rozporządzenia oraz niezadowal a-
jące skutki pozostałych rozwiązań. Przyjęcie za właściwe wcześniejszych niż wyto -
czenie powództwa momentów powiązania powodować może znaczne poszerzenie 
stosowania samego rozporządzenia, także na przypadki, kiedy strona umowy o 
pracę w przeszłości posiad ała miejsce zamieszkania na terytorium państwa człon -
kowskiego (por. P. Grzebyk:  Jurysdykcja krajowa w sprawach z zakresu prawa pracy 
w świetle rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/2001, LEX 2011, i powołana tam dalsza 
literatura).  
 Odnosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy, zwrócić należy uwagę, 
że pozwany pracodawca jest osobą fizyczną, wobec czego o możliwości pozwania 
go przed sąd polski nie decydowała siedziba prowadzonej przez niego działalności 
gospodarczej, jak nietrafnie przyjął Sąd drugiej insta ncji, lecz jego miejsce zamiesz -
kania. Sąd odwoławczy nie poczynił żadnych ustaleń odnośnie do istnienia tej prze -
 6 
słanki jurysdykcji sądów polskich, co czyni skargę kasacyjną uzasadnioną, albowiem 
jeżeli to miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c. w chwili wytoczenia po -
wództw przez skarżących znajdowało się w Polsce, to sprawy należały do jurysdykcji 
krajowej, niezależnie od tego, czy praca była przez nich świadczona zazwyczaj w 
Polsce.  
 Artykuł 19 pkt 2 rozporządzenia stwarza możliwość pozwania prac odawcy nie 
tylko przed sądami państwa jego miejsca zamieszkania (art. 19 pkt 1). Jedną z pod -
staw jurysdykcji szczególnej, z której może skorzystać pracownik, jest miejsce, gdzie 
zazwyczaj świadczy lub ostatnio zazwyczaj świadczył pracę (art. 19 pkt 2 lit.  a). Jak 
wskazał Sąd drugiej instancji, zgodnie z przytoczonymi przez ten Sąd orzeczeniami 
Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, miejscem, gdzie zazwyczaj świadczy się 
pracę, jest „miejsce gdzie lub z którego, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności 
sprawy, pracownik faktycznie wykonuje zasadniczą część swoich obowiązków”, czy 
też gdzie „pracownik ustanowił faktyczne centrum czynności pracowniczych i gdzie 
lub z którego faktycznie świadczy zasadniczą część swoich obowiązków”.  
 W transgranicznych stosunka ch pracy typowym zjawiskiem jest jednak delego -
wanie, przez które rozumie się wykonywanie przez ograniczony okres pracy na tery -
torium innego państwa niż to, w którym zwyczajowo pracownik pracuje. Tymczasowe 
delegowanie do pracy w innym państwie nie prowad zi do zmiany państwa, w którym 
zazwyczaj świadczona jest praca (por. P. Grzebyk : Jurysdykcja krajowa w sprawach 
z zakresu prawa pracy w świetle rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/2001, Warszawa  
2011). Jeśli pracownik ma już miejsce zazwyczaj świadczonej pracy,  to wykonywanie 
obowiązków z umowy poza terytorium państw, gdzie to miejsce się znajduje, w 
pierwszej kolejności należy więc rozpatrywać jako tymczasowe delegowanie.  
 Według twierdzeń powodów, zawarli  oni z pozwanym umowy o pracę już w 
Polsce i na ich pod stawie świadczyli w Polsce pracę przez pewien okres i dopiero na -
stępnie w ramach tych samych umów o pracę wykonywali czynności pracownicze na 
terenie Niemiec […]. Przy potwierdzeniu takiej sytuacji faktycznej nie byłoby możliwe 
uznanie, że w całym okresie  istnienia stosunku pracy między nimi a pozwanym miej -
scem zwyczajnego wykonywania pracy było terytorium Niemiec. Należałoby stwier -
dzić, że przez okres wykonywania pracy w Polsce zwyczajnym miejscem świadcze -
nia pracy przez powodów było terytorium tego kr aju. Wykonywanie obowiązków z tej 
samej umowy poza terytorium Polski trzeba by więc w pierwszej kolejności rozpatry -
wać w aspekcie tymczasowego delegowania, a dopiero następnie w aspekcie zmiany 
 7 
miejsca zazwyczaj świadczonej pracy. Należy bowiem zauważyć, że ETS dopuścił 
możliwość ustalenia przez sąd, że pracownik w następujących po sobie okresach ma 
kilka loci laboris . W sprawie Weber przeciwko  Universal  (wyrok ETS z dnia 27 lutego 
2002 r. w sprawie C -37/00 Herbert Weber przeciwko  Universal Ogden Services Ltd, 
ECR 2012, s. 2013 ) stwierdzono, że nowe miejsce zazwyczaj świadczonej pracy wy -
stąpi, gdy pracownik świadczący pracę przez określony czas w jednym miejscu prze -
nosi swoją działalność w inne miejsce i towarzyszy temu wyraźna wola stron prze -
kształcenia  drugiego miej sca w nowe loci laboris . Trybunał uznał w ten sposób przy -
datność założeń teorii su biektywnej w odróżnieniu tymczasowego delegowania od 
zmiany miejsca zazwyczaj świadczonej pracy. Należy jednak pamiętać o kategorycz -
nym zastrzeżeniu, że por ozumienie stron musi znajdować potwierdzenie w okolicz -
nościach faktycznych (rze czywiste wykonywanie obowiązków w innym państwie 
przez określony czas). Z tego wynika, że jeżeli pracownik w chwili delegowania wy -
raża wolę po określonym czasie powrotu do m iejsca zazwyczaj świadczonej pracy, a 
także pracodawca ma wolę przyjęcia pracownika, to mamy do czynienia z tymcza -
sowym delegowaniem, które nie prowadzi do zmiany loci laboris . Taka interpretacja 
ma zapewnić konieczną ela styczność uwzględniającą wszystki e elementy faktyczne i 
pozwala przyjąć rozwiąza nie odpowiadające szczególnym okolicznościom każdej 
sprawy, które jednak musz ą być przez sąd ustalone, a nie skwitowane stwierdzeniem 
o tymczasowości sytuacji wykonywania pracy w Polsce.  
 Dodać do tego można,  że jak słusznie podniósł P. Grzebyk ( op. cit. ), w 
przypad ku zmiany loci laboris  „miejsce zazwyczaj świadczo nej pracy jest podstawą 
jurysdykcyjną wyłącznie dla spraw związanych z pracą wy konywaną w tym miejscu. 
Skoro dokonuje się rozczłonkowania stosunk u pracy, aby zagwarantować bliskość 
sprawy z forum, to właśnie w tym celu, aby uznać właści wość sądów loci laboris  dla 
roszczeń wynikłych z pracy tam świadczonej”.  
 W aktualnym stanie sprawy nie jest jednak wiadom e nawet to, czy praca 
świadczona przez pow odów najpierw w Polsce, a potem w Niemczech miała swą 
podstawę w umowach o pracę zawartych z pozwanym, a jeżeli tak, czy była wyko -
nywana w ramach tych samych umów. Tym bardziej nie ma żadnych ustaleń po -
zwalających stwierdzić, czy zgodnie z wolą stron, wy konywanie pracy w Niemczech 
było tymczasowym delegowaniem, czy też zmianą loci laboris , co ma podstawowe 
znaczenie dla rozstrzygnięcia problemu istnienia jurysdykcji krajowej w sytuacji, 
gdyby nie wynikała ona z łącznika miejsca zamieszkania pozwanego.  
 8 
 Z tych względów Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji (art. 39815 § 1 
k.p.c.).  
========================================