DZIENNIK USTAW 
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
Warszawa, dnia 16 lipca 1997r. Nr 78 
TREŚĆ: 
Poz.: 
KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
483 -uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r. 
-przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu 25 maja 1997 r. 
-podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r 
483 
KONSTYTUCJA 
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
z dnia 2 kwietnia 1997 r. 
W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, . 2413 
odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycz­
nego stanowienia o Jej losie, 
my, Naród Polski -wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, 
zarówno wierzący w Boga 
będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, 
jak i nie podzielający tej wiary, 
a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł, 
równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego -
Polski, 
wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość 
okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrze­
ścijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, 
nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypo­
spolitej, 
zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co 
cenne z ponad tysiącletniego dorobku, 
złączeni więzami wspólnoty z naszymi rodakami rozsianymi po 
świecie, 
świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra 
Rodziny Ludzkiej, 
pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności 
i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane, 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2414 -
pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie, a działa­
niu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność, 
w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym 
sumieniem, 
ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej 
jako prawa podstawowe dla państwa 
oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziała­
niu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości 
umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot. 
Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Kon­
stytucję będą stosowali, 
wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej god­
ności człowieka, 
jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, 
a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rze­
czypospolitej Polskiej. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2415 -
Rozdział I 
RZECZPOSPOLITA 
Art. 1. 
Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich oby­
wateli. 
Art. 2. 
Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem praw­
nym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. 
Art. 3. 
Rzeczpospolita Polska jest państwem jednolitym. 
Art. 4. 
1. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do 
Narodu. 
2. Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bez­
pośrednio. 
Art. 5. 
Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności 
swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywa­
tela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowe­
go oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrówno­
ważonego rozwoju. 
Art. 6. 
1. Rzeczpospolita Polska stwarza warunki upowszechniania 
i równego dostępu do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości na­
rodu polskiego, jego trwania i rozwoju. 
2. Rzeczpospolita Polska udziela pomocy Polakom zamieszka­
łym za granicą w zachowaniu ich związków z narodowym dzie­
dzictwem kulturalnym. 
Art. 7. 
Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach 
prawa. 
Art. 8. 
1. Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Pol­
skiej. 
2. Przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Kon­
stytucja stanowi inaczej. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2416 -
Art. 9. 
Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa między­
narodowego. 
Art. 10. 
1. Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i rów­
nowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy 
sądowniczej. 
2. Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, władzę wyko­
nawczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów, 
a władzę sądowniczą sądy i trybunały. 
Art. 11. 
1. Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działa­
nia partii politycznych. Partie polityczne zrzeszają na zasadach do­
browolności i równości obywateli polskich w celu wpływania me­
todami demokratycznymi na kształtowanie polityki państwa. 
2. Finansowanie partii politycznych jest jawne. 
Art. 12. 
Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania 
związków zawodowych, organizacji społeczno-zawodowych rolni­
ków, stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych 
zrzeszeń oraz fundacji. 
Art. 13. 
Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji 
odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod 
i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, 
których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść 
rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia 
władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnie­
nie struktur lub członkostwa. 
Art. 14. 
Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność prasy i innych środ­
ków społecznego przekazu. 
Art. 15. 
1. Ustrój terytorialny Rzeczypospolitej Polskiej zapewnia decen­
tralizację władzy publicznej. 
2. Zasadniczy podział terytorialny państwa uwzględniający wię­
zi społeczne, gospodarcze lub kulturowe i zapewniający jednost­
kom terytorialnym zdolność wykonywania zadań publicznych 
określa ustawa. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2417 -
Art. 16. 
1. Ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału teryto­
rialnego stanowi z mocy prawa wspólnotę samorządową. 
2. Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy 
publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań 
publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną 
od powiedzialność. 
Art. 17. 
1. W drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe, re­
prezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego 
i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów 
w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. 
2. W drodze ustawy można tworzyć również inne rodzaje samorzą­
du. Samorządy te nie mogą naruszać wolności wykonywania zawodu 
ani ograniczać wolności podejmowania działalności gospodarczej. 
Art. 18. 
Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macie­
rzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczy­
pospolitej Polskiej. 
Art. 19. 
Rzeczpospolita Polska specjalną opieką otacza weteranów walk 
o niepodległość, zwłaszcza inwalidów wojennych. 
Art. 20. 
Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności 
gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu 
i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju go­
spodarczego Rzeczypospolitej Polskiej. 
Art. 21. 
1. Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia. 
2. Wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy 
jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowa­
niem. 
Art. 22. 
Ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopusz­
czalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes 
publiczny. 
Art. 23. 
Podstawą ustroju rolnego państwa jest gospodarstwo rodzinne. 
Zasada ta nie narusza postanowień art. 21 i art. 22. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2418 -
Art. 24. 
Praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej. Pań­
stwo sprawuje nadzór nad warunkami wykonywania pracy. 
Art. 25. 
1. Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione. 
2. Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bez­
stronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych 
i filozoficzriych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu pu­
blicznym. 
3. Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami 
wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich au­
tonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, 
jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólne­
go. 
4. Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a Kościołem Katolic­
kim określają umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostol­
ską i ustawy. 
5. Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a innymi kościołami 
oraz związkami wyznaniowymi określają ustawy uchwalone na 
podstawie umów zawartych przez Radę Ministrów z ich właściwy­
mi przedstawicielami. 
Art. 26. 
1. Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej służą ochronie niepod­
ległości państwa i niepodzielności jego terytorium oraz zapewnie­
niu bezpieczeństwa i nienaruszalności jego granic. 
2. Siły Zbrojne zachowują neutralność w sprawach politycznych 
oraz podlegają cywilnej i demokratycznej kontroli. 
Art. 27. 
W Rzeczypospolitej Polskiej językiem urzędowym jest język pol­
ski. Przepis ten nie narusza praw mniejszości narodowych wynika­
jących z ratyfikowanych umów międzynarodowych. 
Art. 28. 
1. Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego 
w koronie w czerwonym polu. 
2. Barwami Rzeczypospolitej Polskiej są kolory biały i czer­
wony. 
3. Hymnem Rzeczypospolitej Polskiej jest Mazurek Dąbrowskie­
go. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2419 -
4. Godło, barwy i hymn Rzeczypospolitej Polskiej podlegają 
ochronie prawnej. 
5. Szczegóły dotyczące godła, barw i hymnu określa ustawa. 
Art. 29. 
Stolicą Rzeczypospolitej Polskiej jest Warszawa. 
Rozdział II 
WOLNOŚCI, PRAWA I OBOWIĄZKI 
CZŁOWIEKA I OBYWATELA 
Zasady ogólne 
Art. 30. 
Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło 
wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej 
poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. 
Art. 31. 
1. Wolność człowieka podlega ochronie prawnej. 
2. Każdy jest obowiązany szanować wolności i prawa innych. 
Nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie 
nakazuje. 
3. Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych 
wolności i praw mogą by ustanawiane tylko w ustawie i tylko 
wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego 
bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony śro­
dowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw 
innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności 
i praw. 
Art. 32. 
1. Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do rów­
nego traktowania przez władze publiczne. 
2. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, 
społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. 
Art. 33. 
1. Kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej Polskiej mają równe 
prawa w życiu rodzinnym, politycznym, społecznym i gospodar­
czym. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2420 -
2. Kobieta i mężczyzna mają w szczególności równe prawo do 
kształcenia, zatrudnienia i awansów, do jednakowego wynagradza­
nia za pracę jednakowej wartości, do zabezpieczenia społecznego 
oraz do zajmowania stanowisk, pełnienia funkcji oraz uzyskiwania 
godności publicznych i odznaczeń. 
Art. 34. 
1. Obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie z rodziców 
będących obywatelami polskimi. Inne przypadki nabycia obywatel­
stwa polskiego określa ustawa. 
2. Obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, 
chyba że sam się go zrzeknie. 
Art. 35. 
1. Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom polskim należą­
cym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania 
i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz 
rozwoju własnej kultury. 
2. Mniejszości narodowe i etniczne mają prawo do tworzenia 
własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych i instytucji służą­
cych ochronie tożsamości religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzy­
ganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej. 
Art. 36. 
Podczas pobytu za granicą obywatel polski ma prawo do opieki 
ze strony Rzeczypospolitej Polskiej. 
Art. 37. 
1. Kto znajduje się pod władzą Rzeczypospolitej Polskiej, korzy­
sta z wolności i praw zapewnionych w Konstytucji. 
2. Wyjątki od tej zasady, odnoszące się do cudzoziemców, okre­
śla ustawa. 
Wolności i prawa osobiste 
Art. 38. 
Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną 
ochronę życia. 
Art. 39. 
Nikt nie może być poddany eksperymentom naukowym, w tym 
medycznym, bez dobrowolnie wyrażonej zgody. 
Art. 40. 
Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludz­
kiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stoso­
wania kar cielesnych. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2421 -
Art. 41. 
1. Każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobi­
stą . Pozbawienie lub ograniczenie wolności może nastąpić tylko na 
zasadach i w trybie określonych w ustawie. 
2. Każdy pozbawiony wolności nie na podstawie wyroku sądo­
wego ma prawo odwołania się do sądu w celu niezwłocznego usta­
lenia legalności tego pozbawienia. O pozbawieniu wolności powia­
damia się niezwłocznie rodzinę lub osobę wskazaną przez pozba­
wionego wolności. 
3. Każdy zatrzymany powinien być niezwłocznie i w sposób zro­
zumiały dla niego poinformowany o przyczynach zatrzymania. Po­
winien on być w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania przekaza­
ny do dyspozycji sądu. Zatrzymanego należy zwolnić, jeżeli w cią­
gu 24 godzin od przekazania do dyspozycji sądu nie zostanie mu 
doręczone postanowienie sądu o tymczasowym aresztowaniu wraz 
z przedstawionymi zarzutami. 
4. Każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w spo­
sób humanitarny. 
5. Każdy bezprawnie pozbawiony wolności ma prawo do od­
szkodowania. 
Art. 42. 
1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się 
czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą 
w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na przeszkodzie uka­
raniu za czyn, który w czasie jego popełnienia stanowił przestęp­
stwo w myśl prawa międzynarodowego. 
2. Każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, 
ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Może 
on w szczególności wybrać obrońcę lub na zasadach określonych 
w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu. 
3. Każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zo­
stanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu. 
Art. 43. 
Zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości nie podlega­
ją przedawnieniu. 
Art. 44. 
Bieg przedawnienia w stosunku do przestępstw, nie ściganych 
z przyczyn politycznych, popełnionych przez funkcjonariuszy pu­
blicznych lub na ich zlecenie, ulega zawieszeniu do czasu ustania 
tych przyczyn. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2422 -
Art. 45. 
1. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia 
sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, 
bezstronny i niezawisły sąd. 
2. Wyłączenie jawności rozprawy może nastąpić ze względu na 
moralność, bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny oraz ze 
względu na ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny inte­
res prywatny. Wyrok ogłaszany jest publicznie. 
Art. 46. 
Przepadek rzeczy może nastąpić tylko w przypadkach określo­
nych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu. 
Art. 47. 
Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzin­
nego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu 
osobistym. 
Art. 48. 
1. Rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własny­
mi przekonaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień 
dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz 
jego przekonania. 
2. Ograniczenie lub pozbawienie praw rodzicielskich może na­
stąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i tylko na pod­
stawie prawomocnego orzeczenia sądu. 
Art. 49. 
Zapewnia się wolność i ochronę tajemnicy komunikowania się. 
Ich ograniczenie może nastąpić jedynie w przypadkach określo­
nych w ustawie i w sposób w niej określony. 
Art. 50. 
Zapewnia się nienaruszalność mieszkania. Przeszukanie miesz­
kania, pomieszczenia lub pojazdu może nastąpić jedynie w przypad­
kach określonych w ustawie i w sposób w niej określony. 
Art. 51. 
1. Nikt nie może być obowiązany inaczej niż na podstawie usta­
wy do ujawniania informacji dotyczących jego osoby. 
2. Władze publiczne nie mogą pozyskiwać, gromadzić i udostęp­
niać innych informacji o obywatelach niż niezbędne w demokra­
tycznym państwie prawnym. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2423 -
3. Każdy ma prawo dostępu do dotyczących go urzędowych do­
kumentów i zbiorów danych. Ograniczenie tego prawa może okre­
ślić ustawa. 
4. Każdy ma prawo do żądania sprostowania oraz usunięcia in­
formacji nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób 
sprzeczny z ustawą. 
5. Zasady i tryb gromadzenia oraz udostępniania informacji 
określa ustawa. 
Art. 52. 
1. Każdemu zapewnia się wolność poruszania się po terytorium 
Rzeczypospolitej Polskiej oraz wyboru miejsca zamieszkania i po­
bytu. 
2. Każdy może swobodnie opuścić terytorium Rzeczypospolitej 
Polskiej. 
3. Wolności, o których mowa w ust. 1 i 2, mogą podlegać ograni­
czeniom określonym w ustawie. 
4. Obywatela polskiego nie można wydalić z kraju ani zakazać 
mu powrotu do kraju. 
5. Osoba, której pochodzenie polskie zostało stwierdzone zgod­
nie z ustawą, może osiedlić się na terytorium Rzeczypospolitej Pol­
skiej na stałe. 
Art. 53. 
1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii. 
2. Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowa­
nia religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywi­
dualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez 
uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktyko­
wanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świą­
tyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących 
oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się 
znajdują. 
3. Rodzice mają prawo do zapewnienia dzieciom wychowania 
i nauczania moralnego i religijnego zgodnie ze swoimi przekona­
niami. Przepis art. 48 ust. 1 stosuje się odpowiednio. 
4. Religia kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregu­
lowanej sytuacji prawnej może być przedmiotem nauczania w szko­
le, przy czym nie może być naruszona wolność sumienia i religii in­
nych osób. 
5. Wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedy­
nie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochro­
ny bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, mo­
ralności lub wolności i praw innych osób. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2424 -
6. Nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nie­
uczestniczenia w praktykach religijnych. 
7. Nikt nie może być obowiązany przez organy władzy publicz­
nej do ujawnienia swojego światopoglądu, przekonań religijnych 
lub wyznania. 
Art. 54. 
1. Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów 
oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji. 
2. Cenzura prewencyjna środków społecznego przekazu oraz 
koncesjonowanie prasy są zakazane. Ustawa może wprowadzić 
obowiązek uprzedniego uzyskania koncesji na prowadzenie stacji 
radiowej lub telewizyjnej. 
Art. 55. 
1. Ekstradycja obywatela polskiego jest zakazana . 
2. Zakazana jest ekstradycja osoby podejrzanej o popełnienie bez 
użycia przemocy przestępstwa z przyczyn politycznych. 
3. W sprawie dopuszczalności ekstradycji orzeka sąd. 
Art. 56. 
1. Cudzoziemcy mogą korzystać z prawa azylu w Rzeczypospo­
litej Polskiej na zasadach określonych w ustawie. 
2. Cudzoziemcowi, który w Rzeczypospolitej Polskiej poszuku­
je ochrony przed prześladowaniem, może być przyznany status 
uchodźcy zgodnie z wiążącymi Rzeczpospolitą Polską umowami 
międzynarodowymi. 
Wolności i prawa polityczne 
Art. 57. 
Każdemu zapewnia się wolność organizowania pokojowych 
zgromadzeń i uczestniczenia w nich. Ograniczenie tej wolności mo­
że określać ustawa. 
Art. 58. 
1. Każdemu zapewnia się wolność zrzeszania się. 
2. Zakazane są zrzeszenia, których cel lub działalność są sprzecz­
ne z Konstytucją lub ustawą. O odmowie rejestracji lub zakazie 
działania takiego zrzeszenia orzeka sąd. 
3. Ustawa określa rodzaje zrzeszeń podlegających sądowej reje­
stracji, tryb tej rejestracji oraz formy nadzoru nad tymi zrzeszeniami. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2425 -
Art. 59. 
1. Zapewnia się wolność zrzeszania się w związkach zawodo­
wych, organizacjach społeczno-zawodowych rolników oraz w or­
ganizacjach pracodawców. 
2. Związki zawodowe oraz pracodawcy i ich organizacje mają 
prawo do rokowań, w szczególności w celu rozwiązywania sporów 
zbiorowych, oraz do zawierania układów zbiorowych pracy i in­
nych porozumień. 
3. Związkom zawodowym przysługuje prawo do organizowa­
nia strajków pracowniczych i innych form protestu w granicach 
określonych w ustawie. Ze względu na dobro publiczne ustawa mo­
że ograniczyć prowadzenie strajku lub zakazać go w odniesieniu do 
określonych kategorii pracowników lub w określonych dziedzi­
nach. 
4. Zakres wolności zrzeszania się w związkach zawodowych 
i organizacjach pracodawców oraz innych wolności związkowych 
może podlegać tylko takim ograniczeniom ustawowym, jakie są do­
puszczalne przez wiążące Rzeczpospolitą Polską umowy między­
narodowe. 
Art. 60. 
Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają 
prawo dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach. 
Art. 61. 
1. Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności 
organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publicz­
ne. Prawo to obejmuje również uzyskiwanie informacji o działalno­
ści organów samorządu gospodarczego i zawodowego, a także in­
nych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wy­
konują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem ko­
munalnym lub majątkiem Skarbu Państwa. 
2. Prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do doku­
mentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy 
publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwo­
ścią rejestracji dźwięku lub obrazu. 
3. Ograniczenie prawa, o którym mowa w ust. 1 i 2, może nastą­
pić wyłącznie ze względu na określone w ustawach ochronę wolno­
ści i praw innych osób i podmiotów gospodarczych oraz ochronę 
porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu go­
spodarczego państwa. 
4. Tryb udzielania informacji, o których mowa w ust. 1 i 2, 
określają ustawy, a w odniesieniu do Sejmu i Senatu ich regula­
miny. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2426-
Art. 62. 
1. Obywatel polski ma prawo udziału w referendum oraz prawo 
wybierania Prezydenta Rzeczypospolitej, posłów, senatorów 
i przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego, jeżeli naj­
później w dniu głosowania kończy 18 lat. 
2. Prawo udziału w referendum oraz prawo wybierania nie przy­
sługuje osobom, które prawomocnym orzeczeniem sądowym są ubez­
własnowolnione lub pozbawione praw publicznych albo wyborczych. 
Art. 63. 
Każdy ma prawo składać petycje, wnioski i skargi w interesie 
publicznym, własnym lub innej osoby za jej zgodą do organów wła­
dzy publicznej oraz do organizacji i instytucji społecznych w związ­
ku z wykonywanymi przez nie zadaniami zleconymi z zakresu ad­
ministracji publicznej. Tryb rozpatrywania petycji, wniosków 
i skarg określa ustawa. 
Wolności i prawa ekonomiczne, 
socj alne i kulturalne 
Art. 64. 
1. Każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych 
oraz prawo dziedziczenia. 
2. Własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia 
podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej. 
3. Własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tyl­
ko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności. 
Art. 65. 
1. Każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania za­
wodu oraz wyboru miejsca pracy. Wyjątki określa ustawa. 
2. Obowiązek pracy może być nałożony tylko przez ustawę. 
3. Stałe zatrudnianie dzieci do lat 16 jest zakazane. Formy i cha­
rakter dopuszczalnego zatrudniania określa ustawa. 
4. Minimalną wysokość wynagrodzenia za pracę lub sposób usta­
lania tej wysokości określa ustawa. 
5. Władze publiczne prowadzą politykę zmierzającą do pełnego, pro­
duktywnego zatrudnienia poprzez realizowanie programów zwalcza­
nia bezrobocia, w tym organizowanie i wspieranie poradnictwa i szko­
lenia zawodowego oraz robót publicznych i prac interwencyjnych. 
Art. 66. 
1. Każdy ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków 
pracy. Sposób realizacji tego prawa oraz obowiązki pracodawcy 
określa ustawa. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2427-
2. Pracownik ma prawo do określonych w ustawie dni wolnych 
od pracy i corocznych płatnych urlopów; maksymalne normy czasu 
pracy określa ustawa. 
Art. 67. 
1. Obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie 
niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz 
po osiągnięciu wieku emerytalnego. Zakres i formy zabezpieczenia 
społecznego określa ustawa. 
2. Obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli i nie mają­
cy innych środków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia spo­
łecznego, którego zakres i formy określa ustawa. 
Art. 68. 
1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia. 
2. Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze 
publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowot­
nej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzie­
lania świadczeń określa ustawa. 
3. Władze publiczne są obowiązane do zapewnienia szczególnej 
opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełno­
sprawnym i osobom w podeszłym wieku. 
4. Władze publiczne są obowiązane do zwalczania chorób epide­
micznych i zapobiegania negatywnym dla zdrowia skutkom degra­
dacji środowiska . 
5. Władze publiczne popierają rozwój kultury fizycznej, zwłasz­
cza wśród dzieci i młodzieży. 
Art. 69. 
Osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgod­
nie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobie­
niu do pracy oraz komunikacji społecznej. 
Art. 70. 
1. Każdy ma prawo do nauki. Nauka do 18 roku życia jest obo­
wiązkowa. Sposób wykonywania obowiązku szkolnego określa 
ustawa. 
2. Nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna . Ustawa może 
dopuścić świadczenie niektórych usług edukacyjnych przez pu­
bliczne szkoły wyższe za odpłatnością . 
3. Rodzice mają wolność wyboru dla swoich dzieci szkół innych 
niż publiczne. Obywatele i instytucje mają prawo zakładania szkół 
podstawowych, ponadpodstawowych i wyższych oraz zakładów 
wychowawczych. Warunki zakładania i działalności szkół niepu-Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2428 -
blicznych oraz udziału władz publicznych w ich finansowaniu, 
a także zasady nadzoru pedagogicznego nad szkołami i zakładami 
wychowawczymi, określa ustawa. 
4. Władze publiczne zapewniają obywatelom powszechny i rów­
ny dostęp do wykształcenia. W tym celu tworzą i wspierają syste­
my indywidualnej pomocy finansowej i organizacyjnej dla uczniów 
i studentów. Warunki udzielania pomocy określa ustawa. 
5. Zapewnia się autonomię szkół wyższych na zasadach określo­
nych w ustawie. 
Art. 71. 
1. Państwo w swoJeJ polityce społecznej i gospodarczej 
uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sy­
tuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, 
mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych . 
2. Matka przed i po urodzeniu dziecka ma prawo do szczególnej 
pomocy władz publicznych, której zakres określa ustawa. 
Art. 72. 
1. Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każ­
dy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziec­
ka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. 
2. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opie­
ki i pomocy władz publicznych. 
3. W toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz 
osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania 
i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka. 
4. Ustawa określa kompetencje i sposób powoływania Rzeczni­
ka Praw Dziecka. 
Art. 73. 
Każdemu zapewnia się wolność twórczości artystycznej, badań 
naukowych oraz ogłaszania ich wyników, wolność nauczania, 
a także wolność korzystania z dóbr kultury. 
Art. 74. 
1. Władze publiczne prowadzą politykę zapewniającą bez­
pieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokole­
niom. 
2. Ochrona środowiska jest obowiązkiem władz publicznych. 
3. Każdy ma prawo do informacji o stanie i ochronie środowiska . 
4. Władze publiczne wspierają działania obywateli na rzecz 
ochrony i poprawy stanu środowiska. Poz. 482 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2429 -
Art. 75. 
1. Władze publiczne prowadzą politykę sprzyjającą zaspokoje­
niu potrzeb mieszkaniowych obywateli, w szczególności przeciw­
działają bezdomności, wspierają rozwój budownictwa socjalnego 
oraz popierają działania obywateli zmierzające do uzyskania wła­
snego mieszkania. 
2. Ochronę praw lokatorów określa ustawa. 
Art. 76. 
Władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i na­
jemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności 
i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowy­
mi. Zakres tej ochrony określa ustawa. 
Środki ochrony wolności i praw 
Art. 77. 
1. Każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu 
wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy 
publicznej. 
2. U stawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodze­
nia naruszonych wolności lub praw. 
Art. 78. 
Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wy­
danych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb za­
skarżania określa ustawa. 
Art. 79. 
1. Każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naru­
szone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skar­
gę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konsty­
tucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego 
sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wol­
nościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Kon­
stytucji. 
2. Przepis ust. 1 nie dotyczy praw określonych wart. 56. 
Art. 80. 
Każdy ma prawo wystąpienia, na zasadach określonych w usta­
wie, do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc 
w ochronie swoich wolności lub praw naruszonych przez organy 
władzy publicznej. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2430 -
Art. 81. 
Praw określonych wart. 65 ust. 4 i 5, art. 66, art. 69, art. 71 
i art. 74-76 można dochodzić w granicach określonych w usta­
wie. 
Obowiązki 
Art. 82. 
Obowiązkiem obywatela polskiego jest wierność Rzeczypospo­
litej Polskiej oraz troska o dobro wspólne. 
Art. 83. 
Każdy ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej 
Polskiej. 
Art. 84. 
Każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń pu­
blicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. 
Art. 85. 
1. Obowiązkiem obywatela polskiego jest obrona Ojczyzny. 
2. Zakres obowiązku służby wojskowej określa ustawa. 
3. Obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane za­
sady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, mo­
że być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych 
w ustawie. 
Art. 86. 
Każdy jest obowiązany do dbałości o stan środowiska i ponosi 
odpowiedzialność za spowodowane przez siebie jego pogorszenie. 
Zasady tej odpowiedzialności określa ustawa. 
Rozdział III 
ŹRÓDŁA PRAWA 
Art. 87. 
1. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospo­
litej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy między­
narodowe oraz rozporządzenia. 
2. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospo­
litej Polskiej są na obszarze działania organów, które je ustanowiły, 
akty prawa miejscowego. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2431 -
Art. 88. 
1. Warunkiem wejścia w życie ustaw, rozporządzeń oraz aktów 
prawa miejscowego jest ich ogłoszenie. 
2. Zasady i tryb ogłaszania aktów normatywnych określa usta­
wa. 
3. Urnowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą 
wyrażoną w ustawie są ogłaszane w trybie wymaganym dla ustaw. 
Zasady ogłaszania innych umów międzynarodowych określa usta­
wa. 
Art. 89. 
1. Ratyfikacja przez Rzeczpospolitą Polską urnowy międzynaro­
dowej i jej wypowiedzenie wymaga uprzedniej zgody wyrażonej 
w ustawie, jeżeli urnowa dotyczy: 
1) pokoju, sojuszy, układów politycznych lub układów wojsko­
wych, 
2) wolności, praw lub obowiązków obywatelskich określonych 
w Konstytucji, 
3) członkostwa Rzeczypospolitej Polskiej w organizacji międzyna­
rodowej, 
4) znacznego obciążenia państwa pod względem finansowym, 
5) spraw uregulowanych w ustawie lub w których Konstytucja wy­
maga ustawy. 
2. O zamiarze przedłożenia Prezydentowi Rzeczypospolitej do 
ratyfikacji umów międzynarodowych, których ratyfikacja nie wy­
maga zgody wyrażonej w ustawie, Prezes Rady Ministrów zawia­
damia Sejm. 
3. Zasady oraz tryb zawierania, ratyfikowania i wypowiadania 
umów międzynarodowych określa ustawa. 
Art. 90. 
1. Rzeczpospolita Polska może na podstawie urnowy międzyna­
rodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi 
międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej 
w niektórych sprawach. 
2. Ustawa wyrażająca zgodę na ratyfikację urnowy międzynaro­
dowej, o której mowa w ust. l, jest uchwalana przez Sejm większo­
ścią 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby 
posłów oraz przez Senat większością 2/3 głosów w obecności co 
najmniej połowy ustawowej liczby senatorów. 
3. Wyrażenie zgody na ratyfikację takiej urnowy może być 
uchwalone w referendum ogólnokrajowym zgodnie z przepisem 
art. 125. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2432-
4. Uchwałę w sprawie wyboru trybu wyrażenia zgody na ratyfi­
kację podejmuje Sejm bezwzględną większością głosów w obecno­
ści co najmniej połowy ustawowej liczby posłów . 
Art. 91. 
1. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu 
w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajo­
wego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że 
jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy. 
2. Umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą 
wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli usta­
wy tej nie da się pogodzić z umową. 
3. Jeżeli wynika to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską 
umowy konstytuującej organizację międzynarodową, prawo przez 
nią stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo 
w przypadku kolizji z ustawami. 
Art. 92. 
1. Rozporządzenia są wydawane przez organy wskazane w Kon­
stytucji, na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego 
w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać 
organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przeka­
zanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu. 
2. Organ upoważniony do wydania rozporządzenia nie może 
przekazać swoich kompetencji, o których mowa w ust. l, innemu 
organowi. 
Art. 93. 
1. Uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa Rady Mi­
nistrów i ministrów mają charakter wewnętrzny i obowiązują tylko 
jednostki organizacyjne podległe organowi wydającemu te akty. 
2. Zarządzenia są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie 
mogą one stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób praw­
nych oraz innych podmiotów. 
3. Uchwały i zarządzenia podlegają kontroli co do ich zgodności 
z powszechnie obowiązującym prawem. 
Art. 94. 
Organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy admi­
nistracji rządowej, na podstawie i w granicach upoważnień zawar­
tych w ustawie, ustanawiają akty prawa miejscowego obowiązują­
ce na obszarze działania tych organów. Zasady i tryb wydawania 
aktów prawa miejscowego określa ustawa. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2433 -
Rozdział IV 
SEJM I SENAT 
Art. 95. 
1. Władzę ustawodawczą w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują 
Sejm i Senat. 
2. Sejm sprawuje kontrolę nad działalnością Rady Ministrów 
w zakresie określonym przepisami Konstytucji i ustaw. 
Wybory i kadencj a 
Art. 96. 
1. Sejm składa się z 460 posłów. 
2. Wybory do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie i pro­
porcjonalne oraz odbywają się w głosowaniu tajnym. 
Art. 97. 
1. Senat składa się ze 100 senatorów. 
2. Wybory do Senatu są powszechne, bezpośrednie i odbywają 
się w głosowaniu tajnym. 
Art. 98. 
1. Sejm i Senat są wybierane na czteroletnie kadencje. Kadencje 
Sejmu i Senatu rozpoczynają się z dniem zebrania się Sejmu na 
pierwsze posiedzenie i trwają do dnia poprzedzającego dzień ze­
brania się Sejmu następnej kadencji. 
2. Wybory do Sejmu i Senatu zarządza Prezydent Rzeczypospo­
litej nie później niż na 90 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia 
kadencji Sejmu i Senatu, wyznaczając wybory na dzień wolny od 
pracy, przypadający w ciągu 30 dni przed upływem 4 lat od rozpo­
częcia kadencji Sejmu i Senatu. 
3. Sejm może skrócić swoją kadencję uchwałą podjętą większo­
ścią co najmniej 2/3 głosów ustawowej liczby posłów. Skrócenie ka­
dencji Sejmu oznacza jednoczesne skrócenie kadencji Senatu. Prze­
pis ust. 5 stosuje się odpowiednio. 
4. Prezydent Rzeczypospolitej, po zasięgnięciu opinii Marszałka 
Sejmu i Marszałka Senatu, może w przypadkach określonych 
w Konstytucji zarządzić skrócenie kadencji Sejmu. Wraz ze skróce­
niem kadencji Sejmu skrócona zostaje również kadencja Senatu. 
5. Prezydent Rzeczypospolitej, zarządzając skrócenie kadencji 
Sejmu, zarządza jednocześnie wybory do Sejmu i Senatu i wyzna­
cza ich datę na dzień przypadający nie później niż w ciągu 45 dni od Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2434 -
dnia zarządzenia skrócenia kadencji Sejmu. Prezydent Rzeczypo­
spolitej zwołuje pierwsze posiedzenie nowo wybranego Sejmu nie 
później niż na 15 dzień po dniu przeprowadzenia wyborów. 
6. W razie skrócenia kadencji Sejmu stosuje się odpowiednio 
przepis ust.1. 
Art. 99. 
1. Wybrany do Sejmu może być obywatel polski mający prawo 
wybierania, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 21 lat. 
2. Wybrany do Senatu może być obywatel polski mający prawo 
wybierania, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 30 lat. 
Art. 100. 
1. Kandydatów na posłów i senatorów mogą zgłaszać partie po­
lityczne oraz wyborcy. 
2. Nie można kandydować równocześnie do Sejmu i Senatu. 
3. Zasady i tryb zgłaszania kandydatów i przeprowadzania wy­
borów oraz warunki ważności wyborów określa ustawa. 
Art. 101. 
1. Ważność wyborów do Sejmu i Senatu stwierdza Sąd Najwyższy. 
2. Wyborcy przysługuje prawo zgłoszenia do Sądu Najwyższe­
go protestu przeciwko ważności wyborów na zasadach określonych 
w ustawie. 
Posłowie i senatorowie 
Art. 102. 
Nie można być równocześnie posłem i senatorem. 
Art. 103. 
1. Mandatu posła nie można łączyć z funkcją Prezesa Narodowe­
go Banku Polskiego, Prezesa Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznika 
Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka i ich zastępców, 
członka Rady Polityki Pieniężnej, członka Krajowej Rady Radiofonii 
i Telewizji, ambasadora oraz z zatrudnieniem w Kancelarii Sejmu, 
Kancelarii Senatu, Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej lub z za­
trudnieniem w administracji rządowej. Zakaz ten nie dotyczy człon­
ków Rady Ministrów i sekretarzy stanu w administracji rządowej. 
2. Sędzia, prokurator, urzędnik służby cywilnej, żołnierz pozo­
stający w czynnej służbie wojskowej, funkcjonariusz policji oraz 
funkcjonariusz służb ochrony państwa nie mogą sprawować man­
datu poselskiego. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2435 -
3. Inne przypadki zakazu łączenia mandatu poselskiego z funk­
cjami publicznymi oraz zakazu jego sprawowania może określić 
ustawa. 
Art. 104. 
1. Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instruk­
cje wyborców. 
2. Przed rozpoczęciem sprawowania mandatu posłowie składa-
ją przed Sejmem następujące ślubowanie: 
"Uroczyście ślubuję rzetelnie i sumiennie wykonywać obowiąz­
ki wobec Narodu, strzec suwerenności i interesów Państwa, czy­
nić wszystko dla pomyślności Ojczyzny i dobra obywateli, prze­
strzegać Konstytucji i innych praw Rzeczypospolitej Polskiej." 
Ślubowanie może być złożone z dodaniem zdania "Tak mi do-
pomóż Bóg". 
3. Odmowa złożenia ślubowania oznacza zrzeczenie się man­
datu. 
Art. 105. 
1. Poseł nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za swo­
ją działalność wchodzącą w zakres sprawowania mandatu posel­
skiego ani w czasie jego trwania, ani po jego wygaśnięciu. Za taką 
działalność poseł odpowiada wyłącznie przed Sejmem, a w przy­
padku naruszenia praw osób trzecich może być pociągpięty do od­
powiedzialności sądowej tylko za zgodą Sejmu. 
2. Od dnia ogłoszenia wyników wyborów do dnia wygaśnięcia 
mandatu poseł nie może być pociągnięty bez zgody Sejmu do odpo­
wiedzialności karnej. 
3. Postępowanie karne wszczęte wobec osoby przed dniem wy­
boru jej na posła ulega na żądanie Sejmu zawieszeniu do czasu wy­
gaśnięcia mandatu. W takim przypadku ulega również zawieszeniu 
na ten czas bieg przedawnienia w postępowaniu karnym. 
4. Poseł może wyrazić zgodę na pociągnięcie go do odpowie­
dzialności karnej. W takim przypadku nie stosuje się przepisów 
ust. 2 i 3. 
5. Poseł nie może być zatrzymany lub aresztowany bez zgody 
Sejmu, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i je­
żeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego 
toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się 
Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie 
zatrzymanego. 
6. Szczegółowe zasady pociągania posłów do odpowiedzialno­
ści karnej oraz tryb postępowania określa ustawa. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2436-
Art. 106. 
Warunki niezbędne do skutecznego wypełniania obowiązków 
poselskich oraz ochronę praw wynikających ze sprawowania man­
datu określa ustawa. 
Art. 107. 
1. W zakresie określonym ustawą poseł nie może prowadzić 
działalności gospodarczej z osiąganiem korzyści z majątku Skarbu 
Państwa lub samorządu terytorialnego ani nabywać tego majątku. 
2. Za naruszenie zakazów, o których mowa w ust. l, poseł, 
uchwałą Sejmu podjętą na wniosek Marszałka Sejmu, może być po­
ciągnięty do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu, który 
orzeka w przedmiocie pozbawienia mandatu. 
Art. lOB. 
Do senatorów stosuje się odpowiednio przepisy art. 103-107. 
Organizacj a i działanie 
Art. 109. 
1. Sejm i Senat obradują na posiedzeniach. 
2. Pierwsze posiedzenia Sejmu i Senatu Prezydent Rzeczypospo­
litej zwołuje na dzień przypadający w ciągu 30 dni od dnia wybo­
rów, z wyjątkiem przypadków określonych wart. 98 ust. 3 i 5. 
Art. 110. 
1. Sejm wybiera ze swojego grona Marszałka Sejmu i wicemar­
szałków. 
2. Marszałek Sejmu przewodniczy obradom Sejmu, strzeże praw 
Sejmu oraz reprezentuje Sejm na zewnątrz. 
3. Sejm powołuje komisje stałe oraz może powoływać komisje 
nadzwyczajne. 
Art. 111. 
1. Sejm może powołać komisję śledczą do zbadania określonej 
sprawy. 
2. Tryb działania komisji śledczej określa ustawa. 
Art. 112. 
Organizację wewnętrzną i porządek prac Sejmu oraz tryb powo­
ływania i działalności jego organów, jak też sposób wykonywania 
konstytucyjnych i ustawowych obowiązków organów państwo­
wych wobec Sejmu określa regulamin Sejmu uchwalony przez Sejm. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2437 -
Art. 113. 
Posiedzenia Sejmu są jawne. Jeżeli wymaga tego dobro państwa, 
Sejm może bezwzględną większością głosów w obecności co naj­
mniej połowy ustawowej liczby posłów uchwalić tajność obrad. 
Art. 114. 
1. W przypadkach określonych w Konstytucji Sejm i Senat, obra­
dując wspólnie pod przewodnictwem Marszałka Sejmu lub w jego za­
stępstwie Marszałka Senatu, działają jako Zgromadzenie Narodowe. 
2. Zgromadzenie Narodowe uchwala swój regulamin. 
Art. 115. 
1. Prezes Rady Ministrów i pozostali członkowie Rady Mini­
strów mają obowiązek udzielenia odpowiedzi na interpelacje i za­
pytania poselskie w ciągu 21 dni. 
2. Prezes Rady Ministrów i pozostali członkowie Rady Mini­
strów mają obowiązek udzielenia odpowiedzi w sprawach bieżą­
cych na każdym posiedzeniu Sejmu. 
Art. 116. 
1. Sejm decyduje w imieniu Rzeczypospoli tej Polskiej o stanie 
wojny i o zawarciu pokoju. 
2. Sejm może podjąć uchwałę o stanie wojny jedynie w razie 
zbrojnej napaści na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub gdy 
z umów międzynarodowych wynika zobowiązanie do wspólnej 
obrony przeciwko agresji. Jeżeli Sejm nie może się zebrać na po­
siedzenie, o stanie wojny postanawia Prezydent Rzeczypospoli­
tej. 
Art. 117. 
Zasady użycia Sił Zbrojnych poza granicami Rzeczypospolitej 
Polskiej określa ratyfikowana umowa międzynarodowa lub usta­
wa. Zasady pobytu obcych wojsk na terytorium Rzeczypospolitej 
Polskiej i zasady przemieszczania się ich przez to terytorium okre­
ślają ratyfikowane umowy międzynarodowe lub ustawy. 
Art. 118. 
1. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje posłom, Senatowi, Pre­
zydentowi Rzeczypospolitej i Radzie Ministrów. 
2. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje również grupie co naj­
mniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu. 
Tryb postępowania w tej sprawie określa ustawa. 
3. Wnioskodawcy, przedkładając Sejmowi projekt ustawy, 
przedstawiają skutki finansowe jej wykonania. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2438 -
Art. 119. 
1. Sejm rozpatruje projekt ustawy w trzech czytaniach. 
";": 
2. Prawo wnoszenia poprawek do projektu ustawy w czasie roz­
patrywania go przez Sejm przysługuje wnioskodawcy projektu, po­
słom i Radzie Ministrów. 
3. Marszałek Sejmu może odmówić poddania pod głosowanie 
pc prawki, która uprzednio nie była przedłożona komisji. 
4. Wnioskodawca może wycofać projekt ustawy w toku postępo­
wania ustawodawczego w Sejmie do czasu zakończenia drugiego 
czytania pwjektu. 
Art. 120. 
Sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów w obecności 
co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, chyba że Konstytucja 
przewiduje inną większość. W tym samym trybie Sejm podejmuje 
uchwały, jeżeli ustawa lub uchwała Sejmu nie stanowi inaczej. 
Art. 121. 
1. Ustawę uchwaloną przez Sejm Marszałek Sejmu przekazuje 
Senatowi. 
2. Senat w ciągu 30 dni od dnia przekazania ustawy może ją 
przyjąć bez zmian, uchwalić poprawki albo uchwalić odrzucenie jej 
w całości. Jeżeli Senat w ciągu 30 dni od dnia przekazania ustawy 
nie podejmie stosownej uchwały, ustawę uznaje się za uchwaloną 
w brzmieniu przyjętym przez Sejm. 
3. Uchwałę Senatu odrzucającą ustawę albo poprawkę zapropo­
nowaną w uchwale Senatu uważa się za przyjętą, jeżeli Sejm nie od­
rzuci jej bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej 
połowy ustawowej liczby posłów. 
Art. 122. 
1. Po zakończeniu postępowania określonego wart. 121 Marsza­
łek Sejmu przedstawia uchwaloną ustawę do podpisu Prezydento­
wi Rzeczypospolitej. 
2. Prezydent Rzeczypospolitej podpisuje ustawę w ciągu 21 dni 
od dnia przedstawienia i zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku 
Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. 
3. Przed podpisaniem ustawy Prezydent Rzeczypospolitej może 
wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie 
zgodności ustawy z Konstytucją. Prezydent Rzeczypospolitej nie 
może odmówić podpisania ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny 
uznał za zgodną z Konstytucją. 
4. Prezydent Rzeczypospolitej odmawia podpisania ustawy, któ­
rą Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodną z Konstytucją. Jeze-Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2439 -
li jednak niezgodność z Konstytucją dotyczy poszczególnych prze­
pisów ustawy, a Trybunał Konstytucyjny nie orzeknie, że są one 
nierozerwalnie związane z całą ustawą, Prezydent Rzeczypospoli­
tej, po zasięgnięciu opinii Marszałka Sejmu, podpisuje ustawę z po­
minięciem przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją albo 
zwraca ustawę Sejmowi w celu usunięcia niezgodności. 
5. Jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej nie wystąpił z wnioskiem 
do Trybunału Konstytucyjnego w trybie ust. 3, może z umotywowa­
nym wnioskiem przekazać ustawę Sejmowi do ponownego rozpa­
trzenia. Po ponownym uchwaleniu ustawy przez Sejm większością 
3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby po­
słów Prezydent Rzeczypospolitej w ciągu 7 dni podpisuje ustawę 
i zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Pol­
skiej. W razie ponownego uchwalenia ustawy przez Sejm Prezyden­
towi Rzeczypospolitej nie przysługuje prawo wystąpienia do Try­
bunału Konstytucyjnego w trybie ust. 3. 
6. Wystąpienie Prezydenta Rzeczypospolitej do Trybunału Kon­
stytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności ustawy z Konstytucją 
lub z wnioskiem do Sejmu o ponowne rozpatrzenie ustawy wstrzy­
muje bieg, określonego w ust.2, terminu do podpisania ustawy. 
Art. 123. 
1. Rada Ministrów może uznać uchwalony przez siebie projekt 
ustawy za pilny, z wyjątkiem projektów ustaw podatkowych, 
ustaw dotyczących wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej, Sejmu, 
Senatu oraz organów samorządu terytorialnego, ustaw regulują­
cych ustrój i właściwość władz publicznych, a także kodeksów. 
2. Regulamin Sejmu oraz regulamin Senatu określają odrębności 
w postępowaniu ustawodawczym w sprawie projektu pilnego. 
3. W postępowaniu w sprawie ustawy, której projekt został 
uznany za pilny, termin jej rozpatrzenia przez Senat wynosi 14 dni, 
a termin podpisania ustawy przez Prezydenta Rzeczypospolitej wy­
nosi 7 dni. 
Art. 124. 
Do Senatu stosuje się odpowiednio przepisy art. 110, art.112, art. 
113 i art. 120. 
Referendum 
Art. 125. 
1. W sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa może być 
przeprowadzone referendum ogólnokrajowe. 
2. Referendum ogólnokrajowe ma prawo zarządzić Sejm bez­
względną większością głosów w obecności co najmniej połowy Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2440-
ustawowej liczby posłów lub Preżydent Rzeczypospolitej za zgodą 
Senatu wyrażoną bezwzględną większością głosów w obecności co 
najmniej połowy ustawowej liczby senatorów. 
3. Jeżeli w referendum ogólnokrajowym wzięło udział więcej niż po­
łowa uprawnionych do głosowania, wynik referendum jest wiążący. 
4. Ważność referendum ogólnokrajowego oraz referendum, 
o którym mowa wart. 235 ust. 6, stwierdza Sąd Najwyższy. 
5. Zasady i tryb przeprowadzania referendum określa ustawa. 
Rozdział V 
PREZYDENT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
Art. 126. 
1. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest najwyższym przed­
stawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości wła­
dzy państwowej . 
2. Prezydent Rzeczypospolitej czuwa nad przestrzeganiem Kon­
stytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz 
nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium. 
3. Prezydent Rzeczypospolitej wykonuje swoje zadania w zakre­
sie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach. 
Art. 127. 
1. Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany przez Naród w wybo­
rach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym. 
2. Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany na pięcioletnią ka­
dencję i może być ponownie wybrany tylko raz. 
3. Na Prezydenta Rzeczypospolitej może być wybrany obywatel 
polski, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 35 lat i korzysta 
z pełni praw wyborczych do Sejmu. Kandydata zgłasza co najmniej 
100000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu. 
4. Na Prezydenta Rzeczypospolitej wybrany zostaje kandydat, 
który otrzymał więcej niż połowę ważnie oddanych głosów. Jeżeli 
żaden z kandydatów nie uzyska wymaganej większości, czternaste­
go dnia po pierwszym głosowaniu przeprowadza się ponowne gło­
sowanie. 
5. W ponownym głosowaniu wyboru dokonuje się spośród 
dwóch kandydatów, którzy w pierwszym głosowaniu otrzymali 
kolejno największą liczbę głosów. Jeżeli którykolwiek z tych dwóch 
kandydatów wycofa zgodę na kandydowanie, utraci prawo wybor­
cze lub umrze, w jego miejsce do wyborów w ponownym głosowa-Poz. 483 
1Jziennik Ustaw Nr 78 -2441 -
niu dopuszcza się kandydata, który otrzymał kolejno największą 
liczbę głosów w pierwszym głosowaniu. W takim przypadku datę 
ponownego głosowania odracza się o dalszych 14 dni. 
6. Na Prezydenta Rzeczypospolitej wybrany zostaje kandydat, 
który w ponownym głosowaniu otrzymał więcej głosów. 
7. Zasady i tryb zgłaszania kandydatów i przeprowadzania wy­
borów oraz warunki ważności wyboru Prezydenta Rzeczypospoli­
tej określa ustawa. 
Art. 128. 
1. Kadencja Prezydenta Rzeczypospolitej rozpoczyna się w dniu 
objęcia przez niego urzędu. 
2. Wybory Prezydenta Rzeczypospolitej zarządza Marszałek Sej­
mu na dzień przypadający nie wcześniej niż na 100 dni i nie później 
niż na 75 dni przed upływem kadencji urzędującego Prezydenta 
Rzeczypospolitej, a w razie opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczy­
pospolitej -nie później niż w czternastym dniu po opróżnieniu 
urzędu, wyznaczając datę wyborów na dzień wolny od pracy przy­
padający w ciągu 60 dni od dnia zarządzenia wyborów. 
Art. 129. 
1. Ważność wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej stwierdza Sąd 
Najwyższy . 
2. Wyborcy przysługuje prawo zgłoszenia do Sądu Najwyższe­
go protestu przeciwko ważności wyboru Prezydenta Rzeczypospo­
litej na zasadach określonych w ustawie. 
3. W razie stwierdzenia nieważności wyboru Prezydenta Rze­
czypospolitej przeprowadza się nowe wybory, na zasadach przewi­
dzianych wart. 128 ust. 2 dla przypadku opróżnienia urzędu Pre­
zydenta Rzeczypospolitej. 
Art. 130. 
Prezydent Rzeczypospolitej obejmuje urząd po złożeniu wobec 
Zgromadzenia Narodowego następującej przysięgi: 
"Obejmując z woli Narodu urząd Prezydenta Rzeczypospolitej 
Polskiej, uroczyście przysięgam, że dochowam wierności posta­
nowieniom Konstytucji, będę strzegł niezłomnie godności N aro­
du, niepodległości i bezpieczeństwa Państwa, a dobro Ojczyzny 
oraz pomyślność obywateli będą dla mnie zawsze najwyższym 
nakazem". 
Przysięga może być złożona z dodaniem zdania" Tak mi dopo­
móż Bóg". Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2442 -
Art. 131. 
1. Jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej nie może prZe)SClOWO 
sprawować urzędu, zawiadamia o tym Marszałka Sejmu, który 
tymczasowo przejmuje obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej. 
Gdy Prezydent Rzeczypospolitej nie jest w stanie zawiadomić 
Marszałka Sejmu o niemożności sprawowania urzędu, wówczas 
o stwierdzeniu przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Pre­
zydenta Rzeczypospolitej rozstrzyga Trybunał Konstytucyjny 
na wniosek Marszałka Sejmu. W razie uznania przejściowej nie­
możności sprawowania urzędu przez Prezydenta Rzeczypospo­
litej Trybunał Konstytucyjny powierza Marszałkowi Sejmu tym­
czasowe wykonywanie obowiązków Prezydenta Rzeczypospo­
litej. 
2. Marszałek Sejmu tymczasowo, do czasu wyboru nowego Pre­
zydenta Rzeczypospolitej, wykonuje obowiązki Prezydenta Rze­
czypospolitej w razie: 
1) śmierci Prezydenta Rzeczypospolitej, 
2) zrzeczenia się urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej, 
3) stwierdzenia nieważności wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej 
lub innych przyczyn nieobjęcia urzędu po wyborze, 
4) uznania przez Zgromadzenie Narodowe trwałej niezdolności 
Prezydenta Rzeczypospolitej do sprawowania urzędu ze wzglę­
du na stan zdrowia, uchwałą podjętą większością co najmniej 2/3 
głosów ustawowej liczby członków Zgromadzenia Narodowego, 
5) złożenia Prezydenta Rzeczypospolitej z urzędu orzeczeniem 
Trybunału Stanu. 
3. Jeżeli Marszałek Sejmu nie może wykonywać obowiązków 
Prezydenta Rzeczypospolitej, obowiązki te przejmuje Mars załek Se­
natu. 
4. Osoba wykonująca obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej 
nie może postanowić o skróceniu kadencji Sejmu. 
Art. 132. 
Prezydent Rzeczypospolitej nie może piastować żadnego innego 
urzędu ani pełnić żadnej funkcji publicznej, z wyjątkiem tych, któ­
re są związane ze sprawowanym urzędem. 
Art. 133. 
1. Prezydent Rzeczypospolitej jako reprezentant państwa w sto­
sunkach zewnętrznych: 
1) ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe, n C/ym za­
wiadamia Sejm i Sen a t, Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2443 -
2) mianuje i odwołuje pełnomocnych przedstawicieli Rzeczypo­
spolitej Polskiej w innych państwach i przy organizacjach mię­
dzynarodowych, 
3) przyjmuje listy uwierzytelniające i odwołujące akredytowanych 
przy nim przedstawicieli dyplomatycznych innych państw i or­
ganizacji międzynarodowych. 
2. Prezydent Rzeczypospolitej przed ratyfikowaniem urnowy 
międzynarodowej może zwrócić się do Trybunału Konstytucyjnego 
z wnioskiem w sprawie jej zgodności z Konstytucją. 
3. Prezydent Rzeczypospolitej w zakresie polityki zagranicznej 
współdziała z Prezesem Rady Ministrów i właściwym ministrem. 
Art. 134. 
1. Prezydent Rzeczypospolitej jest najwyższym zwierzchnikiem 
Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej. 
2. W czasie pokoju Prezydent Rzeczypospolitej sprawuje 
zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi za pośrednictwem Ministra 
Obrony Narodowej. 
3. Prezydent Rzeczypospolitej mianuje Szefa Sztabu Generalne­
go i dowódców rodzajów Sił Zbrojnych na czas określony. Czas 
trwania kadencji, tryb i warunki odwołania przed jej upływem 
określa ustawa. 
4. Na czas wojny Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Preze­
sa Rady Ministrów, mianuje Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych. 
W tym samym trybie może on Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych 
odwołać. Kompetencje Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasa­
dy jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Pol­
skiej określa ustawa. 
5. Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Ministra Obrony Na­
rodowej, nadaje określone w ustawach stopnie wojskowe. 
6. Kompetencje Prezydenta Rzeczypospolitej, związane ze 
zwierzchnictwem nad Siłami Zbrojnymi, szczegółowo określa usta­
wa. 
Art. 135. 
Organem doradczym Prezydenta Rzeczypospolitej w zakresie 
wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa państwa jest Rada 
Bezpieczeństwa Narodowego. 
Art. 136. 
W razie bezpośredniego, zewnętrznego zagrożenia państwa 
Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, 
zarządza powszechną lub częściową mobilizację i użycie Sił Zbroj­
nych do obrony Rzeczypospolitej Polskiej. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2444-
Art. 137. 
Prezydent Rzeczypospolitej nadaje obywatelstwo polskie i wy­
raża zgodę na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego . 
Arł.138. 
Prezydent Rzeczypospolitej nadaje ordery i odznaczenia. 
Art. 139. 
Prezydent Rzeczypospolitej stosuje prawo łaski. Prawa łaski nie 
stosuje się do osób skazanych przez Trybunał Stanu. 
Art. 140. 
Prezydent Rzeczypospolitej może zwracać się z orędziem do Sej­
mu, do Senatu lub do Zgromadzenia Narodowego. Orędzia nie czy­
ni się przedmiotem debaty. 
Arł.141. 
1. W sprawach szczególnej wagi Prezydent Rzeczypospolitej 
może zwołać Radę Gabinetową. Radę Gabinetową tworzy Rada Mi­
nistrów obradująca pod przewodnictwem Prezydenta Rzeczypo­
spolitej. 
2. Radzie Gabinetowej nie przysługują kompetencje Rady Mini­
strów. 
Art. 142. 
1. Prezydent Rzeczypospolitej wydaje rozporządzenia i zarzą­
dzenia na zasadach określonych wart. 92 i art. 93. 
2. Prezydent Rzeczypospolitej wydaje postanowienia w zakresie 
realizacji pozostałych swoich kompetencji. 
Art. 143. 
Organem pomocniczym Prezydenta Rzeczypospolitej jest Kan­
celaria Prezydenta Rzeczypospolitej. Prezydent Rzeczypospolitej 
nadaje statut Kancelarii oraz powołuje i odwołuje Szefa Kancelarii 
Prezydenta Rzeczypospolitej. 
Art. 144. 
1. Prezydent Rzeczypospolitej, korzystając ze swoich konstytu­
cyjnych i ustawowych kompetencji, wydaje akty urzędowe. 
2. Akty urzędowe Prezydenta Rzeczypospolitej wymagają dla 
swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów, który przez pod­
pisanie aktu ponosi odpowiedzialność przed Sejmem. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2445-
3. Przepis ust. 2 nie dotyczy: 
1) zarządzania wyborów do Sejmu i Senatu, 
2) zwoływania pierwszego posiedzenia nowo wybranych Sejmu 
i Senatu, 
3) skracania kadencji Sejmu w przypadkach określonych w Kon-
stytucji, 
4) inicjatywy ustawodawczej, 
5) zarządzania referendum ogólnokrajowego, 
6) podpisywania albo odmowy podpisania ustawy, 
7) zarządzania ogłoszenia ustawy oraz umowy międzynarodowej 
w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 
8) zwracania się 'z orędziem do Sejmu, do Senatu lub do Zgroma­
dzenia Narodowego, 
9) wniosku do Trybunału Konstytucyjnego, 
10) wniosku o przeprowadzenie kontroli przez Najwyższą Izbę 
Kontroli, 
11) desygnowania i powoływania Prezesa Rady Ministrów, 
12) przyjmowania dymisji Rady Ministrów i powierzania jej tym­
czasowego pełnienia obowiązków, 
13) wniosku do Sejmu o pociągnięcie do odpowiedzialności przed 
Trybunałem Stanu członka Rady Ministrów, 
14) odwoływania ministra, któremu Sejm wyraził wotum nieufno-
ści, 
15) zwoływania Rady Gabinetowej, 
16) nadawania orderów i odznaczeń, 
17) powoływania sędziów, 
18) stosowania prawa łaski, 
19) nadawania obywatelstwa polskiego i ~razania zgody na zrze­
czenie się obywatelstwa polskiego, 
20) powoływania Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, 
21) powoływania Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjne­
go, 
22) powoływania Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, 
23) powoływania prezesów Sądu Najwyższego oraz wiceprezesów 
Naczelnego Sądu Administracyjnego, 
24) wniosku do Sejmu o powołanie Prezesa Narodowego Banku 
Polskiego, 
25) powoływania członków Rady Polityki Pieniężnej, 
26) powoływania i odwoływania członków Rady Bezpieczeństwa 
Narodowego, 
27) powoływania członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, 
28) nadawania statutu Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej oraz 
powoływania i odwoływania Szefa Kancelarii Prezydenta Rze­
czypospolitej, Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2446-
29) wydawania zarządzeń na zasadach określonych wart. 93, 
30) zrzeczenia się urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej. 
Arł.145. 
1. Prezydent Rzeczypospolitej za naruszenie Konstytucji, usta­
wy lub za popełnienie przestępstwa może być pociągnięty do odpo­
wiedzialności przed Trybunałem Stanu. 
2. Postawienie Prezydenta Rzeczypospolitej w stan oskarżenia 
może nastąpić uchwałą Zgromadzenia Narodowego, podjętą więk­
szością co najmniej 2/3 głosów ustawowej liczby członków Zgro­
madzenia Narodowego na wniosek co najmniej 140 członków Zgro­
madzenia Narodowego. 
3. Z dniem podjęcia uchwały o postawieniu Prezydenta Rzeczy­
pospolitej w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu sprawowanie 
urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej ulega zawieszeniu. 
Przepis art. 131 stosuje się odpowiednio. 
Rozdział VI 
RADA MINISTRÓW I ADMINISTRACJA RZĄDOWA 
Arł.146. 
1. Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną 
Rzeczypospolitej Polskiej. 
2. Do Rady Ministrów należą sprawy polityki państwa nie za­
strzeżone dla innych organów państwowych i samorządu teryto­
rialnego. 
3. Rada Ministrów kieruje administracją rządową. 
4. W zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i usta-
wach Rada Ministrów w szczególności: 
1) zapewnia wykonanie ustaw, 
2) wydaje rozporządzenia, 
3) koordynuje i kontroluje prace organów administracji rządowej, 
4) chroni interesy Skarbu Państwa, 
5) uchwala projekt budżetu państwa, 
6) kieruje wykonaniem budżetu państwa oraz uchwala zamknięcie 
rachunków państwowych i sprawozdanie z wykonania budże­
tu, 
7) zapewnia bezpieczeństwo wewnętrzne państwa oraz porządek 
publiczny, 
8) zapewnia bezpieczeństwo zewnętrzne państwa, Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2447-
9) sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie stosunków z inny­
mi państwami i organizacjami międzynarodowymi, 
10) zawiera umowy międzynarodowe wymagające ratyfikacji oraz 
zatwierdza i wypowiada inne umowy międzynarodowe, 
11) sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie obronności kraju 
oraz określa corocznie liczbę obywateli powoływanych do 
czynnej służby wojskowej, 
12) określa organizację i tryb swojej pracy. 
Art. 147. 
1. Rada Ministrów składa się z Prezesa Rady Ministrów i mini­
strów. 
2. W skład Rady Ministrów mogą być powoływani wiceprezesi 
Rady Ministrów. 
3. Prezes i wiceprezes Rady Ministrów mogą pełnić także funk­
cję ministra. 
4. W skład Rady Ministrów mogą być ponadto powoływani 
przewodniczący określonych w ustawach komitetów. 
Art. 148. 
Prezes Rady Ministrów: 
1) reprezentuje Radę Ministrów, 
2) kieruje pracami Rady Ministrów, 
3) wydaje rozporządzenia, 
4) zapewnia wykonywanie polityki Rady Ministrów i określa spo­
soby jej wykonywania, 
5) koordynuje i kontroluje pracę członków Rady Ministrów, 
6) sprawuje nadzór nad samorządem terytorialnym w granicach 
i formach określonych w Konstytucji i ustawach, 
7) jest zwierzchnikiem służbowym pracowników administracji 
rządowej. 
Art. 149. 
1. Ministrowie kierują określonymi działami administracji rzą­
dowej lub wypełniają zadania wyznaczone im przez Prezesa Rady 
Ministrów. Zakres działania ministra kierującego działem admini­
stracji rządowej określają ustawy. 
2. Minister kierujący działem administracji rządowej wydaje roz­
porządzenia. Rada Ministrów, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, 
może uchylić rozporządzenie lub zarządzenie ministra. 
3. Do przewodniczącego komitetu, o którym mowa wart. 147 
ust. 4, stosuje się odpowiednio przepisy odnoszące się do ministra 
kierującego działem administracji rządowej. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2448-
Art. ISO. 
Członek Rady Ministrów nie może prowadzić działalności 
sprzecznej z jego obowiązkami publicznymi. 
Art.1S1. 
Prezes Rady Ministrów, wiceprezesi Rady Ministrów i ministro­
wie składają wobec Prezydenta Rzeczypospolitej następującą przy­
sięgę: 
"Obejmując urząd Prezesa Rady Ministrów (wiceprezesa Rady 
Ministrów, ministra), uroczyście przysięgam, że dochowam 
wierności postanowieniom Konstytucji i innym prawom Rze­
czypospolitej Polskiej, a dobro Ojczyzny oraz pomyślność oby­
wateli będą dla mnie zawsze najwyższym nakazem". 
Przysięga może być złożona z dodaniem zdania "Tak mi dopo­
móż Bóg". 
Art.1S2. 
1. Przedstawicielem Rady Ministrów w województwie jest woje­
woda. 
2. Tryb powoływania i odwoływania oraz zakres działania wo­
jewodów określa ustawa. 
Art.1S3. 
1. W celu zapewnienia zawodowego, rzetelnego, bezstronnego 
i politycznie neutralnego wykonywania zadań państwa, w urzę­
dach administracji rządowej działa korpus służby cywilnej. 
2. Prezes Rady Ministrów jest zwierzchnikiem korpusu służby 
cywilnej. 
Art.1S4. 
1. Prezydent Rzeczypospolitej desygnuje Prezesa Rady Mini­
strów, który proponuje skład Rady Ministrów. Prezydent Rzeczy­
pospolitej powołuje Prezesa Rady Ministrów wraz z pozostałymi 
członkami Rady Ministrów w ciągu 14 dni od dnia pierwszego po­
siedzenia Sejmu lub przyjęcia dymisji poprzedniej Rady Mini­
strów i odbiera przysięgę od członków nowo powołanej Rady Mi­
nistrów. 
2. Prezes Rady Ministrów, w ciągu 14 dni od dnia powołania 
przez Prezydenta Rzeczypospolitej, przedstawia Sejmowi pro­
gram działania Rady Ministrów z wnioskiem o udzielenie jej wo­
tum zaufania. Wotum zaufania Sejm uchwala bezwzględną więk­
szością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby 
posłów. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2449 -
3. W razie niepowołania Rady Ministrów w trybie ust. 1 lub nie­
udzielenia jej wotum zaufania w trybie ust. 2 Sejm w ciągu 14 dni 
od upływu terminów określonych w ust. 1 lub ust. 2 wybiera Preze­
sa Rady Ministrów oraz proponowanych przez niego członków Ra­
dy Ministrów bezwzględną większością głosów w obecności co naj­
mniej połowy ustawowej liczby posłów. Prezydent Rzeczypospoli­
tej powołuje tak wybraną Radę Ministrów i odbiera przysięgę od jej 
członków. 
Art. 155. 
1. W razie niepowołania Rady Ministrów w trybie art. 154 ust. 3 
Prezydent Rzeczypospolitej w ciągu 14 dni powołuje Prezesa Rady 
Ministrów i na jego wniosek pozostałych członków Rady Ministrów 
oraz odbiera od nich przysięgę. Sejm w ciągu 14 dni od dnia powo­
łania Rady Ministrów przez Prezydenta Rzeczypospolitej udziela jej 
wotum zaufania większością głosów w obecności co najmniej poło­
wy ustawowej liczby posłów. 
2. W razie nieudzielenia Radzie Ministrów wotum zaufania 
w trybie określonym w ust. 1, Prezydent Rzeczypospolitej skraca 
kadencję Sejmu i zarządza wybory. 
Arł.156. 
1. Członkowie Rady Ministrów ponoszą odpowiedzialność 
przed Trybunałem Stanu za naruszenie Konstytucji lub ustaw, 
a także za przestępstwa popełnione w związku z zajmowanym sta­
nowiskiem . 
2. Uchwałę o pociągnięciu członka Rady Ministrów do odpowie­
dzialności przed Trybunałem Stanu Sejm podejmuje na wniosek 
Prezydenta Rzeczypospolitej lub co najmniej 115 posłów większo­
ścią 3/5 ustawowej liczby posłów. 
Art. 157. 
1. Członkowie Rady Ministrów ponoszą przed Sejmem solidar­
ną odpowiedzialność za działalność Rady Ministrów. 
2. Członkowie Rady Ministrów ponoszą przed Sejmem również 
odpowiedzialność indywidualną za sprawy należące do ich kompe­
tencji lub powierzone im przez Prezesa Rady Ministrów. 
Art. 158. 
1. Sejm wyraża Radzie Ministrów wotum nieufności większością 
ustawowej liczby posłów na wniosek zgłoszony przez co najmniej 
46 posłów i wskazujący imiennie kandydata na Prezesa Rady Mini­
strów. Jeżeli uchwała została przyjęta przez Sejm, Prezydent Rze­
czypospolitej przyjmuje dymisję Rady Ministrów i powołuje wybra-Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2450 -
nego przez Sejm nowego Prezesa Rady Ministrów, a na jego wnio­
sek pozostałych członków Rady Ministrów oraz odbiera od nich 
przysięgę . 
2. Wniosek o podjęcie uchwały, o której mowa w ust. l, może być 
poddany pod głosowanie nie wcześniej niż po upływie 7 dni od 
dnia jego zgłoszenia. Powtórny wniosek może być zgłoszony nie 
wcześniej niż po upływie 3 miesięcy od dnia zgłoszenia poprzednie­
go wniosku. Powtórny wniosek może być zgłoszony przed upły­
wem 3 miesięcy, jeżeli wystąpi z nim co najmniej 115 posłów . 
Art. 159. 
1. Sejm może wyrazić ministrowi wotum nieufności. Wniosek 
o wyrażenie wotum nieufności może być zgłoszony przez co naj­
mniej 69 posłów. Przepis art. 158 ust. 2 stosuje się odpowiednio. 
2. Prezydent Rzeczypospolitej odwołuje ministra, któremu Sejm 
wyraził wotum nieufności większością głosów ustawowej liczby 
posłów. 
Art. 160. 
Prezes Rady Ministrów może zwrócić się do Sejmu o wyrażenie 
Radzie Ministrów wotum zaufania. Udzielenie wotum zaufania Ra­
dzie Ministrów następuje większością głosów w obecności co naj­
mniej połowy ustawowej liczby posłów. 
Art. 161. 
Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Mini­
strów, dokonuje zmian w składzie Rady Ministrów. 
Art. 162. 
1. Prezes Rady Ministrów składa dymisję Rady Ministrów na 
pierwszym posiedzeniu nowo wybranego Sejmu. 
2. Prezes Rady Ministrów składa dymisję Rady Ministrów rów­
nież w razie: 
1) nieuchwalenia przez Sejm wotum zaufania dla Rady Mini­
strów, 
2) wyrażenia Radzie Ministrów wotum nieufności, 
3) rezygnacji Prezesa Rady Ministrów. 
3. Prezydent Rzeczypospolitej, przyjmując dymisję Rady Mini­
strów, powierza jej dalsze sprawowanie obowiązków do czasu po­
wołania nowej Rady Ministrów. 
4. Prezydent Rzeczypospolitej, w przypadku określonym 
w ust. 2 pkt 3, może odmówić przyjęcia dymisji Rady Ministrów. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2451 -
Rozdział VII 
SAMORZĄD TERYTORIALNY 
Art. 163. 
Samorząd terytorialny wykonuje zadania publiczne nie zastrze­
żone przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz pu­
blicznych. 
Art. 164. 
1. Podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina. 
2. Inne jednostki samorządu regionalnego albo lokalnego i regio­
nalnego określa ustawa. 
3. Gmina wykonuje wszystkie zadania samorządu terytorialne­
go nie zastrzeżone dla innych jednostek samorządu terytorialnego. 
Art. 165. 
1. Jednostki samorządu terytorialnego mają osobowość prawną. 
Przysługują im prawo własności i inne prawa majątkowe. 
2. Samodzielność jednostek samorządu terytorialnego podlega 
ochronie sądowej. 
Art. 166. 
1. Zadania publiczne służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty 
samorządowej są wykonywane przez jednostkę samorządu teryto­
rialnego jako zadania własne. 
2. Jeżeli wynika to z uzasadnionych potrzeb państwa, ustawa 
może zlecić jednostkom samorządu terytorialnego wykonywanie 
innych zadań publicznych. Ustawa określa tryb przekazywania 
i sposób wykonywania zadań zleconych. 
3. Spory kompetencyjne między organami samorządu terytorial­
nego i administracji rządowej rozstrzygają sądy administracyjne. 
Art. 167. 
1. Jednostkom samorządu terytorialnego zapewnia się udział w do­
chodach publicznych odpowiednio do przypadających im zadań. 
2. Dochodami jednostek samorządu terytorialnego są ich dochody 
własne oraz subwencje ogólne i dotacje celowe z budżetu państwa. 
3. Źródła dochodów jednostek samorządu terytorialnego są 
określone w ustawie. 
4. Zmiany w zakresie zadań i kompetencji jednostek samorządu 
terytorialnego następują wraz z odpowiednimi zmianami w po­
dziale dochodów publicznych. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2452 -
Art. 168. 
Jednostki samorządu terytorialnego mają prawo ustalania wyso­
kości podatków i opłat lokalnych w zakresie określonym w ustawie. 
Art. 169. 
1. Jednostki samorządu terytorialnego wykonują swoje zadania 
za pośrednictwem organów stanowiących i wykonawczych. 
2. Wybory do organów stanowiących są powszechne, równe, 
bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym. Zasady i tryb 
zgłaszania kandydatów i przeprowadzania wyborów oraz warunki 
ważności wyborów określa ustawa. 
3. Zasady i tryb wyborów oraz odwoływania organów wyko­
nawczych jednostek samorządu terytorialnego określa ustawa. 
4. Ustrój wewnętrzny jednostek samorządu terytorialnego okre­
ślają, w granicach ustaw, ich organy stanowiące. 
Art. 170. 
Członkowie wspólnoty samorządowej mogą decydować, w dro­
dze referendum, o sprawach dotyczących tej wspólnoty, w tym 
o odwołaniu pochodzącego z wyborów bezpośrednich organu sa­
morządu terytorialnego. Zasady i tryb przeprowadzania referen­
dum lokalnego określa ustawa. 
Art. 171. 
1. Działalność samorządu terytorialnego podlega nadzorowi 
z punktu widzenia legalności. 
2. Organami nadzoru nad działalnością jednostek samorządu te­
rytorialnego są Prezes Rady Ministrów i wojewodowie, a w zakre­
sie spraw finansowych regionalne izby obrachunkowe. 
3. Sejm, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, może rozwiązać 
organ stanowiący samorządu terytorialnego, jeżeli organ ten rażą­
co narusza Konstytucję lub ustawy. 
Art. 172. 
1. Jednostki samorządu terytorialnego mają prawo zrzeszania się. 
2. Jednostka samorządu terytorialnego ma prawo przystępowa­
nia do międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych i regio­
nalnych oraz współpracy ze społecznościami lokalnymi i regional­
nymi innych państw. 
3. Zasady, na jakich jednostki samorządu terytorialnego mogą 
korzystać z praw, o których mowa w ust. 1 i 2, określa ustawa. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2453 -
Rozdział VIII 
SĄDY I TRYBUNAŁY 
Art. 173. 
Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych 
władz. 
Art. 174. 
Sądy i Trybunały wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej 
Polskiej. 
Sądy 
Art. 175. 
1. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawu­
ją Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz są­
dy wojskowe. 
2. Sąd wyjątkowy lub tryb doraźny może być ustanowiony tyl­
ko na czas wojny. 
Arł.176. 
1. Postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne. 
2. Ustrój i właściwość sądów oraz postępowanie przed sądami 
określają ustawy. 
Art. 177. 
Sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we 
wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych 
dla właściwości innych sądów. 
Art. 178. 
1. Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli 
i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. 
2. Sędziom zapewnia się warunki pracy i wynagrodzenie odpo­
wiadające godności urzędu oraz zakresowi ich obowiązków. 
3. Sędzia nie może należeć do partii politycznej, związku za­
wodowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się 
pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sę­
dziów. 
Art. 179. 
Sędziowie są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospoli­
tej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczo­
ny. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2454-
Art. 180. 
1. Sędziowie są nieusuwalni. 
2. Złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu, 
przeniesienie do innej siedziby lub na inne stanowisko wbrew jego 
woli może nastąpić jedynie na mocy orzeczenia sądu i tylko w przy­
padkach określonych w ustawie. 
3. Sędzia może być przeniesiony w stan spoczynku na skutek 
uniemożliwiających mu sprawowanie jego urzędu choroby lub 
utraty sił. Tryb postępowania oraz sposób odwołania się do sądu 
określa ustawa. 
4. Ustawa określa granicę wieku, po osiągnięciu której sędziowie 
przechodzą w stan spoczynku. 
. 5. W razie zmiany ustroju sądów lub zmiany granic okręgów są­
dowych wolno sędziego przenosić do innego sądu lub w stan spo­
czynku z pozostawieniem mu pełnego uposażenia. 
Art. 181. 
Sędzia nie może być, bez uprzedniej zgody sądu określonego 
w ustawie, pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawio­
ny wolności. Sędzia nie może być zatrzymany lub aresztowany, 
z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli je­
go zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku 
postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się preze­
sa właściwego miejscowo sądu, który może nakazać natychmiasto­
we zwolnienie zatrzymanego. 
Art. 182. 
Udział obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości 
określa ustawa. 
Art. 183. 
1. Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością sądów po­
wszechnych i wojskowych w zakresie orzekania. 
2. Sąd Najwyższy wykonuje także inne czynności określone 
w Konstytucji i ustawach. 
3. Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego powołuje Prezydent 
Rzeczypospolitej na sześcioletnią kadencję spośród kandydatów 
przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Naj­
wyższego. 
Art. 184. 
Naczelny Sąd Administracyjny oraz inne sądy administracyjne 
sprawują, w zakresie określonym w ustawie, kontrolę działalności 
administracji publicznej. Kontrola ta obejmuje również orzekanie 
o zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego 
i aktów normatywnych terenowych organów administracji rządowej. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2455 -
Art. 185. 
Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego powołuje Prezy­
dent Rzeczypospolitej na sześcioletnią kadencję spośród kandyda­
tów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Na­
czelnego Sądu Administracyjnego. 
Art. 186. 
1. Krajowa Rada Sądownictwa stoi na straży niezależności są­
dów i niezawisłości sędziów. 
2. Krajowa Rada Sądownictwa może wystąpić do Trybunału 
Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności z Konstytucją 
aktów normatywnych w zakresie, w jakim dotyczą one niezależno­
ści sądów i niezawisłości sędziów. 
Art. 187. 
1. Krajowa Rada Sądownictwa składa się z: 
1) Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Ministra Sprawiedliwo­
ści, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i osoby powo­
łanej przez Prezydenta Rzeczypospolitej, 
2) piętnastu członków wybranych spośród sędziów Sądu Najwyż­
szego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów 
wojskowych, 
3) czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów oraz 
dwóch członków wybranych przez Senat spośród senatorów. 
2. Krajowa Rada Sądownictwa wybiera spośród swoich człon­
ków przewodniczącego i dwóch wiceprzewodniczących. 
3. Kadencja wybranych członków Krajowej Rady Sądownictwa 
trwa cztery lata. 
4. Ustrój, zakres działania i tryb pracy Krajowej Rady Sądownic­
twa oraz sposób wyboru jej członków określa ustawa. 
Trybunał Konstytucyj ny 
Art. 188. 
Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach: 
1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją, 
2) zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodo­
wymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażo­
nej w ustawie, 
3) zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne or­
gany państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami 
międzynarodowymi i ustawami, 
4) zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycz­
nych, 
5) skargi konstytucyjnej, o której mowa wart. 79 ust. 1. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2456 -
Art. 189. 
Trybunał Konstytucyjny rozstrzyga spory kompetencyjne po­
między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa. 
Art. 190. 
1. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszech­
nie obowiązującą i są ostateczne. 
2. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymie­
nionych wart. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie 
urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Jeżeli akt 
nie był ogłoszony, orzeczenie ogłasza się w Dzienniku Urzędowym 
Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski". 
3. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie 
z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić 
inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Ter­
min ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi 
o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny -dwunastu mie­
sięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finanso­
wymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Kon­
stytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu norma­
tywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów. 
4. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Kon­
stytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywne­
go, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie 
sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w in­
nych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, 
uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie 
określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. 
5. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego zapadają większością 
głosów. 
Art. 191. 
1. Z wnioskiem w sprawach, o których mowa wart. 188, do Try­
bunału Konstytucyjnego wystąpić mogą: 
1) Prezydent Rzeczypospolitej, Marszałek Sejmu, Marszałek Sena­
tu, Prezes Rady Ministrów, 50 posłów, 30 senatorów, Pierwszy 
Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Admini­
stracyjnego, Prokurator Generalny, Prezes Najwyższej Izby 
Kontroli, Rzecznik Praw Obywatelskich, 
2) Krajowa Rada Sądownictwa w zakresie, o którym mowa wart. 
186 ust. 2, 
3) organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego, 
4) ogólnokrajowe organy związków zawodowych oraz ogólnokrajo­
we władze organizacji pracodawców i organizacji zawodowych, 
5) kościoły i inne związki wyznaniowe, 
6) podmioty określone wart. 79 w zakresie w nim wskazanym. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2457-
2. Podmioty, o których mowa w ust. 1 pkt 3-5, mogą wystąpić 
z takim wnioskiem, jeżeli akt normatywny dotyczy spraw objętych 
ich zakresem działania. 
Art. 192. 
Z wnioskiem w sprawach, o których mowa wart. 189, do Try­
bunału Konstytucyjnego wystąpić mogą: Prezydent Rzeczypo­
spolitej, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Mini­
strów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego 
Sądu Administracyjnego i Prezes Najwyższej Izby Kontroli. 
Art. 193. 
Każdy sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu 
pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytu­
cją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, je­
żeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie spra­
wy toczącej się przed sądem. 
Art. 194. 
1. Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów, wybieranych 
indywidualnie przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się 
wiedzą prawniczą. Ponowny wybór do składu Trybunału jest nie­
dopuszczalny. 
2. Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego powołuje 
Prezydent Rzeczypospolitej spośród kandydatów przedstawionych 
przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego. 
Art. 195. 
1. Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego w sprawowaniu swo­
jego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji. 
2. Sędziom Trybunału Konstytucyjnego zapewnia się warunki 
pracy i wynagrodzenie odpowiadające godności urzędu oraz zakre­
sowi ich obowiązków. 
3. Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego w okresie zajmowania 
stanowiska nie mogą należeć do partii politycznej, związku zawo­
dowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogo­
dzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów. 
Art. 196. 
Sędzia Trybunału Konstytucyjnego nie może być, bez uprzed­
niej zgody Trybunału Konstytucyjnego, pociągnięty do odpowie­
dzialności karnej ani pozbawiony wolności. Sędzia nie może być 
zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym 
uczynku przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do 
zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu 
niezwłocznie powiadamia się Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, 
który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2458 -
Art. 197. 
Organizację Trybunału Konstytucyjnego oraz tryb postępowa­
nia przed Trybunałem określa ustawa. 
Trybunał Stanu 
Art. 198. 
1. Za naruszenie Konstytucji lub ustawy, w związku z zajmowa­
nym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania, odpowie­
dzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu ponoszą: Prezy­
dent Rzeczypospolitej, Prezes Rady Ministrów oraz członkowie Ra­
dy Ministrów, Prezes Narodowego Banku Polskiego, Prezes Naj­
wyższej Izby Kontroli, członkowie Krajowej Rady Radiofonii i Tele­
wizji, osoby, którym Prezes Rady Ministrów powierzył kierowanie 
ministerstwem, oraz Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych. 
2. Odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu 
ponoszą również posłowie i senatorowie w zakresie określonym 
wart. 107. 
3. Rodzaje kar orzekanych przez Trybunał Stanu określa ustawa. 
Art. 199. 
1. Trybunał Stanu składa się z przewodniczącego, 2 zastępców 
przewodniczącego i 16 członków wybieranych przez Sejm spoza 
grona posłów i senatorów na czas kadencji Sejmu. Zastępcy prze­
wodniczącego Trybunału oraz co najmniej połowa członków Try­
bunału Stanu powinni mieć kwalifikacje wymagane do zajmowania 
stanowiska sędziego. 
2. Przewodniczącym Trybunału Stanu jest Pierwszy Prezes Sądu 
Najwyższego. 
3. Członkowie Trybunału Stanu w sprawowaniu funkcji sędzie­
go Trybunału Stanu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz 
ustawom. 
Art. 200. 
Członek Trybunału Stanu nie może być bez uprzedniej zgody 
Trybunału Stanu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani po­
zbawiony wolności. Członek Trybunału Stanu nie może być zatrzy­
many lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku 
przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnie­
nia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocz­
nie powiadamia się przewodniczącego Trybunału Stanu, który mo­
że nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. 
Art. 201. 
Organizację Trybunału Stanu oraz tryb postępowania przed 
Trybunałem określa ustawa. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2459 -
Rozdział IX 
ORGANY KONTROLI PAŃSTWOWEJ I OCHRONY PRAWA 
Najwyższa Izba Kontroli 
Art. 202. 
1. Najwyższa Izba Kontroli jest naczelnym organem kontroli 
państwowej. 
2. Najwyższa Izba Kontroli podlega Sejmowi. 
3. Najwyższa Izba Kontroli działa na zasadach kolegialności. 
Art. 203. 
1. Najwyższa Izba Kontroli kontroluje działalność organów admi­
nistracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych 
osób prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych 
z punktu widzenia legalności, gospodarności, celowości i rzetelności. 
2. Najwyższa Izba Kontroli może kontrolować działalność orga­
nów samorządu terytorialnego, komunalnych osób prawnych i in­
nych komunalnych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia 
legalności, gospodarności i rzetelności. 
3. Najwyższa Izba Kontroli może również kontrolować z punk­
tu widzenia legalności i gospodarności działalność innych jedno­
stek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych w zakresie, w ja­
kim wykorzystują one majątek lub środki państwowe lub komunal­
ne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa. 
Art. 204. 
1. Najwyższa Izba Kontroli przedkłada Sejmowi: 
1) analizę wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej, 
2) opinię w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów, 
3) informacje o wynikach kontroli, wnioski i wystąpienia, określo­
ne w ustawie. 
2. Najwyższa Izba Kontroli przedstawia Sejmowi coroczne spra­
wozdanie ze swojej działalności. 
Art. 205. 
1. Prezes Najwyższej Izby Kontroli jest powoływany przez Sejm 
za zgodą Senatu na 6 lat i może być ponownie powołany tylko raz. 
2. Prezes Najwyższej Izby Kontroli nie może zajmować innego 
stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej, ani 
wykonywać innych zajęć zawodowych. 
3. Prezes Najwyższej Izby Kontroli nie może należeć do partii 
politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności pu­
blicznej nie dającej się pogodzić z godnością jego urzędu. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2460 -
Art. 206. 
Prezes Najwyższej Izby Kontroli nie może być bez uprzedniej 
zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozba­
wiony wolności. Prezes Najwyższej Izby Kontroli nie może być za­
trzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym 
uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do 
zapewnienia prawidłowego toku postępowania . O zatrzymaniu 
niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który może naka­
zać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. 
Art. 207. 
Organizację oraz tryb działania Najwyższej Izby Kontroli okre­
śla ustawa. 
Rzecznik Praw Obywatelskich 
Art. 208. 
1. Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na straży wolności i praw 
człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych ak­
tach normatywnych. 
2. Zakres i sposób działania Rzecznika Praw Obywatelskich 
określa ustawa. 
Art. 209. 
1. Rzecznik Praw Obywatelskich jest powoływany przez Sejm za 
zgodą Senatu na SIaŁ. 
2. Rzecznik Praw Obywatelskich nie może zajmować innego 
stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej, ani 
wykonywać innych zajęć zawodowych. 
3. Rzecznik Praw Obywatelskich nie może należeć do partii po­
litycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności pu­
blicznej nie dającej się pogodzić z godnością jego urzędu. 
Art. 210. 
Rzecznik Praw Obywatelskich jest w swojej działalności nieza­
wisły, niezależny od innych organów państwowych i odpowiada je­
dynie przed Sejmem na zasadach określonych w ustawie. 
Art. 211. 
Rzecznik Praw Obywatelskich nie może być bez uprzedniej zgo­
dy Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony 
wolności. Rzecznik Praw Obywatelskich nie może być zatrzymany 
lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku prze­
stępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia 
prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie 
powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmia­
stowe zwolnienie zatrzymanego. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2461 -
Art. 212. 
Rzecznik Praw Obywatelskich corocznie informuje Sejm i Senat 
o swojej działalności oraz o stanie przestrzegania wolności i praw 
człowieka i obywatela. 
Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji 
Art. 213. 
1. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji stoi na straży wolności 
słowa, prawa do informacji oraz interesu publicznego w radiofonii 
i telewizji. 
2. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji wydaje rozporządzenia, 
a w sprawach indywidualnych podejmuje uchwały . 
Art. 214. 
1. Członkowie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji są powoły­
wani przez Sejm, Senat i Prezydenta Rzeczypospolitej . 
2. Członek Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji nie może nale­
żeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić dzia­
łalności publicznej nie dającej się pogodzić z godnością pełnionej 
funkcji. 
Art. 215. 
Zasady i tryb działania Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, jej 
organizację oraz szczegółowe zasad y powoływania jej członków 
określa ustawa. 
Rozdział X 
FINANSE PUBLICZNE 
Art. 216. 
1. Środki finansowe na cele publiczne są gromadzone i wydatko­
wane w sposób określony w ustawie. 
2. Nabywanie, zbywanie i obciążanie nieruchomości , udziałów 
lub akcji oraz emisja papierów wartościowych przez Skarb Pań­
stwa, Narodowy Bank Polski lub inne państwowe osoby prawne 
następuje na zasadach i w trybie określonych w ustawie. 
3. Ustanowienie monopolu następuje w drodze ustawy. 
4. Zaciąganie pożyczek oraz udzielanie gwarancji i poręczeń fi­
nansowych przez państwo następuje na zasadach i w trybie okre­
ślonych w ustawie. 
5. Nie wolno zaciągać pożyczek lub udzielać gwarancji i porę­
czeń finansowych, w następstwie których państwowy dług publicz-Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2462 -
ny przekroczy 3/5 wartości rocznego produktu krajowego brutto. 
Sposób obliczania wartości rocznego produktu krajowego brutto 
oraz państwowego długu publicznego określa ustawa. 
Art. 217. 
Nakładanie podatków, innych danin publicznych, określanie 
podmiotów, przedmiotów opodatkowania i stawek podatkowych, 
a także zasad przyznawania ulg i umorzeń oraz kategorii podmio­
tów zwolnionych od podatków następuje w drodze ustawy. 
Art. 218. 
Organizację Skarbu Państwa oraz sposób zarządzania mająt­
kiem Skarbu Państwa określa ustawa. 
Art. 219. 
1. Sejm uchwala budżet państwa na rok budżetowy w formie 
ustawy budżetowej. 
2. Zasady i tryb opracowania projektu budżetu państwa, stopień 
jego szczegółowości oraz wymagania, którym powinien odpowia­
dać projekt ustawy budżetowej, a także zasady i tryb wykonywania 
ustawy budżetowej określa ustawa. 
3. W wyjątkowych przypadkach dochody i wydatki państwa 
w okresie krótszym niż rok może określać ustawa o prowizorium bu­
dżetowym. Przepisy dotyczące projektu ustawy budżetowej stosuje 
się odpowiednio do projektu ustawy o prowizorium budżetowym. 
4. Jeżeli ustawa budżetowa albo ustawa o prowizorium budże­
towym nie weszły w życie w dniu rozpoczęcia roku budżetowego, 
Rada Ministrów prowadzi gospodarkę finansową na podstawie 
przedłożonego projektu ustawy. 
Art. 220. 
1. Zwiększenie wydatków lub ograniczenie dochodów planowa­
nych przez Radę Ministrów nie może powodować ustalenia przez 
Sejm większego deficytu budżetowego niż przewidziany w projek­
cie ustawy budżetowej. 
2. Ustawa budżetowa nie może przewidywać pokrywania defi­
cytu budżetowego przez zaciąganie zobowiązania w centralnym 
banku państwa . 
Art. 221. 
Inicjatywa ustawodawcza w zakresie ustawy budżetowej, usta­
wy o prowizorium budżetowym, zmiany ustawy budżetowej, usta­
wy o zaciąganiu długu publicznego oraz ustawy o udzielaniu gwa­
rancji finansowych przez państwo przysługuje wyłącznie Radzie 
Ministrów. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2463 -
Art. 222. 
Rada Ministrów przedkłada Sejmowi najpóźniej na 3 miesiące 
przed rozpoczęciem roku budżetowego projekt ustawy budżetowej 
na rok następny. W wyjątkowych przypadkach możliwe jest póź­
niejsze przedłożenie projektu. 
Art. 223. 
Senat może uchwalić poprawki do ustawy budżetowej w ciągu 
20 dni od dnia przekazania jej Senatowi. 
Art. 224. 
1. Prezydent Rzeczypospolitej podpisuje w ciągu 7 dni ustawę 
budżetową albo ustawę o prowizorium budżetowym przedstawio­
ną przez Marszałka Sejmu. Do ustawy budżetowej i ustawy o pro­
wizorium budżetowym nie stosuje się przepisu art. 122 ust. 5. 
2. W przypadku zwrócenia się Prezydenta Rzeczypospolitej do 
Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją 
ustawy budżetowej albo ustawy o prowizorium budżetowym 
przed jej podpisaniem, Trybunał orzeka w tej sprawie nie później 
niż w ciągu 2 miesięcy od dnia złożenia wniosku w Trybunale . 
Art. 225. 
Jeżeli w ciągu 4 miesięcy od dnia przedłożenia Sejmowi projek­
tu ustawy budżetowej nie zostanie ona przedstawiona Prezydento­
wi Rzeczypospolitej do podpisu, Prezydent Rzeczypospolitej może 
w ciągu 14 dni zarządzić skrócenie kadencji Sejmu. 
Art. 226. 
1. Rada Ministrów w ciągu 5 miesięcy od zakończenia roku bu­
dżetowego przedkłada Sejmowi sprawozdanie z wykonania ustawy 
budżetowej wraz z informacją o stanie zadłużenia państwa. 
2. Sejm rozpatruje przedłożone sprawozdanie i po zapoznaniu 
się z opinią Najwyższej Izby Kontroli podejmuje, w ciągu 90 dni od 
dnia przedłożenia Sejmowi sprawozdania, uchwałę o udzieleniu 
lub o odmowie udzielenia Radzie Ministrów absolutorium. 
Art. 227. 
1. Centralnym bankiem państwa jest Narodowy Bank Polski. 
Przysługuje mu wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania 
i realizowania polityki pieniężnej. Narodowy Bank Polski odpowia­
da za wartość polskiego pieniądza. 
2. Organami Narodowego Banku Polskiego są: Prezes Narodo­
wego Banku Polskiego, Rada Polityki Pieniężnej oraz Zarząd Naro­
dowego Banku Polskiego. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2464-
3. Prezes Narodowego Banku Polskiego jest powoływany przez 
Sejm na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej na 6 lat. 
4. Prezes Narodowego Banku Polskiego nie może należeć do 
partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalno­
ści publicznej nie dającej się pogodzić z godnością jego urzędu . 
5. W skład Rady Polityki Pieniężnej wchodzą Prezes Narodowe­
go Banku Polskiego jako przewodniczący oraz osoby wyróżniające 
się wiedzą z zakresu finansów, powoływane na 6 lat, w równej licz­
bie przez Prezydenta Rzeczypospolitej, Sejm i Senat. 
6. Rada Polityki Pieniężnej ustala corocznie założenia polityki 
pieniężnej i przedkłada je do wiadomości Sejmowi równocześnie 
z przedłożeniem przez Radę Ministrów projektu ustawy budżeto­
wej. Rada Polityki Pieniężnej, w ciągu 5 miesięcy od zakończenia ro­
ku budżetowego, składa Sejmowi sprawozdanie z wykonania zało­
żeń polityki pieniężnej. 
7. Organizację i zasady działania Narodowego Banku Polskiego 
oraz szczegółowe zasady powoływania i odwoływania jego orga­
nów określa ustawa. 
Rozdział XI 
STANY NADZWYCZAJNE 
Art. 228. 
1. W sytuacjach szczególnych zagrożeń, jeżeli zwykłe środki 
konstytucyjne są niewystarczające, może zostać wprowadzony od­
powiedni stan nadzwyczajny: stan wojenny, stan wyjątkowy lub 
stan klęski żywiołowej. 
2. Stan nadzwyczajny może być wprowadzony tylko na podsta­
wie ustawy, w drodze rozporządzenia, które podlega dodatkowe­
mu podaniu do publicznej wiadomości. 
3. Zasady działania organów władzy publicznej oraz zakres, 
w jakim mogą zostać ograniczone wolności i prawa człowieka i oby­
watela w czasie poszczególnych stanów nadzwyczajnych, określa 
ustawa. 
4. Ustawa może określić podstawy, zakres i tryb wyrównywania 
strat majątkowych wynikających z ograniczenia w czasie stanu nad­
zwyczajnego wolności i praw człowieka i obywatela . 
5. Działania podjęte w wyniku wprowadzenia stanu nadzwy­
czajnego muszą odpowiadać stopniowi zagrożenia i powinny zmie­
rzać do jak najszybszego przywrócenia normalnego funkcjonowa­
nia państwa. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2465 -
6. W czasie stanu nadzwyczajnego nie mogą być zmienione: 
Konstytucja, ordynacje wyborcze do Sejmu, Senatu i organów sa­
morządu terytorialnego, ustawa o wyborze Prezydenta Rzeczypo­
spolitej oraz ustawy o stanach nadzwyczajnych. 
7. W czasie stanu nadzwyczajnego oraz w ciągu 90 dni po jego 
zakończeniu nie może być skrócona kadencja Sejmu, przeprowa­
dzane referendum ogólnokrajowe, nie mogą być przeprowadzane 
wybory do Sejmu, Senatu, organów samorządu terytorialnego oraz 
wybory Prezydenta Rzeczypospolitej, a kadencje tych organów ule­
gają odpowiedniemu przedłużeniu. Wybory do organów samorzą­
du terytorialnego są możliwe tylko tam, gdzie nie został wprowa­
dzony stan nadzwyczajny. 
Art. 229. 
W razie zewnętrznego zagrożenia państwa, zbrojnej napaści na 
terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub gdy z umowy międzyna­
rodowej wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agre­
sji, Prezydent Rzeczypospolitej na wniosek Rady Ministrów może 
wprowadzić stan wojenny na części albo na całym terytorium pań­
stwa. 
Art. 230. 
1. W razie zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa, bezpie­
czeństwa obywateli lub porządku publicznego, Prezydent Rzeczy­
pospolitej na wniosek Rady Ministrów może wprowadzić, na czas 
oznaczony, nie dłuższy niż 90 dni, stan wyjątkowy na części albo na 
całym terytorium państwa. 
2. Przedłużenie stanu wyjątkowego może nastąpić tylko raz, za 
zgodą Sejmu i na czas nie dłuższy niż 60 dni. 
Art. 231. 
Rozporządzenie o wprowadzeniu stanu wojennego lub wyjątko­
wego Prezydent Rzeczypospolitej przedstawia Sejmowi w ciągu 
48 godzin od podpisania rozporządzenia. Sejm niezwłocznie rozpa­
truje rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej. Sejm może je 
uchylić bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej 
połowy ustawowej liczby posłów. 
Art. 232. 
W celu zapobieżenia skutkom katastrof naturalnych lub awarii 
technicznych noszących znamiona klęski żywiołowej oraz w celu 
ich usunięcia Rada Ministrów może wprowadzić na czas oznaczo­
ny, nie dłuższy niż 30 dni, stan klęski żywiołowej na części albo na 
całym terytorium państwa. Przedłużenie tego stanu może nastąpić 
za zgodą Sejmu. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2466 -
Art. 233. 
1. Ustawa określająca zakres ograniczeń wolności i praw czło­
wieka i obywatela w czasie stanu wojennego i wyjątkowego nie mo­
że ograniczać wolności i praw określonych wart. 30 (godność czło­
wieka), art. 34 i art. 36 (obywatelstwo), art. 38 (ochrona życia), art. 
39, art. 40 i art. 41 ust. 4 (humanitarne traktowanie), art. 42 (pono­
szenie odpowiedzialności karnej), art. 45 (dostęp do sądu), art. 47 
(dobra osobiste), art. 53 (sumienie i religia), art. 63 (petycje) oraz art. 
48 i art. 72 (rodzina i dziecko). 
2. Niedopuszczalne jest ograniczenie wolności i praw człowieka 
i obywatela wyłącznie z powodu rasy, płci, języka, wyznania lub je­
go braku, pochodzenia społecznego, urodzenia oraz majątku. 
3. Ustawa określająca zakres ograniczeń wolności i praw czło­
wieka i obywatela w stanie klęski żywiołowej może ograniczać wol­
ności i prawa określone wart. 22 (wolność działalności gospodar­
czej), art. 41 ust. 1,3 i 5 (wolność osobista), art. 50 (nienaruszalność 
mieszkania), art. 52 ust. 1 (wolność poruszania się i pobytu na tery­
torium Rzeczypospolitej Polskiej), art. 59 ust. 3 (prawo do strajku), 
art. 64 (prawo własności), art. 65 ust. 1 (wolność pracy), art. 66 ust. 1 
(prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy) oraz 
art. 66 ust. 2 (prawo do wypoczynku). 
Art. 234. 
1. Jeżeli w czasie stanu wojennego Sejm nie może zebrać się na 
posiedzenie, Prezydent Rzeczypospolitej na wniosek Rady Mini­
strów wydaje rozporządzenia z mocą ustawy w zakresie i w grani­
cach określonych wart. 228 ust. 3-5. Rozporządzenia te podlegają 
zatwierdzeniu przez Sejm na najbliższym posiedzeniu. 
2. Rozporządzenia, o których mowa w ust. l, mają charakter źró­
deł powszechnie obowiązującego prawa. 
Rozdział XII 
ZMIANA KONSTYTUCJI 
Art. 235. 
1. Projekt ustawy o zmianie Konstytucji może przedłożyć co najmniej 
1/5 ustawowej liczby posłów, Senat lub Prezydent Rzeczypospolitej. 
2. Zmiana Konstytucji następuje w drodze ustawy uchwalonej 
w jednakowym brzmieniu przez Sejm i następnie w terminie nie 
dłuższym niż 60 dni przez Senat. 
3. Pierwsze czytanie projektu ustawy o zmianie Konstytucji mo­
że odbyć się nie wcześniej niż trzydziestego dnia od dnia przedło­
żenia Sejmowi projektu ustawy. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2467-
4. Ustawę o zmianie Konstytucji uchwala Sejm większością co 
najmniej 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej 
liczby posłów oraz Senat bezwzględną większością głosów w obec­
ności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów. 
5. Uchwalenie przez Sejm ustawy zmieniającej przepisy roz­
działów I, II lub XII Konstytucji może odbyć się nie wcześniej niż 
sześćdziesiątego dnia po pierwszym czytaniu projektu tej usta­
wy. 
6. Jeżeli ustawa o zmianie Konstytucji dotyczy przepisów 
rozdziału I, II lub XII, podmioty określone w ust. 1 mogą zażą­
dać, w terminie 45 dni od dnia uchwalenia ustawy przez Senat, 
przeprowadzenia referendum zatwierdzającego. Z wnioskiem 
w tej sprawie podmioty te zwracają się do Marszałka Sejmu, któ­
ry zarządza niezwłocznie przeprowadzenie referendum w ciągu 
60 dni od dnia złożenia wniosku. Zmiana Konstytucji zostaje 
przyjęta, jeżeli za tą zmianą opowiedziała się większość głosują­
cych. 
7. Po zakończeniu postępowania określonego w ust. 4 i 6 Mar­
szałek Sejmu przedstawia Prezydentowi Rzeczypospolitej uchwa­
loną ustawę do podpisu. Prezydent Rzeczypospolitej podpisuje 
ustawę w ciągu 21 dni od dnia przedstawienia i zarządza jej ogło­
szenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. 
Rozdział XIII 
PRZEPISY PRZEJŚCIOWE I KOŃCOWE 
Art. 236. 
1. W okresie 2 lat od dnia wejścia w życie Konstytucji Rada Mi­
nistrów przedstawi Sejmowi projekty ustaw niezbędnych do stoso­
wania Konstytucji. 
2. Ustawy wprowadzające w życie art. 176 ust. 1 w zakresie do­
tyczącym postępowania przed sądami administracyjnymi zostaną 
uchwalone przed upływem 5 lat od dnia wejścia w życie Konstytu­
cji. Do czasu wejścia w życie tych ustaw obowiązują przepisy doty­
czące rewizji nadzwyczajnej od orzeczeń Naczelnego Sądu Admini­
stracyjnego. 
Art. 237. 
1. W okresie 4 lat od dnia wejścia w życie Konstytucji w spra­
wach o wykroczenia orzekają kolegia do spraw wykroczeń przy są­
dach rejonowych, przy czym o karze aresztu orzeka sąd . 
2. Odwołanie od orzeczenia kolegium rozpoznaje sąd. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2468 -
Art. 238. 
1. Kadencja konstytucyjnych organów władzy publicznej i osób 
wchodzących w ich skład wybranych lub powołanych przed wej­
ściem w życie Konstytucji kończy się z upływem okresu ustalonego 
w przepisach obowiązujących przed dniem wejścia w życie Konsty­
tucji. 
2. W przypadku gdy przepisy obowiązujące przed dniem wej­
ścia w życie Konstytucji nie ustalały tej kadencji, a od dnia wyboru 
lub powołania upłynął okres dłuższy niż ustalony przez Konstytu­
cję, kadencja konstytucyjna organów władzy publicznej lub osób 
wchodzących w ich skład upływa po roku od dnia wejścia w życie 
Konstytucji. 
3. W przypadku gdy przepisy obowiązujące przed dniem wej­
ścia w życie Konstytucji nie ustalały tej kadencji, a od dnia wyboru 
lub powołania upłynął okres krótszy niż ustalony przez Konstytu­
cję dla konstytucyjnych organów władzy publicznej lub osób wcho­
dzących w ich skład, czas, w którym organy te lub osoby pełniły 
funkcje według przepisów dotychczasowych, wlicza się do kaden­
cji ustalonej w Konstytucji. 
Art. 239. 
1. W okresie 2 lat od dnia wejścia w życie Konstytucji orzeczenia 
Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją ustaw 
uchwalonych przed dniem jej wejścia w życie nie są ostateczne 
i podlegają rozpatrzeniu przez Sejm, który może odrzucić orzecze­
nie Trybunału Konstytucyjnego większością 2/3 głosów, wobecno­
ści co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Nie dotyczy to 
orzeczeń wydanych w następstwie pytań prawnych do Trybunału 
Konstytucyjnego. 
2. Postępowanie w sprawach o ustalenie przez Trybunał Konsty­
tucyjny powszechnie obowiązującej wykładni ustaw, wszczęte 
przed wejściem w życie Konstytucji, podlega umorzeniu. 
3. Z dniem wejścia w życie Konstytucji uchwały Trybunału Kon­
stytucyjnego w sprawie ustalenia wykładni ustaw tracą moc po­
wszechnie obowiązującą. W mocy pozostają prawomocne wyroki 
sądu oraz inne prawomocne decyzje organów władzy publicznej, 
podjęte z uwzględnieniem znaczenia przepisów ustalonego przez 
Trybunał Konstytucyjny w drodze powszechnie obowiązującej wy­
kładni ustaw. 
Art. 240. 
W okresie roku od dnia wejścia w życie Konstytucji ustawa bu­
dżetowa może przewidywać pokrywanie deficytu budżetowego 
przez zaciąganie zobowiązań w centralnym banku państwa. Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2469 -
Art. 241. 
1. Umowy międzynarodowe ratyfikowane dotychczas przez 
Rzeczpospolitą Polską na podstawie obowiązujących w czasie ich 
ratyfikacji przepisów konstytucyjnych i ogłoszone w Dzienniku 
Ustaw uznaje się za umowy ratyfikowane za uprzednią zgodą wy­
rażoną w ustawie i stosuje się do nich przepisy art. 91 Konstytucji, 
jeżeli z treści umowy międzynarodowej wynika, że dotyczą one ka­
tegorii spraw wymienionych wart. 89 ust. 1 Konstytucji. 
2. Rada Ministrów w ciągu 2 lat od wejścia w życie Konstytucji 
przedstawi Sejmowi wykaz umów międzynarodowych zawierają­
cych postanowienia niezgodne z Konstytucją . 
3. Senatorowie wybrani przed dniem wejścia w życie Konstytu­
cji, którzy nie ukończyli 30 lat, zachowują swoje mandaty do końca 
kadencji, na którą zostali wybrani. 
4. Połączenie mandatu posła lub senatora z funkcją lub zatrud­
nieniem, których dotyczy zakaz określony wart. 103, powoduje wy­
gaśnięcie mandatu po upływie miesiąca od dnia wejścia w życie 
Konstytucji, chyba że poseł albo senator wcześniej zrzeknie się 
funkcji albo ustanie zatrudnienie. 
5. Sprawy będące przedmiotem postępowania ustawodawczego 
albo przed Trybunałem Konstytucyjnym bądź Trybunałem Stanu, 
a rozpoczęte przed wejściem w życie Konstytucji, są prowadzone 
zgodnie z przepisami konstytucyjnymi obowiązującymi w dniu 
rozpoczęcia sprawy. 
6. W okresie 2 lat od dnia wejścia w życie Konstytucji Rada 
Ministrów ustali, które z uchwał Rady Ministrów oraz zarządzeń 
ministrów lub innych organów administracji rządowej, podjęte 
lub wydane przed dniem wejścia w życie Konstytucji, wymagają 
-stosownie do warunków określonych wart. 87 ust. 1 i art. 92 
Konstytucji -zastąpienia ich przez rozporządzenia wydane na 
podstawie upoważnienia ustawy, której projekt w odpowiednim 
czasie Rada Ministrów przedstawi Sejmowi. W tym samym okre­
sie Rada Ministrów przedstawi Sejmowi projekt ustawy określa­
jącej, które akty normatywne organów administracji rządowej, 
wydane przed dniem wejścia w życie Konstytucji, stają się 
uchwałami albo zarządzeniami w rozumieniu art. 93 Konstytu­
cji. 
7. Obowiązujące w dniu wejścia w życie Konstytucji akty prawa 
miejscowego oraz przepisy gminne stają się aktami prawa miejsco­
wego w rozumieniu art. 87 ust. 2 Konstytucji. 
Art. 242. 
Tracą moc: 
1) ustawa konstytucyjna z dnia 17 października 1992 r. o wzajem­
nych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Poz. 483 
Dziennik Ustaw Nr 78 -2470 -
Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym 
(Dz. U. Nr 84, poz. 426, z 1995 r. Nr 38, poz. 184 i Nr 150, poz. 729 
oraz z 1996 r. Nr 106, poz. 488), 
2) ustawa konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1992 r. o trybie przygo­
towania i uchwalenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej 
(Dz. U. Nr 67, poz. 336 i z 1994 r. Nr 61, poz. 251). 
Art. 243. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej wchodzi w życie 
po upływie 3 miesięcy od dnia jej ogłoszenia. 
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Poz. 483 

Wydawca: Kancelaria Prezesa Rady Ministrów 
Redakcja : Departament Legislacyjny Rządu, Al. Ujazdowskie 1/3,00-583 Warszawa , P-29 
Organizacja druku i kolportaż: Wydział Wydawnictw i Poligrafii Gospodarstwa Pomocniczego Kancelarii Prezesa Rady Ministrów 
ul. Powsińska 69n1, 02-903 Warszawa , tel. 694-67-50 i 694-67-52 , fax 694-62-06 
Tłoczono z polecenia Prezesa Rady Ministrów w Wojskowych Zakładach Graficznych , ul. Grzybowska 77, 00-844 Warszawa 
Zam.661fN/C/97 ISSN 0867-3411 Cena 4 zł 80 gr